Binûn

Mukaddimeler — 2. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

فَكُلُّنَا مُغْرَمٌ يَهْوَى بِصَاحِبِهِ ... قَاصٍ وَدَانٍ وَمَحْبُولٍ وَمُحْتَبَلِ

"Hepimiz arkadaşına tutkun birer aşığız; uzaktaki de yakındaki de, tuzağa düşen de tuzağa düşüren de..."

رَجَحَ عِنْدَهُ احْتِمَالُ التَّأْكِيدِ وَظَهَرَ لَهُ أَنَّ دُخُولَ الْبَاءِ عَلَى الْمَفْعُولِ لِلتَّأْكِيدِ طَرِيقَةٌ مَسْلُوكَةٌ فِي الِاسْتِعْمَالِ.

onda tekit ihtimali ağır basar ve bâ (ب) harfinin mef'ûlün başına tekit için gelmesinin [Arap] kullanımında takip edilen bir yol olduğu onun için açığa çıkar.

رَوَى أَئِمَّةُ الْأَدَبِ أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ ﵁ قَرَأَ عَلَى الْمِنْبَرِ قَوْلَهُ تَعَالَى:

Edebiyat imamları Ömer b. el-Hattâb'ın radıyallâhu anh minberde Yüce Allah'ın şu buyruğunu okuduğunu rivayet etmişlerdir:

أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ [النَّحْل: ٤٧] ثُمَّ قَالَ مَا تَقُولُونَ فِيهَا أَيْ فِي مَعْنَى التَّخَوُّفِ، فَقَامَ شَيْخٌ مِنْ هُذَيْلٍ فَقَالَ: هَذِهِ لُغَتُنَا، التَّخَوُّفُ التَّنَقُّصُ، فَقَالَ عُمَرُ: وَهَلْ تَعْرِفُ الْعَرَبُ ذَلِكَ فِي كَلَامِهَا؟ قَالَ نَعَمْ قَالَ أَبُو كَبِيرٍ الْهُذَلِيُّ:

{ أَوْ يَأْخُذَهُمْ عَلى تَخَوُّفٍ } [Nahl: 47] “Yoksa onları azar azar eksilterek / korkuta korkuta yakalamasından [güvende midirler?]” Sonra: "Bunun hakkında, yani tehâvvufun anlamı hakkında ne dersiniz?" dedi. Bunun üzerine Hüzeyl kabilesinden yaşlı bir adam ayağa kalkıp: "Bu bizim lügatimizdir; tehâvvuf (التَّخَوُّفُ), tenakkus (التَّنَقُّصُ / azar azar eksiltmek) demektir" dedi. Ömer: "Peki Araplar bunu kelamlarında bilir mi?" diye sordu. O da: "Evet, Ebû Kebîr el-Hüzelî şöyle demiştir:" dedi:

تَخَوَّفَ الرَّحْلُ مِنْهَا تَامِكًا قَرِدًا ... كَمَا تَخَوَّفَ عُودَ النَّبْعَةِ السَّفَنُ

"Semer, törpünün neb'a ağacını azar azar inceltip eksilttiği gibi, devenin yüksek ve sık tüylü hörgücünü [aşındırıp] eksiltti."

فَقَالَ عُمَرُ: «عَلَيْكُمْ بِدِيوَانِكُمْ لَا تَضِلُّوا، هُوَ شِعْرُ الْعَرَبِ فِيهِ تَفْسِيرُ كِتَابِكُمْ وَمَعَانِي كَلَامِكُمْ» وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ «الشِّعْرُ دِيوَانُ الْعَرَبِ فَإِذَا خَفِيَ عَلَيْنَا الْحَرْفُ مِنَ الْقُرْآنِ الَّذِي أَنْزَلَهُ اللَّهُ بِلُغَتِهِمْ رَجَعْنَا إِلَى دِيوَانِهِمْ فَالْتَمَسْنَا مَعْرِفَةَ ذَلِكَ مِنْهُ» وَكَانَ كَثِيرًا مَا يُنْشِدُ الشِّعْرَ إِذَا سُئِلَ عَنْ بَعْضِ حُرُوفِ الْقُرْآنِ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ سُئِلَ ابْنُ عَبَّاسٍ عَنِ السِّنَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:

Bunun üzerine Ömer şöyle dedi: «Divanınıza sarılın ki sapmayasınız! O, Arap şiiridir; onda Kitabınızın tefsiri ve kelamınızın anlamları vardır.» İbn Abbâs'tan da şöyle rivayet edilmiştir: «Şiir, Arapların divanıdır. Allah'ın onların lisanıyla indirdiği Kur'an'dan bir kelime bize kapalı geldiğinde onların divanına başvurur ve bunun bilgisini oradan ararız.» Nitekim kendisine Kur'an'ın bazı lafızları sorulduğunda çokça şiir okurdu. Kurtubî şöyle demiştir: İbn Abbâs'a Yüce Allah'ın:

لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ [الْبَقَرَة: ٢٥٥] فَقَالَ النُّعَاسُ وَأَنْشَدَ قَوْلَ زُهَيْرٍ:

{ لَا تَأْخُذُهُ سِنَةٌ وَلا نَوْمٌ } [Bakara: 255] “O'nu ne bir uyuklama ne de bir uyku tutar” ayetindeki sineh (سِنَةٌ) kelimesi sorulduğunda: "Uyuklamadır" dedi ve Züheyr'in şu sözünü okudu:

لَا سِنَةَ فِي طُوَالِ اللَّيْلِ تَأْخُذُهُ ... وَلَا يَنَامُ وَلَا فِي أَمْرِهِ فَنَدُ

"Uzun gece boyunca ne onu bir uyuklama tutar ne de uyur; işinde de hiçbir sapma / zayıflık yoktur."

وَسُئِلَ عِكْرِمَةُ مَا مَعْنَى الزَّنِيمِ؟ فَقَالَ هُوَ وَلَدُ الزِّنَى وَأَنْشَدَ:

İkrime'ye: "Zenîm'in (الزَّنِيم) manası nedir?" diye soruldu. O da: "Zina çocuğudur" dedi ve şu beyti okudu:

زَنِيمٌ لَيْسَ يَعْرِفُ مَنْ أُبُوهُ ... بَغِيُّ الْأُمِّ ذُو حَسَبٍ لَئِيمُُِ

"Babasının kim olduğu bilinmeyen bir soysuzdur (zenîm); annesi fahişe, soyu ise alçaktır."

فَمِمَّا يُؤْثَرُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ ﵀ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ تَمَثُّلِ الرَّجُلِ بِبَيْتِ شِعْرٍ لِبَيَانِ مَعْنًى فِي الْقُرْآنِ فَقَالَ: «مَا يُعْجِبُنِي» فَهُوَ عَجِيبٌ، وَإِنْ صَحَّ عَنْهُ فَلَعَلَّهُ يُرِيدُ كَرَاهَةَ أَنْ يَذْكُرَ

Ahmed b. Hanbel'den rahimehullâh nakledilen rivayete göre kendisine, Kur'an'daki bir manayı açıklamak için bir şiir beytini örnek getirmenin hükmü sorulduğunda: «Hoşuma gitmez» demesi şaşırtıcıdır. Eğer bu ondan sahih olarak rivayet edilmişse, muhtemelen şunu kastetmiştir:

الشِّعْرَ لِإِثْبَاتِ صِحَّةِ أَلْفَاظِ الْقُرْآنِ كَمَا يَقَعُ مِنْ بَعْضِ الْمَلَاحِدَةِ، رُوِيَ أَنَّ ابْنَ الرَّاوَنْدِيِّ (وَكَانَ يُزَنُّ بِالْإِلْحَادِ) قَالَ لِابْنِ الْأَعْرَابِيِّ: «أَتَقُولُ الْعَرَبُ لِبَاسُ التَّقْوَى» فَقَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ لَا بَاسَ لَا بَاسَ، وَإِذَا أَنْجَى اللَّهُ النَّاسَ، فَلَا نَجَّى ذَلِكَ الرَّاسَ، هَبْكَ يَا بن الرَّاوَنْدِيِّ تُنْكِرُ أَنْ يَكُونَ مُحَمَّدٌ نَبِيًّا أَفَتُنْكِرُ أَنْ يَكُونَ فَصِيحًا عَرَبِيًّا؟» .

Bazı mülhidlerin yaptığı gibi, Kur'an lafızlarının sıhhatini ispatlamak için şiir zikretmenin mekruh olduğunu kastetmiştir. Rivayet edildiğine göre (mülhidlikle itham edilen) İbnü'r-Râvendî, İbnü'l-A'râbî'ye: «Araplar “takva elbisesi” der mi?» diye sormuş; İbnü'l-A'râbî de şöyle demiştir: «Zarar yok, zarar yok! Allah insanları kurtardığında o kafayı kurtarmasın! Farz edelim ki ey İbnü'r-Râvendî, Muhammed'in nebi olduğunu inkâr ediyorsun; peki onun fasih bir Arap olduğunu da mı inkâr ediyorsun?»

وَيَدْخُلُ فِي مَادَّةِ الِاسْتِعْمَالِ الْعَرَبِيِّ مَا يُؤْثَرُ عَنْ بَعْضِ السَّلَفِ فِي فَهْمِ مَعَانِي بَعْضِ الْآيَاتِ عَلَى قَوَانِينِ اسْتِعْمَالِهِمْ، كَمَا رَوَى مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» عَنْ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَ:

Selef-i sâlihînden bazılarının, kendi kullanım kurallarına dayanarak bazı ayetlerin anlamlarını kavramaları hususunda nakledilen rivayetler de Arapça kullanım malzemesi dâhiline girer. Nitekim Mâlik el-Muvatta’da Urve b. ez-Zübeyr'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir:

«قُلْتُ لِعَائِشَةَ- وَأَنَا يَوْمَئِذٍ حَدِيثُ السِّنِّ-: أَرَأَيْتِ قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَى. إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما [الْبَقَرَة: ١٥٨] ، فَمَا عَلَى الرَّجُلِ شَيْءٌ أَنْ لَا يَطَّوَّفَ بِهِمَا، فَقَالَتْ عَائِشَةُ: كَلَّا لَوْ كَانَ كَمَا تَقُولُ، لَكَانَتْ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ لَا يَطَّوَّفَ بِهِمَا، إِنَّمَا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي الْأَنْصَارِ كَانُوا يُهِلُّونَ لِمَنَاةَ الطَّاغِيَةِ، وَكَانَتْ مَنَاةُ حَذْوَ قُدَيْدٍ، وَكَانُوا يَتَحَرَّجُونَ أَنْ يَطُوفُوا بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ، فَلَمَّا جَاءَ الْإِسْلَامُ سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ عَنْ ذَلِكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ: إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ الْآيَةَ اهـ» ، فَبَيَّنَتْ لَهُ ابْتِدَاءَ طَرِيقَةِ اسْتِعْمَالِ الْعَرَبِ لَوْ كَانَ الْمَعْنَى كَمَا وَهِمَهُ عُرْوَةُ ثُمَّ بَيَّنَتْ لَهُ مَثَارَ شُبْهَتِهِ النَّاشِئَةِ عَنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلا جُناحَ عَلَيْهِ الَّذِي ظَاهِرُهُ رَفْعُ الْجُنَاحِ عَنِ السَّاعِي الَّذِي يُصَدِّقُ بِالْإِبَاحَةِ دُونَ الْوُجُوبِ.

«Âişe'ye -o günlerde henüz genç yaşta idim- şöyle dedim: “Yüce Allah'ın: { إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما } [Bakara: 158] ‘Şüphesiz Safa ile Merve Allah'ın nişanelerindendir. Kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa, o ikisini tavaf etmesinde (sa'y etmesinde) bir günah yoktur’ buyruğu hakkında ne dersin? [Buna göre] bir kimsenin o ikisini tavaf etmemesinde hiçbir sakınca yoktur.” Âişe şöyle dedi: “Hayır, senin dediğin gibi olsaydı ayet ‘o ikisini tavaf etmemesinde bir günah yoktur’ şeklinde olurdu. Bu ayet ancak Ensâr hakkında indi; onlar Kudeyd hizasında bulunan tâğiye Menât putu için ihrama girerler ve Safa ile Merve arasında tavaf etmekten çekinirlerdi. İslâm gelince bunu Resûlullah'a sordular; bunun üzerine Allah: { إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ } ayetini indirdi.”» Âişe önce Urve'nin zannettiği gibi bir anlam olsaydı Arapların kullanım tarzının nasıl olacağını açıklamış, ardından Yüce Allah'ın zahiri itibarıyla sa'y edenden günahı kaldıran ve dolayısıyla vücûba değil ibâhaya delalet eden { فَلا جُناحَ عَلَيْهِ } buyruğundan doğan şüphesinin kaynağını ona beyan etmiştir.

وَأَمَّا الْآثَارُ فَالْمَعْنِيُّ بِهَا مَا نُقِلَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ بَيَانِ الْمُرَادِ مِنْ بَعْضِ الْقُرْآنِ فِي مَوَاضِعِ الْإِشْكَالِ وَالْإِجْمَالِ، وَذَلِكَ شَيْءٌ قَلِيلٌ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ عَنْ عَائِشَةَ «مَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ يُفَسِّرُ مِنَ الْقُرْآنِ إِلَّا آيَاتٍ مَعْدُودَاتٍ عَلَّمَهُ إِيَّاهُنَّ جِبْرِيلُ» ، وَقَالَ مَعْنَاهُ فِي مُغَيَّبَاتِ الْقُرْآنِ وَتَفْسِيرِ مُجْمَلِهِ مِمَّا لَا سَبِيلَ إِلَيْهِ إِلَّا بتوقيف، قلت: أَو كَانَ تَفْسِيرًا لَا تَوْقِيفَ فِيهِ، كَمَا بَيَّنَ لِعَدِيِّ بْنِ حَاتِمٍ أَنَّ الْخَيْطَ الْأَبْيَضَ وَالْخَيْطَ الْأَسْوَدَ هُمَا سَوَادُ اللَّيْلِ وَبَيَاضُ النَّهَارِ، وَقَالَ لَهُ «إِنَّكَ لَعَرِيضُ الْوِسَادَةِ» ، وَفِي رِوَايَةٍ «إِنَّكَ لَعَرِيضُ الْقَفَا» وَمَا نُقِلَ عَنِ الصَّحَابَةِ الَّذِينَ

Âsâra (rivayetlere) gelince; bununla kastedilen, Kur'an'ın bazı kısımlarından muradın ne olduğuna dair işkâl (anlaşılması güç) ve icmâl (kapalı) bulunan yerlerde Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem nakledilen açıklamalardır ki bu da oldukça azdır. İbn Atıyye, Âişe'den [naklen] şöyle demiştir: « مَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ يُفَسِّرُ مِنَ الْقُرْآنِ إِلَّا آيَاتٍ مَعْدُودَاتٍ عَلَّمَهُ إِيَّاهُنَّ جِبْرِيلُ » «Resûlullah Kur'an'dan, ancak Cebrâil'in kendisine öğrettiği sayılı birkaç ayeti tefsir ederdi.» [İbn Atıyye] bunun anlamının, Kur'an'ın gaybî hususları ile tevkîf (vahiy bildirimi) olmaksızın bilinmesine imkân bulunmayan mücmel ifadelerinin tefsiri hakkında olduğunu ifade etmiştir. Ben derim ki: Yahut [bu], Adî b. Hâtim'e ak iplik ile kara ipliğin gecenin karanlığı ile gündüzün aydınlığı olduğunu beyan ettiği ve ona: « إِنَّكَ لَعَرِيضُ الْوِسَادَةِ » «Senin yastığın gerçekten pek genişmiş!», bir rivayette ise: « إِنَّكَ لَعَرِيضُ الْقَفَا » «Senin ensen gerçekten pek kalınmış!» buyurduğu gibi içinde tevkîf bulunmayan bir tefsir de olabilir. [Yine âsâr kapsamına giren hususlardan biri de],

شَاهَدُوا نُزُولَ الْوَحْيِ مِنْ بَيَانِ سَبَبِ النُّزُولِ، وَنَاسِخٍ وَمَنْسُوخٍ، وَتَفْسِيرِ مُبْهَمٍ، وَتَوْضِيحِ وَاقِعَةٍ مِنْ كُلِّ مَا طَرِيقُهُمْ فِيهِ الرِّوَايَةُ عَنِ الرَّسُولِ ﷺ، دُونَ الرَّأْيِ وَذَلِكَ مِثْلُ كَوْنِ الْمُرَادِ مِنَ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ الْيَهُودِ وَمِنَ الضَّالِّينَ النَّصَارَى، وَمِثْلُ كَوْنِ الْمُرَادِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى:

vahyin inişine şahit olan sahâbîlerden esbâb-ı nüzul (iniş sebepleri), nâsih ve mensûh, mübhemin tefsiri ve bir vakanın açıklanması sadedinde kendi yolları re'y değil Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet olan nakillerdir. Bu, kendilerine gazap edilenlerin (el-mağdûbi aleyhim) Yahudiler, sapmış olanların (ed-dâllîn) da Hristiyanlar olması ve Yüce Allah'ın şu buyruğunda kastedilen kimsenin:

ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً [المدثر: ١١] الْوَلِيدَ بْنَ الْمُغِيرَةِ الْمَخْزُومِيَّ أَبَا خَالِدِ بْنِ الْوَلِيدِ،

{ ذَرْنِي وَمَنْ خَلَقْتُ وَحِيداً } [Müddessir: 11] “Tek olarak yarattığım o kimseyi bana bırak!” Hâlid b. Velîd'in babası Velîd b. Mugîre el-Mahzûmî olması;

وَكَوْنِ الْمُرَادِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا وَقالَ لَأُوتَيَنَّ مَالا وَوَلَداً [مَرْيَم:

ve Yüce Allah'ın: { أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا وَقالَ لَأُوتَيَنَّ مَالا وَوَلَداً } [Meryem:

٧٧] الْآيَةَ، الْعَاصِيَ بْنَ وَائِلٍ السَّهْمِيَّ فِي خُصُومَتِهِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ خَبَّابِ بْنِ الْأَرَتِّ كَمَا فِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» فِي تَفْسِيرِ سُورَةِ الْمُدَّثِّرِ.

