وَهَذَا كَمَنْ قَالَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ [الْبَقَرَة: ٢٥٥] مَنْ ذَلَّ ذِي إِشَارَةٌ لِلنَّفْسِ يَصِيرُ من المقربين الشفعاء، فَهَذَا يَأْخُذُ صَدَى مَوْقِعِ الْكَلَامِ فِي السَّمْعِ وَيَتَأَوَّلُهُ عَلَى مَا شُغِلَ بِهِ قَلْبُهُ. وَرَأَيْت الشَّيْخ مُحي الدِّينِ يُسَمِّي هَذَا النَّوْعَ سَمَاعًا وَلَقَدْ أَبْدَعَ.
Bu durum, Yüce Allah'ın: { مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ } “O'nun izni olmadan katında kim şefaat edebilir?” [Bakara 255] kavli hakkında; "Men zelle zî" (nefsi zelil olan kimse), şefaatçi olan mukarreblerden (Allah'a yakın kullardan) olur, diyen kimseye benzer. Bu kişi sözün işitmedeki tınlayışını alır ve onu kalbinin meşgul olduğu şeye göre yorumlar. Şeyh Muhyiddîn'in bu türe "semâ" adını verdiğini gördüm ki gerçekten harika bir isimlendirme yapmıştır.
الثَّالِثُ: عِبَرٌ وَمَوَاعِظُ وَشَأْنُ أَهْلِ النُّفُوسِ الْيَقْظَى أَنْ يَنْتَفِعُوا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ وَيَأْخُذُوا الْحِكْمَةَ حَيْثُ وَجَدُوهَا فَمَا ظَنُّكَ بهم إِذا قرأوا الْقُرْآنَ وَتَدَبَّرُوهُ فَاتَّعَظُوا بِمَوَاعِظِهِ فَإِذَا أَخَذُوا مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَعَصى فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ فَأَخَذْناهُ أَخْذاً وَبِيلًا [المزمل: ١٦] اقْتَبَسُوا أَنَّ الْقَلْبَ الَّذِي لَمْ يَمْتَثِلْ رَسُولَ الْمَعَارِفِ الْعُلْيَا تَكُونُ عَاقِبَتُهُ وَبَالًا.
Üçüncüsü: İbretler ve öğütlerdir. Uyanık nefis sahiplerinin şanı, her şeyden faydalanmak ve hikmeti nerede bulurlarsa almaktır. Kur'an'ı okuyup onu tedebbür ettiklerinde ve onun öğütleriyle öğütlendiklerinde durumlarının ne olacağını bir düşün! Nitekim Yüce Allah'ın: { فَعَصى فِرْعَوْنُ الرَّسُولَ فَأَخَذْناهُ أَخْذاً وَبِيلًا } “Firavun o elçiye isyan etti; biz de onu pek ağır bir yakalayışla yakaladık” [Müzzemmil 16] kavlinden, yüce marifetlerin elçisine boyun eğmeyen kalbin akıbetinin vebal (pek ağır bir azap) olacağı manasını iktibas etmişlerdir.
وَمِنْ حِكَايَاتِهِمْ فِي غَيْرِ بَابِ التَّفْسِيرِ أَنَّ بَعْضَهُمْ مَرَّ بِرَجُلٍ يَقُولُ لِآخَرَ: هَذَا الْعُودُ لَا ثَمَرَةَ فِيهِ فَلَمْ يَعُدْ صَالِحًا إِلَّا لِلنَّارِ. فَجَعَلَ يَبْكِي وَيَقُولُ: إِذَنْ فَالْقَلْبُ غَيْرُ الْمُثْمِرِ لَا يَصْلُحُ إِلَّا لِلنَّارِ.
Tefsir konusu dışındaki menkıbelerinden biri de şudur: Onlardan biri, diğerine: "Bu dalda hiç meyve yok, artık ateşten başka bir şeye yaramaz" diyen bir adamın yanından geçmişti. [Bunu işitince] ağlamaya başlamış ve şöyle demiştir: "Öyleyse meyve vermeyen bir kalp de ancak ateşe layıktır!"
فَنِسْبَةُ الْإِشَارَةِ إِلَى لَفْظِ الْقُرْآنِ مَجَازِيَّةٌ لِأَنَّهَا إِنَّمَا تُشِيرُ لِمَنِ اسْتَعَدَّتْ عُقُولُهُمْ وَتَدَبُّرُهُمْ فِي حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ الثَّلَاثَةِ وَلَا يَنْتَفِعُ بِهَا غَيْرُ أُولَئِكَ، فَلَمَّا كَانَتْ آيَاتُ الْقُرْآنِ قَدْ أَنَارَتْ تَدَبُّرَهُمْ وَأَثَارَتِ اعْتِبَارَهُمْ نَسَبُوا تِلْكَ الْإِشَارَةَ لِلْآيَةِ. فَلَيْسَتْ تِلْكَ الْإِشَارَةُ هِيَ حَقَّ الدَّلَالَةِ اللَّفْظِيَّةِ وَالِاسْتِعْمَالِيَّةِ حَتَّى تَكُونَ مِنْ لَوَازِمِ اللَّفْظِ وَتَوَابِعِهِ كَمَا قَدْ تَبَيَّنَ. وَكُلُّ إِشَارَةٍ خَرَجَتْ عَنْ حَدِّ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ الْأَحْوَالِ إِلَى مَا عَدَاهَا فَهِيَ تَقْتَرِبُ إِلَى قَوْلِ الْبَاطِنِيَّةِ رُوَيْدًا رُوَيْدًا إِلَى أَنْ تَبْلُغَ عَيْنَ مَقَالَاتِهِمْ وَقَدْ بَصَّرْنَاكُمْ بِالْحَدِّ الْفَارِقِ بَيْنَهُمَا، فَإِذَا رَأَيْتُمُ اخْتِلَاطَهُ فَحَقِّقُوا مَنَاطَهُ، وَفِي أَيْدِيكُمْ فَيْصَلُ الْحَقِّ فدونكم اختراطه.
İşaretin Kur'an lafzına nispet edilmesi mecazidir; çünkü işaret ancak bu üç halden biri üzere akılları ve tedebbürleri hazır olan kimselere yöneliktir ve onlardan başkası bununla faydalanamaz. Kur'an ayetleri onların tedebbürlerini aydınlatıp ibret alma hislerini harekete geçirdiği için bu işareti ayete nispet etmişlerdir. Dolayısıyla açıklığa kavuştuğu üzere bu işaret, lafzın gereklerinden ve tabiilerinden olacak şekilde lafzi ve istimali delaletin bizzat kendisi değildir. Bu üç halin sınırından çıkıp bunların dışına taşan her işaret, adım adım Bâtıniyye'nin kavline yaklaşır, nihayet onların görüşlerinin bizzat aynısına ulaşır. Biz aralarındaki ayırıcı sınırı sizlere basiretle gösterdik. Birbirine karıştığını gördüğünüzde illetini ve dayanağını tahkik ediniz; hakkı ayıran kılıç elinizdedir, onu kınından sıyırıp çekmek size düşer.
وَلَيْسَ من الْإِشَارَةِ مَا يُعْرَفُ فِي الْأُصُولِ بِدَلَالَةِ الْإِشَارَةِ وَفَحْوَى الْخِطَابِ، وَفَهْمِ الِاسْتِغْرَاقِ مِنْ لَامِ التَّعْرِيفِ فِي الْمَقَامِ الْخَطَابِيِّ، وَدَلَالَةِ التَّضَمُّنِ وَالِالْتِزَامِ كَمَا أَخَذَ الْعُلَمَاءُ مِنْ تَنْبِيهَاتِ الْقُرْآنِ اسْتِدْلَالًا لِمَشْرُوعِيَّةِ أَشْيَاءَ، كَاسْتِدْلَالِهِمْ عَلَى مَشْرُوعِيَّةِ الْوَكَالَةِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هذِهِ [الْكَهْف: ١٩] وَمَشْرُوعِيَّةِ الضَّمَانِ مِنْ قَوْلِهِ: وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ [يُوسُف: ٧٢] وَمَشْرُوعِيَّةِ الْقيَاس من وَله: لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّهُ [النِّسَاء:
Fıkıh usulünde "delâletü'l-işâre" (işaretin delaleti), "fehva'l-hitâb" (hitabın mefhumu), hitap makamında belirlilik takısı olan lâm'dan istiğrak (kapsayıcılık) anlaşılması, tazammun ve iltizam delaleti olarak bilinen hususlar bu [tasavvufi] işaretten sayılmaz. Nitekim âlimlerin bazı şeylerin meşruiyetine istidlal olarak Kur'an'ın tenbihlerinden çıkardıkları hükümler; örneğin Yüce Allah'ın: { فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هذِهِ } “Şu gümüş paranızla birinizi gönderin” [Kehf 19] kavlinden vekâletin meşruiyetine, { وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ } “Ben buna kefilim” [Yûsuf 72] kavlinden kefaletin meşruiyetine ve: { لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّهُ } “Allah'ın sana gösterdiği şekilde insanlar arasında hükmedesin diye...” [Nisâ:
١٠٥] وَلَا بِمَا هُوَ بِالْمَعْنَى الْمَجَازِيِّ نَحْوَ يَا جِبالُ أَوِّبِي مَعَهُ [سبأ: ١٠]- فَقالَ لَها وَلِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ [فصلت: ١١] وَلَا مَا هُوَ مِنْ تَنْزِيلِ الْحَالِ مَنْزِلَةَ الْمَقَالِ نَحْوَ: وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ [الْإِسْرَاء:
105] kavlinden kıyasın meşruiyetine delil getirmeleri böyledir. Yine { يَا جِبالُ أَوِّبِي مَعَهُ } “Ey dağlar! Onunla birlikte tesbih edin” [Sebe 10] ve: { فَقالَ لَها وَلِلْأَرْضِ ائْتِيا طَوْعاً أَوْ كَرْهاً قالَتا أَتَيْنا طائِعِينَ } “Ona ve yeryüzüne: 'İsteyerek veya istemeyerek gelin!' dedi. İkisi de: 'İsteyerek geldik' dediler” [Fussilet 11] ayetlerindeki gibi mecazi anlamda olanlar da [bu işaretten sayılmaz]. Yine: { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَلكِنْ لَا تَفْقَهُونَ تَسْبِيحَهُمْ } “O'nu hamd ile tesbih etmeyen hiçbir şey yoktur; fakat siz onların tesbihini anlamazsınız” [İsrâ:
٤٤] لِأَنَّ جَمِيعَ هَذَا مِمَّا قَامَتْ فِيهِ الدَّلَالَةُ الْعُرْفِيَّةُ مَقَامَ الْوَضْعِيَّةِ وَاتَّحَدَتْ فِي إِدْرَاكِهِ أَفْهَامُ أَهْلِ الْعَرَبِيَّةِ فَكَانَ مِنَ الْمَدْلُولَاتِ التَّبَعِيَّةِ.
44] ayetindeki gibi hal dilinin söz dili yerine konulması kabilinden olanlar da [bu işaretten sayılmaz]. Çünkü bütün bunlar, örfi delaletin vaz'i delalet yerine geçtiği ve anlaşılmasında Arap dili ehlinin anlayışlarının birleştiği hususlardır; dolayısıyla bunlar tebeî (ikincil/dolaylı) medlullerdendir.
قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : وَكَمْ مِنْ آيَةٍ أُنْزِلَتْ فِي شَأْنِ الْكَافِرِينَ وَفِيهَا أَوْفَرُ نَصِيبٍ لِلْمُؤْمِنِينَ تَدَبُّرًا لَهَا وَاعْتِبَارًا بِمَوْرِدِهَا. يَعْنِي أَنَّهَا فِي شَأْنِ الْكَافِرِينَ مِنْ دَلَالَةِ الْعِبَارَةِ وَفِي شَأْنِ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ دَلَالَةِ الْإِشَارَةِ.
el-Keşşâf sahibinin şöyle dediği nakledilmiştir: "Kafirler hakkında indirilmiş nice ayet vardır ki, üzerinde düşünülmesi ve geliş yerinden ibret alınması bakımından müminler için onda pek bol bir pay vardır." Yani o ayetler, kafirler hakkında ibare delaleti, müminler hakkında ise işaret delaleti kabilindendir.
هَذَا وَإِنَّ وَاجِبَ النُّصْحِ فِي الدِّينِ وَالتَّنْبِيهِ إِلَى مَا يَغْفُلُ عَنْهُ الْمُسْلِمُونَ مِمَّا يَحْسَبُونَهُ هَيِّنًا وَهُوَ عِنْدُ اللَّهِ عَظِيمٌ قَضَى عَلَيَّ أَنْ أُنَبِّهَ إِلَى خَطَرِ أَمْرِ تَفْسِيرِ الْكِتَابِ وَالْقَوْلِ فِيهِ دُونَ مُسْتَنَدٍ مِنْ نَقْلٍ صَحِيحٍ عَنْ أَسَاطِينِ الْمُفَسِّرِينَ أَوْ إِبْدَاءِ تَفْسِيرٍ أَوْ تَأْوِيلٍ مِنْ قَائِلِهِ إِذَا كَانَ الْقَائِلُ تَوَفَّرَتْ فِيهِ شُرُوطُ الضَّلَاعَةِ فِي الْعُلُومِ الَّتِي سَبَقَ ذِكْرُهَا فِي الْمُقَدِّمَةِ الثَّانِيَةِ. فَقَدْ رَأَيْنَا تَهَافُتَ كَثِيرٍ مِنَ النَّاسِ عَلَى الْخَوْضِ فِي تَفْسِيرِ آيَاتٍ مِنَ الْقُرْآنِ فَمِنْهُمْ مَنْ يَتَصَدَّى لِبَيَانِ مَعْنَى الْآيَاتِ عَلَى طَرِيقَةِ كُتُبِ التَّفْسِيرِ وَمِنْهُمْ مَنْ يَضَعُ الْآيَةَ ثُمَّ يَرْكُضُ فِي أَسَالِيبِ الْمَقَالَاتِ تَارِكًا مَعْنَى الْآيَةِ جَانِبًا، جَالِبًا مِنْ مَعَانِي الدَّعْوَةِ وَالْمَوْعِظَةِ مَا كَانَ جَالِبًا، وَقَدْ دَلَّتْ شَوَاهِدُ الْحَالِ عَلَى ضَعْفِ كِفَايَةِ الْبَعْضِ لِهَذَا الْعَمَلِ الْعِلْمِيِّ الْجَلِيلِ فَيَجِبُ عَلَى الْعَاقِلِ أَنْ يَعْرِفَ قَدْرَهُ، وَأَنْ لَا يَتَعَدَّى طَوْرَهُ، وَأَنْ يَرُدَّ الْأَشْيَاءَ إِلَى أَرْبَابِهَا، كَيْ لَا يَخْتَلِطَ الْخَاثِرُ بِالزُّبَّادِ، وَلَا يَكُونَ فِي حَالِكِ سَوَادٍ، وَإِنَّ سُكُوتَ الْعُلَمَاءِ عَلَى ذَلِكَ زِيَادَةٌ فِي الْوَرْطَةِ، وَإِفْحَاشٌ لِأَهْلِ هَذِهِ الْغَلْطَةِ، فَمَنْ يَرْكَبُ مَتْنَ عَمْيَاءَ، وَيَخْبِطُ خَبْطَ عَشْوَاءَ، فَحَقٌّ عَلَى أَسَاطِينِ الْعِلْمِ تَقْوِيمُ اعْوِجَاجِهِ، وَتَمْيِيزُ حُلْوِهِ مِنْ أُجَاجِهِ، تَحْذِيرًا لِلْمُطَالِعِ، وَتَنْزِيلًا فِي الْبُرْجِ وَالطَّالِعِ.