77] “Ayetlerimizi inkâr edip ‘Bana elbette mal ve evlat verilecektir’ diyeni gördün mü?” ayetinde kastedilen kimsenin, Sahîh-i Buhârî'de Müddessir sûresi tefsirinde geçtiği üzere Habbâb b. Eret ile arasındaki davalaşmada Âs b. Vâil es-Sehmî olması gibidir.

قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: مَكَثْتُ سِنِينَ أُرِيدُ أَنْ أَسْأَلَ عُمَرَ عَنِ الْمَرْأَتَيْنِ اللَّتَيْنِ تَظَاهَرَتَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مَا يَمْنَعُنِي إِلَّا مَهَابَتُهُ، ثُمَّ سَأَلْتُهُ فَقَالَ هُمَا حَفْصَةُ وَعَائِشَةُ. وَمَعْنَى كَوْنِ أَسْبَابِ النُّزُولِ مِنْ مَادَّةِ التَّفْسِيرِ، أَنَّهَا تُعِينَ عَلَى تَفْسِيرِ الْمُرَادِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّ لَفْظَ الْآيَةِ يَقْصُرُ عَلَيْهَا، لِأَنَّ سَبَبَ النُّزُولِ لَا يُخَصَّصُ، قَالَ تَقِيُّ الدِّينِ السُّبْكِيُّ: وَكَمَا أَنَّ سَبَبَ النُّزُولِ لَا يُخَصَّصُ، كَذَلِكَ خُصُوصُ غَرَضِ الْكَلَامِ لَا يُخَصَّصُ، كَأَنْ يَرِدَ خَاصٌّ ثُمَّ يَعْقُبُهُ عَامٌّ لِلْمُنَاسَبَةِ فَلَا يُقْتَضَى تَخْصِيصُ الْعَامِّ، نَحْوَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً وَالصُّلْحُ خَيْرٌ [النِّسَاء: ١٢٨] وَقَدْ يَكُونُ الْمَرْوِيُّ فِي سَبَبِ النُّزُولِ مُبَيِّنًا وَمُؤَوِّلًا لِظَاهِرٍ غَيْرِ مَقْصُودٍ، فَقَدْ تَوَهَّمَ قُدَامَةُ بْنُ مَظْعُونٍ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا [الْمَائِدَة: ٩٣] فَاعْتَذَرَ بِهَا لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فِي شُرْبِ قُدَامَةَ خَمْرًا، رُوِيَ أَنَّ عُمَرَ اسْتَعْمَلَ قُدَامَةَ بْنَ مَظْعُونٍ عَلَى الْبَحْرَيْنِ فَقَدِمَ الْجَارُودُ عَلَى عُمَرَ فَقَالَ: إِنَّ قُدَامَةَ شَرِبَ فَسَكِرَ، فَقَالَ عُمَرُ مَنْ يَشْهَدُ عَلَى مَا تَقُولُ، قَالَ الْجَارُودُ أَبُو هُرَيْرَةَ يَشْهَدُ عَلَى مَا أَقُولُ وَذَكَرَ الْحَدِيثَ، فَقَالَ عُمَرُ يَا قُدَامَةُ إِنِّي جَالِدُكَ، قَالَ وَاللَّهِ لَوْ شَرِبْتُ كَمَا يَقُولُونَ مَا كَانَ لَكَ أَنْ تَجْلِدَنِي، قَالَ عُمَرُ وَلِمَ؟ قَالَ لِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ: لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ إِلَخْ، فَقَالَ عُمَرُ إِنَّكَ أَخْطَأْتَ التَّأْوِيلَ يَا قُدَامَةُ، إِذَا اتَّقَيْتَ اللَّهَ اجْتَنَبْتَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ. وَفِي رِوَايَةٍ فَقَالَ لِمَ تَجْلِدُنِي! بَيْنِي وَبَيْنَكَ كِتَابُ اللَّهِ، فَقَالَ عُمَرُ وَأَيُّ كِتَابِ اللَّهِ تَجِدُ أَنْ لَا أَجْلِدَكَ؟ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ يَقُولُ فِي كِتَابِهِ: لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا إِلَى آخِرِ الْآيَةِ فَأَنَا مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَأَحْسَنُوا، شَهِدْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ بَدْرًا وَأُحُدًا وَالْخَنْدَقَ وَالْمَشَاهِدَ، فَقَالَ عُمَرُ أَلَا تَرُدُّونَ عَلَيْهِ قَوْلَهُ! فَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ، إِنَّ هَؤُلَاءِ الْآيَاتِ أُنْزِلْنَ عُذْرًا لِلْمَاضِينَ وَحُجَّةً عَلَى الْبَاقِينَ،

İbn Abbâs şöyle demiştir: «Yıllarca Ömer'e Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem karşı birbirine arka çıkan iki kadını sormak istedim; ona olan heybetim beni bundan alıkoydu. Sonra ona sordum, o da: “Onlar Hafsa ile Âişe'dir” dedi.» İniş sebeplerinin tefsirin malzemesinden sayılmasının anlamı, muradın tefsirine yardımcı olmasıdır; yoksa ayetin lafzının onunla sınırlandırıldığı kastedilmez, çünkü sebeb-i nüzûl tahsis edici değildir. Takıyyüddin es-Sübkî şöyle demiştir: «Sebeb-i nüzûl tahsis edici olmadığı gibi, kelamın hususi gayesi de tahsis edici değildir; meselâ özel bir hüküm gelip ardından münasebet dolayısıyla genel bir hüküm gelse, genel hükmün tahsis edilmesi gerekmez. { فَلا جُناحَ عَلَيْهِما أَنْ يُصْلِحا بَيْنَهُما صُلْحاً وَالصُّلْحُ خَيْرٌ } [Nisâ: 128] “Aralarında bir anlaşma ile sulh olmalarında kendilerine bir günah yoktur; sulh ise daha hayırlıdır” ayeti gibi.» Sebeb-i nüzûle dair rivayet edilen şey bazen murat olunmayan bir zahiri açıklayıcı ve tevil edici olabilir. Nitekim Kudâme b. Maz'ûn, Yüce Allah'ın: { لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ فِيما طَعِمُوا } [Mâide: 93] “İman edip salih amel işleyenlere, tattıklarından ötürü bir günah yoktur” buyruğundan yanlış bir anlama kapılmış ve içki içmesi hususunda Ömer b. el-Hattâb'a karşı bunu mazeret göstermiştir. Rivayet edildiğine göre Ömer, Kudâme b. Maz'ûn'u Bahreyn'e vali tayin etmişti; Cârûd, Ömer'in yanına gelip: «Kudâme içki içti ve sarhoş oldu» dedi. Ömer: «Söylediğine kim şahitlik eder?» dedi. Cârûd: «Ebû Hureyre söylediğime şahitlik eder» dedi ve hadisi zikretti. Ömer: «Ey Kudâme! Sana celde (hadd cezası) vuracağım» dedi. Kudâme: «Vallahi onların dediği gibi içmiş olsam bile bana celde vurmaya hakkın yoktur» dedi. Ömer: «Nedenmiş?» diye sordu. Kudâme: «Çünkü Allah: { لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ جُناحٌ } ilâ âhir buyuruyor» dedi. Ömer: «Sen tevili yanlış yaptın ey Kudâme! Allah'tan sakındığın takdirde Allah'ın haram kıldığından uzak durursun» dedi. Bir rivayette ise şöyle demiştir: «Bana niçin celde vuracaksın! Seninle benim aramda Allah'ın Kitabı var.» Ömer: «Allah'ın Kitabı'nın neresinde sana celde vurmayacağımı buluyorsun?» dedi. Kudâme: «Allah Kitabı'nda: { لَيْسَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا } ayetin sonuna kadar buyuruyor. Ben de iman edip salih ameller işleyen, sonra sakınıp ihsanda bulunanlardanım; Resûlullah ile birlikte Bedir'e, Uhud'a, Hendek'e ve diğer gazvelere katıldım» dedi. Bunun üzerine Ömer: «Ona sözünü reddetmeyecek misiniz!» dedi. İbn Abbâs: «Bu ayetler geçmiştekiler için bir mazeret, geride kalanlar için ise bir hüccet olarak indirilmiştir;

فَعُذْرُ الْمَاضِينَ بِأَنَّهُمْ لَقُوا اللَّهَ قَبْلَ أَنْ تُحَرَّمَ عَلَيْهِمُ الْخَمْرُ، وَحُجَّةٌ عَلَى الْبَاقِينَ لِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ [الْمَائِدَة: ٩٠] ، ثُمَّ قَرَأَ إِلَى آخِرِ الْآيَةِ الْأُخْرَى، فَإِنْ كَانَ مِنَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ ثُمَّ اتَّقَوْا وَآمَنُوا وَأَحْسَنُوا فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ نَهَى أَنْ يُشْرَبَ الْخَمْرُ، قَالَ عُمَرُ صَدَقْتَ. الْحَدِيثَ» .

geçmiştekiler için mazerettir, zira onlar kendilerine içki haram kılınmadan önce Allah'a kavuştular; geride kalanlar için ise hüccettir, zira Allah: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ } [Mâide: 90] “Ey iman edenler! İçki, kumar... ancak birer pisliktir” buyurmaktadır» dedi, sonra diğer ayetin sonuna kadar okudu [ve şöyle ekledi]: «Eğer o iman edip salih amel işleyen, sonra sakınan, iman eden ve ihsanda bulunanlardan ise, şüphesiz Allah içki içilmesini yasaklamıştır.» Ömer: «Doğru söyledin» dedi... rivayet sonuna kadar.»

وَتَشْمَلُ الْآثَارُ إِجْمَاعَ الْأُمَّةِ عَلَى تَفْسِيرِ مَعْنًى، إِذْ لَا يَكُونُ إِلَّا عَنْ مُسْتَنَدٍ كَإِجْمَاعِهِمْ

Âsâr, ümmetin bir mananın tefsiri üzerindeki icmâını da kapsar; zira bu ancak bir dayanağa istinaden gerçekleşir; nitekim onların icmâı,

عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْأُخْتِ فِي آيَةِ الْكَلَالَةِ الْأُولَى هِيَ الْأُخْتُ لِلْأُمِّ، وَأَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الصَّلَاةِ فِي سُورَةِ الْجُمُعَةِ هِيَ صَلَاةُ الْجُمُعَةِ، وَكَذَلِكَ الْمَعْلُومَاتُ بِالضَّرُورَةِ كُلُّهَا كَكَوْنِ الصَّلَاةِ مُرَادًا مِنْهَا الْهَيْئَةُ الْمَخْصُوصَةُ دُونَ الدُّعَاءِ، وَالزَّكَاةِ الْمَالُ الْمَخْصُوصُ الْمَدْفُوعُ.

birinci kelâle ayetindeki kız kardeşten muradın anne bir kız kardeş olduğu, Cuma sûresindeki namazdan muradın Cuma namazı olduğu hususundaki icmâları gibidir. Aynı şekilde dinde zaruri olarak bilinen şeylerin tümü de böyledir; namazdan kastedilenin dua değil hususi şekil olması ve zekâttan kastedilenin ödenen hususi mal olması gibi.

وَأَمَّا الْقِرَاءَاتُ فَلَا يُحْتَاجُ إِلَيْهَا إِلَّا فِي حِينِ الِاسْتِدْلَالِ بِالْقِرَاءَةِ عَلَى تَفْسِيرِ غَيْرِهَا، وَإِنَّمَا يَكُونُ فِي مَعْنَى التَّرْجِيحِ لِأَحَدِ الْمَعَانِي الْقَائِمَةِ مِنَ الْآيَةِ أَوْ لِاسْتِظْهَارٍ عَلَى الْمَعْنَى، فَذِكْرُ الْقِرَاءَةِ كَذِكْرِ الشَّاهِدِ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ، لِأَنَّهَا إِنْ كَانَتْ مَشْهُورَةً، فَلَا جَرَمَ أَنَّهَا تَكُونُ حُجَّةً لُغَوِيَّةً، وَإِنْ كَانَتْ شَاذَّةً فَحُجَّتُهَا لَا مِنْ حَيْثُ الرِّوَايَةِ، لِأَنَّهَا لَا تَكُونُ صَحِيحَةَ الرِّوَايَةِ، وَلَكِنْ مِنْ حَيْثُ أَنَّ قَارِئَهَا مَا قَرَأَ بِهَا إِلَّا اسْتِنَادًا لِاسْتِعْمَالٍ عَرَبِيٍّ صَحِيحٍ، إِذْ لَا يَكُونُ الْقَارِئُ مُعْتَدًّا بِهِ إِلَّا إِذَا عُرِفَتْ سَلَامَةُ عَرَبِيَّتِهِ، كَمَا احْتَجُّوا عَلَى أَنَّ أَصْلَ الْحَمْدُ لِلَّهِ [الْفَاتِحَة: ٢] أَنَّهُ مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ بِقِرَاءَةِ هَارُونَ الْعَتَكِيِّ الْحَمْدُ لِلَّهِ بِالنَّصْبِ كَمَا فِي «الْكَشَّافِ» وَبِذَلِكَ يَظْهَرُ أَنَّ الْقِرَاءَةَ لَا تُعَدُّ تَفْسِيرًا مِنْ حَيْثُ هِيَ طَرِيقٌ فِي أَدَاءِ أَلْفَاظِ الْقُرْآنِ، بَلْ مِنْ حَيْثُ أَنَّهَا شَاهِدٌ لُغَوِيٌّ فَرَجَعَتْ إِلَى عِلْمِ اللُّغَةِ.

Kıraatlere gelince; bir kıraatle diğerinin tefsirine delil getirilmesi hali müstesna, bunlara ihtiyaç duyulmaz; bu da ancak ayetten çıkan manalardan birini tercih etmek yahut manayı pekiştirmek anlamında olur. Dolayısıyla kıraatin zikredilmesi, Arap kelâmından şahit getirilmesi gibidir; zira kıraat şayet meşhursa şüphesiz lügavî bir delildir; şayet şâzz ise hüccet oluşu rivayet bakımından değildir -çünkü rivayeti sahih olmaz- fakat okuyucusunun bunu ancak sahih bir Arapça kullanıma dayanarak okumuş olması bakımındandır. Zira kıraat ehli, ancak Arapçasının sağlamlığı bilindiğinde muteber sayılır; nitekim el-Keşşâf'ta zikredildiği üzere { الْحَمْدُ لِلَّهِ } [Fâtiha: 2] “Hamd Allah'a mahsustur” lafzının aslının mef‘ûl-i mutlak olarak mensub olduğuna Hârûn el-Atekî'nin nasb ile okuduğu “el-Hamde lillâh” kıraatiyle delil getirmişlerdir. Böylece ortaya çıkmaktadır ki kıraat, Kur'an lafızlarını eda etme yolu olması bakımından tefsir sayılmaz; bilakis lügavî bir şahit olması bakımından tefsirdir ve dolayısıyla dil ilmine racidir.

وَأَمَّا أَخْبَارُ الْعَرَبِ فَهِيَ مِنْ جُمْلَةِ أَدَبِهِمْ وَإِنَّمَا خَصَصْتُهَا بِالذِّكْرِ تَنْبِيهًا لِمَنْ يَتَوَهَّمُ أَنَّ الِاشْتِغَالَ بِهَا مِنَ اللَّغْوِ فَهِيَ يُسْتَعَانُ بِهَا عَلَى فَهْمِ مَا أَوْجَزَهُ الْقُرْآنُ فِي سَوْقِهَا لِأَنَّ الْقُرْآنَ إِنَّمَا يَذْكُرُ الْقِصَصَ وَالْأَخْبَارَ لِلْمَوْعِظَةِ وَالِاعْتِبَارِ، لَا لِأَنْ يَتَحَادَثَ بِهَا النَّاسُ فِي الْأَسْمَارِ، فَبِمَعْرِفَةِ الْأَخْبَارِ يُعْرَفُ مَا أَشَارَتْ لَهُ الْآيَاتُ مِنْ دَقَائِقِ الْمَعَانِي، فَنَحْوُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَها مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكاثاً [النَّحْل: ٩٢] وَقَوْلِهِ: قُتِلَ أَصْحابُ الْأُخْدُودِ [البروج: ٤] يَتَوَقَّفُ عَلَى مَعْرِفَةِ أَخْبَارِهِمْ عِنْدَ الْعَرَبِ.