Dinde nasihat etme ve Müslümanların önemsiz saydığı fakat Allah katında büyük olan hususlara dikkat çekme görevi, tefsir otoritelerinden nakledilen sahih bir dayanağa dayanmaksızın veya İkinci Mukaddime'de daha önce zikredilen ilimlerde ehliyet şartlarını taşıyan bir kimseden sadır olan bir tefsir ve tevile dayanmaksızın Allah'ın Kitabı'nı tefsir etmenin ve onda söz söylemenin tehlikesine dikkat çekmemi zorunlu kılmıştır. Nitekim birçok insanın Kur'an ayetlerini tefsir etmeye pervasızca atıldığını gördük. Onlardan kimi ayetlerin anlamını tefsir kitapları usulünce açıklamaya girişmekte, kimi de ayeti koyup ardından ayetin anlamını bir kenara bırakarak davet ve vaaz manalarından toplayabildiğini toplayarak makale üslupları peşinde koşmaktadır. Halin tanıklıkları, bazılarının bu yüce ilmi faaliyete kifayetinin yetersiz olduğunu göstermiştir. Akıl sahibine düşen, haddini bilmesi, sınırını aşmaması ve koyunun yağlı sütüyle köpüğü birbirine karışmasın, zifiri bir karanlık içinde kalınmasın diye işleri ehline bırakmasıdır. Âlimlerin buna sessiz kalması, tehlikeyi artırmak ve bu hataya düşenlerin cüretini çoğaltmaktır. Kim gözü kapalı bir bineğe biner ve karanlıkta rastgele adım atarsa, okuyucuyu uyarmak ve her şeyi layık olduğu menzile oturtmak adına onun eğriliğini doğrultmak, tatlısını acısından ayırt etmek ilim otoritelerinin boynunun borcudur.
الْمُقَدِّمَةُ الرَّابِعَةُ فِيمَا يَحِقُّ أَنْ يَكُونَ غَرَضَ الْمُفَسِّرِ
DÖRDÜNCÜ MUKADDİME: MÜFESSİRİN GAYESİ OLMASI GEREKEN HUSUSLAR HAKKINDA
كَأَنِّي بِكُمْ وَقَدْ مَرَّ عَلَى أَسْمَاعِكُمْ وَوَعَتْ أَلْبَابُكُمْ مَا قَرَّرْتُهُ مِنِ اسْتِمْدَادِ عِلْمِ التَّفْسِيرِ، وَمِنْ صِحَّةِ تَفْسِيرِ الْقُرْآنِ بِغَيْرِ الْمَأْثُورِ، وَمِنِ الْإِنْحَاءِ عَلَى مَنْ يُفَسِّرُ الْقُرْآنَ بِمَا يَدَّعِيهِ بَاطِنًا يُنَافِي مَقْصُودَ الْقُرْآنِ، وَمِنَ التَّفْرِقَةِ بَيْنَ ذَلِكَ وَبَيْنَ الْإِشَارَاتِ، تَتَطَلَّعُونَ بَعْدُ إِلَى الْإِفْصَاحِ عَنْ غَايَةِ الْمُفَسِّرِ مِنَ التَّفْسِيرِ، وَعَنْ مَعْرِفَةِ الْمَقَاصِدِ الَّتِي نَزَلَ الْقُرْآنُ لِبَيَانِهَا حَتَّى تَسْتَبِينَ لَكُمْ غَايَةُ الْمُفَسِّرِينَ مِنَ التَّفْسِيرِ عَلَى اخْتِلَافِ طَرَائِقِهِمْ، وَحَتَّى تَعْلَمُوا عِنْدَ مُطَالَعَةِ التَّفَاسِيرِ مَقَادِيرَ اتِّصَالِ مَا تَشْتَمِلُ عَلَيْهِ، بِالْغَايَةِ الَّتِي يَرْمِي إِلَيْهَا الْمُفَسِّرُ فَتَزِنُوا بِذَلِكَ مِقْدَارَ مَا أَوْفَى بِهِ مِنَ الْمَقْصِدِ، وَمِقْدَارَ مَا تَجَاوَزَهُ، ثُمَّ يَنْعَطِفُ الْقَوْلُ إِلَى التَّفْرِقَةِ بَيْنَ مَنْ يُفَسِّرُ الْقُرْآنَ بِمَا يَخْرُجُ عَنِ الْأَغْرَاضِ الْمُرَادَةِ مِنْهُ، وَبَيْنَ مَنْ يُفَصِّلُ مَعَانِيَهُ تَفْصِيلًا، ثُمَّ يَنْعَطِفُ الْقَوْلُ إِلَى نَمُوذَجٍ مِمَّا اسْتَخْرَجَهُ الْعُلَمَاءُ مِنْ مُسْتَنْبَطَاتِ الْقُرْآنِ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْعُلُومِ.
Sanki tefsir ilminin beslendiği kaynaklar, Kur'an'ın me'sur dışındaki yollarla da tefsirinin sahih oluşu, Kur'an'ı onun maksadına zıt bâtınî iddialarla tefsir edenlerin kınanması ve bununla işaretler arasındaki fark hakkında ortaya koyduğum açıklamaları kulaklarınız işitip akıllarınız kavradıktan sonra; farklı yöntemlerine rağmen müfessirlerin tefsirden güttükleri gayenin size iyice açığa çıkması ve tefsirleri incelerken içerdikleri şeylerin müfessirin hedeflediği gayeyle ne ölçüde irtibatlı olduğunu bilip böylece onun maksadı yerine getirme derecesini ve onu ne kadar aştığını tartabilmeniz için, müfessirin tefsirdeki gayesinin ve Kur'an'ın açıklamak üzere indiği maksatların beyan edilmesini beklediğinizi görür gibiyim. Ardından söz, Kur'an'ı kendisinden kastedilen gayelerin dışına çıkarak tefsir edenler ile onun manalarını etraflıca açıklayanlar arasındaki farka, sonra da âlimlerin pek çok ilimde Kur'an'dan çıkardıkları istinbat örneklerine yönelecektir.
إِنَّ الْقُرْآنَ أَنْزَلَهُ اللَّهُ تَعَالَى كِتَابًا لِصَلَاحِ أَمْرِ النَّاسِ كَافَّةً رَحْمَةً لَهُمْ لِتَبْلِيغِهِمْ مُرَادَ اللَّهِ مِنْهُمْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ [النَّحْل: ٨٩] فَكَانَ الْمَقْصِدُ الْأَعْلَى مِنْهُ صَلَاحَ الْأَحْوَالِ الْفَرْدِيَّةِ، وَالْجَمَاعِيَّةِ، وَالْعُمْرَانِيَّةِ، فَالصَّلَاحُ الْفَرْدِيُّ يَعْتَمِدُ تَهْذِيبَ النَّفْسِ وَتَزْكِيَتَهَا، وَرَأْسُ الْأَمْرِ فِيهِ صَلَاحُ الِاعْتِقَادِ لِأَنَّ الِاعْتِقَادَ مَصْدَرُ الْآدَابِ وَالتَّفْكِيرِ، ثُمَّ صَلَاحُ السَّرِيرَةِ الْخَاصَّةِ، وَهِيَ الْعِبَادَاتُ الظَّاهِرَةُ كَالصَّلَاةِ، وَالْبَاطِنَةُ كَالتَّخَلُّقِ بِتَرْكِ الْحَسَدِ وَالْحِقْدِ وَالْكِبْرِ. وَأَمَّا الصَّلَاحُ الْجَمَاعِيُّ فَيَحْصُلُ أَوَّلًا مِنَ الصَّلَاحِ الْفَرْدِيِّ إِذِ الْأَفْرَادُ أَجْزَاءُ الْمُجْتَمَعِ، وَلَا يَصْلُحُ الْكُلُّ إِلَّا بِصَلَاحِ أَجْزَائِهِ، وَمِنْ شَيْءٍ زَائِدٍ عَلَى ذَلِكَ وَهُوَ ضَبْطُ تَصَرُّفِ النَّاسِ بَعْضِهِمْ مَعَ بَعْضٍ عَلَى وَجْهٍ يَعْصِمُهُمْ مِنْ مُزَاحَمَةِ الشَّهَوَاتِ وَمُوَاثَبَةِ الْقُوَى النَّفْسَانِيَّةِ، وَهَذَا هُوَ عِلْمُ الْمُعَامَلَاتِ، وَيُعَبَّرُ عَنْهُ عِنْدَ الْحُكَمَاءِ بِالسِّيَاسَةِ الْمَدَنِيَّةِ. وَأَمَّا الصَّلَاحُ الْعُمْرَانِيُّ فَهُوَ أَوْسَعُ من ذَلِك إِذا هُوَ حِفْظُ نِظَامِ الْعَالَمِ الْإِسْلَامِيِّ، وَضَبْطُ تَصَرُّفِ الْجَمَاعَاتِ وَالْأَقَالِيمِ بَعْضِهِمْ مَعَ بَعْضٍ عَلَى وَجْهٍ يَحْفَظُ مَصَالِحَ الْجَمِيعِ، وَرَعْيُ الْمَصَالِحِ الْكُلِّيَّةِ الْإِسْلَامِيَّةِ، وَحِفْظُ الْمَصْلَحَةِ الْجَامِعَةِ عِنْدَ مُعَارَضَةِ الْمَصْلَحَةِ الْقَاصِرَةِ لَهَا، وَيُسَمَّى هَذَا بِعِلْمِ الْعُمْرَانِ وَعِلْمِ الِاجْتِمَاعِ.
Yüce Allah Kur'an'ı, insanlara kendilerinden muradını tebliğ etmek suretiyle onlara bir rahmet olarak bütün insanların hallerinin ıslahı için bir kitap olarak indirmiştir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَنَزَّلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ وَهُدىً وَرَحْمَةً وَبُشْرى لِلْمُسْلِمِينَ } “Sana bu Kitab'ı her şeyi açıklayan, bir hidayet, bir rahmet ve Müslümanlara bir müjde olarak indirdik” [Nahl 89]. Dolayısıyla Kur'an'ın en yüce maksadı; ferdî, içtimaî ve ümranî (medenî) hallerin ıslahıdır. Ferdî ıslah, nefsin terbiyesine ve tezkiyesine dayanır; bunun da başı inancın ıslahıdır; çünkü inanç, ahlak ve düşüncenin kaynağıdır. Sonra özel iç dünyanın ıslahı gelir ki bu da namaz gibi zahirî ibadetler ile haset, kin ve kibri terk etmek gibi ahlakî olan bâtınî ibadetlerdir. İçtimaî ıslaha gelince, fertler toplumun parçaları olduğundan ve bütün ancak parçalarının salahıyla salah bulacağından, bu öncelikle ferdî ıslahtan hasıl olur; ayrıca buna ilaveten insanların birbirleriyle olan ilişkilerini şehvetlerin çatışmasından ve nefsani güçlerin saldırganlığından koruyacak bir şekilde düzenlemekle gerçekleşir. Bu da muamelat ilmidir ve hikmet ehli katında "siyâset-i medeniyye" (toplum yönetimi) olarak ifade edilir. Ümranî (medenî) ıslaha gelince, bu bundan daha geniştir; zira o, İslam dünyasının nizamını korumak, toplumların ve ülkelerin birbirleriyle olan ilişkilerini herkesin maslahatını koruyacak şekilde düzenlemek, umumi İslami maslahatları gözetmek ve dar kapsamlı bir maslahat genel maslahatla çatıştığında genel olanı korumaktır. Buna da ümran ilmi ve sosyoloji denir.
فَمُرَادُ اللَّهِ مِنْ كِتَابِهِ هُوَ بَيَانُ تَصَارِيفِ مَا يَرْجِعُ إِلَى حِفْظِ مَقَاصِدِ الدِّينِ وَقَدْ أَوْدَعَ ذَلِكَ فِي أَلْفَاظِ الْقُرْآنِ الَّتِي خَاطَبَنَا بِهَا خِطَابًا بَيِّنًا وَتَعَبَّدَنَا بِمَعْرِفَةِ مُرَادِهِ وَالِاطِّلَاعِ عَلَيْهِ فَقَالَ:
Allah'ın Kitabı'ndan muradı, dinin maksatlarını korumaya raci olan tasarrufların beyanıdır. Allah bunu, bize açık bir hitapla hitap ettiği Kur'an lafızlarına tevdi etmiş ve bizi O'nun muradını bilip öğrenmekle mükellef kılmıştır. Nitekim şöyle buyurmuştur:
كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ مُبارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آياتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ [ص: ٢٩] سَوَاءٌ قُلْنَا إِنَّهُ يُمْكِنُ الِاطِّلَاعُ عَلَى تَمَامِ مُرَادِ اللَّهِ تَعَالَى وَهُوَ قَوْلُ عُلَمَائِنَا وَالْمَشَائِخِيِّ وَالسَّكَّاكِيِّ وَهُمَا مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ، أَمْ قَالَ قَائِلٌ بِقَوْلِ بَقِيَّةِ الْمُعْتَزِلَةِ إِنَّ الِاطِّلَاعَ عَلَى تَمَامِ مُرَادِ اللَّهِ تَعَالَى غَيْرُ مُمْكِنٍ، وَهُوَ خِلَافٌ لَا طَائِلَ تَحْتَهُ إِذِ الْقَصْدُ هُوَ الْإِمْكَانُ الْوُقُوعِيُّ لَا الْعَقْلِيُّ، فَلَا مَانِعَ مِنَ التَّكْلِيفِ بِاسْتِقْصَاءِ الْبَحْثِ عَنْهُ بِحَسَبِ الطَّاقَةِ وَمَبْلَغُ الْعِلْمِ مَعَ تَعَذُّرِ الِاطِّلَاعِ عَلَى تَمَامِهِ.
{ كِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَيْكَ مُبارَكٌ لِيَدَّبَّرُوا آياتِهِ وَلِيَتَذَكَّرَ أُولُوا الْأَلْبابِ } “[Bu,] ayetlerini düşünsünler ve akıl sahipleri öğüt alsınlar diye sana indirdiğimiz mübarek bir kitaptır” [Sâd 29]. İster -bizim âlimlerimizin ve Mutezile'den olan Meşâyihî ile Sekkâkî'nin kavli olan- Yüce Allah'ın muradının tamamına vâkıf olmanın mümkün olduğunu söyleyelim, isterse bir başkası Mutezile'nin geri kalanının görüşü olarak Yüce Allah'ın muradının tamamına vâkıf olmanın mümkün olmadığını söylesin, bu neticesiz bir ihtilaftır; zira kastedilen akli imkân değil, vukuî (fiili) imkândır. Dolayısıyla muradın tamamına vâkıf olmak güç olsa bile, güç yettiğince ve ilmin ulaştığı mertebeye göre onu etraflıca araştırmaktan sorumlu tutulmaya hiçbir engel yoktur.