Arap haberlerine gelince; bunlar onların edebiyatının bir cüzüdür. Bunlarla meşgul olmanın abes olduğunu zannedenleri uyarmak için bunları özellikle zikrettim. Kur'an'ın bunları sevk ederken muhtasar geçtiği yerleri anlamada bu haberlerden yardım alınır; çünkü Kur'an kıssaları ve haberleri insanlar gece sohbetlerinde birbirlerine anlatsınlar diye değil, ancak vaz ve ibret için zikreder. Bu haberlerin bilinmesiyle ayetlerin işaret ettiği ince manalar kavranır. Nitekim Yüce Allah'ın: { وَلا تَكُونُوا كَالَّتِي نَقَضَتْ غَزْلَها مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ أَنْكاثاً } [Nahl: 92] “İpliğini sağlamca büktükten sonra çözüp bozan kadın gibi olmayın” buyruğu ile { قُتِلَ أَصْحابُ الْأُخْدُودِ } [Burûc: 4] “Kahrolsun o hendek ehli!” buyruğu gibi ayetler[in anlaşılması], bunların Araplar nezdindeki haberlerinin bilinmesine bağlıdır.

وَأَمَّا أُصُولُ الْفِقْهِ فَلَمْ يَكُونُوا يَعُدُّونَهُ مِنْ مَادَّةِ التَّفْسِيرِ، وَلَكِنَّهُمْ يَذْكُرُونَ أَحْكَامَ الْأَوَامِرِ

Fıkıh usûlüne gelince; onu tefsirin malzemesinden saymazlardı, fakat emirlerin hükümlerini,

وَالنَّوَاهِي وَالْعُمُومِ وَهِيَ مِنْ أُصُولِ الْفِقْهِ، فَتَحَصَّلَ أَنَّ بَعْضَهُ يَكُونُ مَادَّةً لِلتَّفْسِيرِ وَذَلِكَ مِنْ جِهَتَيْنِ: إِحْدَاهُمَا: أَنَّ عِلْمَ الْأُصُولِ قَدْ أُودِعَتْ فِيهِ مَسَائِلُ كَثِيرَةٌ هِيَ مِنْ طُرُقِ اسْتِعْمَالِ كَلَامِ الْعَرَبِ وَفَهْمِ مَوَارِدِ اللُّغَةِ أَهْمَلَ التَّنْبِيهَ عَلَيْهَا عُلَمَاءُ الْعَرَبِيَّةِ مِثْلَ مَسَائِلِ الْفَحْوَى وَمَفْهُومِ الْمُخَالَفَةِ، وَقَدْ عَدَّ الْغَزَالِيُّ عِلْمَ الْأُصُولِ مِنْ جُمْلَةِ الْعُلُومِ الَّتِي تَتَعَلَّقُ بِالْقُرْآنِ وَبِأَحْكَامِهِ فَلَا جَرَمَ أَنْ يَكُونَ مَادَّةً لِلتَّفْسِيرِ.

nehiyleri ve umum bahsini zikrederler ki bunlar fıkıh usûlündendir. Netice itibarıyla onun bir kısmı iki cihetten tefsirin malzemesi olur: Birincisi: Usûl ilmine, Arap kelâmının kullanım yolları ve dilin inceliklerinin anlaşılmasına dair, Arap dili âlimlerinin dikkat çekmeyi ihmal ettiği fahvâ (kavramın önceliği) ve mefhûm-ı muhâlefet (zıt kavram) meseleleri gibi pek çok mesele dercedilmiştir. Nitekim Gazzâlî de usûl ilmini Kur'an ve hükümleriyle alakalı ilimler arasında saymıştır; dolayısıyla onun tefsire malzeme olması kaçınılmazdır.

الْجِهَةُ الثَّانِيَةُ: أَنَّ عِلْمَ الْأُصُولِ يَضْبُطُ قَوَاعِدَ الِاسْتِنْبَاطِ وَيُفْصِحُ عَنْهَا فَهُوَ آلَةٌ لِلْمُفَسِّرِ فِي اسْتِنْبَاطِ الْمَعَانِي الشَّرْعِيَّةِ مِنْ آيَاتِهَا.

İkinci cihet: Usûl ilmi istinbat kurallarını zapt eder ve açıklar; binaenaleyh o, ayetlerden şer'î manaları istinbat etmede müfessir için bir alettir.

وَقَدْ عَدَّ عَبْدُ الْحَكِيمِ وَالْأَلُوسِيُّ أَخْذًا مِنْ كَلَامِ السَّكَّاكِيِّ، فِي آخِرِ فَنِّ الْبَيَانِ الَّذِي

Abdülhakîm ve Âlûsî, Sekkâkî'nin az önce geçen beyan ilminin sonundaki sözünden

تَقَدَّمَ آنِفًا وَمَا شَرَحَهُ بِهِ شارحاه التفتازانيّ وَالْجُرْجَانِيُّ. عِلْمَ الْكَلَامِ فِي جُمْلَةِ مَا يَتَوَقَّفُ عَلَيْهِ عِلْمُ التَّفْسِيرِ، قَالَ عَبْدُ الْحَكِيمِ: «لِتَوَقُّفِ عِلْمِ التَّفْسِيرِ عَلَى إِثْبَاتِ كَوْنِهِ تَعَالَى مُتَكَلِّمًا، وَذَلِكَ يَحْتَاجُ إِلَى عِلْمِ الْكَلَامِ» .

ve iki şârihi Teftâzânî ile Cürcânî'nin onu şerh edişinden hareketle kelâm ilmini, tefsir ilminin kendisine dayandığı ilimler cümlesinden saymışlardır. Abdülhakîm şöyle demiştir: «Çünkü tefsir ilmi, Yüce Allah'ın mütekellim (kelâm sahibi) olduğunun ispatına bağlıdır; bu da kelâm ilmine ihtiyaç duyar.»

وَقَالَ الْأَلُوسِيُّ: «لِتَوَقُّفِ فَهْمِ مَا يَجُوزُ عَلَى اللَّهِ وَيَسْتَحِيلُ عَلَى الْكَلَامِ» يَعْنِي مِنْ آيَاتِ التَّشَابُهِ فِي الصِّفَاتِ مِثْلَ: الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى [طه: ٥] ، وَهَذَا التَّوْجِيهُ أَقْرَبُ مِنْ تَوْجِيهِ عَبْدِ الْحَكِيمِ، وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ كَلَامِ السَّيِّدِ الْجُرْجَانِيِّ فِي «شرح الْمِفْتَاح» ، وكلا هما اشْتِبَاهٌ لِأَنَّ كَوْنَ الْقُرْآنِ كَلَامَ اللَّهِ قَدْ تَقَرَّرَ عِنْدَ سَلَفِ الْأُمَّةِ قَبْلَ عِلْمِ الْكَلَامِ، وَلَا أَثَرَ لَهُ فِي التَّفْسِيرِ، وَأَمَّا مَعْرِفَةُ مَا يَجُوزُ وَمَا يَسْتَحِيلُ فَكَذَلِكَ، وَلَا يُحْتَاجُ لِعِلْمِ الْكَلَامِ إِلَّا فِي التَّوَسُّعِ فِي إِقَامَةِ الْأَدِلَّةِ عَلَى اسْتِحَالَةِ بَعْضِ الْمَعَانِي، وَقَدْ أَبَنْتُ أَنَّ مَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ الْمُتَوَسِّعُ لَا يَصِيرُ مَادَّةً لِلتَّفْسِيرِ.

Âlûsî ise: «Allah hakkında caiz olan ve imkânsız olan şeylerin anlaşılması kelâm ilmine bağlı olduğu için» demiştir; yani { الرَّحْمنُ عَلَى الْعَرْشِ اسْتَوى } [Tâhâ: 5] “Rahmân Arş'a istivâ etti” ayeti gibi sıfatlardaki müteşâbih ayetleri kastetmektedir. Bu izah, Abdülhakîm'in izahından daha isabetlidir ve Seyyid Cürcânî'nin Şerhu'l-Miftâh'taki sözünden alınmıştır. Ancak her iki izah da birer yanılgıdır; zira Kur'an'ın Allah kelâmı olduğu hususu kelâm ilminden önce ümmetin selefi nezdinde zaten sabittir ve bunun tefsire bir tesiri yoktur. Caiz ve müstahil olan şeylerin bilinmesi de böyledir; kelâm ilmine ancak bazı manaların imkânsızlığına dair deliller getirmede derinleşmek için ihtiyaç duyulur. Ben ise tafsilata ve derinleşmeye giden kimsenin ihtiyaç duyduğu şeylerin tefsire asıl malzeme olamayacağını açıklamıştım.

وَلَمْ نَعُدَّ الْفِقْهَ مِنْ مَادَّةِ عِلْمِ التَّفْسِيرِ كَمَا فَعَلَ السُّيُوطِيُّ، لِعَدَمِ تَوَقُّفِ فَهْمِ الْقُرْآنِ، عَلَى مَسَائِلِ الْفِقْهِ، فَإِنَّ عِلْمَ الْفِقْهِ مُتَأَخِّرٌ عَنِ التَّفْسِيرِ وَفَرْعٌ عَنْهُ، وَإِنَّمَا يَحْتَاجُ الْمُفَسِّرُ إِلَى مَسَائِلِ الْفِقْهِ عِنْدَ قَصْدِ التَّوَسُّعِ فِي تَفْسِيرِهِ، لِلتَّوَسُّعِ فِي طُرُقِ الِاسْتِنْبَاطِ وَتَفْصِيلِ الْمَعَانِي تَشْرِيعًا وَآدَابًا وَعُلُومًا، وَلِذَلِكَ لَا يَكَادُ يُحْصَرُ مَا يَحْتَاجُهُ الْمُتَبَحِّرُ فِي ذَلِكَ مِنَ الْعُلُومِ، وَيُوشِكُ أَنْ يَكُونَ الْمُفَسِّرُ الْمُتَوَسِّعُ مُحْتَاجًا إِلَى الْإِلْمَامِ بِكُلِّ الْعُلُومِ وَهَذَا الْمَقَامُ هُوَ الَّذِي أَشَارَ لَهُ الْبَيْضَاوِيُّ بِقَوْلِهِ: «لَا يَلِيقُ لِتَعَاطِيهِ، وَالتَّصَدِّي لِلتَّكَلُّمِ فِيهِ، إِلَّا مَنْ بَرَعَ فِي الْعُلُومِ الدِّينِيَّةِ كُلِّهَا، أُصُولِهَا وَفُرُوعِهَا وَفِي الصِّنَاعَاتِ الْعَرَبِيَّةِ وَالْفُنُونِ الْأَدَبِيَّةِ بِأَنْوَاعِهَا» .

Süyûtî'nin yaptığı gibi fıkhı tefsir ilminin malzemesinden saymadık; zira Kur'an'ın anlaşılması fıkıh meselelerine bağlı değildir; çünkü fıkıh ilmi tefsirden sonradır ve onun bir fer'idir. Müfessir, fıkıh meselelerine ancak tefsirinde genişlemeyi, istinbat yollarını ve teşrî, âdâb ve ilimler açısından manaların ayrıntılarını genişletmeyi hedeflediğinde ihtiyaç duyar. Bu sebeple bu alanda derinleşen kimsenin ihtiyaç duyduğu ilimler neredeyse sayılamayacak kadar çoktur ve geniş tefsir yapan müfessirin bütün ilimlere vâkıf olmaya ihtiyaç duyması işten bile değildir. İşte Beyzâvî'nin şu sözüyle işaret ettiği mertebe budur: «Onu icra etmeye ve onda söz söylemeye girişmeye ancak dinî ilimlerin tamamında; usulünde ve füruunda, Arapça sanatlarında ve edebiyat dallarının her çeşidinde mahir olan kimse layıktır.»

تَنْبِيهٌ:

UYARI:

اعْلَمْ أَنَّهُ لَا يُعَدُّ مِنِ اسْتِمْدَادِ عِلْمِ التَّفْسِيرِ الْآثَارُ الْمَرْوِيَّةُ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ فِي تَفْسِيرِ آيَاتٍ، وَلَا مَا يُرْوَى عَنِ الصَّحَابَةِ فِي ذَلِكَ لِأَنَّ ذَلِكَ مِنَ التَّفْسِيرِ لَا مِنْ مَدَدِهِ، وَلَا يُعَدُّ أَيْضًا مِنِ اسْتِمْدَادِ التَّفْسِيرِ مَا فِي بَعْضِ آيِ الْقُرْآنِ مِنْ مَعْنًى يُفَسِّرُ بَعْضًا آخَرَ مِنْهَا، لِأَنَّ ذَلِكَ مِنْ قَبِيلِ حَمْلِ بَعْضِ الْكَلَامِ عَلَى بَعْضٍ، كَتَخْصِيصِ الْعُمُومِ وَتَقْيِيدِ الْمُطْلَقِ وَبَيَانِ الْمُجْمَلِ وَتَأْوِيلِ الظَّاهِرِ وَدَلَالَةِ الِاقْتِضَاءِ وَفَحْوَى الْخِطَابِ وَلَحْنِ الْخِطَابِ وَمَفْهُومِ الْمُخَالَفَةِ.

Bil ki ayetlerin tefsiri hususunda Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edilen âsâr da sahâbîlerden rivayet edilenler de tefsir ilminin beslendiği kaynaklardan sayılmaz; zira bunlar bizzat tefsirin kendisidir, malzemesi değildir. Aynı şekilde Kur'an ayetlerinin bazısında bulunup diğer bazı ayetleri tefsir eden manalar da tefsirin beslendiği kaynaklardan sayılmaz; çünkü bu durum, umumun tahsisi, mutlakın takyidi, mücmelin beyanı, zahirin tevili, delâlet-i iktizâ, fahve'l-hitâb, lahne'l-hitâb ve mefhûm-ı muhâlefet gibi kelâmın bir kısmının diğer kısmına hamledilmesi kabilindendir.

ذَكَرَ ابْنُ هِشَامٍ فِي «مُغْنِي اللَّبِيبِ» ، فِي حَرْفِ لَا، عَنْ أَبِي عَلِيٍّ الْفَارِسِيِّ، أَنَّ الْقُرْآنَ كُلَّهُ كَالسُّورَةِ الْوَاحِدَةِ، وَلِهَذَا يُذْكَرُ الشَّيْءُ فِي سُورَةٍ وَجَوَابُهُ فِي سُورَةٍ أُخْرَى، نَحْوَ:

İbn Hişâm Muğni'l-Lebîb'de “lâ” harfi bahsinde Ebû Alî el-Fârisî'den nakletmiştir ki: Kur'an'ın tamamı tek bir sûre gibidir; bundan dolayı bir şey bir sûrede zikredilir, cevabı ise başka bir sûrede gelir. Şu ayetler gibi:

وَقالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ [الْحجر: ٦] وَجَوَابُهُ: مَا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ [الْقَلَم: ٢] هـ. وَهَذَا كَلَامٌ لَا يَحْسُنُ إِطْلَاقُهُ، لِأَنَّ الْقُرْآنَ قَدْ يُحْمَلُ بَعْضُ آيَاتِهِ

{ وَقالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ } [Hicr: 6] “Dediler ki: ‘Ey kendisine Zikir (Kur'an) indirilen kimse! Sen kesinlikle bir delisin!’” ve bunun cevabı: { مَا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ } [Kalem: 2] “Sen Rabbinin nimeti sayesinde bir deli değilsin”dir. Ancak bu, mutlak olarak söylenmesi doğru olmayan bir sözdür; çünkü Kur'an ayetlerinin bazısı bazısına hamledilebildiği gibi,

عَلَى بَعْضٍ وَقَدْ يَسْتَقِلُّ بَعْضُهَا عَنْ بَعْضٍ، إِذْ لَيْسَ يَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى الْمَقْصُودُ فِي بَعْضِ الْآيَاتِ مَقْصُودًا فِي جَمِيعِ نَظَائِرِهَا، بَلْهَ مَا يُقَارِبُ غَرَضَهَا.

bazısı da bazısından bağımsız olabilir; zira bazı ayetlerde kastedilen mananın, onun maksadına yakın olanlar bir yana, bütün benzerlerinde de kastedilmiş olması zorunlu değildir.