وَقَدِ اخْتَارَ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يَكُونَ اللِّسَانُ الْعَرَبِيُّ مُظْهِرًا لِوَحْيِهِ، وَمُسْتَوْدَعًا لِمُرَادِهِ، وَأَنْ يَكُونَ الْعَرَبُ هُمُ الْمُتَلَقِّينَ أَوَّلًا لِشَرْعِهِ وَإِبْلَاغِ مُرَادِهِ لِحِكْمَةٍ عَلَمِهَا: مِنْهَا كَوْنُ لِسَانِهِمْ أَفْصَحَ الْأَلْسُنِ وَأَسْهَلَهَا انْتِشَارًا، وَأَكْثَرَهَا تَحَمُّلًا لِلْمَعَانِي مَعَ إِيجَازِ لَفْظِهِ، وَلِتَكُونَ الْأُمَّةُ الْمُتَلَقِّيَةُ لِلتَّشْرِيعِ وَالنَّاشِرَةُ لَهُ أُمَّةً قَدْ سَلِمَتْ مَنْ أَفْنِ الرَّأْيِ عِنْدَ الْمُجَادَلَةِ، وَلَمْ تَقْعُدْ بِهَا عَنِ النُّهُوضِ أَغْلَالُ التَّكَالُبِ عَلَى الرَّفَاهِيَةِ، وَلَا عَنْ تَلَقِّي الْكَمَالِ الْحَقِيقِيِّ إِذْ يُسَبِّبُ لَهَا خَلْطُهُ بِمَا يَجُرُّ إِلَى اضْمِحْلَالِهِ فَيَجِبُ أَنْ تَعْلَمُوا قَطْعًا أَنْ لَيْسَ الْمُرَادُ مِنْ خِطَابِ الْعَرَبِ بِالْقُرْآنِ أَنْ يَكُونَ التَّشْرِيعُ قَاصِرًا عَلَيْهِمْ أَوْ مُرَاعِيًا لِخَاصَّةِ أَحْوَالِهِمْ، بَلْ إِنَّ عُمُومَ الشَّرِيعَةِ وَدَوَامَهَا وَكَوْنَ الْقُرْآنِ مُعْجِزَةً دَائِمَةً مُسْتَمِرَّةً عَلَى تَعَاقُبِ السِّنِينَ يُنَافِي ذَلِكَ، نَعَمْ إِنَّ مَقَاصِدَهُ تَصْفِيَةُ نُفُوسِ الْعَرَبِ الَّذِينَ اخْتَارَهُمْ كَمَا قُلْنَا لِتَلَقِّيِ شَرِيعَتِهِ وَبَثِّهَا وَنَشْرِهَا، فَهُمُ الْمُخَاطَبُونَ ابْتِدَاءً قَبْلَ بَقِيَّةِ أُمَّةِ الدَّعْوَةِ فَكَانَتْ أَحْوَالُهُمْ مَرْعِيَّةً لَا مَحَالَةَ، وَكَانَ كَثِيرٌ مِنَ الْقُرْآنِ مَقْصُودًا بِهِ خِطَابُهُمْ خَاصَّةً، وَإِصْلَاحُ أَحْوَالِهِمْ قَالَ تَعَالَى: مَا كُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَلا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا [هود: ٤٩] وَقَالَ: أَنْ تَقُولُوا إِنَّما أُنْزِلَ الْكِتابُ عَلى طائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِراسَتِهِمْ لَغافِلِينَ أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ [الْأَنْعَام: ١٥٦، ١٥٧] لَكِنْ لَيْسَ ذَلِك بِوَجْه الِاقْتِصَار عَلَى أَحْوَالِهِمْ كَمَا سَيَأْتِي.
Yüce Allah bildiği bir hikmetten ötürü Arap dilini vahyin açığa çıktığı bir araç ve muradının emanet edildiği bir hazine kılmayı; Arapları da şeriatını ilk muhatap olarak alan ve muradını tebliğ eden kimseler yapmayı seçmiştir. Bu hikmetlerden biri, dillerinin en fasih dil olması, en kolay yayılması, lafzının vecizliğiyle birlikte manaları en çok yükleneni olmasıdır; ayrıca bu teşriyi alacak ve onu yayacak olan ümmetin, tartışma anında fikir bozukluğundan uzak kalmış, refaha düşkünlük prangalarıyla kalkınmaktan geri durmamış ve hakiki kemali elde etmekten -onun yok olmasına yol açacak şeylerle karışması yüzünden- alıkonulmamış bir ümmet olması içindir. Bu sebeple kesin olarak bilmelisiniz ki Kur'an'la Araplara hitap edilmesinden murat, teşriin sadece onlarla sınırlı olması veya yalnızca onların özel hallerinin gözetilmesi demek değildir. Bilakis şeriatın umumi ve daimi oluşu ile Kur'an'ın yılların akışı boyunca süreklilik arz eden daimi bir mucize oluşu buna manidir. Evet, Kur'an'ın maksatları, belirttiğimiz üzere şeriatını almak ve onu yaymak için seçtiği Arapların nefislerini tasfiye etmektir. Onlar davet ümmetinin geri kalanından önce ilk muhataplardır; dolayısıyla onların halleri elbette gözetilmiştir ve Kur'an'ın birçoğunda özellikle onlara hitap etmek ve hallerini ıslah etmek hedeflenmiştir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { مَا كُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَلا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا } “Bundan önce ne sen bunu biliyordun ne de kavmin” [Hûd 49] ve şöyle buyurmuştur: { أَنْ تَقُولُوا إِنَّما أُنْزِلَ الْكِتابُ عَلى طائِفَتَيْنِ مِنْ قَبْلِنا وَإِنْ كُنَّا عَنْ دِراسَتِهِمْ لَغافِلِينَ أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ } “'Kitap, yalnız bizden önceki iki topluluğa indirildi; biz ise onların okumasından gerçekten habersizdik' demeyesiniz yahut 'Eğer bize de kitap indirilseydi, onlardan daha doğru yolda olurduk' demeyesiniz diye...” [En'âm 156-157]. Fakat bu, ileride geleceği üzere sadece onların halleriyle yetinmek şeklinde değildir.
أَلَيْسَ قَدْ وَجَبَ عَلَى الْآخِذِ فِي هَذَا الْفَنِّ أَنْ يَعْلَمَ الْمَقَاصِدَ الْأَصْلِيَّةَ الَّتِي جَاءَ الْقُرْآنُ لِتِبْيَانِهَا فَلْنُلِمَّ بِهَا الْآنَ بِحَسَبِ مَا بَلَغَ إِلَيْهِ اسْتِقْرَاؤُنَا وَهِيَ ثَمَانِيَةُ أُمُورٍ:
Bu ilme girişen kimsenin, Kur'an'ın beyan etmek üzere geldiği asıl maksatları bilmesi gerekmez mi? İstikramızın (araştırmamızın) ulaştığı neticeye göre şimdi bunlara kısaca değinelim; bunlar sekiz husustur:
الْأَوَّلُ:
Birincisi:
إِصْلَاحُ الِاعْتِقَادِ وَتَعْلِيمُ الْعَقْدِ الصَّحِيحِ، وَهَذَا أَعْظَمُ سَبَبٍ لِإِصْلَاحِ الْخَلْقِ، لِأَنَّهُ يُزِيلُ عَنِ النَّفْسِ عَادَةً الْإِذْعَانَ لِغَيْرِ مَا قَامَ عَلَيْهِ الدَّلِيلُ، وَيُطَهِّرُ الْقَلْبَ مِنَ الْأَوْهَامِ النَّاشِئَةِ عَنِ الْإِشْرَاكِ وَالدَّهْرِيَّةِ وَمَا بَيْنَهُمَا، وَقَدْ أَشَارَ إِلَى هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُهُ تَعَالَى: فَما أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ لَمَّا جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ وَما زادُوهُمْ غَيْرَ
İnancın ıslah edilmesi ve doğru itikadın öğretilmesidir. İnsanların ıslahı için en büyük sebep budur; çünkü bu, delile dayanmayan şeylere boyun eğme alışkanlığını nefisten siler ve kalbi şirkten, dehrîlikten (materyalizmden) ve bu ikisi arasındaki sapkınlıklardan kaynaklanan vehimlerden temizler. Yüce Allah'ın şu kavli bu manaya işaret etmiştir: { فَما أَغْنَتْ عَنْهُمْ آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ لَمَّا جاءَ أَمْرُ رَبِّكَ وَما زادُوهُمْ غَيْرَ تَتْبِيبٍ }
تَتْبِيبٍ
ziyan.
[هود: ١٠١] فَأَسْنَدَ لِآلِهَتِهِمْ زِيَادَةَ تَتْبِيبِهِمْ، وَلَيْسَ هُوَ مِنْ فِعْلِ الْآلِهَةِ وَلَكِنَّهُ مِنْ آثَارِ الِاعْتِقَادِ بِالْآلِهَةِ.
“Rabbinin emri geldiğinde, Allah'ı bırakıp da yalvardıkları ilahları onlara hiçbir fayda sağlamadı ve onların ziyanını artırmaktan başka bir işe yaramadı” [Hûd 101]. Burada onların ziyanlarının artırılmasını ilahlarına nispet etmiştir; oysa bu ilahların fiili değildir, bilakis ilahlara olan inancın sonuçlarındandır.
الثَّانِي:
İkincisi:
تَهْذِيبُ الْأَخْلَاقِ قَالَ تَعَالَى: وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ [الْقَلَم: ٤] وَفَسَّرَتْ عَائِشَةُ رَضِيَ اللَّهُ تَعَالَى عَنْهَا لَمَّا سُئِلَتْ عَنْ خُلُقِهِ ﷺ فَقَالَتْ: كَانَ خُلُقَهُ الْقُرْآنُ.
Ahlakın güzelleştirilmesidir. Yüce Allah: { وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ } “Ve şüphesiz sen pek büyük bir ahlak üzerindesin” [Kalem 4] buyurmuştur. Âişe radıyallâhu teâlâ anhâ, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ahlakı sorulduğunda: "Onun ahlakı Kur'an idi" diye tefsir etmiştir.
وَفِي الْحَدِيثِ الَّذِي رَوَاهُ مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» بَلَاغًا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «بُعِثْتُ لِأُتَمِّمَ مَكَارِمَ حُسْنِ الْأَخْلَاقِ»
Mâlik'in el-Muvatta'da belağan rivayet ettiği hadiste Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Ben ancak güzel ahlakın üstünlüklerini tamamlamak için gönderildim.»
وَهَذَا الْمَقْصِدُ قَدْ فَهِمَهُ عَامَّةُ الْعَرَبِ بَلْهَ خَاصَّةَ الصَّحَابَةِ، وَقَالَ أَبُو خِرَاشٍ الْهُذَلِيُّ مُشِيرًا إِلَى مَا دَخَلَ عَلَى الْعَرَبِ مِنْ أَحْكَامِ الْإِسْلَامِ بِأَحْسَنِ تَعْبِيرٍ:
Bu maksadı, sahabenin seçkinleri şöyle dursun, Arapların geneli dahi anlamıştır. Ebû Hırâş el-Hüzelî, İslam hükümlerinin Araplar üzerindeki etkisine işaret ederek pek güzel bir ifadeyle şöyle demiştir:
فَلَيْسَ كَعَهْدِ الدَّارِ يَا أُمَّ مَالِكٍ ... وَلَكِنْ أَحَاطَتْ بِالرِّقَابِ السَّلَاسِلُ
Ey Ümmü Mâlik! Artık o eski yurdun ahdi gibi değildir hayat, / Fakat boyunları çevreleyiverdi bukağılar ve zincirler.
وَعَادَ الْفَتَى كَالْكَهْلِ لَيْسَ بِقَائِلٍ ... سِوَى الْعَدْلِ شَيْئًا فَاسْتَرَاحَ الْعَوَاذِلُ
Genç adam kâmil bir ihtiyar gibi oldu; adaletten / Başka bir şey söylemez oldu da kınayanlar rahata erdi.
أَرَادَ بِإِحَاطَةِ السَّلَاسِلِ بِالرِّقَابِ أَحْكَامَ الْإِسْلَامِ، وَالشَّاهِدُ فِي قَوْلِهِ وَعَادَ الْفَتَى كَالْكَهْلِ.
Zincirlerin boyunları kuşatmasından kastı İslam hükümleridir; şahit olan yer ise "genç adam kâmil bir ihtiyar gibi oldu" sözüdür.
الثَّالِثُ:
Üçüncüsü:
التَّشْرِيعُ وَهُوَ الْأَحْكَامُ خَاصَّةً وَعَامَّةً. قَالَ تَعَالَى: إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّهُ [النِّسَاء: ١٠٥] وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ [الْمَائِدَة: ٤٨] وَلَقَدْ جَمَعَ الْقُرْآنُ جَمِيعَ الْأَحْكَامِ جَمْعًا كُلِّيًّا فِي الْغَالِبِ، وَجُزْئِيًّا فِي الْمُهِمِّ، فَقَوْلُهُ تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ [النَّحْل: ٨٩] ، وَقَوْلُهُ: الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ [الْمَائِدَة: ٣] الْمُرَادُ بِهِمَا! إِكْمَالُ الْكُلِّيَّاتِ الَّتِي مِنْهَا الْأَمْرُ بِالِاسْتِنْبَاطِ وَالْقِيَاسِ. قَالَ الشَّاطِبِيُّ لِأَنَّهُ عَلَى اخْتِصَارِهِ جَامِعٌ وَالشَّرِيعَةُ تَمَّتْ بِتَمَامِهِ وَلَا يَكُونُ جَامِعًا لِتَمَامِ الدِّينِ إِلَّا وَالْمَجْمُوعُ فِيهِ أُمُورٌ كُلِّيَّةٌ.
Teşridir; bu da özel ve genel hükümlerdir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّا أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ لِتَحْكُمَ بَيْنَ النَّاسِ بِما أَراكَ اللَّهُ } “İnsanlar arasında Allah'ın sana gösterdiği şekilde hükmedesin diye Kitab'ı sana hak olarak indirdik” [Nisâ 105] ve: { وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ } “Sana da, kendisinden önceki Kitab'ı doğrulayıcı ve ona şahit olarak Kitab'ı hak ile indirdik; artık aralarında Allah'ın indirdiğiyle hükmet” [Mâide 48]. Kur'an bütün hükümleri çoğunlukla küllî (genel prensipler halinde), önemli hususlarda ise cüz'î (ayrıntılı) olarak toplamıştır. Dolayısıyla: { تِبْياناً لِكُلِّ شَيْءٍ } “her şeyi açıklayan” [Nahl 89] kavli ve: { الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ } “Bugün sizin için dininizi kemale erdirdim” [Mâide 3] kavliyle kastedilen; istinbat ve kıyas emrini de içeren küllî esasların kemale erdirilmesidir. Şâtıbî şöyle demiştir: Çünkü Kur'an, vecizliğiyle beraber toplayıcıdır ve şeriat onun tamamlanmasıyla kâmil olmuştur; dinin tamamını toplayıcı olması ise ancak onda toplananların küllî esaslar olmasıyla mümkündür.
الرَّابِعُ:
Dördüncüsü:
سِيَاسَةُ الْأُمَّةِ وَهُوَ بَابٌ عَظِيمٌ فِي الْقُرْآنِ الْقَصْدُ مِنْهُ صَلَاحُ الْأُمَّةِ وَحِفْظُ نِظَامِهَا كَالْإِرْشَادِ إِلَى تَكْوِينِ الْجَامِعَةِ بِقَوْلِهِ: وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَلا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً وَكُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها [آل عمرَان: ١٠٣] وَقَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكانُوا شِيَعاً لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ [الْأَنْعَام: ١٥٩]
Ümmetin siyasetidir; bu, Kur'an'da gayesi ümmetin salahı ve düzeninin korunması olan büyük bir konudur. Nitekim: { وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً وَلا تَفَرَّقُوا وَاذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ كُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَيْنَ قُلُوبِكُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً وَكُنْتُمْ عَلى شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَكُمْ مِنْها } “Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın, fırkalara bölünüp ayrılmayın; Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın: Hani siz birbirinize düşmandınız da O kalplerinizi kaynaştırdı, O'nun nimeti sayesinde kardeşler oldunuz. Siz bir ateş çukurunun tam kenarındaydınız da sizi oradan kurtardı” [Âl-i İmrân 103] kavliyle birliğin kurulmasına yol gösterilmesi ve: { إِنَّ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكانُوا شِيَعاً لَسْتَ مِنْهُمْ فِي شَيْءٍ } “Dinlerini parça parça edip fırkalara ayrılanlarla senin hiçbir ilişiğin yoktur” [En'âm 159] kavli böyledir.