وَاعْلَمْ أَنَّ اسْتِمْدَادَ عِلْمِ التَّفْسِيرِ مِنْ هَذِهِ الْمَوَادِّ لَا يُنَافِي كَوْنَهُ رَأْسَ الْعُلُومِ الْإِسْلَامِيَّةِ كَمَا تَقَدَّمَ، لِأَنَّ كَوْنَهُ رَأْسَ الْعُلُومِ الْإِسْلَامِيَّةِ، مَعْنَاهُ أَنَّهُ أَصْلٌ لِعُلُومِ الْإِسْلَامِ عَلَى وَجْهِ الْإِجْمَالِ فَأَمَّا اسْتِمْدَادُهُ مِنْ بَعْضِ الْعُلُومِ الْإِسْلَامِيَّةِ، فَذَلِكَ اسْتِمْدَادٌ لِقَصْدِ تَفْصِيلِ التَّفْسِيرِ عَلَى وَجْهٍ أَتَمَّ مِنَ الْإِجْمَالِ، وَهُوَ أَصْلٌ لِمَا اسْتُمِدَّ مِنْهُ بِاخْتِلَافِ الِاعْتِبَارِ عَلَى مَا حَقَّقَهُ عَبْدُ الْحَكِيمِ.

Bil ki tefsir ilminin bu maddelerden beslenmesi, daha önce geçtiği üzere İslâmî ilimlerin reisi olmasına aykırı değildir; çünkü onun İslâmî ilimlerin reisi olmasının manası, icmâlî olarak İslâm ilimlerinin aslı olmasıdır. Bazı İslâmî ilimlerden beslenmesine gelince bu, tefsirin icmâlden daha mükemmel bir şekilde tafsil edilmesi maksadına matuf bir beslenmedir; o, Abdülhakîm'in tahkik ettiği üzere farklı itibarlarla kendisinden beslendiği şeylerin aslıdır.

الْمُقَدِّمَةُ الثَّالِثَةُ فِي صِحَّةِ التَّفْسِيرِ بِغَيْرِ الْمَأْثُورِ وَمَعْنَى التَّفْسِيرِ بِالرَّأْيِ وَنَحْوِهِ

ÜÇÜNCÜ MUKADDİME: ME'SÛR OLMAYAN [YOLLA] TEFSİRİN SIHHATİ, RE'Y İLE TEFSİRİN VE BENZERLERİNİN MANASI HAKKINDA

إِنْ قُلْتَ أَتُرَاكَ بِمَا عَدَدْتَ مِنْ عُلُومِ التَّفْسِيرِ تُثْبِتُ أَنَّ تَفْسِيرًا كَثِيرًا لِلْقُرْآنِ لَمْ يَسْتَنِدْ إِلَى مَأْثُورٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ وَلَا عَنْ أَصْحَابِهِ، وَتُبِيحُ لِمَنِ اسْتَجْمَعَ مِنْ تِلْكَ الْعُلُومِ حَظًّا كَافِيًا وَذَوْقًا يَنْفَتِحُ لَهُ بِهِمَا مِنْ مَعَانِي الْقُرْآنِ مَا يَنْفَتِحُ عَلَيْهِ، أَنْ يُفَسِّرَ مِنْ آيِ الْقُرْآنِ بِمَا لَمْ يُؤْثَرْ عَنْ هَؤُلَاءِ، فَيُفَسِّرُ بِمَعَانٍ تَقْتَضِيهَا الْعُلُومُ الَّتِي يَسْتَمِدُّ مِنْهَا عِلْمُ التَّفْسِيرِ، وَكَيْفَ حَالُ التَّحْذِيرِ الْوَاقِعِ فِي الْحَدِيثِ الَّذِي

Eğer desen ki: "Sen tefsir ilimlerinden saydığın bu şeylerle Kur'an'ın pek çok tefsirinin Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashâbından nakledilen bir me'sûra dayanmadığını mı ispat ediyorsun? Ve bu ilimlerden yeterli bir nasip ile Kur'an'ın manalarından kendisine açılanların açılacağı bir zevk elde etmiş kimseye, Kur'an ayetlerini onlardan nakledilmemiş şeylerle tefsir etmesini, yani tefsir ilminin beslendiği ilimlerin gerektirdiği manalarla tefsir yapmasını caiz mi görüyorsun? Peki şu hadiste yer alan sakındırmanın durumu nedir:

رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «مَنْ قَالَ فِي الْقُرْآنِ بِرَأْيِهِ فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ»

Tirmizî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim Kur'an hakkında kendi re'yi ile söz söylerse ateşteki yerine hazırlansın.»

،

,

وَفِي رِوَايَةٍ: «مَنْ قَالَ فِي الْقُرْآنِ بِغَيْرِ عِلْمٍ فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ»

Bir rivayette: «Kim Kur'an hakkında ilimsizce söz söylerse ateşteki yerine hazırlansın.»

. وَالْحَدِيثُ الَّذِي

Ve şu hadis:

رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَالنَّسَائِيُّ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «مَنْ تَكَلَّمَ فِي الْقُرْآنِ بِرَأْيِهِ فَأَصَابَ فَقَدْ أَخْطَأَ»

Ebû Dâvûd, Tirmizî ve Nesâî'nin rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim Kur'an hakkında kendi re'yi ile konuşur da isabet ederse yine de hata etmiştir.»

وَكَيْفَ مَحْمَلُ مَا رُوِيَ مِنْ تَحَاشِي بَعْضِ السَّلَفِ عَنِ التَّفْسِيرِ بِغَيْرِ تَوْقِيفٍ؟ فَقَدْ رُوِيَ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصّديق أَنه سَأَلَ عَنْ تَفْسِيرِ الْأَبِّ فِي قَوْلِهِ: وَفاكِهَةً وَأَبًّا [عبس: ٣١] فَقَالَ: «أَيُّ أَرْضٍ تُقِلُّنِي، وَأَيُّ سَمَاءٍ تُظِلُّنِي إِذَا قُلْتُ فِي الْقُرْآنِ بِرَأْيِي» وَيُرْوَى عَنْ سَعِيدِ بْنِ الْمُسَيَّبِ وَالشَّعْبِيِّ إِحْجَامُهُمَا عَنْ ذَلِكَ.

Selefin bazısından rivayet edilen tevkifsiz tefsirden çekinmelerinin izahı nasıl olur? Zira Ebû Bekir es-Sıddîk'tan rivayet edildiğine göre kendisine { وَفاكِهَةً وَأَبًّا } [Abese: 31] “Meyve ve otlak/çimen” ayetindeki ebb (أَبًّا) kelimesinin tefsiri sorulduğunda: «Kur'an hakkında kendi görüşümle söz söylersem hangi yer beni taşır ve hangi gök beni gölgeler!» demiştir. Saîd b. el-Müseyyeb ile Şa'bî'den de bundan çekindikleri rivayet edilmiştir."

قُلْتُ: أَرَانِي كَمَا حَسِبْتَ أُثْبِتُ ذَلِكَ وَأُبِيحُهُ، وَهَلِ اتَّسَعَتِ التَّفَاسِيرُ وَتَفَنَّنَتْ مُسْتَنْبَطَاتُ مَعَانِي الْقُرْآنِ إِلَّا بِمَا رُزِقَهُ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مِنْ فَهْمٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ؟ وَهَلْ يَتَحَقَّقُ قَوْلُ عُلَمَائِنَا «إِنَّ الْقُرْآنَ لَا تَنْقَضِي عَجَائِبُهُ» إِلَّا بِازْدِيَادِ الْمَعَانِي بِاتِّسَاعِ التَّفْسِيرِ؟ وَلَوْلَا ذَلِكَ لَكَانَ تَفْسِيرُ الْقُرْآنِ مُخْتَصَرًا فِي وَرَقَاتٍ قَلِيلَةٍ. وَقَدْ قَالَتْ عَائِشَةُ: «مَا كَانَ رَسُولُ اللَّهِ يُفَسِّرُ مِنْ كِتَابِ اللَّهِ إِلَّا آيَاتٍ مَعْدُودَاتٍ عَلَّمَهُ جِبْرِيلُ إِيَّاهُنَّ» كَمَا تَقَدَّمَ فِي الْمُقَدِّمَةِ الثَّانِيَةِ.

Derim ki: Kendimi senin zannettiğin gibi bunu ispat eder ve caiz görür bulmaktayım. Tefsirler genişleyip Kur'an manalarından çıkarılan istinbatlar ilim verilen kimselere Allah'ın Kitabı hususunda rızık olarak bahşedilen anlayış dışında bir şeyle mi çeşitlendi? Âlimlerimizin «Kur'an'ın acaibinin (hayranlık uyandıran inceliklerinin) sonu gelmez» sözü, tefsirin genişlemesiyle manaların artması dışında nasıl gerçekleşir? Böyle olmasaydı Kur'an'ın tefsiri birkaç yaprakta özetlenmiş olurdu. Nitekim Âişe: «Resûlullah Allah'ın Kitabı'ndan, Cibrîl'in kendisine öğrettiği sayılı ayetler dışında bir şey tefsir etmezdi» demiştir; ikinci mukaddimede geçtiği üzere.

ثُمَّ لَوْ كَانَ التَّفْسِيرُ مَقْصُورًا عَلَى بَيَانِ مَعَانِي مُفْرَدَاتِ الْقُرْآنِ مِنْ جِهَةِ الْعَرَبِيَّةِ لَكَانَ التَّفْسِيرُ نَزْرًا، وَنَحْنُ نُشَاهِدُ كَثْرَةَ أَقْوَالِ السَّلَفِ مِنَ الصَّحَابَةِ، فَمَنْ يَلِيهِمْ فِي تَفْسِيرِ آيَاتِ الْقُرْآنِ وَمَا أَكْثَرَ ذَلِكَ الِاسْتِنْبَاطَ بِرَأْيِهِمْ وَعِلْمِهِمْ. قَالَ الْغَزَالِيُّ وَالْقُرْطُبِيُّ: لَا يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ كُلُّ مَا قَالَهُ الصَّحَابَةُ فِي التَّفْسِيرِ مَسْمُوعًا مِنَ النَّبِي ﷺ لوَجْهَيْنِ: أحد هما أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ لَمْ يَثْبُتْ عَنْهُ مِنَ التَّفْسِيرِ إِلَّا تَفْسِيرُ آيَاتٍ قَلِيلَةٍ وَهِيَ مَا تَقَدَّمَ عَنْ عَائِشَةَ. الثَّانِي أَنَّهُمُ اخْتَلَفُوا

Ayrıca eğer tefsir, Arapça yönünden Kur'an müfredatının anlamlarını açıklamaktan ibaret olsaydı tefsir pek az olurdu. Oysa biz, Kur'an ayetlerinin tefsirinde sahâbîler ve onları takip eden selefin sözlerinin çokluğunu ve onların kendi re'yleri ve ilimleriyle yaptıkları bu istinbatların ne kadar fazla olduğunu görmekteyiz. Gazzâlî ve Kurtubî şöyle demiştir: Sahâbenin tefsir hususunda söylediği her şeyin Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem işitilmiş olması iki yönden sahih olamaz: Birincisi, Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem tefsir sadedinde pek az ayetin tefsiri dışında bir şeyin sabit olmamasıdır ki o da Hz. Âişe'den nakledilen husustur. İkincisi, onların tefsirde

فِي التَّفْسِيرِ عَلَى وُجُوهٍ مُخْتَلِفَةٍ لَا يُمْكِنُ الْجَمْعُ بَيْنَهَا،

aralarını telif etmenin mümkün olmadığı farklı vecihler üzere ihtilaf etmiş olmalarıdır;

وَسَمَاعُ جَمِيعِهَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ مُحَالٌ، وَلَوْ كَانَ بَعْضُهَا مَسْمُوعًا لَتُرِكَ الْآخَرُ، أَيْ لَوْ كَانَ بَعْضُهَا مَسْمُوعًا لَقَالَ قَائِلُهُ إِنَّهُ سَمِعَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَرَجَعَ إِلَيْهِ مَنْ خَالَفَهُ، فَتَبَيَّنَ عَلَى الْقَطْعِ أَنَّ كُلَّ مُفَسِّرٍ قَالَ فِي مَعْنَى الْآيَةِ بِمَا ظَهَرَ لَهُ بِاسْتِنْبَاطِهِ.

bunların tamamının Resûlullah'tan işitilmiş olması imkânsızdır. Eğer bir kısmı işitilmiş olsaydı diğeri terk edilirdi; yani şayet bir kısmı işitilmiş olsaydı onu söyleyen kimse bunu Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem işittiğini söyler, ona muhalif olan da onun görüşüne dönerdi. Böylece her müfessirin ayetin manası hakkında kendi istinbatıyla kendisine açığa çıkan görüşü söylediği kesin olarak ortaya çıkmaktadır.

رَوَى الْبُخَارِيُّ فِي «صَحِيحِهِ» عَنْ أَبِي جُحَيْفَةَ قَالَ: قُلْتُ لَعَلِيٍّ: هَلْ عِنْدَكُمْ شَيْءٌ مِنَ الْوَحْيِ إِلَّا مَا فِي كِتَابِ اللَّهِ؟ قَالَ: «لَا وَالَّذِي فَلَقَ الْحَبَّةَ وَبَرَأَ النَّسَمَةَ لَا أَعْلَمُهُ إِلَّا فَهْمًا يُعْطِيهِ اللَّهُ رَجُلًا فِي الْقُرْآنِ إِلَخْ»

Buhârî Sahîh'inde Ebû Cuhayfe'den rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Ali'ye: "Sizde Allah'ın Kitabı'nda olandan başka vahiyden bir şey var mıdır?" dedim. O da şöyle dedi: «Hayır, taneyi yaran ve canı yaratan [Allah]'a yemin olsun ki, Allah'ın bir kimseye Kur'an hakkında bahşettiği anlayış dışında [böyle bir şey] bilmiyorum...»

وَقَدْ

Nitekim

دَعَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَبَّاسٍ فَقَالَ: «اللَّهُمَّ فَقِّهْهُ فِي الدِّينِ وَعَلِّمْهُ التَّأْوِيلَ»

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Abdullah b. Abbâs için dua edip şöyle buyurmuştur: «Allahım! Onu dinde fakih (derin anlayış sahibi) kıl ve ona tevili (Kur'an yorumunu) öğret.»

وَاتَّفَقَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالتَّأْوِيلِ تَأْوِيلُ الْقُرْآنِ. وَقَدْ ذَكَرَ فُقَهَاؤُنَا فِي آدَابِ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ أَنَّ التَّفَهُّمَ مَعَ قِلَّةِ الْقِرَاءَةِ أَفْضَلُ مِنْ كَثْرَةِ الْقِرَاءَةِ بِلَا تَفَهُّمٍ، قَالَ الْغَزَالِيُّ فِي «الْإِحْيَاءِ» : «التَّدَبُّرُ فِي قِرَاءَتِهِ إِعَادَةُ النَّظَرِ فِي الْآيَةِ وَالتَّفَهُّمُ أَنْ يَسْتَوْضِحَ مِنْ كُلِّ آيَةٍ مَا يَلِيقُ بِهَا كَيْ تَتَكَشَّفَ لَهُ مِنَ الْأَسْرَارِ مَعَانٍ مَكْنُونَةٌ لَا تَتَكَشَّفُ إِلَّا لِلْمُوَفَّقِينَ» قَالَ: «وَمِنْ مَوَانِعِ الْفَهْمِ أَنْ يَكُونَ قَدْ قَرَأَ تَفْسِيرًا وَاعْتَقَدَ أَنْ لَا مَعْنَى لِكَلِمَاتِ الْقُرْآنِ إِلَّا مَا تَنَاوَلَهُ النَّقْلُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَابْنِ مُجَاهِدٍ، وَأَنَّ مَا وَرَاءَ ذَلِكَ تَفْسِيرٌ بِالرَّأْيِ فَهَذَا مِنَ الْحُجُبِ الْعَظِيمَةِ» .

Âlimler tevil ile Kur'an'ın tevilinin kastedildiği hususunda ittifak etmişlerdir. Fakihlerimiz Kur'an okuma âdâbında, anlayarak az okumanın, anlamaksızın çok okumaktan daha faziletli olduğunu belirtmişlerdir. Gazzâlî İhyâ'da şöyle demiştir: «Kur'an okurken tedebbür etmek, ayet üzerinde tekrar tekrar düşünmektir; tefehhüm (anlamaya çalışmak) ise, her ayetten ona layık olan manayı apaçık kavramaktır; ta ki kendisine sırlardan, ancak muvaffak kılınanlara açılan gizli manalar açılsın.» Şöyle devam etmiştir: «Anlamaya engel olan şeylerden biri de kişinin bir tefsir okuyup Kur'an kelimelerinin İbn Abbâs ve İbn Mücâhid'den nakledilenlerin dışında hiçbir manası olmadığına ve bunun ötesindekilerin re'y ile tefsir olduğuna inanmasıdır; işte bu, [anlayışın önündeki] büyük perdelerdendir.»