وَقَوْلِهِ: وَلا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ [الْأَنْفَال: ٤٦] وَقَوْلِهِ: وَأَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ [الشورى: ٣٨] .
Yine: { وَلا تَنازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ } “Birbirinizle çekişmeyin, sonra içinize korku düşer ve kuvvetiniz elden gider” [Enfâl 46] ve: { وَأَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ } “Onların işleri aralarında şura (danışma) iledir” [Şûrâ 38] buyrukları da bu kabildendir.
الْخَامِسُ:
Beşincisi:
الْقِصَصُ وَأَخْبَارُ الْأُمَمِ السَّالِفَةِ لِلتَّأَسِّي بِصَالِحِ أَحْوَالِهِمْ قَالَ: نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِما أَوْحَيْنا إِلَيْكَ هذَا الْقُرْآنَ وَإِنْ كُنْتَ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الْغافِلِينَ [يُوسُف:
Geçmiş ümmetlerin kıssaları ve haberleridir; bu, onların güzel hallerine uymak içindir. Nitekim şöyle buyurmuştur: { نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِما أَوْحَيْنا إِلَيْكَ هذَا الْقُرْآنَ وَإِنْ كُنْتَ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الْغافِلِينَ } “Sana bu Kur'an'ı vahyetmekle kıssaların en güzelini anlatıyoruz; oysa sen bundan önce kesinlikle habersiz olanlardandın” [Yûsuf:
٣] أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ [الْأَنْعَام: ٩٠] وَلِلتَّحْذِيرِ مِنْ مَسَاوِيهِمْ قَالَ: وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ [إِبْرَاهِيم: ٤٥] وَفِي خِلَالِهَا تَعْلِيمٌ، وَكُنَّا أَشَرْنَا إِلَيْهَا فِي الْمُقَدِّمَةِ الثَّانِيَةِ.
3], { أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } “İşte onlar, Allah'ın hidayet ettiği kimselerdir; sen de onların hidayetine uy” [En'âm 90]. Onların kötülüklerinden sakındırmak için ise şöyle buyurmuştur: { وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ } “Onlara neler yaptığımız size açıkça belli olmuştu” [İbrâhîm 45]. Bu kıssaların arasında bir öğretim de vardır ki İkinci Mukaddime'de buna işaret etmiştik.
السَّادِسُ:
Altıncısı:
التَّعْلِيمُ بِمَا يُنَاسِبُ حَالَةَ عَصْرِ الْمُخَاطَبِينَ، وَمَا يُؤَهِّلُهُمْ إِلَى تَلَقِّي الشَّرِيعَةِ وَنَشْرِهَا وَذَلِكَ عِلْمُ الشَّرَائِعِ وَعِلْمُ الْأَخْبَارِ وَكَانَ ذَلِكَ مَبْلَغَ عِلْمِ مُخَالِطِي الْعَرَبِ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ. وَقَدْ زَادَ الْقُرْآنُ عَلَى ذَلِكَ تَعْلِيمَ حِكْمَةِ مِيزَانِ الْعُقُولِ وَصِحَّةِ الِاسْتِدْلَالِ فِي أَفَانِينِ مُجَادَلَاتِهِ لِلضَّالِّينَ وَفِي دَعْوَتِهِ إِلَى النَّظَرِ، ثُمَّ نَوَّهَ بِشَأْنِ الْحِكْمَةِ فَقَالَ: يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً [الْبَقَرَة: ٢٦٩] وَهَذَا أَوْسَعُ بَابٍ انْبَجَسَتْ مِنْهُ عُيُونُ الْمَعَارِفِ، وَانْفَتَحَتْ بِهِ عُيُونُ الْأُمِّيِّينَ إِلَى الْعِلْمِ، وَقَدْ لَحِقَ بِهِ التَّنْبِيهُ الْمُتَكَرِّرُ عَلَى فَائِدَةِ الْعِلْمِ، وَذَلِكَ شَيْءٌ لَمْ يَطْرُقْ أَسْمَاعَ الْعَرَبِ مِنْ قَبْلُ، إِنَّمَا قُصَارَى عُلُومِهِمْ أُمُورٌ تَجْرِيبِيَّةٌ، وَكَانَ حُكَمَاؤُهُمْ أَفْرَادًا اخْتُصُّوا بِفَرْطِ ذَكَاءٍ تُضَمُّ إِلَيْهِ تَجْرِبَةٌ وَهُمُ الْعُرَفَاءُ فَجَاءَ الْقُرْآنُ بِقَوْلِهِ: وَما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ [العنكبوت: ٤٣] هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ [الزمر: ٩] وَقَالَ: ن وَالْقَلَمِ [الْقَلَم: ١] فَنَبَّهَ إِلَى مَزِيَّةِ الْكِتَابَةِ.
Muhatapların çağının durumuna uygun olan ve onları şeriatı almaya ve yaymaya ehil kılan şeylerin öğretilmesidir. Bu da şeriatlar ilmi ve geçmişlerin haberleri ilmidir ki Araplarla bir arada yaşayan Ehl-i Kitab'ın ilim seviyesi bundan ibaretti. Kur'an buna ilaveten, sapanlarla yaptığı çeşitli tartışmalarda ve tefekküre davetinde akılların mizanı olan hikmeti ve doğru istidlal yöntemini öğretmeyi de eklemiş, sonra da hikmetin şanını yücelterek şöyle buyurmuştur: { يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً } “Hikmeti dilediğine verir; kime hikmet verilmişse, muhakkak ona pek çok hayır verilmiştir” [Bakara 269]. İşte bu, marifet pınarlarının fışkırdığı ve ümmîlerin gözlerinin ilme açıldığı en geniş kapıdır. Bunun peşi sıra ilmin faydasına mükerrer tenbihler de gelmiştir ki bu daha önce Arapların kulaklarının işitmediği bir şeydi; zira onların ilimlerinin son noktası tecrübî hususlardan ibaretti, bilgeleri ise üstün zekâlarına tecrübe eklenmiş münferit kimselerdi ve onlar da 'urefâ' (biliciler) idi. Kur'an: { وَما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ } “Onları ancak bilenler akleder” [Ankebût 43], { هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ } “Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?” [Zümer 9] buyruklarıyla geldi ve: { ن وَالْقَلَمِ } “Nûn. Kaleme andolsun” [Kalem 1] diyerek yazının meziyetine dikkat çekti.
السَّابِعُ:
Yedincisi:
الْمَوَاعِظُ وَالْإِنْذَارُ وَالتَّحْذِيرُ وَالتَّبْشِيرُ، وَهَذَا يَجْمَعُ جَمِيعَ آيَاتِ الْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ، وَكَذَلِكَ الْمُحَاجَّةُ وَالْمُجَادَلَةُ لِلْمُعَانِدِينَ، وَهَذَا بَابُ التَّرْغِيبِ وَالتَّرْهِيبِ.
Öğütler, uyarma, sakındırma ve müjdelemedir; bu da vaad ve vaîd ayetlerinin tamamını toplar. Aynı şekilde inatçılara karşı hüccet getirme ve münazara da bu kabildendir ve bu da terğib ve terhib (özendirme ve korkutma) konusudur.
الثَّامِنُ:
Sekizincisi:
الْإِعْجَازُ بِالْقُرْآنِ لِيَكُونَ آيَةً دَالَّةً عَلَى صِدْقِ الرَّسُولِ إِذِ التَّصْدِيقُ يَتَوَقَّفُ عَلَى دَلَالَةِ الْمُعْجِزَةِ بَعْدَ التَّحَدِّي، وَالْقُرْآنُ جَمَعَ كَوْنَهُ مُعْجِزَةً بِلَفْظِهِ وَمُتَحَدًّى لِأَجْلِهِ بِمَعْنَاهُ وَالتَّحَدِّي وَقَعَ فِيهِ: قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ [يُونُس: ٣٨] وَلِمَعْرِفَةِ أَسْبَابِ النُّزُولِ مَدْخَلٌ فِي ظُهُورِ مُقْتَضَى الْحَالِ وَوُضُوحِهِ. هَذَا مَا بَلَغَ إِلَيْهِ اسْتِقْرَائِي وَلِلْغَزَّالِيِّ فِي «إِحْيَاءِ عُلُومِ» الدِّينِ بَعْضٌ مِنْ ذَلِكَ.
Resulün doğruluğuna delalet eden bir mucize olması için Kur'an'ın i'cazıdır; zira tasdik, meydan okumadan sonra mucizenin delaletine bağlıdır. Kur'an hem lafzıyla mucize oluşu hem de anlamıyla kendisi uğruna meydan okunan oluşu kendisinde toplamıştır. Nitekim meydan okuma: { قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ } “De ki: Haydi onun benzeri bir sure getirin” [Yûnus 38] buyruğunda vuku bulmuştur. Nüzul sebeplerini bilmenin de makamın gereğinin ortaya çıkmasında ve açıklığında bir payı vardır. İşte benim istikramın ulaştığı netice budur; Gazzâlî'nin İhyâu Ulûmi'd-Dîn'inde de bunun bir kısmı mevcuttur.
فَغَرَضُ الْمُفَسِّرِ بَيَانُ مَا يَصِلُ إِلَيْهِ أَوْ مَا يَقْصِدُهُ مِنْ مُرَادِ اللَّهِ تَعَالَى فِي كِتَابِهِ بِأَتَمِّ بَيَانٍ يَحْتَمِلُهُ الْمَعْنَى وَلَا يَأْبَاهُ اللَّفْظُ مِنْ كُلِّ مَا يُوَضِّحُ الْمُرَادَ مِنْ مَقَاصِدِ الْقُرْآنَ، أَوْ مَا يَتَوَقَّفُ عَلَيْهِ فَهْمُهُ أَكْمَلَ فَهْمٍ، أَوْ يَخْدِمُ الْمَقْصِدَ تَفْصِيلًا وَتَفْرِيعًا كَمَا أَشَرْنَا إِلَيْهِ فِي الْمُقَدِّمَةِ الْأُولَى، مَعَ إِقَامَةِ الْحُجَّةِ عَلَى ذَلِكَ إِنْ كَانَ بِهِ خَفَاءٌ، أَوْ لِتَوَقُّعِ مُكَابَرَةٍ مِنْ مُعَانِدٍ أَوْ جَاهِلٍ، فَلَا جَرَمَ كَانَ رَائِدُ
Müfessirin gayesi; mananın kaldırabileceği ve lafzın reddetmeyeceği en mükemmel beyanla, Kur'an'ın maksatlarından murat olanı açıklayan yahut onun en kâmil manada anlaşılmasının kendisine bağlı olduğu veya Birinci Mukaddime'de işaret ettiğimiz gibi maksada tafsilat ve teferruat yönünden hizmet eden her husustan, Yüce Allah'ın Kitabı'ndaki muradından ulaştığı veya kastettiği şeyi ortaya koymaktır. Bununla birlikte şayet bir kapalılık varsa yahut inatçı veya cahil birinden gelebilecek bir itiraz bekleniyorsa buna karşı delil getirmektir. Bu sebeple müfessirin
الْمُفَسِّرِ فِي ذَلِكَ أَنْ يَعْرِفَ عَلَى الْإِجْمَالِ مَقَاصِدَ الْقُرْآنِ مِمَّا جَاءَ لِأَجْلِهِ، وَيَعْرِفُ اصْطِلَاحَهُ فِي إِطْلَاقِ الْأَلْفَاظِ، وَلِلتَّنْزِيلِ اصْطِلَاحٌ وَعَادَاتٌ، وَتَعَرَّضَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» إِلَى شَيْءٍ مِنْ عَادَاتِ الْقُرْآنِ فِي مُتَنَاثِرِ كَلَامِهِ فِي تَفْسِيرِهِ.
bu konudaki rehberi; Kur'an'ın uğruna indiği maksatlarını icmali olarak bilmesi, Kur'an'ın lafızları kullanmadaki ıstılahını kavramasıdır. Nitekim vahyin kendine has bir ıstılahı ve üslup alışkanlıkları vardır. el-Keşşâf sahibi, tefsirinin dağınık yerlerinde Kur'an'ın bu üslup alışkanlıklarından bazılarına değinmiştir.
فَطَرَائِقُ الْمُفَسِّرِينَ لِلْقُرْآنِ ثَلَاثٌ، إِمَّا الِاقْتِصَارُ عَلَى الظَّاهِرِ مِنَ الْمَعْنَى الْأَصْلِيِّ
Müfessirlerin Kur'an'ı tefsir etme yöntemleri üçtür: Ya terkibin asıl manasından zahir olanla
لِلتَّرْكِيبِ مَعَ بَيَانِهِ وَإِيضَاحِهِ وَهَذَا هُوَ الْأَصْلُ، وَإِمَّا اسْتِنْبَاطُ مَعَانٍ مِنْ وَرَاءِ الظَّاهِرِ تَقْتَضِيهَا دَلَالَةُ اللَّفْظِ أَوِ الْمَقَامِ وَلَا يُجَافِيهَا الِاسْتِعْمَالُ وَلَا مَقْصِدُ الْقُرْآنِ، وَتِلْكَ هِيَ مُسْتَتْبَعَاتُ التَّرَاكِيبِ وَهِيَ مِنْ خَصَائِصِ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ الْمَبْحُوثِ فِيهَا فِي عِلْمِ الْبَلَاغَةِ كَكَوْنِ التَّأْكِيدِ يَدُلُّ عَلَى إِنْكَارِ الْمُخَاطَبِ أَوْ تَرَدُّدِهِ، وَكَفَحْوَى الْخِطَابِ وَدَلَالَةِ الْإِشَارَةِ وَاحْتِمَالِ الْمَجَازِ مَعَ الْحَقِيقَةِ، وَإِمَّا أَنْ يَجْلِبَ الْمَسَائِلَ وَيَبْسُطَهَا لِمُنَاسَبَةٍ بَيْنَهَا وَبَيْنَ الْمَعْنَى، أَوْ لِأَنَّ زِيَادَةَ فَهْمِ الْمَعْنَى مُتَوَقِّفَةٌ عَلَيْهَا، أَوْ لِلتَّوْفِيقِ بَيْنَ الْمَعْنَى الْقُرْآنِيِّ وَبَيْنَ بَعْضِ الْعُلُومِ مِمَّا لَهُ تَعَلُّقٌ بِمَقْصِدٍ مِنْ مَقَاصِدِ التَّشْرِيعِ لِزِيَادَةِ تَنْبِيهٍ إِلَيْهِ، أَوْ لِرَدِّ مَطَاعِنِ مَنْ يَزْعُمُ أَنَّهُ يُنَافِيهِ لَا عَلَى أَنَّهَا مِمَّا هُوَ مُرَادُ اللَّهِ مِنْ تِلْكَ الْآيَةِ بَلْ لِقَصْدِ التَّوَسُّعِ كَمَا أَشَرْنَا إِلَيْهِ فِي الْمُقَدِّمَةِ الثَّانِيَةِ.
yetinip bunu açıklamak ve vuzuha kavuşturmaktır ki asıl olan budur. Ya zahirin arkasından lafzın veya makamın delaletinin gerektirdiği, dil kullanımının ve Kur'an'ın maksadının reddetmediği manaları istinbat etmektir; bunlar terkiplerin gerektirdiği yan manalardır ve belagat ilminde araştırılan Arap dilinin özelliklerindendir. Tıpkı tekidin muhatabın inkârına veya tereddüdüne delalet etmesi, hitabın mefhumu, işaretin delaleti ve hakikatle birlikte mecazın da muhtemel olması gibi. Ya da mana ile arasındaki bir münasebetten ötürü veya mananın daha iyi anlaşılması buna bağlı olduğu için yahut teşriin maksatlarından birine olan ilgisinden dolayı ona daha fazla dikkat çekmek veya ayetin zahirine zıt olduğunu iddia edenlerin itirazlarını reddetmek maksadıyla Kur'anî mana ile bazı ilimler arasını uzlaştırmak için -o ayetten Allah'ın muradı bu olduğu için değil, İkinci Mukaddime'de işaret ettiğimiz gibi genişletme maksadıyla- meseleleri getirip serdetmektir.
فَفِي الطَّرِيقَةِ الثَّانِيَةِ قَدْ فَرَّعَ الْعُلَمَاءُ وَفَصَّلُوا فِي الْأَحْكَامِ، وَخَصُّوهَا بِالتَّآلِيفِ الْوَاسِعَةِ، وَكَذَلِكَ تَفَارِيعُ الْأَخْلَاقِ وَالْآدَابِ الَّتِي أَكْثَرَ مِنْهَا حُجَّةُ الْإِسْلَامِ الْغَزَالِيُّ فِي كِتَابِ «الْإِحْيَاءِ» فَلَا يُلَامُ الْمُفَسِّرُ إِذَا أَتَى بِشَيْءٍ مِنْ تَفَارِيعِ الْعُلُومِ مِمَّا لَهُ خِدْمَةٌ لِلْمَقَاصِدِ الْقُرْآنِيَّةِ، وَلَهُ مَزِيدُ تَعَلُّقٍ بِالْأُمُورِ الْإِسْلَامِيَّةِ كَمَا نَفْرِضُ أَنْ يُفَسَّرَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً [النِّسَاء: ١٦٤] بِمَا ذَكَرَهُ الْمُتَكَلِّمُونَ فِي إِثْبَاتِ الْكَلَامِ النَّفْسِيِّ وَالْحُجَجِ لِذَلِكَ، وَالْقَوْلِ فِي أَلْفَاظِ الْقُرْآنِ وَمَا قَالَهُ أَهْلُ الْمَذَاهِبِ فِي ذَلِكَ. وَكَذَا أَنْ يُفَسَّرَ مَا حَكَاهُ اللَّهُ تَعَالَى فِي قِصَّةِ مُوسَى مَعَ الْخَضِرِ بِكَثِيرٍ مِنْ آدَابِ الْمُعَلِّمِ وَالْمُتَعَلِّمِ كَمَا فَعَلَ الْغَزَالِيُّ. وَقَدْ قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ إِنَّهُ أَمْلَى عَلَيْهَا ثَمَانِمِائَةِ مَسْأَلَةٍ. وَكَذَلِكَ تَقْرِيرُ مَسَائِلَ مِنْ عِلْمِ التَّشْرِيعِ لِزِيَادَةِ بَيَانِ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي خَلْقِ الْإِنْسَانِ: مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ [الْحَج: ٥] الْآيَاتِ فَإِنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى الْمَقْصِدِ وَهُوَ مَزِيدُ تَقْرِيرِ عَظَمَةِ الْقُدْرَةِ الْإِلَهِيَّةِ.
İkinci yöntemde âlimler hükümlerde ayrıntılara girip tafsilat vermişler ve bunlara müstakil geniş telifler ayırmışlardır. Aynı şekilde Hüccetü'l-İslam Gazzâlî'nin el-İhyâ kitabında bolca yer verdiği ahlak ve edep teferruatı da böyledir. Dolayısıyla müfessir, Kur'an'ın maksatlarına hizmet eden ve İslami konularla daha fazla irtibatı bulunan ilimlerin teferruatından bir şeyler getirdiğinde kınanmaz. Tıpkı Yüce Allah'ın: { وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً } “Ve Allah, Mûsâ ile bizzat konuştu” [Nisâ 164] kavlinin, kelamcıların kelâm-ı nefsîyi ispat etme hususunda zikrettikleri ve bunun delilleri ile Kur'an'ın lafızları hakkındaki sözleri ve mezhep ehlinin bu konudaki görüşleriyle tefsir edilmesi gibi. Yine Gazzâlî'nin yaptığı gibi Yüce Allah'ın Mûsâ ile Hızır kıssasında anlattıklarının, muallim ve müteallimin birçok adabıyla tefsir edilmesi de böyledir. Nitekim İbnü'l-Arabî, bu kıssa üzerine sekiz yüz mesele takrir ettiğini söylemiştir. Keza Yüce Allah'ın insanın yaratılışı hakkındaki: { مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ } “bir nutfeden, sonra bir alakadan (aşılanmış yumurtadan)...” [Hac 5] ayetlerinin daha fazla açıklanması için teşrih (anatomi) ilmine dair meselelerin ortaya konması da böyledir; zira bu, ilahi kudretin azametini daha fazla teyit etme maksadına racidir.
وَفِي الطَّرِيقَةِ الثَّالِثَةِ تُجْلَبُ مَسَائِلُ عِلْمِيَّةٌ مِنْ عُلُومٍ لَهَا مُنَاسَبَةٌ بِمَقْصِدِ الْآيَةِ: إِمَّا عَلَى أَن بَعْضهَا يومىء إِلَيْهِ مَعْنَى الْآيَةِ وَلَوْ بِتَلْوِيحٍ مَا كَمَا يُفَسِّرُ أَحَدٌ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً [الْبَقَرَة: ٢٦٩] فَيَذْكُرُ تَقْسِيمَ عُلُومِ الْحِكْمَةِ وَمَنَافِعَهَا مُدْخِلًا ذَلِكَ تَحْتَ قَوْلِهِ: خَيْراً كَثِيراً.
Üçüncü yöntemde ise, ayetin maksadıyla münasebeti olan ilimlerden ilmi meseleler aktarılır: Bu ya ayetin manasının bir kısmına -bir derece telmih yoluyla da olsa- işaret ettiği esasına dayanır; örneğin bir kimsenin Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً } “Kime hikmet verilmişse, muhakkak ona pek çok hayır verilmiştir” [Bakara 269] kavlini tefsir ederken hikmet ilimlerinin kısımlarını ve faydalarını zikredip bunu { خَيْراً كَثِيراً } “pek çok hayır” kavlinin altına dahil etmesi gibidir.
فَالْحِكْمَةُ وَإِنْ كَانَتْ عِلْمًا اصْطِلَاحِيًّا وَلَيْسَ هُوَ تَمَامَ الْمَعْنَى لِلْآيَةِ إِلَّا أَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ الْأَصْلِيَّ لَا يَفُوتُ وَتَفَارِيعُ الْحِكْمَةِ تُعِينُ عَلَيْهِ، وَكَذَلِكَ أَنْ نَأْخُذَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِياءِ مِنْكُمْ [الْحَشْر: ٧] تَفَاصِيلَ مِنْ عِلْمِ الِاقْتِصَادِ السِّيَاسِيِّ وَتَوْزِيعِ الثَّرْوَةِ الْعَامَّةِ وَنُعَلِّلَ بِذَلِكَ مَشْرُوعِيَّةَ الزَّكَاةِ وَالْمَوَارِيثِ وَالْمُعَامَلَاتِ الْمُرَكَّبَةِ مِنْ رَأْسِ مَالٍ وَعَمَلٍ عَلَى أَن ذَلِك تومىء إِلَيْهِ الْآيَةُ إِيمَاءً. وَأَنَّ بَعْضَ مَسَائِلِ الْعُلُومِ قَدْ تَكُونُ أَشَدَّ تَعَلُّقًا بِتَفْسِيرِ آيِ الْقُرْآنِ كَمَا نَفْرِضُ مَسْأَلَةً كَلَامِيَّةً لِتَقْرِيرِ دَلِيلٍ قُرْآنِيٍّ مِثْلَ بُرْهَانِ
Hikmet terimsel bir ilim olsa ve ayetin tam manasını oluşturmasa da ayetin asıl manası elden gitmez ve hikmetin teferruatı buna yardımcı olur. Yine Yüce Allah'ın: { كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِياءِ مِنْكُمْ } “Tâ ki [o mallar] içinizden zenginler arasında elden ele dolaşan bir servet haline gelmesin” [Haşr 7] kavlinden ekonomi politiğe ve genel servet dağılımına dair ayrıntıları çıkarmamız; zekâtın, mirasların ve sermaye ile emekten mürekkep muamelelerin meşruiyetini ayetin buna ima yoluyla işaret ettiği esasına dayanarak gerekçelendirmemiz de böyledir. Bazı ilmi meseleler Kur'an ayetlerinin tefsiriyle daha sıkı bir irtibat içinde olabilir; tıpkı Yüce Allah'ın:
التَّمَانُعِ لِتَقْرِيرِ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا [الْأَنْبِيَاء: ٢٢] وَكَتَقْرِيرِ مَسْأَلَةِ الْمُتَشَابِهِ لِتَحْقِيقِ مَعْنًى نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالسَّماءَ بَنَيْناها بِأَيْدٍ [الذاريات: ٤٧] فَهَذَا كَوْنُهُ مِنْ غَايَاتِ التَّفْسِيرِ وَاضِحٌ، وَكَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى السَّماءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْناها وَزَيَّنَّاها وَما لَها مِنْ فُرُوجٍ [ق: ٦] فَإِنَّ الْقَصْدَ مِنْهُ الِاعْتِبَارُ بِالْحَالَةِ الْمُشَاهَدَةِ فَلَوْ زَادَ الْمُفَسِّرُ فَفَصَّلَ تِلْكَ الْحَالَةَ وَبَيَّنَ أَسْرَارَهَا وَعَلَّلَهَا بِمَا هُوَ مُبَيَّنٌ فِي علم الهيأة كَانَ قد زَاد الْمَقْصُود خِدْمَةً.
{ لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا } “Eğer yerde ve gökte Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisi de kesinlikle fesada uğrardı” [Enbiyâ 22] kavlinin manasını açıklamak için bürhân-ı temânu' (karşılıklı engelleme delili) gibi Kur'anî bir delili ortaya koymak üzere kelâmî bir meselenin serdedilmesi yahut Yüce Allah'ın: { وَالسَّماءَ بَنَيْناها بِأَيْدٍ } “Göğü kudretimizle biz bina ettik” [Zâriyât 47] kavli gibi bir manayı tahkik etmek için müteşabih meselesinin serdedilmesi gibi. Bunun tefsirin gayelerinden olduğu açıktır. Yine Yüce Allah'ın: { أَفَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى السَّماءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْناها وَزَيَّنَّاها وَما لَها مِنْ فُرُوجٍ } “Üstlerindeki göğe bakmazlar mı, onu nasıl bina ettik ve süsledik; onda hiçbir çatlak da yoktur” [Kâf 6] kavli de böyledir; zira bundan kasıt müşahede edilen durumdan ibret almaktır. Eğer müfessir buna ilave olarak o durumu tafsilatıyla açıklar, sırlarını beyan eder ve astronomi ilminde açıklandığı üzere gerekçelendirirse maksada daha fazla hizmet etmiş olur.
وَإِمَّا عَلَى وَجْهِ التَّوْفِيقِ بَيْنَ الْمَعْنَى الْقُرْآنِيِّ وَبَيْنَ الْمَسَائِلِ الصَّحِيحَةِ مِنَ الْعِلْمِ حَيْثُ يُمْكِنُ الْجَمْعُ. وَإِمَّا عَلَى وَجْهِ الِاسْتِرْوَاحِ مِنَ الْآيَةِ كَمَا يُؤْخَذُ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ [الْكَهْف: ٤٧] أَنَّ فَنَاءَ الْعَالَمِ يَكُونُ بِالزَّلَازِلِ، وَمِنْ قَوْلِهِ: إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ [التكوير: ١] الْآيَةَ أَنَّ نِظَامَ الْجَاذِبِيَّةِ يَخْتَلُّ عِنْدَ فَنَاءِ الْعَالَمِ. وَشَرْطُ كَوْنِ ذَلِكَ مَقْبُولًا أَنْ يَسْلُكَ فِيهِ مَسْلَكَ الْإِيجَازِ فَلَا يَجْلِبُ إِلَّا الْخُلَاصَةَ مِنْ ذَلِكَ الْعِلْمِ وَلَا يَصِيرُ الِاسْتِطْرَادُ كَالْغَرَضِ الْمَقْصُودِ لَهُ لِئَلَّا يَكُونَ كَقَوْلِهِمْ السِّيُّ بِالسِّيِّ يُذْكَرُ (١) .
Ya da uzlaştırma mümkün olduğunda Kur'anî mana ile sahih ilmi meseleler arasını telif etmek suretiyle olur. Yahut ayetten ferahlama/ilham çıkarma yoluyla olur; tıpkı Yüce Allah'ın: { وَيَوْمَ نُسَيِّرُ الْجِبالَ } “Dağları yürüteceğimiz gün...” [Kehf 47] kavlinden âlemin yok oluşunun depremlerle olacağının, { إِذَا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ } “Güneş dürüldüğü zaman...” [Tekvîr 1] ayetinden ise âlemin yok oluşu sırasında yerçekimi nizamının bozulacağının çıkarılması gibi. Bunun makbul olmasının şartı, onda icaz (özlülük) yolunu tutması, o ilimden sadece özü aktarması ve konunun dışına çıkmanın asıl maksat haline gelmemesidir; ta ki Arapların "bir şey bir şeyi andırırsa o da anılır (laf lafı açar)" (١) sözündeki gibi bir duruma düşülmesin.
وَلِلْعُلَمَاءِ فِي سُلُوكِ هَذِهِ الطَّرِيقَةِ الثَّالِثَةِ عَلَى الْإِجْمَالِ آرَاءٌ، فَأَمَّا جَمَاعَةٌ مِنْهُمْ فَيَرَوْنَ مِنَ الْحَسَنِ التَّوْفِيقَ بَيْنَ الْعُلُومِ غَيْرِ الدِّينِيَّةِ وَآلَاتِهَا وَبَيْنَ الْمَعَانِي الْقُرْآنِيَّةِ، وَيَرَوْنَ الْقُرْآنَ مُشِيرًا إِلَى كَثِيرٍ مِنْهَا. قَالَ ابْنُ رُشْدٍ الْحَفِيدُ فِي «فَصْلِ الْمَقَالِ» : «أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى أَنْ لَيْسَ يَجِبُ أَنْ تُحْمَلَ أَلْفَاظُ الشَّرْعِ كُلُّهَا عَلَى ظَاهِرِهَا، وَلَا أَنْ تَخْرُجَ كُلُّهَا عَنْ ظَاهِرِهَا بِالتَّأْوِيلِ، وَالسَّبَبُ فِي وُرُودِ الشَّرْعِ بِظَاهِرٍ وَبَاطِنٍ هُوَ اخْتِلَافُ نَظَرِ النَّاسِ وَتَبَايَنُ قَرَائِحِهِمْ فِي التَّصْدِيقِ»
Âlimlerin bu üçüncü yolu benimseme hususunda genel olarak [farklı] görüşleri vardır. Onlardan bir grup, dinî olmayan ilimler ve bunların aletleri (yöntemleri) ile Kur'anî manaların arasını telif etmeyi güzel görmekte ve Kur'an'ın bunlardan birçoğuna işaret ettiğini kabul etmektedir. Torun İbn Rüşd, «Faslü'l-Makâl» adlı eserinde şöyle demiştir: «Müslümanlar, şer'î lafızların tamamının zahirine hamledilmesinin vacip olmadığı gibi, tevil yoluyla tamamının zahirinden çıkarılmasının da vacip olmadığı hususunda icma etmişlerdir. Şeriatın hem bir zahir hem de bir batın ile gelmesinin sebebi ise insanların bakış açılarının ve tasdikteki kabiliyet/fıtratlarının farklılık göstermesidir.»