وَقَالَ فَخْرُ الدِّينِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَعاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١٩] «وَقَدْ ثَبَتَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ أَنَّ الْمُتَقَدِّمِينَ إِذَا ذَكَرُوا وَجْهًا فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ فَذَلِك لَا يمنه الْمُتَأَخِّرِينَ مِنِ اسْتِخْرَاجِ وَجْهٍ آخَرَ فِي تَفْسِيرِهَا وَإِلَّا لَصَارَتِ الدَّقَائِقُ الَّتِي يَسْتَنْبِطُهَا الْمُتَأَخِّرُونَ فِي التَّفْسِيرِ مَرْدُودَةً، وَذَلِكَ لَا يَقُولُهُ إِلَّا مُقَلِّدُ خُلْفٍ- بِضَمِّ الْخَاءِ» وَقَالَ سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ [إِبْرَاهِيم: ٤٢] هِيَ تَسْلِيَةٌ لِلْمَظْلُومِ وَتَهْدِيدٌ لِلظَّالِمِ، فَقِيلَ لَهُ مَنْ قَالَ هَذَا فَغَضِبَ وَقَالَ: إِنَّمَا قَالَهُ مَنْ عَلِمَهُ يُرِيدُ نَفْسَهُ، وَقَالَ أَبُو بَكْرِ ابْن الْعَرَبِيِّ فِي «الْعَوَاصِمِ» إِنَّهُ أَمْلَى عَلَى سُورَةِ نُوحٍ خَمْسَمِائَةِ مَسْأَلَةٍ وَعَلَى قصَّة مُوسَى ثمامائة مَسْأَلَةٍ.

Fahreddin [er-Râzî], Nisâ Sûresi'ndeki { وَعاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ } “Onlarla iyi geçinin” [Nisâ 19] ayetinin tefsirinde şöyle demiştir: «Fıkıh usulünde kesin olarak sabittir ki mütekaddimûn (önceki âlimler) bir ayetin tefsirinde bir vecih zikrettiklerinde, bu durum müteahhirûnun (sonraki âlimlerin) onun tefsirinde başka bir vecih ortaya koymalarına engel teşkil etmez; aksi takdirde sonraki âlimlerin tefsirde istinbat ettiği incelikler reddedilmiş olurdu; bunu da ancak -hâ harfinin zammesiyle- hayırsız bir mukallitten başkası söylemez.» Süfyân b. Uyeyne, Yüce Allah'ın: { وَلا تَحْسَبَنَّ اللَّهَ غافِلًا عَمَّا يَعْمَلُ الظَّالِمُونَ } “Sakın Allah'ı, zalimlerin yaptıklarından habersiz sanma” [İbrâhim 42] kavli hakkında: «Bu, mazlum için bir teselli, zalim için bir tehdittir» demiştir. Kendisine «Bunu kim söyledi?» denilince öfkelenmiş ve: «Bunu ancak onu bilen kimse söyledi» diyerek kendisini kastetmiştir. Ebû Bekir İbnu'l-Arabî el-Avâsım'da, Nûh Sûresi üzerine beş yüz mesele, Mûsâ kıssası üzerine de sekiz yüz mesele takrir ettiğini (yazdırdığını) zikretmiştir.

وَهَلِ اسْتِنْبَاطُ الْأَحْكَامِ التَّشْرِيعِيَّةِ مِنَ الْقُرْآنِ فِي خِلَالِ الْقُرُونِ الثَّلَاثَةِ الْأُولَى مِنْ قُرُونِ الْإِسْلَامِ إِلَّا مِنْ قَبِيلِ التَّفْسِيرِ لِآيَاتِ الْقُرْآنِ بِمَا لَمْ يَسْبِقْ تَفْسِيرُهَا بِهِ قَبْلَ ذَلِكَ؟ وَهَذَا الْإِمَامُ الشَّافِعِيُّ يَقُولُ: تَطَلَّبْتُ دَلِيلًا عَلَى حُجِّيَّةِ الْإِجْمَاعِ فَظَفِرْتُ بِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَساءَتْ مَصِيراً [النِّسَاء: ١١٥] .

İslam'ın ilk üç asrı boyunca Kur'an'dan teşriî hükümlerin istinbat edilmesi, Kur'an ayetlerinin daha önce tefsir edilmemiş manalarla tefsir edilmesi kabilinden başka nedir ki? İşte İmam Şâfiî şöyle demektedir: İcmanın hüccet oluşuna dair bir delil aradım ve onu Yüce Allah'ın şu kavlinde buldum: { وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَساءَتْ مَصِيراً } “Kendisi için doğru yol belli olduktan sonra, kim Peygamber'e karşı çıkar ve müminlerin yolundan başka bir yola uyarsa, onu döndüğü yolda bırakırız ve cehenneme sokarız. Ne kötü bir varış yeridir orası!” [Nisâ 115].

قَالَ شَرَفَ الدِّينِ الطِّيبِيُّ فِي «شَرْحِ الْكَشَّافِ» فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ: «شَرْطُ التَّفْسِيرِ الصَّحِيحِ

Şerefüddin et-Tîbî, Şerhu'l-Keşşâf'ta Şuarâ Sûresi'nde şöyle demiştir: «Sahih tefsirin şartı,

أَنْ يَكُونَ مُطَابِقًا لِلَّفْظِ مِنْ حَيْثُ الِاسْتِعْمَالُ، سَلِيمًا مِنَ التَّكَلُّفِ عَرِيًّا مِنَ التَّعَسُّفِ» ، وَصَاحِبُ «الْكَشَّافِ» يُسَمِّي مَا كَانَ عَلَى خِلَافِ ذَلِكَ بِدَعَ التَّفَاسِيرِ.

kullanım bakımından lafza uygun olması, tekellüften (zorlamadan) uzak, taassüften (keyfi saptırmadan) beri olmasıdır.» Keşşâf sahibi ise buna aykırı olan şeyleri 'tefsir bidatleri' olarak isimlendirir.

وَأَمَّا الْجَوَابُ عَنِ الشُّبْهَةِ الَّتِي نَشَأَتْ مِنَ الْآثَارِ الْمَرْوِيَّةِ فِي التَّحْذِيرِ مِنْ تَفْسِيرِ الْقُرْآنِ بِالرَّأْيِ فَمَرْجِعُهُ إِلَى أَحَدِ خَمْسَةِ وُجُوهٍ:

Kur'an'ı re'y ile tefsir etmekten sakındırma hususunda rivayet edilen haberlerden kaynaklanan şüphenin cevabına gelince; bunun merci beş vecihten birine dayanır:

أَوَّلُهَا:

Birincisi:

أَنَّ الْمُرَادَ بِالرَّأْيِ هُوَ الْقَوْلُ عَنْ مُجَرَّدِ خَاطِرٍ دُونَ اسْتِنَادٍ إِلَى نَظَرٍ فِي أَدِلَّةِ الْعَرَبِيَّةِ وَمَقَاصِدِ الشَّرِيعَةِ وَتَصَارِيفِهَا، وَمَا لَا بُدَّ مِنْهُ مِنْ مَعْرِفَةِ النَّاسِخِ وَالْمَنْسُوخِ وَسَبَبِ النُّزُولِ فَهَذَا لَا مَحَالَةَ إِنْ أَصَابَ فَقَدْ أَخْطَأَ فِي تَصَوُّرِهِ بِلَا عِلْمٍ، لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ مَضْمُونَ الصَّوَابِ كَقَوْلِ الْمَثَلِ: «رَمْيَةٌ مِنْ غَيْرِ رَامٍ» وَهَذَا كَمَنْ فسر الم [الْبَقَرَة: ١] ! إِنَّ اللَّهَ أَنْزَلَ جِبْرِيلَ عَلَى مُحَمَّدٍ بِالْقُرْآنِ فَإِنَّهُ لَا مُسْتَنَدَ لِذَلِكَ، وَأَمَّا مَا رُوِيَ عَنِ الصِّدِّيقِ ﵁ فِيمَا تَقَدَّمَ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ فَذَلِكَ مِنَ الْوَرَعِ خَشْيَةَ الْوُقُوعِ فِي الْخَطَأِ فِي كُلِّ مَا لَمْ يَقُمْ لَهُ فِيهِ دَلِيلٌ أَوْ فِي مَوَاضِعَ لَمْ تَدْعُ الْحَاجَةُ إِلَى التَّفْسِيرِ فِيهَا، أَلَمْ تَرَ أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْكَلَالَةِ فِي آيَةِ النِّسَاءِ فَقَالَ: أَقُول فِيهَا برأيي فَإِنْ كَانَ صَوَابًا فَمِنَ اللَّهِ وَإِنْ كَانَ خَطَأً فَمِنِّي وَمِنَ الشَّيْطَانِ إِلَخْ وَعَلَى هَذَا الْمَحْمَلِ مَا رُوِيَ عَنِ الشَّعْبِيِّ وَسَعِيدٍ، أَيْ أَنَّهُمَا تَبَاعَدَا عَمَّا يُوقِعُ فِي ذَلِكَ وَلَوْ عَلَى احْتِمَالٍ بِعِيدٍ مُبَالَغَةً فِي الْوَرَعِ وَدَفْعًا لِلِاحْتِمَالِ الضَّعِيفِ، وَإِلَّا فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَا تَعَبَّدَنَا فِي مِثْلِ هَذَا إِلَّا بِبَذْلِ الْوُسْعِ مَعَ ظَنِّ الْإِصَابَةِ.

Re'yden muradın; Arap dilinin delillerine, şeriatın maksatlarına ve tasarruflarına, nâsih-mensûh ve nüzul sebebi gibi bilinmesi zorunlu hususlara dair bir incelemeye dayanmaksızın, sırf akla ilk gelen düşünceye göre söz söylemek olmasıdır. Böylesi bir kimse isabet etse bile ilimsiz tasavvuru sebebiyle şüphesiz hata etmiştir; çünkü [isabeti] garantili bir doğru değildir; nitekim darbımeselde: «Atıcı olmadan yapılan bir isabet» denilmiştir. Bu durum, { الم } [Bakara 1] ayetini: "Allah Cibrîl'i Muhammed'e Kur'an ile indirdi" şeklinde tefsir eden kimse gibidir; zira bunun hiçbir dayanağı yoktur. Sıddîk'tan radıyallâhu anh ayetin tefsiri hakkında daha önce rivayet edilen söze gelince; bu, hakkında delil bulunmayan her konuda yahut tefsire ihtiyaç duyulmayan yerlerde hataya düşme korkusundan kaynaklanan bir takvadandır. Görmez misin ki kendisine Nisâ Sûresi'ndeki kelâle ayeti sorulduğunda: «Bu konuda kendi re'yimle konuşuyorum; eğer doğruysa Allah'tandır, eğer hatalıysa benden ve şeytandandır...» demiştir. Şa'bî ve Saîd'den rivayet edilenler de bu anlama hamledilir; yani onlar, takvada titizlik göstermek ve zayıf ihtimali savuşturmak amacıyla, uzak bir ihtimalle bile olsa buna yol açacak şeylerden uzak durmuşlardır. Aksi takdirde Yüce Allah bu gibi konularda bizleri, isabet zannıyla birlikte ancak gücümüzü sarf etmekle mükellef kılmıştır.

ثَانِيهَا:

İkincisi:

أَنْ لَا يَتَدَبَّرَ الْقُرْآنَ حَقَّ تَدَبُّرِهِ فَيُفَسِّرُهُ بِمَا يَخْطُرُ لَهُ من بادىء الرَّأْيِ دُونَ إِحَاطَةٍ بِجَوَانِبِ الْآيَةِ وَمَوَادِّ التَّفْسِيرِ مُقْتَصِرًا عَلَى بَعْضِ الْأَدِلَّةِ دُونَ بَعْضٍ كَأَنْ يَعْتَمِدَ عَلَى مَا يَبْدُو مِنْ وَجْهٍ الْعَرَبِيَّةِ فَقَطْ، كَمَنْ يُفَسِّرُ قَوْلَهُ تَعَالَى: مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ [النِّسَاء:

Kişinin Kur'an'ı hakkıyla tedebbür etmeyip ayetin boyutlarını ve tefsir unsurlarını kavramaksızın, ilk aklına gelen düşünceyle tefsir etmesi; delillerin bir kısmına dayanıp bir kısmını terk etmesi, örneğin sadece Arapça yönünden zahiren görünen anlama dayanmasıdır. Tıpkı Yüce Allah'ın: { مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ } “Sana gelen her iyilik Allah'tandır” [Nisâ:

٧٩] الْآيَةَ عَلَى ظَاهِرِ مَعْنَاهَا يَقُولُ إِنَّ الْخَيْرَ مِنَ اللَّهِ وَالشَّرَّ مَنْ فِعْلِ الْإِنْسَانِ بِقَطْعِ النَّظَرِ عَلَى الْأَدِلَّةِ الشَّرْعِيَّةِ الَّتِي تَقْتَضِي أَنْ لَا يَقَعَ إِلَّا مَا أَرَادَ اللَّهُ غَافِلًا عَمَّا سَبَقَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ [النِّسَاء: ٧٨] أَوْ بِمَا يَبْدُو مِنْ ظَاهِرِ اللُّغَةِ دُونَ اسْتِعْمَالِ الْعَرَبِ كَمَنْ يَقُولُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَآتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً [الْإِسْرَاء: ٥٩] فَيُفَسِّرُ مُبْصِرَةً بِأَنَّهَا ذَاتُ بَصَرٍ لَمْ

79] ayetini zahiri manası üzere tefsir ederek, ancak Allah'ın dilediğinin vuku bulacağını gerektiren şer'î delilleri göz ardı edip, daha önce geçen Yüce Allah'ın: { قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “De ki: Hepsi Allah'tandır” [Nisâ 78] kavlinden gafil olarak hayrın Allah'tan, şerrin ise insanın fiilinden olduğunu söyleyen kimse gibi; yahut Arapların kullanımını dikkate almaksızın lügatin zahirine göre hareket eden kimse gibi; nitekim Yüce Allah'ın: { وَآتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً } “Semûd kavmine açık bir delil/mucize olarak o deveyi verdik” [İsrâ 59] kavlinde 'mübsıraten' lafzını, devenin kör

تَكُنْ عَمْيَاءَ، فَهَذَا مِنَ الرَّأْيِ الْمَذْمُومِ لِفَسَادِهِ.

...kör olmadığı halde [böyle tefsir eden kimse gibi]. İşte bu, bozukluğundan ötürü yerilmiş re'ydendir.

ثَالِثُهَا:

Üçüncüsü:

أَنْ يَكُونَ لَهُ مَيْلٌ إِلَى نَزْعَةٍ أَوْ مَذْهَبٍ أَوْ نِحْلَةً فَيَتَأَوَّلُ الْقُرْآنَ عَلَى وَفْقِ رَأْيِهِ وَيَصْرِفُهُ عَنِ الْمُرَادِ وَيُرْغِمُهُ عَلَى تَحَمُّلِهِ مَا لَا يُسَاعِدُ عَلَيْهِ الْمَعْنَى الْمُتَعَارَفُ، فَيُجْرِ شَهَادَةَ الْقُرْآنِ لِتَقْرِيرِ رَأْيِهِ وَيَمْنَعُهُ عَنْ فَهْمِ الْقُرْآنِ حَقَّ فَهْمِهِ مَا قَيَّدَ عَقْلَهُ مِنَ التَّعَصُّبِ، عَنْ أَنْ يُجَاوِزَهُ فَلَا يُمْكِنُهُ أَنْ يَخْطُرَ بِبَالِهِ غَيْرُ مَذْهَبِهِ حَتَّى إِنْ لَمَعَ لَهُ بَارِقُ حَقٍّ وَبَدَا لَهُ مَعْنًى يُبَايِنُ مَذْهَبَهُ حَمَلَ عَلَيْهِ شَيْطَانُ التَّعَصُّبِ حَمْلَةً وَقَالَ كَيْفَ يَخْطُرُ هَذَا بِبَالِكَ، وَهُوَ خِلَافُ مُعْتَقَدِكَ؟

Kişinin bir eğilime, bir mezhebe veya bir fırkaya meyli olup Kur'an'ı kendi görüşüne göre tevil etmesi, onu kastedilen manadan saptırması ve örfte bilinen mananın elvermediği bir anlama zorlamasıdır; böylece kendi re'yini temellendirmek için Kur'an'ı şahit tutar ve zihnini kuşatan taassup, onun bu sınırları aşmasını engelleyerek Kur'an'ı hakkıyla anlamasına mâni olur; dolayısıyla aklına kendi mezhebinden başkası gelemez. Hatta kendisine bir hakikat parıltısı parıldasa ve mezhebine aykırı bir mana beliriverse taassup şeytanı ona saldırır ve «Bu senin inancına aykırı iken aklına nasıl gelebilir?» der.