وتخلّص إِلَى الْقَوْلِ بِأَنَّ بَيْنَ الْعُلُومِ الشَّرْعِيَّةِ وَالْفَلْسَفِيَّةِ اتِّصَالًا. وَإِلَى مِثْلِ ذَلِكَ ذَهَبَ قُطْبُ الدِّينِ الشِّيرَازِيُّ فِي «شَرْحِ حِكْمَةِ الْإِشْرَاقِ» ، وَهَذَا الْغَزَالِيُّ وَالْإِمَامُ الرَّازِيُّ وَأَبُو بَكْرِ ابْن الْعَرَبِيِّ وَأَمْثَالُهُمْ صَنِيعُهُمْ يَقْتَضِي التَّبَسُّطَ وَتَوْفِيقَ الْمَسَائِلِ العلمية، فقد ملأوا كُتُبَهُمْ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى الْمَعَانِي الْقُرْآنِيَّةِ بِقَوَاعِدِ الْعُلُومِ الْحِكَمِيَّةِ وَغَيْرِهَا، وَكَذَلِكَ الْفُقَهَاءُ فِي كُتُبِ «أَحْكَامِ الْقُرْآنِ» ، وَقَدْ عَلِمْتَ مَا قَالَهُ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِيمَا أَمْلَاهُ عَلَى سُورَةِ نُوحٍ وَقِصَّةِ الْخَضِرِ، وَكَذَلِكَ ابْنُ جَنِّي وَالزَّجَّاجُ وَأَبُو حَيَّانَ قَدْ أَشْبَعُوا «تَفَاسِيرَهُمْ» مِنَ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى الْقَوَاعِدِ الْعَرَبِيَّةِ، وَلَا شَكَّ أَنَّ الْكَلَامَ الصَّادِرَ عَنْ عَلَّامِ الْغُيُوبِ تَعَالَى وَتَقَدَّسَ لَا تُبْنَى مَعَانِيهِ عَلَى فَهْمِ طَائِفَةٍ وَاحِدَةٍ وَلَكِنَّ مَعَانِيَهُ تُطَابِقُ الْحَقَائِقَ، وَكُلُّ مَا كَانَ مِنَ الْحَقِيقَةِ فِي عِلْمٍ مِنَ
[İbn Rüşd], şer'î ilimler ile felsefî ilimler arasında bir irtibat bulunduğu sonucuna ulaşmıştır. Kutbüddîn eş-Şîrâzî de "Şerhu Hikmeti'l-İşrâk" adlı eserinde benzer bir görüşü benimsemiştir. Gazzâlî, İmam Râzî, Ebû Bekir İbnu'l-Arabî ve benzerlerinin tutumu da geniş davranmayı ve ilmî meseleleri [Kur'an ile] telif etmeyi iktiza eder; nitekim onlar kitaplarını hikemî (felsefî) ilimlerin ve diğer ilimlerin kurallarıyla Kur'anî manalara delil getirmekle doldurmuşlardır. Fakihlerin "Ahkâmü'l-Kur'ân" kitaplarındaki tutumu da böyledir. İbnu'l-Arabî'nin Nûh suresi ve Hızır kıssası üzerine yazdırdıklarında söylediklerini bilmektesin. Aynı şekilde İbn Cinnî, Zeccâc ve Ebû Hayyân da tefsirlerini Arap dili kurallarına delil getirme hususunda doygunluğa ulaştırmışlardır. Şüphe yok ki gaybları hakkıyla bilen Yüce ve Mukaddes Allah'tan sadır olan kelamın manaları tek bir fırkanın anlayışına bina edilmez; bilakis onun manaları hakikatlerle mutabıktır. Herhangi bir ilimde hakikat kabilinden olan ve
الْعُلُومِ وَكَانَتِ الْآيَةُ لَهَا اعْتِلَاقٌ بِذَلِكَ فَالْحَقِيقَةُ الْعِلْمِيَّةُ مُرَادَةٌ بِمِقْدَارِ مَا بَلَغَتْ إِلَيْهِ أَفْهَامُ الْبَشَرِ وَبِمِقْدَارِ مَا سَتَبْلُغُ إِلَيْهِ. وَذَلِكَ يَخْتَلِفُ بِاخْتِلَافِ الْمَقَامَاتِ وَيُبْنَى عَلَى تَوَفُّرِ الْفَهْمِ، وَشَرْطُهُ أَنْ لَا يَخْرُجَ عَمَّا يَصْلُحُ لَهُ اللَّفْظُ عَرَبِيَّةً، وَلَا يَبْعُدُ عَنِ الظَّاهِرِ إِلَّا بِدَلِيلٍ، وَلَا يَكُونُ تَكَلُّفًا بَيِّنًا وَلَا خُرُوجًا عَنِ الْمَعْنَى الْأَصْلِيِّ حَتَّى لَا يَكُونَ فِي ذَلِكَ كَتَفَاسِيرِ الْبَاطِنِيَّةِ.
ayetin de kendisiyle bir irtibatı bulunan her meselede ilmî hakikat, insanların anlayışlarının ulaştığı ve gelecekte ulaşacağı ölçüde kastedilmiştir. Bu durum makamların farklılığına göre değişir ve anlayışın yetkinliğine dayanır. Bunun şartı ise lafzın Arapça açısından elverişli olduğu çerçevenin dışına çıkmaması, bir delil olmaksızın zahirden uzaklaşmaması, apaçık bir tekellüf (zorlama) ve asıl manadan uzaklaşma taşımamasıdır; ta ki Bâtınîlerin tefsirleri gibi olmasın.
وَأَمَّا أَبُو إِسْحَاقَ الشَّاطِبِيُّ فَقَالَ فِي الْفَصْلِ الثَّالِثِ مِنَ الْمَسْأَلَةِ الرَّابِعَةِ: «لَا يَصِحُّ فِي مَسْلَكِ الْفَهْمِ وَالْإِفْهَامِ إِلَّا مَا يَكُونُ عَامًّا لجَمِيع الْعَرَب، فَلَا يتكلّف فِيهِ فَوْقَ مَا يَقْدِرُونَ عَلَيْهِ» وَقَالَ فِي الْمَسْأَلَةِ الرَّابِعَةِ مِنَ النَّوْعِ الثَّانِي: «مَا تَقَرَّرَ مِنْ أُمِّيَّةِ الشَّرِيعَةِ وَأَنَّهَا جَارِيَةٌ عَلَى مَذَاهِبِ أَهْلِهَا وَهُمُ الْعَرَبُ تَنْبَنِي عَلَيْهِ قَوَاعِدُ، مِنْهَا: أَنَّ كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ تَجَاوَزُوا فِي الدَّعْوَى عَلَى الْقُرْآنِ الْحَدَّ فَأَضَافُوا إِلَيْهِ كُلَّ عِلْمٍ يُذْكَرُ لِلْمُتَقَدِّمِينَ أَوِ الْمُتَأَخِّرِينَ مِنْ عُلُومِ الطَّبِيعِيَّاتِ وَالتَّعَالِيمِ وَالْمَنْطِقِ وَعِلْمِ الْحُرُوفِ وَأَشْبَاهِهَا وَهَذَا إِذَا عَرَضْنَاهُ عَلَى مَا تَقَدَّمَ لَمْ يَصِحَّ فَإِنَّ السَّلَفَ الصَّالِحَ كَانُوا أَعْلَمَ بِالْقُرْآنِ وَبِعُلُومِهِ وَمَا أُودِعَ فِيهِ، وَلَمْ يَبْلُغْنَا أَنَّ أَحَدًا مِنْهُمْ تَكَلَّمَ فِي شَيْءٍ مِنْ هَذَا سِوَى مَا ثَبَتَ فِيهِ مِنْ أَحْكَامِ التَّكَالِيفِ وَأَحْكَامِ الْآخِرَةِ. نَعَمْ تَضَمَّنَ عُلُومًا مِنْ جِنْسِ عُلُومِ الْعَرَبِ وَمَا هُوَ عَلَى مَعْهُودِهَا مِمَّا يَتَعَجَّبُ مِنْهُ أُولُو الْأَلْبَابِ وَلَا تَبْلُغُهُ إِدْرَاكَاتُ الْعُقُولِ الرَّاجِحَةِ إِلَخْ» .
Ebû İshâk eş-Şâtıbî ise dördüncü meselenin üçüncü faslında şöyle demiştir: «Anlama ve anlatma yolunda ancak bütün Araplar için umumi olan şeyler sahih olur; binaenaleyh onların güç yetirebileceklerinin ötesinde bir zorlamaya gidilmez.» İkinci türün dördüncü meselesinde de şöyle demiştir: «Şeriatın ümmî olduğu ve ehli olan Arapların örfü üzere cereyan ettiği hususunda yerleşen esas üzerine birtakım kurallar bina edilir. Bunlardan biri şudur: İnsanların birçoğu Kur'an hakkındaki iddialarında haddi aşarak, fizik/tabiat ilimleri, matematik/geometri, mantık, cifir/harf ilmi ve benzerlerinden mütekaddimûn ve müteahhirûna nispet edilen her ilmi ona izafe etmişlerdir. Bunu daha önce geçen esaslara arz ettiğimizde sahih olmadığı görülür. Zira Selef-i Sâlihîn Kur'an'ı, onun ilimlerini ve onda nelerin saklı bulunduğunu en iyi bilenlerdi. Onlardan hiçbirinin mükellefiyet ahkâmı ve ahiret ahkâmına dair sabit olanlar dışında bunlardan herhangi biri hakkında konuştuğu bize ulaşmamıştır. Evet, Kur'an, akıl sahiplerinin hayran kalacağı ve olgun akılların idrakinin [tamamen] kuşatamayacağı, Arapların ilimleri cinsinden ve onların alışılagelen anlayışlarına uygun ilimleri ihtiva etmiştir... ilh.»
وَهَذَا مَبْنِيٌّ عَلَى مَا أَسَّسَهُ مِنْ كَوْنِ الْقُرْآنِ لَمَّا كَانَ خِطَابًا لِلْأُمِّيِّينَ وَهُمُ الْعَرَبُ فَإِنَّمَا يَعْتَمِدُ فِي مَسْلَكِ فَهْمِهِ وَإِفْهَامِهِ عَلَى مَقْدِرَتِهِمْ وَطَاقَتِهِمْ، وَأَنَّ الشَّرِيعَةَ أُمِّيَّةٌ. وَهُوَ أَسَاسٌ وَاهٍ لِوُجُوهٍ سِتَّةٍ: الْأَوَّلُ أَنَّ مَا بَنَاهُ عَلَيْهِ يَقْتَضِي أَنَّ الْقُرْآنَ لَمْ يُقْصَدْ مِنْهُ انْتِقَالُ الْعَرَبِ مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ وَهَذَا بَاطِلٌ لِمَا قَدَّمْنَاهُ، قَالَ تَعَالَى: تِلْكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيها إِلَيْكَ مَا كُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَلا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا [هود: ٤٩] . الثَّانِي أَنَّ مَقَاصِدَ الْقُرْآنِ
Bu [görüş], onun şu temellendirmesine dayanmaktadır: Kur'an ümmîlere —ki onlar Araplardır— bir hitap olduğuna göre, onu anlama ve anlatma yolunda ancak onların güç ve takatlerine dayanılır ve şeriat ümmîdir. Bu ise altı vecihten dolayı çürük bir esastır: Birincisi, onun bina ettiği şey, Kur'an'ın Arapları bir halden başka bir hale geçirmeyi kastetmediği sonucunu doğurur; oysa daha önce açıkladığımız üzere bu batıldır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { تِلْكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيها إِلَيْكَ مَا كُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَلا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا } “Bunlar, sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir. Bundan önce ne sen ne de kavmin bunları biliyordunuz” [Hûd 49]. İkincisi, Kur'an'ın maksatları
رَاجِعَةٌ إِلَى عُمُومِ الدَّعْوَةِ وَهُوَ مُعْجِزَةٌ بَاقِيَةٌ فَلَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ فِيهِ مَا يَصْلُحُ لِأَنْ تَتَنَاوَلَهُ أَفْهَامُ مَنْ يَأْتِي مِنَ النَّاسِ فِي عُصُورِ انْتِشَارِ الْعُلُومِ فِي الْأُمَّةِ. الثَّالِثُ أَنَّ السَّلَفَ قَالُوا: إِنَّ الْقُرْآنَ لَا تَنْقَضِي عَجَائِبُهُ يَعْنُونَ مَعَانِيَهُ وَلَوْ كَانَ كَمَا قَالَ الشاطبي لَا نقضت عَجَائِبُهُ بِانْحِصَارِ أَنْوَاعِ مَعَانِيهِ. الرَّابِعُ أَنَّ مِنْ تَمَامِ إِعْجَازِهِ أَنْ يَتَضَمَّنَ مِنَ الْمَعَانِي مَعَ إِيجَازِ لَفْظِهِ مَا لَمْ تَفِ بِهِ الْأَسْفَارُ الْمُتَكَاثِرَةُ.
davetin umumiliğine (evrenselliğine) racidir ve o baki bir mucizedir. Dolayısıyla onda, ümmet arasında ilimlerin yayıldığı çağlarda gelecek insanların anlayışlarının kavrayabileceği şeylerin bulunması kaçınılmazdır. Üçüncüsü, Selef: «Kur'an'ın hayranlık verici incelikleri bitip tükenmez» demiştir; bununla onun manalarını kastetmişlerdir. Eğer Şâtıbî'nin dediği gibi olsaydı, mana türlerinin sınırlanmasıyla onun hayranlık verici incelikleri tükenmiş olurdu. Dördüncüsü, lafzının vecizliğiyle birlikte pek çok cildin karşılayamayacağı manaları ihtiva etmesi onun icazının kemalindendir.
الْخَامِسُ أَنَّ مِقْدَارَ أَفْهَامِ الْمُخَاطَبِينَ بِهِ ابْتِدَاءً لَا يَقْضِي إِلَّا أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى الْأَصْلِيُّ مَفْهُومًا لَدَيْهِمْ فَأَمَّا مَا زَادَ عَلَى الْمَعَانِي الْأَسَاسِيَّةِ فَقَدْ يَتَهَيَّأُ لِفَهْمِهِ أَقْوَامٌ، وَتُحْجَبُ عَنْهُ أَقْوَامٌ، وَرُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ إِلَى مَنْ هُوَ أَفْقَهُ مِنْهُ. السَّادِسُ أَنَّ عَدَمَ تَكَلُّمِ السَّلَفِ عَلَيْهَا إِنْ كَانَ فِيمَا لَيْسَ رَاجِعًا إِلَى مَقَاصِدِهِ فَنَحْنُ نُسَاعِدُ عَلَيْهِ، وَإِنْ كَانَ فِيمَا يَرْجِعُ إِلَيْهَا فَلَا نُسَلِّمُ وُقُوفَهُمْ فِيهَا عِنْدَ
Beşincisi, başlangıçta kendisine hitap edilenlerin anlayış seviyesi, ancak asıl mananın onlar tarafından anlaşılmasını iktiza eder. Temel manaların ötesindeki hususlara gelince, bunları anlamaya bazı topluluklar muvaffak olurken bazıları bundan mahrum kalabilir. «Nice fıkıh (derin anlayış) taşıyıcısı vardır ki onu kendisinden daha fakih olana taşır.» Altıncısı, Selef'in bunlar hakkında konuşmamış olması şayet Kur'an'ın maksatlarına raci olmayan hususlarda ise bu konuda [Şâtıbî'ye] katılırız. Fakat maksatlarına raci olan hususlarda ise onların bunlarda
ظَوَاهِرِ الْآيَاتِ بَلْ قَدْ بَيَّنُوا وَفَصَّلُوا وَفَرَّعُوا فِي عُلُومٍ عُنُوا بِهَا، وَلَا يَمْنَعُنَا ذَلِك أَن نقفي عَلَى آثَارِهِمْ فِي عُلُومٍ أُخْرَى رَاجِعَةٍ لِخِدْمَةِ الْمَقَاصِدِ الْقُرْآنِيَّةِ أَوْ لِبَيَانِ سَعَةِ الْعُلُومِ الْإِسْلَامِيَّةِ، أَمَّا مَا وَرَاءَ ذَلِكَ فَإِنْ كَانَ ذِكْرُهُ لِإِيضَاحِ الْمَعْنَى فَذَلِكَ تَابِعٌ لِلتَّفْسِيرِ أَيْضًا، لِأَنَّ الْعُلُومَ الْعَقْلِيَّةَ إِنَّمَا تَبْحَثُ عَنْ أَحْوَالِ الْأَشْيَاءِ عَلَى مَا هِيَ عَلَيْهِ، وَإِنْ كَانَ فِيمَا زَادَ عَلَى ذَلِكَ فَذَلِكَ لَيْسَ مِنَ التَّفْسِيرِ لَكِنَّهُ تَكْمِلَةٌ لِلْمَبَاحِثِ الْعِلْمِيَّةِ وَاسْتِطْرَادٌ فِي الْعِلْمِ لِمُنَاسَبَةِ التَّفْسِيرِ لِيَكُونَ مُتَعَاطِي التَّفْسِيرِ أَوْسَعَ قَرِيحَةً فِي الْعُلُومِ.
ayetlerin zahirinde durup kaldıklarını kabul etmeyiz; bilakis onlar ihtimam gösterdikleri ilimlerde açıklamalarda bulunmuş, tafsilat vermiş ve füru kollar üretmişlerdir. Bu durum, Kur'anî maksatlara hizmet etmeye yahut İslami ilimlerin genişliğini beyan etmeye raci olan diğer ilimlerde onların izlerini takip etmemize engel değildir. Bunun ötesindeki hususlara gelince: Şayet onların zikredilmesi manayı vuzuha kavuşturmak içinse bu da tefsire tâbidir; zira aklî ilimler şeylerin durumlarını oldukları gibi araştırır. Eğer bundan fazlası ise o takdirde tefsirden sayılmaz; lakin tefsirle meşgul olan kimsenin ilimlerde kabiliyetinin daha geniş olması gayesiyle yapılmış ilmî bahislerin bir tamamlayıcısı ve tefsir münasebetiyle ilimde bir istidrattır (konu dışı ek açıklamadır).
وَذَهَبَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي «الْعَوَاصِمِ» إِلَى إِنْكَارِ التَّوْفِيقِ بَيْنَ الْعُلُومِ الْفَلْسَفِيَّةِ وَالْمَعَانِي الْقُرْآنِيَّةِ وَلَمْ يَتَكَلَّمْ عَلَى غَيْرِ هَاتِهِ الْعُلُومِ وَذَلِكَ عَلَى عَادَتِهِ فِي تَحْقِيرِ الْفَلْسَفَةِ لِأَجْلِ مَا خُولِطَتْ بِهِ مِنَ الضَّلَالَاتِ الِاعْتِقَادِيَّةِ وَهُوَ مُفْرِطٌ فِي ذَلِكَ مُسْتَخِفٌّ بِالْحُكَمَاءِ.
İbnu'l-Arabî "el-'Avâsım"da felsefî ilimler ile Kur'anî manalar arasını telif etmeyi inkâr yoluna gitmiş, bu ilimlerin dışındakilerden söz etmemiştir. Bu da onun, felsefeye karışmış olan itikadî sapıklıklar sebebiyle felsefeyi tahkir etme âdetinin bir sonucudur; zira o bu konuda aşırıya gitmiş ve felsefecileri hafife almıştır.
وَأَنَا أَقُولُ: إِنَّ عَلَاقَةَ الْعُلُومِ بِالْقُرْآنِ عَلَى أَرْبَعِ مَرَاتِبَ:
Ben ise şöyle diyorum: İlimlerin Kur'an'la irtibatı dört mertebedir:
الْأُولَى:
Birincisi:
عُلُومٌ تَضَمَّنَهَا الْقُرْآنُ كَأَخْبَارِ الْأَنْبِيَاءِ وَالْأُمَمِ، وَتَهْذِيبِ الْأَخْلَاقِ وَالْفِقْهِ وَالتَّشْرِيعِ وَالِاعْتِقَادِ وَالْأُصُولِ وَالْعَرَبِيَّةِ وَالْبَلَاغَةِ.
Kur'an'ın bizzat ihtiva ettiği ilimlerdir; peygamberlerin ve ümmetlerin kıssaları, ahlakın tezkiyesi, fıkıh, teşri (hukuk), itikat, usul, Arap dili ve belâgat gibi.
الثَّانِيَةُ:
İkincisi:
عُلُومٌ تَزِيدُ الْمُفَسِّرَ علما كالحكمة والهيأة وَخَوَاصِّ الْمَخْلُوقَاتِ.
Müfessirin ilmini artıran ilimlerdir; hikmet (felsefe), astronomi ve yaratılmışların özellikleri gibi.
الثَّالِثَةُ:
Üçüncüsü:
عُلُومٌ أَشَارَ إِلَيْهَا أَوْ جَاءَتْ مُؤَيِّدَةً لَهُ كَعِلْمِ طَبَقَاتِ الْأَرْضِ وَالطِّبِّ وَالْمَنْطِقِ.
[Kur'an'ın] işaret ettiği veya onu teyit edici olarak gelen ilimlerdir; jeoloji (yer katmanları ilmi), tıp ve mantık gibi.
الرَّابِعَةُ:
Dördüncüsü:
عُلُومٌ لَا عَلَاقَةَ لَهَا بِهِ إِمَّا لِبُطْلَانِهَا كَالزَّجْرِ وَالْعِيَافَةِ وَالْمِيثُولُوجْيَا، وَإِمَّا لِأَنَّهَا لَا تُعِينُ عَلَى خِدْمَتِهِ كَعِلْمِ الْعَرُوضِ وَالْقَوَافِي.
[Kur'an'la] hiçbir ilgisi bulunmayan ilimlerdir; ya bâtıl oldukları içindir; kehânet, kuş uçurarak fal bakma (ıyâfe) ve mitoloji gibi, ya da ona hizmete yardımcı olmadıkları içindir; aruz ve kafiye ilmi gibi.
الْمُقَدِّمَةُ الْخَامِسَةُ فِي أَسْبَابِ النُّزُولِ
Beşinci Mukaddime: Esbâb-ı Nüzûl (İniş Sebepleri) Hakkında
أَوْلَعَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ بِتَطَلُّبِ أَسْبَابِ نُزُولِ آيِ الْقُرْآنِ، وَهِيَ حَوَادِثُ يُرْوَى أَنَّ آيَاتٍ مِنَ الْقُرْآنِ نَزَلَتْ لِأَجْلِهَا لِبَيَانِ حُكْمِهَا أَوْ لِحِكَايَتِهَا أَوْ إِنْكَارِهَا أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ، وَأَغْرَبُوا فِي ذَلِكَ وَأَكْثَرُوا حَتَّى كَادَ بَعْضُهُمْ أَنْ يُوهِمَ النَّاسَ أَنَّ كُلَّ آيَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ نَزَلَتْ عَلَى سَبَبٍ، وَحَتَّى رَفَعُوا الثِّقَةَ بِمَا ذَكَرُوا، بَيْدَ أَنَّا نَجِدُ فِي بَعْضِ آيِ الْقُرْآنِ إِشَارَةً إِلَى الْأَسْبَابِ الَّتِي دَعَتْ إِلَى نُزُولِهَا وَنَجِدُ لِبَعْضِ الْآيِ أَسْبَابًا ثَبَتَتْ بِالنَّقْلِ دُونَ احْتِمَالِ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ رَأْيَ النَّاقِلِ، فَكَانَ أَمْرُ أَسْبَابِ نُزُولِ الْقُرْآنِ دَائِرًا بَيْنَ الْقَصْدِ وَالْإِسْرَافِ، وَكَانَ فِي غَضِّ النَّظَرِ عَنْهُ وَإِرْسَالِ حَبْلِهِ عَلَى غَارِبِهِ خَطَرٌ عَظِيمٌ فِي فَهْمِ الْقُرْآنِ. فَذَلِكَ الَّذِي دَعَانِي إِلَى خَوْضِ هَذَا الْغَرَضِ فِي مُقَدِّمَاتِ التَّفْسِيرِ لِظُهُورِ شِدَّةِ الْحَاجَةِ إِلَى تَمْحِيصِهِ فِي أَثْنَاءِ التَّفْسِيرِ، وَلِلِاسْتِغْنَاءِ عَنْ إِعَادَةِ الْكَلَامِ عَلَيْهِ عِنْدَ عُرُوضِ تِلْكَ الْمَسَائِلِ، غَيْرُ مُدَّخِرٍ مَا أَرَاهُ فِي ذَلِكَ رَأْيًا يَجْمَعُ شَتَاتَهَا.
Müfessirlerin birçoğu Kur'an ayetlerinin nüzul sebeplerini araştırmaya aşırı düşkünlük göstermişlerdir. Bunlar, hükümlerini beyan etmek, onları hikaye etmek, inkâr etmek veya benzeri amaçlarla Kur'an ayetlerinin kendileri sebebiyle indiği rivayet edilen olaylardır. Bu hususta garip rivayetlere yer vermiş ve bunları o kadar çoğaltmışlardır ki neredeyse bazısı insanlara Kur'an'ın her ayetinin mutlaka bir sebebe binaen indiği vehmini verecek ve hatta zikrettikleri şeylere olan güveni sarsacak dereceye varmıştır. Bununla birlikte biz bazı Kur'an ayetlerinde onların inişini gerektiren sebeplere işaret edildiğini görmekteyiz; bazı ayetler için de nakledenin şahsi kanaati olma ihtimali bulunmaksızın nakille sabit olmuş sebepler bulmaktayız. Dolayısıyla Kur'an'ın nüzul sebepleri meselesi itidal ile ifrat arasında dönüp durmuştur. Bu konuyu görmezden gelmekte ve onu kendi haline bırakmakta Kur'an'ı anlama açısından büyük bir tehlike vardı. İşte tefsir esnasında bu konunun ayıklanmasına duyulan şiddetli ihtiyacın ortaya çıkması ve o meseleler karşımıza çıktığında sözü tekrar etmekten müstağni olmak için beni tefsir mukaddimelerinde bu konuyu ele almaya sevk eden sebep budur; bu hususta dağınık noktaları bir araya toplayacağını düşündüğüm görüşlerimi ortaya koymaktan geri durmadım.
وَأَنَا عَاذِرٌ الْمُتَقَدِّمِينَ الَّذِينَ أَلَّفُوا فِي أَسْبَابِ النُّزُولِ فَاسْتَكْثَرُوا مِنْهَا، بِأَنَّ كُلَّ مَنْ يَتَصَدَّى لِتَأْلِيفِ كِتَابٍ فِي مَوْضُوعٍ غَيْرِ مُشْبَعٍ تَمْتَلِكُهُ مَحَبَّةُ التَّوَسُّعِ فِيهِ فَلَا يَنْفَكُّ يَسْتَزِيدُ مِنْ مُلْتَقَطَاتِهِ لِيُذْكِيَ قَبَسَهُ، وَيَمُدَّ نَفَسَهُ، فَيَرْضَى بِمَا يَجِدُ رِضَى الصَّبِّ بِالْوَعْدِ، وَيَقُولُ زِدْنِي مِنْ حَدِيثِكَ يَا سَعْدُ، غَيْرَ هَيَّابٍ لِعَاذِلٍ، وَلَا مُتَطَلِّبِ مَعْذِرَةِ عَاذِرٍ، وَكَذَلِكَ شَأْنُ الْوَلَعِ إِذَا امْتَلَكَ الْقَلْبَ، وَلَكِنِّي لَا أَعْذِرُ أَسَاطِينَ الْمُفَسِّرِينَ الَّذِينَ تَلَقَّفُوا الرِّوَايَاتِ الضَّعِيفَةَ فَأَثْبَتُوهَا فِي كُتُبِهِمْ وَلَمْ يُنَبِّهُوا عَلَى مَرَاتِبِهَا قُوَّةً وَضَعْفًا، حَتَّى أَوْهَمُوا كَثِيرًا مِنَ النَّاسِ أَنَّ الْقُرْآنَ لَا تَنْزِلُ آيَاتُهُ إِلَّا لِأَجْلِ حَوَادِثَ تَدْعُو إِلَيْهَا، وَبِئْسَ هَذَا الْوَهْمُ فَإِنَّ الْقُرْآنَ جَاءَ هَادِيًا إِلَى مَا بِهِ صَلَاحُ الْأُمَّةِ فِي أَصْنَافِ الصَّلَاحِ فَلَا يَتَوَقَّفُ نُزُولُهُ عَلَى حُدُوثِ الْحَوَادِثِ الدَّاعِيَةِ إِلَى تَشْرِيعِ الْأَحْكَامِ.
Ben esbâb-ı nüzûl sahasında eser telif edip bunları çoğaltan mütekaddimûn âlimlerini mazur görüyorum; çünkü yeterince işlenmemiş bir konuda kitap yazmaya girişen herkesi konuyu genişletme sevgisi sarar; böylece meşalesini tutuşturmak ve soluğunu uzatmak için derlediği şeyleri sürekli artırır. Bulduğu şeyden âşığın kavuşma vaadinden duyduğu hoşnutluk gibi razı olur ve kınayan kimseden çekinmeksizin ve özür dileyenin mazeretine bakmaksızın «Ey Sa'd! Sözünden bana daha çok anlat» der; tutku kalbi kapladığı vakit durum böyledir. Lakin zayıf rivayetleri kapıp kitaplarına kaydeden ve kuvvet ve zayıflık bakımından mertebelerine dikkat çekmeyen önde gelen müfessirleri mazur görmüyorum. Öyle ki bunlar birçok insana Kur'an ayetlerinin ancak kendisini gerektiren olaylar sebebiyle indiği vehmini vermişlerdir. Bu ne kötü bir vehimdir! Zira Kur'an ümmetin her türlü ıslahını temin eden hususlara bir hidayet rehberi olarak gelmiştir; dolayısıyla inişi hükümlerin teşriini gerektiren olayların meydana gelmesine bağlı değildir.
نَعَمْ إِنَّ الْعُلَمَاءَ تَوَجَّسُوا مِنْهَا فَقَالُوا إِنَّ سَبَبَ النُّزُولِ لَا يُخَصَّصُ، إِلَّا طَائِفَةٌ شَاذَّةٌ ادَّعَتِ التَّخْصِيصَ بِهَا، وَلَوْ أَنَّ أَسْبَابَ النُّزُولِ كَانَتْ كُلُّهَا مُتَعَلِّقَةً بِآيَاتٍ عَامَّةٍ لَمَا دَخَلَ مِنْ
Evet, âlimler bundan çekinmiş ve nüzul sebebinin tahsis etmeyeceğini söylemişlerdir; onunla tahsis iddiasında bulunan şaz bir topluluk müstesnadır. Şayet nüzul sebepleri bütünüyle umumi ayetlerle ilgili olsaydı
ذَلِكَ ضُرٌّ عَلَى عُمُومِهَا إِذْ قَدْ أَرَاحَنَا أَئِمَّةُ الْأُصُولِ حِينَ قَالُوا: الْعِبْرَةُ بِعُمُومِ اللَّفْظِ لَا بِخُصُوصِ السَّبَبِ، وَلَكِنَّ أَسْبَابًا كَثِيرَةً رَامَ رُوَاتُهَا تَعْيِينَ مُرَادٍ مِنْ تَخْصِيصِ عَامٍّ أَوْ تَقْيِيدِ مُطْلَقٍ أَوْ إِلْجَاءٍ إِلَى مَحْمَلٍ، فَتِلْكَ هِيَ الَّتِي قَدْ تَقِفُ عُرْضَةً أَمَامَ مَعَانِي التَّفْسِيرِ قَبْلَ التَّنْبِيهِ عَلَى ضَعْفِهَا أَوْ تَأْوِيلِهَا،
bundan onların umumiliğine bir zarar gelmezdi; zira usul imamları «İtibar lafzın umumiliğinedir, sebebin hususiliğine değil» diyerek içimizi rahatlatmışlardır. Fakat birçok nüzul sebebinin ravileri, genel olanı tahsis etmek, mutlak olanı takyit etmek veya [ayeti belirli] bir anlama hamletmeye mecbur bırakmak suretiyle kastedilen manayı belirlemeyi hedeflemişlerdir. İşte zayıflıklarına dikkat çekilmeden veya tevil edilmeden önce tefsir manalarının önünde engel teşkil edebilecek olanlar bunlardır.