كَمَنْ يَعْتَقِدُ مِنَ الِاسْتِوَاءِ عَلَى الْعَرْشِ التَّمَكُّنَ وَالِاسْتِقْرَارَ، فَإِنْ خَطَرَ لَهُ أَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: الْقُدُّوسُ [الْحَشْر: ٢٣] أَنَّهُ الْمُنَزَّهُ عَنْ كُلِّ صِفَاتِ الْمُحْدَثَاتِ حَجَبَهُ تَقْلِيدُهُ عَنْ أَنْ يَتَقَرَّرَ ذَلِكَ فِي نَفْسِهِ، وَلَوْ تَقَرَّرَ لَتَوَصَّلَ فَهْمُهُ فِيهِ إِلَى كَشْفِ مَعْنًى ثَانٍ أَوْ ثَالِثٍ، وَلَكِنَّهُ يُسَارِعُ إِلَى دَفْعِ ذَلِكَ عَنْ خَاطِرِهِ لِمُنَاقَضَتِهِ مَذْهَبَهُ. وَجُمُودُ الطَّبْعِ عَلَى الظَّاهِرِ مَانِعٌ مِنَ التَّوَصُّلِ لِلْغَوْرِ. كَذَلِكَ تَفْسِيرُ الْمُعْتَزِلَةِ قَوْلَهُ: إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ [الْقِيَامَة: ٢٣] بِمَعْنَى أَنَّهَا تَنْتَظِرُ نِعْمَةَ رَبِّهَا عَلَى أَنَّ إِلَى وَاحِدُ الْآلَاءِ مَعَ مَا فِي ذَلِكَ مِنَ الْخُرُوجِ عَنِ الظَّاهِرِ وَعَنِ الْمَأْثُورِ وَعَنِ الْمَقْصُودِ مِنَ الْآيَةِ.

Tıpkı Arş'a istivadan yerleşme ve mekân tutmayı anlayan kimse gibi; eğer onun aklına Yüce Allah'ın: { الْقُدُّوسُ } “Mukaddes” [Haşr 23] kavlinin manasının, yaratılmışların bütün sıfatlarından münezzeh olduğu manası gelse, taklidi bu mananın nefsinde yerleşmesine engel olur. Şayet yerleşseydi, anlayışı bu konuda ikinci veya üçüncü bir manayı keşfetmeye ulaşırdı; fakat mezhebine aykırı olduğu için bunu zihninden defetmeye acele eder. Tabiatın zahirde donup kalması, derine nüfuz etmeye engeldir. Mûtezile'nin: { إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ } “Rablerine bakarlar” [Kıyâme 23] kavlini, zahirden, me'sûrdan ve ayetin maksadından uzaklaşma pahasına, 'ilâ' kelimesini 'âlâ'nın (nimetlerin) tekili sayarak "Rablerinin nimetini beklerler" şeklinde tefsir etmesi de böyledir.

وَقَالَتِ الْبَيَانِيَّةُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: هَذَا بَيانٌ لِلنَّاسِ [آل عمرَان: ١٣٨] إِنَّهُ بَيَانُ ابْن سَمْعَانَ كَبِيرُ مَذْهَبِهِمْ . وَكَانَتِ الْمَنْصُورِيَّةُ أَصْحَابُ أَبِي مَنْصُورٍ الْكِسْفِ يَزْعُمُونَ أَنَّ الْمُرَادَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ يَرَوْا كِسْفاً مِنَ السَّماءِ ساقِطاً يَقُولُوا سَحابٌ مَرْكُومٌ [الطّور: ٤٤] أَنَّ الْكِسْفَ إِمَامَهُمْ نَازِلٌ مِنَ السَّمَاءِ، وَهَذَا إِنْ صَحَّ عَنْهُمْ وَلَمْ يَكُنْ مِنْ مُلْصَقَاتِ أَضْدَادِهِمْ فَهُوَ تَبْدِيلٌ لِلْقُرْآنِ وَمُرُوقٌ عَنِ الدِّينِ.

Beyâniyye fırkası Yüce Allah'ın: { هَذَا بَيانٌ لِلنَّاسِ } “Bu, insanlara bir açıklamadır” [Âl-i İmrân 138] kavli hakkında, bunun mezheplerinin reisi İbn Sem'ân'ın beyanı olduğunu iddia etmiştir. Ebû Mansûr el-Kisf'in mensupları olan Mansûriyye ise Yüce Allah'ın: { وَإِنْ يَرَوْا كِسْفاً مِنَ السَّماءِ ساقِطاً يَقُولُوا سَحابٌ مَرْكُومٌ } “Gökten düşen bir kütle görseler: 'Üst üste yığılmış bulutlardır' derler” [Tûr 44] kavlindeki 'kisf'ten maksadın, gökten inen imamları olduğunu öne sürüyorlardı. Eğer bu rivayet onlardan sahih olarak nakledilmişse ve hasımlarının bir uydurması değilse, bu Kur'an'ı tahrif etmek ve dinden çıkmaktır.

رَابِعُهَا:

Dördüncüsü:

أَنْ يُفَسِّرَ الْقُرْآنَ بِرَأْيٍ مُسْتَنِدٍ إِلَى مَا يَقْتَضِيهِ اللَّفْظُ ثُمَّ يَزْعُمُ أَنَّ ذَلِكَ هُوَ الْمُرَادُ دُونَ غَيْرِهِ لِمَا فِي ذَلِكَ مِنَ التَّضْيِيقِ عَلَى الْمُتَأَوِّلِينَ.

Kur'an'ı lafzın gerektirdiğine dayanan bir re'y ile tefsir edip, ardından başkası değil de kastedilenin sadece bu olduğunu iddia etmesidir; zira bu durum tevil edenleri dar bir kalıba sokmaktır.

خَامِسُهَا:

Beşincisi:

أَنْ يَكُونَ الْقَصْدُ مِنَ التَّحْذِيرِ أَخْذَ الْحِيطَةِ فِي التَّدَبُّرِ وَالتَّأْوِيلِ وَنَبْذَ التَّسَرُّعِ

Sakındırmadan maksadın; tedebbür ve tevilde ihtiyatlı davranmak, aceleciliği terk etmek

إِلَى ذَلِكَ، وَهَذَا مَقَامٌ تَفَاوَتَ الْعُلَمَاءُ فِيهِ وَاشْتَدَّ الْغُلُوُّ فِي الْوَرَعِ بِبَعْضِهِمْ حَتَّى كَانَ لَا يَذْكُرُ تَفْسِيرَ شَيْءٍ غَيْرَ عَازِيهِ إِلَى غَيْرِهِ، وَكَانَ الْأَصْمَعِيُّ لَا يُفَسِّرُ كَلِمَةً مِنَ الْعَرَبِيَّةِ إِذَا كَانَتْ وَاقِعَةً فِي الْقُرْآنِ،

[yönelmek] hususunda [ihtiyatlı davranmaktır]. Bu, âlimlerin farklı tutumlar sergilediği bir makamdır. Hatta bazılarında takvadaki aşırılık o dereceye varmıştır ki, herhangi bir şeyin tefsirini başkasına isnat etmeksizin asla zikretmezdi. Asmaî de Kur'an'da geçen Arapça bir kelimeyi tefsir etmekten kaçınırdı;

ذُكِرَ ذَلِكَ فِي «الْمُزْهِرِ» فَأَبَى أَنْ يَتَكَلَّمَ فِي أَنْ سَرَى وَأَسْرَى بِمَعْنَى وَاحِدٍ، لِأَنَّ أَسْرَى ذُكِرَتْ فِي الْقُرْآنِ. وَلَا فِي أَنَّ عَصَفَتِ الرِّيحُ وَأَعْصَفَتْ بِمَعْنَى وَاحِدٍ لِأَنَّهَا فِي الْقُرْآنِ، وَقَالَ: الَّذِي سَمِعْتُهُ فِي مَعْنَى الْخَلِيلِ أَنَّهُ أَصْفَى الْمَوَدَّةِ وَأَصَمَّهَا وَلَا أَزِيدُ فِيهِ شَيْئًا لِأَنَّهُ فِي الْقُرْآنِ اهـ.

bu durum el-Müzhir'de zikredilmiştir; 'serâ' ile 'esrâ'nın aynı anlamda olduğu hususunda konuşmaktan çekinmiştir, çünkü 'esrâ' Kur'an'da zikredilmiştir. Keza 'asefetir-rîhu' ile 'a'sefet'in aynı anlamda olduğu hususunda da konuşmamıştır, çünkü Kur'an'da yer almaktadır. Şöyle demiştir: «Halîl kelimesinin manası hakkında işittiğim, onun sevginin en safı ve en derini olduğudur; Kur'an'da geçtiği için buna hiçbir şey eklemem.»

فَهَذَا ضَرْبٌ مِنَ الْوَرَعِ يَعْتَرِي بَعْضَ النَّاسِ لِخَوْفٍ، وَإِنَّهُ قَدْ يَعْتَرِي كَثِيرًا مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ وَالْفَضْلِ، وَرُبَّمَا تَطَرَّقَ إِلَى بَعْضِهِمْ فِي بَعْضِ أَنْوَاعِ الْأَحْوَالِ دُونَ بَعْضٍ، فَتَجِدُ مَنْ يَعْتَرِيهِ ذَلِكَ فِي الْعِلْمِ وَلَا يَعْتَرِيهِ فِي الْعَقْلِ، وَقَدْ تَجِدُ الْعَكْسَ، وَالْحَقُّ أَنَّ اللَّهَ مَا كَلَّفَنَا فِي غَيْرِ أُصُولِ الِاعْتِقَادِ بِأَكْثَرَ مِنْ حُصُولِ الظَّنِّ الْمُسْتَنِدِ إِلَى الْأَدِلَّةِ وَالْأَدِلَّةُ مُتَنَوِّعَةٌ عَلَى حَسَبِ أَنْوَاعِ الْمُسْتَنَدِ فِيهِ. وَأَدِلَّةُ فَهْمِ الْكَلَامِ مَعْرُوفَةٌ وَقَدْ بَيَّنَّاهَا.

İşte bu, korkudan ötürü bazı insanlara ârız olan bir tür takvadır; şüphesiz ilim ve fazilet ehlinin çoğuna da ârız olabilir. Hatta bazen bazılarında kimi hallerde ortaya çıkıp diğerlerinde çıkmayabilir; nitekim bunu ilimde yaşayıp akılda yaşamayanı görebileceğin gibi, aksini de görebilirsin. Hakikat şu ki, Allah inanç esasları dışında bizleri delillere dayanan zannın hâsıl olmasından fazlasıyla mükellef kılmamıştır; deliller ise dayandıkları hususların türlerine göre çeşitlilik gösterir. Kelâmı anlama delilleri ise malumdur ve bunları açıklamış bulunmaktayız.

أَمَّا الَّذِينَ جَمُدُوا عَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ تَفْسِيرَ الْقُرْآنِ يَجِبُ أَنْ لَا يَعْدُوَ مَا هُوَ مَأْثُورٌ فَهُمْ رَمَوْا هَذِهِ الْكَلِمَةَ عَلَى عَوَاهِنِهَا وَلَمْ يَضْبُطُوا مُرَادَهُمْ مِنَ الْمَأْثُورِ عَمَّنْ يُؤْثَرُ، فَإِنْ أَرَادُوا بِهِ مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ مِنْ تَفْسِيرِ بَعْضِ آيَاتٍ إِنْ كَانَ مَرْوِيًّا بِسَنَدٍ مَقْبُولٍ مِنْ صَحِيحٍ أَوْ حَسَنٍ، فَإِذَا الْتَزَمُوا هَذَا الظَّنَّ بِهِمْ فَقَدْ ضَيَّقُوا سَعَةَ مَعَانِي الْقُرْآنِ وَيَنَابِيعَ مَا يُسْتَنْبَطُ مِنْ عُلُومِهِ، وَنَاقَضُوا أَنْفُسَهُمْ فِيمَا دَوَّنُوهُ مِنَ التَّفَاسِيرِ، وَغَلَّطُوا سَلَفَهُمْ فِيمَا تَأَوَّلُوُهُ، إِذْ لَا مَلْجَأَ لَهُمْ مِنَ الِاعْتِرَافِ بِأَنَّ أَئِمَّةَ الْمُسْلِمِينَ مِنَ الصَّحَابَةِ فَمَنْ بَعْدَهُمْ لَمْ يُقْصِرُوا أَنْفُسَهُمْ عَلَى أَنْ يَرْوُوا مَا بَلَغَهُمْ مِنْ تَفْسِيرٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَقَدْ سَأَلَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ أَهْلَ الْعِلْمِ عَنْ مَعَانِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ وَلَمْ يَشْتَرِطْ عَلَيْهِمْ أَنْ يَرْوُوا لَهُ بَلَغَهُمْ فِي تَفْسِيرِهَا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، وَإِنْ أَرَادُوا بِالْمَأْثُورِ مَا رُوِيَ عَنِ النَّبِيِّ وَعَنِ الصَّحَابَةِ خَاصَّةً وَهُوَ مَا يَظْهَرُ مِنْ صَنِيعِ السُّيُوطِيِّ فِي تَفْسِيرِهِ «الدُّرِّ الْمَنْثُورِ» ، لَمْ يَتَّسِعْ ذَلِكَ الْمُضَيَّقُ إِلَّا قَلِيلًا وَلَمْ يُغْنِ عَنْ أَهْلِ التَّفْسِيرِ فَتِيلًا، لِأَنَّ أَكْثَرَ الصَّحَابَةِ لَا يُؤْثَرُ عَنْهُمْ فِي التَّفْسِيرِ إِلَّا شَيْءٌ قَلِيلٌ سِوَى مَا يُرْوَى عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ عَلَى مَا فِيهِ مِنْ صَحِيحٍ وَضَعِيفٍ وَمَوْضُوعٍ، وَقَدْ ثَبَتَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: مَا عِنْدِي مِمَّا لَيْسَ فِي كِتَابِ اللَّهِ شَيْءٌ إِلَّا فَهْمًا يُؤْتِيهِ اللَّهُ. وَمَا يُرْوَى عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ وَأَنَسٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ. وَأَمَّا ابْنُ عَبَّاسٍ فَكَانَ أَكْثَرُ مَا يُرْوَى عَنْهُ قَوْلًا بِرَأْيِهِ عَلَى تَفَاوُتٍ بَيْنَ رُوَاتِهِ. وَإِنْ أَرَادُوا بِالْمَأْثُورِ مَا كَانَ مَرْوِيًّا قَبْلَ تَدْوِينِ التَّفَاسِيرِ الْأُوَلِ مِثْلَ مَا يُرْوَى عَنْ أَصْحَابِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَصْحَابِ ابْنِ مَسْعُودٍ، فَقَدْ أَخَذُوا يَفْتَحُونَ الْبَابَ مِنْ شِقِّهِ، وَيُقَرِّبُونَ مَا

Kur'an tefsirinin me'sûr olanın dışına çıkmaması gerektiği görüşünde donup kalanlara gelince; onlar bu sözü rastgele söylemişler, me'sûrdan maksatlarının ne olduğunu ve kimden rivayet edildiğini belirlememişlerdir. Eğer bununla Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem sahih veya hasen makbul bir senetle rivayet edilmiş bazı ayetlerin tefsirini kastediyorlarsa ve kendileri hakkında bu zanna bağlı kalıyorlarsa, Kur'an manalarının genişliğini ve ilimlerinden istinbat edilecek kaynakları daraltmış, telif ettikleri tefsirlerde kendi kendileriyle çelişmiş ve seleflerini yaptıkları tevillerde yanılgıya düşürmüş olurlar. Zira sahabeden ve sonrakilerden olan Müslümanların önderlerinin kendilerini sadece Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem tefsir sadedinde kendilerine ulaşanları rivayet etmekle sınırlandırmadıklarını itiraf etmekten kaçışları yoktur. Ömer b. el-Hattâb birçok ayetin manasını ilim ehline sormuş ve kendisine Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem o ayetin tefsiri hakkında ulaşan bilgiyi rivayet etmelerini şart koşmamıştır. Eğer me'sûr ile sadece Hz. Peygamber'den ve sahabeden rivayet edilenleri kastediyorlarsa -ki Süyûtî'nin ed-Dürrü'l-Mensûr tefsirindeki uygulaması bunu göstermektedir- bu daraltılmış alan ancak pek az genişler ve tefsir ehline zerre kadar fayda sağlamaz; çünkü Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet edilenler -ki bunlar içinde sahih, zayıf ve mevzu olanlar vardır ve ondan sabit olduğuna göre şöyle demiştir: «Bende Allah'ın Kitabı'nda olandan başka hiçbir şey yoktur, ancak Allah'ın [kuluna] bahşettiği anlayış müstesna»- ile İbn Mes'ûd, Abdullah b. Ömer, Enes ve Ebû Hüreyre'den rivayet edilenler dışında sahâbîlerin çoğundan tefsirde pek az şey nakledilmiştir. İbn Abbâs'a gelince; ondan rivayet edilenlerin çoğu, ravileri arasındaki derecelere göre kendi re'yiyle söylediği sözlerdi. Eğer me'sûr ile ilk tefsirlerin tedvininden önce rivayet edilenleri, örneğin İbn Abbâs'ın ve İbn Mes'ûd'un talebelerinden rivayet edilenleri kastediyorlarsa, kapıyı aralamaya ve

بَعُدَ مِنَ الشُّقَّةِ. إِذْ لَا مَحِيصَ لَهُمْ مِنَ الِاعْتِرَافِ بِأَنَّ التَّابِعِينَ قَالُوا أَقْوَالًا فِي مَعَانِي الْقُرْآنِ

uzak mesafeyi yakınlaştırmaya başlamış olurlar. Zira tâbiînin Kur'an manaları hakkında

لَمْ يُسْنِدُوهَا وَلَا ادَّعَوْا أَنَّهَا مَحْذُوفَةُ الْأَسَانِيدِ، وَقَدِ اخْتَلَفَتْ أَقْوَالُهُمْ فِي مَعَانِي آيَاتٍ كَثِيرَة اخْتِلَافا ينبىء إِنْبَاءً وَاضحا بِأَنَّهُم إِنَّمَا تَأَوَّلُوا تِلْكَ الْآيَاتِ مِنْ أَفْهَامِهِمْ كَمَا يَعْلَمُهُ مَنْ لَهُ عِلْمٌ بِأَقْوَالِهِمْ، وَهِيَ ثَابِتَةٌ فِي «تَفْسِيرِ الطَّبَرِيِّ» وَنُظَرَائِهِ، وَقَدِ الْتَزَمَ الطَّبَرِيّ فِي «تَفْسِير» أَنْ يَقْتَصِرَ عَلَى مَا هُوَ مَرْوِيٌّ عَنِ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعينَ، لَكِنَّهُ لَا يَلْبَثُ فِي كُلِّ آيَة أَن يتلخص ذَلِكَ إِلَى اخْتِيَارِهِ مِنْهَا وَتَرْجِيحِ بَعْضِهَا عَلَى بَعْضٍ بِشَوَاهِدَ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ، وَحَسْبُهُ بِذَلِكَ تَجَاوُزًا لِمَا حَدَّدَهُ مِنَ الِاقْتِصَارِ عَلَى التَّفْسِيرِ بِالْمَأْثُورِ وَذَلِكَ طَرِيقٌ لَيْسَ بِنَهْجٍ، وَقَدْ سَبَقَهُ إِلَيْهِ بَقِيُّ بْنُ مَخْلَدٍ وَلَمْ نَقِفْ عَلَى «تَفْسِيرِهِ» ، وَشَاكَلَ الطَّبَرِيُّ فِيهِ مُعَاصِرُوهُ، مثل ابْن أبي (١) حَاتِمٍ وَابْنِ مَرْدَوَيْهِ وَالْحَاكِمِ، فَلِلَّهِ دَرُّ الَّذِينَ لَمْ يَحْبِسُوا أَنْفُسَهُمْ فِي تَفْسِيرِ الْقُرْآن على مَا هُوَ مَأْثُورٌ مِثْلَ الْفَرَّاءِ وَأَبِي عُبَيْدَةَ مِنَ الْأَوَّلِينَ وَالزَّجَّاجِ وَالرُّمَّانِيِّ مِمَّنْ بَعْدَهُمْ، ثُمَّ الَّذِينَ سَلَكُوا طَرِيقَهُمْ مِثْلَ الزَّمَخْشَرِيِّ وَابْنِ عَطِيَّةَ.

isnat etmedikleri ve isnatlarının hazfedildiğini de iddia etmedikleri sözler söylediklerini itiraf etmekten kaçışları yoktur. Nitekim onların birçok ayetin manası hakkındaki sözleri, onların sözlerini bilen bir kimsenin malumu olduğu üzere, bu ayetleri kendi anlayışlarıyla tevil ettiklerini açıkça gösteren bir şekilde farklılık göstermiştir; bu sözler Taberî Tefsiri'nde ve benzerlerinde sabittir. Taberî Tefsir'inde sahabe ve tâbiînden rivayet edilenlerle yetinmeyi iltizam etmiş olsa da, her ayette bunları Arap kelâmından şahitlerle kendi tercihine bağlamaktan ve bir kısmını diğerine tercih etmekten geri durmaz; bu da onun me'sûr tefsirle yetinme şeklinde belirlediği sınırları aşması için yeterlidir ve bu yol tam bir çıkış yolu değildir. Ondan önce Bakî b. Mahled de bu yolu izlemiştir ancak tefsirine vakıf olamadık; çağdaşlarından İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Hâkim gibi isimler de bu hususta Taberî'ye benzemişlerdir. İlk dönemden Ferrâ ve Ebû Ubeyde, sonrakilerden Zeccâc ve Rummânî gibi Kur'an tefsirinde kendilerini me'sûr olanla sınırlamayanlara, ardından Zemahşerî ve İbn Atıyye gibi onların yolunu takip edenlere ne mutlu!

وَإِذْ قَدْ تَقَصَّيْنَا مَثَارَاتَ التَّفْسِيرِ بِالرَّأْيِ الْمَذْمُومِ وَبينا لكم الْأَشْبَاه وَالْأَمْثَالَ، بِمَا لَا يَبْقَى مَعَهُ لِلِاشْتِبَاهِ مِنْ مجَال، فَلَا تجَاوز هَذَا الْمَقَامَ مَا لَمْ نُنَبِّهْكُمْ إِلَى حَالِ طَائِفَةٍ الْتَزَمَتْ تَفْسِيرَ الْقُرْآنِ بِمَا يُوَافِقُ هَوَاهَا، وَصَرَفُوا أَلْفَاظَ الْقُرْآنِ عَنْ ظَوَاهِرِهَا بِمَا سَمَّوْهُ الْبَاطِنَ، وَزَعَمُوا أَنَّ الْقُرْآنَ إِنَّمَا نَزَلَ مُتَضَمِّنًا لِكِنَايَاتٍ وَرُمُوزٍ عَنْ أَغْرَاضٍ، وَأَصْلُ هَؤُلَاءِ طَائِفَةٌ مِنْ غُلَاةِ الشِّيعَةِ عُرِفُوا عِنْدَ أَهْلِ الْعِلْمِ بِالْبَاطِنِيَّةِ فَلَقَّبُوهُمْ بِالْوَصْفِ الَّذِي عَرَفُوهُمْ بِهِ، وَهُمْ يُعْرَفُونَ عِنْدَ الْمُؤَرِّخِينَ بِالْإِسْمَاعِيلِيَّةِ لِأَنَّهُمْ يَنْسِبُونَ مَذْهَبَهُمْ إِلَى جَعْفَرِ بْنِ إِسْمَاعِيلَ الصَّادِقِ، وَيَعْتَقِدُونَ عِصْمَتَهُ وَإِمَامَتَهُ بَعْدَ أَبِيهِ بِالْوِصَايَةِ، وَيَرَوْنَ أَنْ لَا بُدَّ لِلْمُسْلِمِينَ مِنْ إِمَامِ هُدًى مِنْ آلِ الْبَيْتِ هُوَ الَّذِي يُقِيمُ الدِّينَ، وَيُبَيِّنُ مُرَادَ اللَّهِ. وَلَمَّا تَوَقَّعُوا أَنْ يُحَاجَّهُمُ الْعُلَمَاءُ بِأَدِلَّةِ الْقُرْآنِ وَالسُّنَّةِ رَأَوُا أَنْ لَا مَحِيصَ لَهُمْ مِنْ تَأْوِيلِ تِلْكَ الْحُجَجِ الَّتِي تَقُومُ فِي وَجْهِ بِدْعَتِهِمْ، وَأَنَّهُمْ إِنْ خَصُّوهَا بِالتَّأْوِيلِ وَصَرْفِ اللَّفْظِ إِلَى الْبَاطِنِ اتَّهَمَهُمُ النَّاسُ بِالتَّعَصُّبِ وَالتَّحَكُّمِ فَرَأَوْا صَرْفَ جَمِيعِ الْقُرْآنِ عَنْ ظَاهِرِهِ وَبَنَوْهُ عَلَى أَنَّ الْقُرْآنَ رُمُوزٌ لِمَعَانٍ خَفِيَّةٍ فِي صُورَةِ أَلْفَاظٍ تُفِيدُ مَعَانِيَ ظَاهِرَةً لِيَشْتَغِلَ بِهَا عَامَّةُ الْمُسْلِمِينَ، وَزَعَمُوا أَنَّ ذَلِكَ شَأْنُ الْحُكَمَاءِ، فَمَذْهَبُهُمْ مَبْنِيٌّ عَلَى قَوَاعِدِ الْحِكْمَةِ الْإِشْرَاقِيَّةِ وَمَذْهَبِ التَّنَاسُخِ وَالْحُلُولِيَّةِ فَهُوَ خَلِيطٌ مِنْ ذَلِكَ، وَمِنْ طُقُوسِ الدِّيَانَاتِ الْيَهُودِيَّةِ وَالنَّصْرَانِيَّةِ وَبَعْضِ طَرَائِقِ الْفَلْسَفَةِ وَدِينِ زَرَادَشْتَ.

Yerilmiş re'y ile tefsirin kaynaklarını en ince ayrıntısına kadar inceleyip benzerlerini ve örneklerini şüpheye mahal bırakmayacak şekilde size açıkladığımıza göre, Kur'an'ı kendi hevalarına uygun şekilde tefsir etmeyi benimseyen, Kur'an lafızlarını 'bâtın' adını verdikleri şeyle zahirlerinden saptıran ve Kur'an'ın birtakım maksatları içeren kinayeler ve sembollerle indiğini iddia eden bir fırkanın durumuna dikkatinizi çekmeden bu konuyu geçmeyelim. Bunların aslı, ilim ehli nezdinde Bâtıniyye olarak bilinen Şîa'nın aşırılarından (gulâtından) bir fırkadır; ilim ehli onları tanıdıkları vasıfla lakaplandırmıştır. Tarihçiler nezdinde ise İsmâiliyye olarak bilinirler; zira mezheplerini Ca'fer b. İsmâil es-Sâdık'a nispet ederler, babasından sonra vasiyetle onun masumiyetine ve imametine inanırlar. Müslümanlar için Ehl-i Beyt'ten dini ikame edecek ve Allah'ın muradını açıklayacak hidayet önderi bir imamın zorunlu olduğunu savunurlar. Âlimlerin kendilerine Kur'an ve Sünnet delilleriyle karşı çıkacağını anladıklarında, bidatlerinin karşısında duran bu delilleri tevil etmekten başka çareleri olmadığını görmüşlerdir. Şayet sadece bu delilleri tevil edip lafzı bâtına saptırsalardı, insanların kendilerini taassup ve keyfilikle suçlayacağını bildiklerinden, bütün Kur'an'ı zahirinden saptırmayı uygun görmüşler ve bunu, Kur'an'ın avam Müslümanların meşgul olması için zahiri manalar ifade eden lafızlar kalıbında gizli manalara işaret eden sembollerden ibaret olduğu esasına dayandırmışlardır. Bunun hakîmlerin (filozofların) yöntemi olduğunu iddia etmişlerdir. Nitekim mezhepleri işrâkî felsefe kuralları, tenasüh (ruh göçü) ve hulûl mezhebi üzerine kuruludur; dolayısıyla bu felsefe ile Yahudi ve Hristiyan dinlerinin ayinlerinin, bazı felsefe ekollerinin ve Zerdüştlük dininin bir karışımıdır.

وَعِنْدَهُمْ أَنَّ اللَّهَ يَحِلُّ فِي كُلِّ رَسُولٍ وَإِمَامٍ وَفِي الْأَمَاكِنِ الْمُقَدَّسَةِ، وَأَنَّهُ يُشْبِهُ الْخَلْقَ- تَعَالَى

Onlara göre Allah her resule, imama ve mukaddes mekânlara hulûl eder ve O -Yüce

وَتَقَدَّسَ- وَكُلُّ عَلَوِيٍّ يَحِلُّ فِيهِ الْإِلَهُ. وَتَكَلَّفُوا لِتَفْسِيرِ الْقُرْآنِ بِمَا يُسَاعِدُ

ve Mukaddestir- ve her ulvî varlığa ilah hulûl eder. Kur'an'ı, [kendi]

الْأُصُولَ الَّتِي أَسَّسُوهَا. وَلَهُمْ فِي التَّفْسِيرِ تَكَلُّفَاتٌ ثَقِيلَةٌ مِنْهَا قَوْلُهُمْ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَعَلَى الْأَعْرافِ رِجالٌ [الْأَعْرَاف: ٤٦] أَنَّ جَبَلًا يُقَالُ لَهُ الْأَعْرَافُ هُوَ مَقَرُّ أَهْلِ الْمَعَارِفِ الَّذِينَ يُعْرَفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ. وَأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها [مَرْيَم: ٧١] أَيْ لَا يَصِلُ أَحَدٌ إِلَى اللَّهِ إِلَّا بَعْدَ جَوَازِهِ عَلَى الْآرَاءِ الْفَاسِدَةِ إِمَّا فِي أَيَّام صِبَاهُ، أَوْ بَعْدَ ذَلِكَ، ثُمَّ يُنْجِي اللَّهُ مَنْ يَشَاءُ. وَإِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: اذْهَبا إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى [طه: ٤٣] أَرَادَ بِفِرْعَوْنَ الْقَلْبَ.

esaslara uyacak şekilde tefsir etmek için zorlamalara girişmişlerdir. Tefsirde son derece ağır tekellüfleri (zorlamaları) vardır; bunlardan biri Yüce Allah'ın: { وَعَلَى الْأَعْرافِ رِجالٌ } “A'râf üzerinde adamlar vardır” [A'râf 46] kavli hakkında, A'râf denilen bir dağın, herkesi simalarından tanıyan marifet ehlinin makamı olduğunu söylemeleridir. Keza Yüce Allah'ın: { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها } “İçinizden oraya uğramayacak hiçbir kimse yoktur” [Meryem 71] kavlini; hiç kimsenin, ya çocukluk günlerinde ya da sonrasında bozuk görüşlerin üzerinden geçmeden Allah'a ulaşamayacağı, sonra Allah'ın dilediğini kurtaracağı şeklinde tefsir etmeleridir. Keza Yüce Allah'ın: { اذْهَبا إِلى فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغى } “İkiniz Firavun'a gidin; çünkü o azmıştır” [Tâhâ 43] kavlindeki Firavun ile kalbi kastettiğini iddia etmeleridir.

وَقَدْ تَصَدَّى لِلرَّدِّ عَلَيْهِمُ الْغَزَالِيُّ فِي كِتَابه الملقب ب «المستظهري» . وَقَالَ إِذَا قُلْنَا بِالْبَاطِنِ فَالْبَاطِنُ لَا ضَبْطَ لَهُ بَلْ تَتَعَارَضُ فِيهِ الْخَوَاطِرُ فَيُمْكِنُ تَنْزِيلُ الْآيَةِ عَلَى وُجُوهٍ شَتَّى اهـ. يَعْنِي وَالَّذِي يَتَّخِذُونَهُ حُجَّةٌ لَهُمْ يُمْكِنُ أَنْ نَقْلِبَهُ عَلَيْهِمْ وَنَدَّعِيَ أَنَّهُ بَاطِنُ الْقُرْآنِ لِأَنَّ الْمَعْنَى الظَّاهِرَ هُوَ الَّذِي لَا يُمْكِنُ اخْتِلَافُ النَّاسِ فِيهِ لِاسْتِنَادِهِ لِلُّغَةِ الْمَوْضُوعَةِ مِنْ قَبْلُ.

Gazzâlî el-Müstazhirî lakaplı kitabında onları reddetmeye yönelmiş ve şöyle demiştir: «Bâtın dersek, bâtının bir kuralı ve sınırı yoktur; bilakis bu konuda zihinler birbiriyle çelişir ve ayeti türlü vecihlere çekmek mümkün olur.» Yani onların kendilerine delil edindikleri şeyi tersine çevirip aleyhlerine kullanabilir ve bunun Kur'an'ın bâtını olduğunu iddia edebiliriz; çünkü insanların üzerinde ihtilaf etmesinin mümkün olmadığı mana zahir manadır, zira o daha önceden vazedilmiş olan dile dayanır.

وَأَمَّا الْبَاطِنُ فَلَا يَقُومُ فَهْمُ أَحَدٍ فِيهِ حُجَّةً عَلَى غَيْرِهِ اللَّهُمَّ إِلَّا إِذَا زَعَمُوا أَنَّهُ لَا يُتَلَقَّى إِلَّا مِنَ الْإِمَامِ الْمَعْصُومِ وَلَا إِخَالُهُمْ إِلَّا قَائِلِينَ ذَلِكَ. وَيُؤَيِّدُ هَذَا مَا وَقَعَ فِي بَعْضِ قَرَاطِيسِهِمْ قَالُوا:

Bâtına gelince, bu hususta kimsenin anlayışı bir başkası aleyhine hüccet teşkil etmez; meğerki onun sadece masum imamdan alınacağını iddia etmiş olsunlar ki onların bunu söylediklerini sanıyorum. Bazı risalelerinde geçen şu sözleri de bunu teyit etmektedir; şöyle demişlerdir:

«إِنَّمَا يُنْتَقَلُ إِلَى الْبَدَلِ مَعَ عَدَمِ الْأَصْلِ، وَالنَّظَرُ بَدَلٌ مِنَ الْخَبَرِ فَإِنَّ كَلَامَ اللَّهِ هُوَ الْأَصْلُ فَهُوَ خَلَقَ الْإِنْسَانَ وَعَلَّمَهُ الْبَيَانَ وَالْإِمَامُ هُوَ خَلِيفَتُهُ وَمَعَ وُجُودِ الْخَلِيفَةِ الَّذِي يُبَيِّنُ قَوْلَهُ فَلَا يُنْتَقَلُ إِلَى النَّظَرِ اهـ وَبَيَّنَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي كِتَابِ «الْعَوَاصِمِ» شَيْئًا مِنْ فَضَائِحِ مَذْهَبِهِمْ بِمَا لَا حَاجَةَ إِلَى التَّطْوِيلِ بِهِ هُنَا.

«Bedele ancak asıl bulunmadığı zaman geçilir. İstidlal ve nazar ise habere bedeldir; zira Allah'ın kelâmı asıldır, insanı yaratan ve ona beyanı öğreten O'dur. İmam ise O'nun halifesidir; O'nun kelâmını beyan eden halife mevcutken nazara intikal edilmez.» İbnu'l-Arabî el-Avâsım kitabında onların mezhebinin rezaletlerinden bir kısmını burada uzatmaya gerek bırakmayacak şekilde açıklamıştır.

فَإِن قلت فَمَا

Eğer dersen ki: Peki,

رُوِيَ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «إِنَّ لِلْقُرْآنِ ظَهْرًا وَبَطْنًا وَمَطْلَعًا»

Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Şüphesiz Kur'an'ın bir zahiri, bir bâtını ve bir matlaı vardır» buyurduğu rivayeti

. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ لِلْقُرْآنِ ظَهْرًا وَبَطْنًا. قُلْتُ لَمْ يَصِحَّ مَا رُوِيَ عَن النَّبِي ﷺ، بل الْمَرْوِيَّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فَمَنْ هُوَ الْمُتَصَدِّي لِرِوَايَتِهِ عَنْهُ؟ عَلَى أَنَّهُمْ ذَكَرُوا مِنْ بَقِيَّةِ كَلَامِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: «فَظَهْرُهُ التِّلَاوَةُ وَبَطْنُهُ التَّأْوِيلُ» فَقَدْ أَوْضَحَ مُرَادَهُ إِنْ صَحَّ عَنْهُ بِأَنَّ الظَّهْرَ هُوَ اللَّفْظُ وَالْبَطْنَ هُوَ الْمَعْنَى. وَمِنْ تَفْسِيرِ الْبَاطِنِيَّةِ «تَفْسِيرُ الْقَاشَانِيِّ» وَكَثِيرٌ مِنْ أَقْوَالِهِمْ مَبْثُوثٌ فِي «رَسَائِلِ إِخْوَانِ الصَّفَاءِ» .

ile İbn Abbâs'tan nakledilen: «Şüphesiz Kur'an'ın bir zahiri ve bir bâtını vardır» sözü nedir? Derim ki: Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edilen sahih değildir; İbn Abbâs'tan rivayet edilene gelince, bunu ondan rivayet etmeye kalkan kimdir? Kaldı ki İbn Abbâs'ın sözünün devamında: «Zahiri tilavet, bâtını ise tevildir» dediğini zikretmişlerdir; dolayısıyla şayet ondan sahih ise, zahirin lafız, bâtının ise mana olduğunu belirterek maksadını açıklamıştır. Bâtıniyye tefsirlerinden biri Kâşânî Tefsiri'dir; onların sözlerinin birçoğu İhvân-ı Safâ Risâleleri'nde serpiştirilmiştir.

أَمَّا مَا يَتَكَلَّمُ بِهِ أَهْلُ الْإِشَارَاتِ مِنَ الصُّوفِيَّةِ فِي بَعْضِ آيَاتِ الْقُرْآنِ مِنْ مَعَانٍ لَا تَجْرِي عَلَى أَلْفَاظ الْقُرْآن ظَاهرا وَلَكِنْ بِتَأْوِيلٍ وَنَحْوِهِ فَيَنْبَغِي أَنْ تَعْلَمُوا أَنَّهُمْ مَا كَانُوا يَدَّعُونَ أَنَّ كَلَامَهُمْ فِي ذَلِكَ تَفْسِيرٌ لِلْقُرْآنِ، بَلْ يَعْنُونَ أَنَّ الْآيَةَ تَصْلُحُ لِلتَّمَثُّلِ بِهَا فِي الْغَرَضِ الْمُتَكَلَّمِ فِيهِ، وَحَسْبُكُمْ فِي ذَلِكَ أَنَّهُمْ سَمَّوْهَا إِشَارَاتٍ وَلَمْ يُسَمُّوهَا مَعَانِيَ، فَبِذَلِكَ فَارَقَ قَوْلُهُمْ قَوْلَ الْبَاطِنِيَّةِ. وَلِعُلَمَاءِ الْحَقِّ فِيهَا رَأْيَانِ: فَالْغَزَالِيُّ يَرَاهَا مَقْبُولَةً، قَالَ

Tasavvuf ehlinin işaret ehli olanlarının bazı Kur'an ayetleri hakkında dile getirdikleri, zahiren Kur'an lafızlarına uymayan ancak tevil ve benzeri yollarla ulaşılan manalara gelince; bilmeniz gerekir ki onlar bu husustaki sözlerinin Kur'an'ın bir tefsiri olduğunu iddia etmemişlerdir; bilakis ayetin, hakkında konuşulan gaye için misal getirilmeye elverişli olduğunu kastetmişlerdir. Bu konuda onları 'mana' değil de 'işaret' olarak adlandırmış olmaları sizin için kâfidir; nitekim bu yönüyle onların sözü Bâtıniyye'nin sözünden ayrılmıştır. Hak ehli âlimlerin bu konuda iki görüşü vardır: Gazzâlî bunları makbul görür;

فِي كِتَابٍ مِنَ «الْإِحْيَاءِ» : إِذَا قُلْنَا فِي

İhyâ'daki bir kitapta şöyle demiştir: [Peygamber]

قَوْلِهِ صَلَّى

kavlinde [Peygamber] sallallâhu

اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «لَا تَدْخُلُ الْمَلَائِكَةُ بَيْتًا فِيهِ كَلْبٌ وَلَا صُورَةٌ»

aleyhi ve sellem'in: «İçinde köpek ve suret bulunan eve melekler girmez» kavli hakkında

فَهَذَا ظَاهِرُهُ أَوْ إِشَارَتُهُ أَنَّ الْقَلْبَ بَيْتٌ وَهُوَ مَهْبِطُ الْمَلَائِكَةِ وَمُسْتَقَرُّ آثَارِهِمْ، وَالصِّفَاتُ الرَّدِيئَةُ كَالْغَضَبِ وَالشَّهْوَةِ وَالْحَسَدِ وَالْحِقْدِ وَالْعَجَبِ كِلَابٌ نَابِحَةٌ فِي الْقَلْبِ فَلَا تَدْخُلُهُ الْمَلَائِكَةُ وَهُوَ مَشْحُونٌ بِالْكِلَابِ، وَنُورُ اللَّهِ لَا يَقْذِفُهُ فِي الْقَلْبِ إِلَّا بِوَاسِطَةِ الْمَلَائِكَةِ، فَقَلْبٌ كَهَذَا لَا يُقْذَفُ فِيهِ النُّورُ. وَقَالَ وَلست أَقْوَال إِنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْحَدِيثِ بِلَفْظِ الْبَيْتِ الْقَلْبُ وَبِالْكَلْبِ الصِّفَةُ الْمَذْمُومَةُ وَلَكِنْ أَقُولُ هُوَ تَنْبِيهٌ عَلَيْهِ، وَفَرْقٌ بَيْنَ تَغْيِيرِ الظَّاهِرِ وَبَيْنَ التَّنْبِيهِ عَلَى الْبَوَاطِنِ مِنْ ذِكْرِ الظَّوَاهِرِ اهـ فَبِهَذِهِ الدَّقِيقَةِ فَارَقَ نَزْعَةَ الْبَاطِنِيَّةِ. وَمِثْلُ هَذَا قَرِيبٌ مِنْ تَفْسِيرِ لَفْظٍ عَامٍّ فِي آيَةٍ بِخَاصٍّ مِنْ جُزْئِيَّاتِهِ كَمَا وَقَعَ فِي كِتَابِ الْمَغَازِي مِنْ «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» عَنْ عَمْرِو بْنِ عَطَاءٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً [إِبْرَاهِيم: ٢٨] قَالَ هُمْ كُفَّارُ قُرَيْشٍ، وَمُحَمَّدٌ نِعْمَةُ اللَّهِ: وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوارِ [إِبْرَاهِيم: ٢٨] قَالَ يَوْمَ بَدْرٍ.

bunun zahiri veya işareti şudur ki kalp bir evdir, meleklerin iniş yeri ve eserlerinin karargâhıdır. Öfke, şehvet, haset, kin ve ucub gibi kötü sıfatlar ise kalpte havlayan köpeklerdir; dolayısıyla köpeklerle dolu olan bir kalbe melekler girmez; Allah'ın nuru da kalbe ancak melekler vasıtasıyla atılır, binaenaleyh böyle bir kalbe nur atılmaz. Ve şöyle demiştir: Ben hadisteki ev lafzından maksadın kalp, köpekten maksadın da yerilmiş sıfat olduğunu söylüyor değilim; bilakis bunun ona bir uyarı olduğunu söylüyorum; zahiri değiştirmek ile zahirleri zikrederek bâtınlara dikkat çekmek arasında fark vardır. İşte bu ince ayrıntıyla Bâtıniyye eğiliminden ayrılmıştır. Bunun benzeri, Sahîh-i Buhârî'nin Meğâzî bölümünde Amr b. Atâ'dan nakledildiği üzere, ayetteki genel bir lafzın onun tikel unsurlarından özel bir şeyle tefsir edilmesine yakındır; nitekim Yüce Allah'ın: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ بَدَّلُوا نِعْمَتَ اللَّهِ كُفْراً } “Allah'ın nimetini nankörlüğe çevirenleri görmedin mi?” [İbrâhim 28] kavli hakkında: "Onlar Kureyş kâfirleridir, Allah'ın nimeti ise Muhammed'dir"; { وَأَحَلُّوا قَوْمَهُمْ دارَ الْبَوارِ } “...ve kavimlerini helak yurduna sürükleyenleri” [İbrâhim 28] kavli hakkında da: "Bedir günüdür" demiştir.

وَابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي كِتَابِ «الْعَوَاصِمِ» يَرَى إِبْطَالَ هَذِهِ الْإِشَارَاتِ كُلِّهَا حَتَّى إِنَّهُ بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ نِحْلَةَ الْبَاطِنِيَّةِ وَذَكَرَ «رَسَائِلَ إِخْوَانِ الصَّفَاءِ» أَطْلَقَ الْقَوْلَ فِي إِبْطَالِ أَنْ يَكُونَ لِلْقُرْآنِ بَاطِنٌ غَيْرُ ظَاهِرِهِ، وَحَتَّى أَنَّهُ بَعْدَ مَا نَوَّهَ بِالثَّنَاءِ عَلَى الْغَزَالِيِّ فِي تَصَدِّيهِ لِلرَّدِّ عَلَى الْبَاطِنِيَّةِ وَالْفَلَاسِفَةِ قَالَ: «وَقَدْ كَانَ أَبُو حَامِدٍ بَدْرًا فِي ظُلْمَةِ اللَّيَالِي، وَعِقْدًا فِي لُبَّةِ الْمَعَالِي، حَتَّى أَوْغَلَ فِي التَّصَوُّفِ، وَأَكْثَرَ مَعَهُمُ التَّصَرُّفَ، فَخَرَجَ عَنِ الْحَقِيقَةِ، وَحَادَ فِي أَكْثَرِ أَقْوَالِهِ عَنِ الطَّرِيقَةِ اهـ» .

İbnu'l-Arabî ise el-Avâsım kitabında bu işaretlerin tamamını iptal etme görüşündedir; öyle ki Bâtıniyye fırkasını ve İhvân-ı Safâ Risâleleri'ni zikrettikten sonra, Kur'an'ın zahirinden başka bir bâtını olduğunu kesin bir dille iptal etmiştir. Hatta Gazzâlî'nin Bâtıniyye ve felsefecileri reddetmeye girişmesini övgüyle andıktan sonra şöyle demiştir: «Ebû Hâmid, gecelerin karanlığında bir dolunay, yüceliklerin boynunda bir gerdanlıktı; ta ki tasavvufa dalıp onlarla içli dışlı olana kadar; böylece hakikatten çıktı ve sözlerinin çoğunda doğru yoldan saptı.»

وَعِنْدِي أَنَّ هَذِهِ الْإِشَارَاتِ لَا تَعْدُو وَاحِدًا مِنْ ثَلَاثَةِ أَنْحَاءَ: الْأَوَّلُ مَا كَانَ يَجْرِي فِيهِ مَعْنَى الْآيَةِ مَجْرَى التَّمْثِيلِ لِحَالٍ شَبِيهٍ بِذَلِكَ الْمَعْنَى كَمَا يَقُولُونَ مَثَلًا: وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ أَنَّهُ إِشَارَةٌ لِلْقُلُوبِ لِأَنَّهَا مَوَاضِعُ الْخُضُوعِ لِلَّهِ تَعَالَى إِذْ بِهَا يُعْرَفُ فَتَسْجُدُ لَهُ الْقُلُوبُ بِفَنَاءِ النُّفُوسِ. وَمَنْعُهَا مِنْ ذِكْرِهِ هُوَ الْحَيْلُولَةُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ الْمَعَارِفِ اللَّدُنِّيَّةِ، وَسَعى فِي خَرابِها [الْبَقَرَة: ١١٤] بِتَكْدِيرِهَا بِالتَّعَصُّبَاتِ وَغَلَبَةِ الْهَوَى، فَهَذَا يُشْبِهُ ضَرْبَ الْمَثَلِ لِحَالِ مَنْ لَا يُزَكِّي نَفْسَهُ بِالْمَعْرِفَةِ وَيَمْنَعُ قَلْبَهُ أَنْ تَدْخُلَهُ صِفَاتُ الْكَمَالِ النَّاشِئَةُ عَنْهَا بِحَالِ مَانِعِ الْمَسَاجِدِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ، وَذِكْرُ الْآيَةِ عِنْدَ تِلْكَ

Bana göre bu işaretler üç kısımdan birinin dışına çıkmaz: Birincisi, ayetin manasının o manaya benzer bir duruma temsil kabilinden cereyan ettiği kısımdır; örneğin: { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَساجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ } “Allah'ın mescitlerinde O'nun adının anılmasına engel olan kimseden daha zalim kim olabilir?” kavlinin kalplere işaret olduğunu söylerler; çünkü kalpler Yüce Allah'a boyun eğme yerleridir, zira O kalplerle bilinir ve nefislerin fenâ bulmasıyla kalpler O'na secde eder. Mescitleri O'nun zikrinden men etmek ise, kalpler ile ledünnî marifetlerin arasına engel koymaktır; { وَسَعى فِي خَرابِها } “...ve oraların harap olmasına çalışan” [Bakara 114] kavli ise, taassup ve hevanın galebesiyle kalpleri bulandırmaktır. İşte bu, nefsini marifetle tezkiye etmeyen ve kalbine marifetten kaynaklanan kemal sıfatlarının girmesine engel olan kimsenin durumunu, mescitlerde Allah'ın adının anılmasına engel olan kimsenin durumuna benzeterek darbımesel getirmeye benzer; o

الْحَالَةِ كَالنُّطْقِ بِلَفْظِ الْمَثَلِ، وَمِنْ هَذَا قَوْلُهُمْ

hal üzere ayetin zikredilmesi, darbımesel lafzını telaffuz etmek gibidir. Gazzâlî'den

فِي حَدِيثِ: «لَا تَدْخُلُ الْمَلَائِكَةُ بَيْتًا فِيهِ كَلْبٌ»

daha önce nakledildiği üzere, «İçinde köpek bulunan eve melekler girmez» hadisi

كَمَا تَقَدَّمَ عَنِ الْغَزَالِيِّ.

hakkındaki sözleri de bu kabildendir.

الثَّانِي: مَا كَانَ مِنْ نَحْوِ التَّفَاؤُلِ فَقَدْ يَكُونُ لِلْكَلِمَةِ مَعْنًى يَسْبِقُ مِنْ صُورَتِهَا إِلَى السَّمْعِ هُوَ غَيْرُ مَعْنَاهَا الْمُرَادِ وَذَلِكَ مِنْ بَابِ انْصِرَافِ ذِهْنِ السَّامِعِ إِلَى مَا هُوَ الْمُهِمُّ عِنْدَهُ وَالَّذِي يَجُولُ فِي خَاطِرِهِ

İkincisi: Tefe'ül (uğur sayma/çağrışım) kabilinden olan kısımdır; zira kelimenin, telaffuzundan işitene ilk anda gelen bir manası olabilir ki bu kastedilen manadan başkadır; bu da dinleyenin zihninin kendisi için önemli olan ve aklında dolaşan şeye yönelmesi kabilindendir.