وَقَدْ قَالَ الْوَاحِدِيُّ فِي أَوَّلِ كِتَابِهِ فِي «أَسْبَابِ النُّزُولِ» : «أَمَّا الْيَوْمَ فَكُلُّ أَحَدٍ يَخْتَرِعُ لِلْآيَةِ سَبَبًا، وَيَخْتَلِقُ إِفْكًا وَكَذِبًا، مُلْقِيًا زِمَامَهُ إِلَى الْجَهَالَةِ، غَيْرَ مُفَكِّرٍ فِي الْوَعِيدِ» وَقَالَ: «لَا يَحِلُّ الْقَوْلُ فِي أَسْبَابِ نُزُولِ الْكِتَابِ إِلَّا بِالرِّوَايَةِ وَالسَّمَاعِ مِمَّنْ شَاهَدُوا التَّنْزِيلَ» اهـ.
Nitekim Vâhidî "Esbâb-ı Nüzûl" adlı kitabının başında şöyle demiştir: «Bugün ise herkes ayet için bir sebep uydurmakta, iftira ve yalan düzmekte, dizginlerini cehalete bırakmakta ve [Allah'ın] tehdidini hiç düşünmemektedir.» Yine şöyle demiştir: «Kitab'ın iniş sebepleri hakkında ancak rivayetle ve tenzile şahit olanlardan işitmek suretiyle söz söylemek helal olur.» [İntihâ].
إِنَّ مِنْ أَسْبَابِ النُّزُولِ مَا لَيْسَ الْمُفَسِّرُ بِغِنًى عَنْ عِلْمِهِ لِأَنَّ فِيهَا بَيَانُ مُجْمَلٍ أَوْ إِيضَاحُ خَفِيٍّ وَمُوجَزٍ، وَمِنْهَا مَا يَكُونُ وَحْدَهُ تَفْسِيرًا، وَمِنْهَا مَا يَدُلُّ الْمُفَسِّرَ عَلَى طَلَبِ الْأَدِلَّةِ الَّتِي بِهَا تَأْوِيلُ الْآيَةِ أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ. فَفِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» أَنَّ مَرْوَانَ بْنَ الْحَكَمِ أَرْسَلَ إِلَى ابْنِ عَبَّاسٍ يَقُولُ: «لَئِنْ كَانَ كُلُّ امْرِئٍ فَرِحَ بِمَا أَتَى، وَأَحَبَّ أَنْ يُحْمَدَ بِمَا لَمْ يَفْعَلْ مُعَذَّبًا لَنُعَذَّبَنَّ أَجْمَعُونَ» يُشِيرُ إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ [آل عمرَان: ١٨٨] فَأَجَابَ ابْنُ عَبَّاسٍ قَائِلًا: «إِنَّمَا دَعَا النَّبِيءُ الْيَهُودَ فَسَأَلَهَمُ عَلَى شَيْءٍ فَكَتَمُوهُ إِيَّاهُ وَأَخْبَرُوهُ بِغَيْرِهِ فَأَرَوْهُ أَنَّهُمْ قَدِ اسْتَحْمَدُوا إِلَيْهِ بِمَا أَخْبَرُوهُ عَنْهُ فِيمَا سَأَلَهُمْ وَفَرِحُوا بِمَا أَتَوْا مِنْ كِتْمَانِهِمْ، ثُمَّ قَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ [آل عمرَان: ١٨٧، ١٨٨] الْآيَاتِ» .
Nüzul sebeplerinden bazısı müfessirin bilmekten müstağni olamayacağı niteliktedir; zira onlarda mücmelin beyanı veya kapalı ve veciz olanın açıklaması vardır. Onlardan bazısı tek başına bir tefsirdir; bazısı da müfessiri, ayetin kendisiyle tevil edileceği delilleri aramaya veya benzeri hususlara yönlendirir. "Sahîh-i Buhârî"de nakledildiğine göre Mervân b. el-Hakem, İbn Abbâs'a haber gönderip: «Eğer her yaptığına sevinen ve yapmadığı şeyle övülmeyi seven kişi azap görecekse, hepimiz mutlaka azap görürüz» demiştir; bununla Yüce Allah'ın: { لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِما أَتَوْا وَيُحِبُّونَ أَنْ يُحْمَدُوا بِما لَمْ يَفْعَلُوا فَلا تَحْسَبَنَّهُمْ بِمَفازَةٍ مِنَ الْعَذابِ وَلَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Ettiklerine sevinen ve yapmadıkları şeylerle övülmeyi sevenlerin, azaptan kurtulacaklarını asla sanma! Onlar için can yakıcı bir azap vardır” [Âl-i İmrân 188] kavline işaret etmiştir. Bunun üzerine İbn Abbâs şöyle cevap vermiştir: «Peygamber Yahudileri çağırmış ve onlara bir şey sormuştu. Onlar ise bunu gizleyip ona başka bir şey söylediler; böylece ona kendilerine sorduğu şey hakkında haber verdikleriyle övgüye layık olduklarını hissettirdiler ve yaptıkları bu gizleme sebebiyle sevindiler.» Sonra İbn Abbâs şu ayetleri okudu: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ لَتُبَيِّنُنَّهُ لِلنَّاسِ وَلا تَكْتُمُونَهُ فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ وَاشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلِيلًا فَبِئْسَ مَا يَشْتَرُونَ لَا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ يَفْرَحُونَ } “Hani Allah, kendilerine kitap verilenlerden, 'Onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız, gizlemeyeceksiniz' diye söz almıştı. Fakat onlar bunu sırtlarının arkasına attılar ve ona karşılık az bir değeri satın aldılar. Satın aldıkları şey ne kötüdür! Ettiklerine sevinenleri... [sanma!]” [Âl-i İmrân 187-188].
وَفِي «الْمُوَطَّأِ» عَنْ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ بْنِ الزُّبَيْرِ عَنْ أَبِيهِ أَنَّهُ قَالَ قُلْتُ لِعَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ وَأَنَا يَوْمَئِذٍ حَدِيثُ السِّنِّ: أَرَأَيْتِ قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَى: إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما [الْبَقَرَة: ١٥٨] فَمَا عَلَى الرَّجُلِ شَيْءٌ أَلَّا يَطَّوَّفَ بِهِمَا، قَالَتْ عَائِشَةُ: كَلَّا، لَوْ كَانَ كَمَا تَقُولُ لَكَانَتْ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ لَا يَطَّوَّفَ بِهِمَا، إِنَّمَا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي الْأَنْصَارِ كَانُوا يُهِلُّونَ لِمَنَاةَ، وَكَانُوا يَتَحَرَّجُونَ أَنْ يَطُوفُوا بَيْنَ الصَّفَا وَالْمَرْوَةِ فَلَمَّا جَاءَ الْإِسْلَامُ سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ عَنْ ذَلِكَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما اهـ.
"el-Muvatta"da Hişâm b. Urve b. ez-Zübeyr'den, o da babasından rivayet ettiğine göre babası şöyle demiştir: Müminlerin annesi Âişe'ye —ben o günlerde yaşça küçüktüm—: «Yüce Allah'ın: { إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما } “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın [dininin] nişanelerindendir. Dolayısıyla her kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa, ikisini tavaf etmesinde (aralarında sa'y etmesinde) bir günah yoktur” [Bakara 158] kavli hakkında ne dersin? Bir kimsenin ikisini tavaf etmemesinde bir sakınca olmasa gerektir» dedim. Âişe şöyle dedi: «Asla! Eğer senin dediğin gibi olsaydı ayet 'ikisini tavaf etmemesinde bir günah yoktur' şeklinde olurdu. Bu ayet ancak Menât için ihrama giren Ensâr hakkında indi; onlar Safâ ile Merve arasında tavaf etmekten çekinirlerdi. İslam gelince Resûlullah'a bunu sordular; bunun üzerine Yüce Allah: { إِنَّ الصَّفا وَالْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلا جُناحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِما } “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allah'ın [dininin] nişanelerindendir. Dolayısıyla her kim Beyt'i hacceder veya umre yaparsa, ikisini tavaf etmesinde bir günah yoktur” ayetini indirdi.» [İntihâ].
وَمِنْهَا مَا يُنَبِّهُ الْمُفَسِّرَ إِلَى إِدْرَاكِ خُصُوصِيَّاتٍ بَلَاغِيَّةٍ تَتْبَعُ مُقْتَضَى الْمَقَامَاتِ فَإِنَّ مِنْ أَسْبَابِ النُّزُولِ مَا يُعِينُ عَلَى تَصْوِيرِ مَقَامِ الْكَلَامِ كَمَا سَنُنَبِّهُكَ إِلَيْهِ فِي أَثْنَاءِ الْمُقَدِّمَةِ الْعَاشِرَةِ.
Bunlardan bazısı da müfessiri, makamların gereğine tâbi olan belâgat inceliklerini kavramaya sevk eder. Zira nüzul sebeplerinden bazısı, onuncu mukaddimede dikkatini çekeceğimiz üzere, sözün söylendiği makamı tasvir etmeye yardımcı olur.
وَقَدْ تَصَفَّحْتُ أَسْبَابَ النُّزُولِ الَّتِي صَحَّتْ أَسَانِيدُهَا فَوَجَدْتُهَا خَمْسَةَ أَقْسَامٍ:
İsnadları sahih olan nüzul sebeplerini inceledim ve bunların beş kısım olduğunu gördüm:
الْأَوَّلُ:
Birincisi:
هُوَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ يَتَوَقَّفُ فَهْمُ الْمُرَادِ مِنْهَا عَلَى عِلْمِهِ فَلَا بُدَّ مِنَ الْبَحْثِ عَنْهُ لِلْمُفَسِّرِ، وَهَذَا مِنْهُ تَفْسِيرُ مُبْهَمَاتِ الْقُرْآنِ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِي تُجادِلُكَ فِي زَوْجِها [المجادلة: ١١] ،
Ayetten bizzat kastedilen husustur; muradın anlaşılması bunu bilmeye bağlıdır ve müfessirin bunu araştırması şarttır. Kur'an'ın mübhemâtının tefsiri bu kabildendir; tıpkı Yüce Allah'ın: { قَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّتِي تُجادِلُكَ فِي زَوْجِها } “Kocası hakkında seninle tartışan kadının sözünü Allah kesinlikle işitmiştir” [Mücâdele 1]
وَنَحْوَ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقُولُوا راعِنا وَقُولُوا انْظُرْنا [الْبَقَرَة: ١٠٤] وَمِثْلَ بَعْضِ الْآيَاتِ الَّتِي فِيهَا: وَمِنَ النَّاسِ [الْبَقَرَة: ٨] .
ve: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقُولُوا راعِنا وَقُولُوا انْظُرْنا } “Ey iman edenler! 'Râinâ' demeyin, 'Unzurnâ' deyin” [Bakara 104] kavli ile içinde: { وَمِنَ النَّاسِ } “İnsanlardan kimi de...” [Bakara 8] ifadesi bulunan bazı ayetler gibi.
وَالثَّانِي:
İkincisi:
هُوَ حَوَادِثُ تَسَبَّبَتْ عَلَيْهَا تَشْرِيعَاتُ أَحْكَامٍ وَصُوَرُ تِلْكَ الْحَوَادِثِ لَا تُبَيِّنُ مُجْمَلًا وَلَا تُخَالِفُ مَدْلُولَ الْآيَةِ بِوَجْهِ تَخْصِيصٍ أَوْ تَعْمِيمٍ أَوْ تَقْيِيدٍ، وَلَكِنَّهَا إِذَا ذُكِرَتْ أَمْثَالُهَا وُجِدَتْ مُسَاوِيَةً لِمَدْلُولَاتِ الْآيَاتِ النَّازِلَةِ عِنْدَ حُدُوثِهَا، مِثْلَ حَدِيثِ عُوَيْمِرٍ الْعَجْلَانِيِّ الَّذِي نَزَلَتْ عَنْهُ آيَةُ اللِّعَانِ، وَمِثْلَ حَدِيثِ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ الَّذِي نَزَلَتْ عَنْهُ آيَةُ: فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ [الْبَقَرَة: ١٩٦] الْآيَةَ فَقَدْ قَالَ كَعْبُ بْنُ عُجْرَةَ:
Üzerine hükümlerin teşri kılınmasına sebep teşkil eden olaylardır; bu olayların suretleri mücmel bir manayı açıklamadığı gibi tahsis, ta'mim (genelleme) veya takyit yönüyle ayetin medlulüne muhalif de değildir. Fakat benzerleri zikredildiğinde, vuku buldukları sırada inen ayetlerin medlullerine denk oldukları görülür. Nitekim hakkında liân ayetinin indiği Uveymir el-Aclânî hadisi ve hakkında: { فَمَنْ كانَ مِنْكُمْ مَرِيضاً أَوْ بِهِ أَذىً مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيامٍ } “İçinizden kim hasta olur veya başında bir eziyet bulunursa, oruçtan bir fidye gerekir...” [Bakara 196] ayetinin indiği Ka'b b. Ucre hadisi böyledir. Nitekim Ka'b b. Ucre:
هِيَ لِي خَاصَّةً وَلَكُمْ عَامَّةً، وَمِثْلُ قَوْلِ أُمِّ سَلَمَةَ ﵂ لِلنَّبِيِّ ﷺ: يَغْزُو الرِّجَالُ وَلَا نَغْزُو فَنَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ [النِّسَاء: ٣٢] الْآيَةَ.
«Bu ayet özel olarak benim hakkımda, genel olarak da sizin hakkınızda inmiştir» demiştir. Yine Ümmü Seleme radıyallâhu anhâ'nın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Erkekler savaşıyor da biz savaşmıyoruz» demesi üzerine Yüce Allah'ın: { وَلا تَتَمَنَّوْا مَا فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَكُمْ عَلى بَعْضٍ } “Allah'ın birbirinize üstün kıldığı şeyleri temenni etmeyin” [Nisâ 32] ayetinin inmesi de böyledir.
وَهَذَا الْقِسْمُ لَا يُفِيدُ الْبَحْثُ فِيهِ إِلَّا زِيَادَةَ تَفَهُّمٍ فِي مَعْنَى الْآيَةِ وَتَمْثِيلًا لِحُكْمِهَا، وَلَا يُخْشَى تَوَهُّمُ تَخْصِيصِ الْحُكْمِ بِتِلْكَ الْحَادِثَةِ، إِذْ قَدِ اتَّفَقَ الْعُلَمَاءُ أَوْ كَادُوا عَلَى أَنَّ سَبَبَ النُّزُولِ فِي مِثْلِ هَذَا لَا يُخَصَّصُ، وَاتَّفَقُوا عَلَى أَنَّ أَصْلَ التَّشْرِيعِ أَنْ لَا يَكُونَ خَاصًّا.
Bu kısımda yapılan araştırma, ayetin manasının daha iyi anlaşılmasından ve hükmünün örneklendirilmesinden başka bir fayda sağlamaz. Hükmün o hadiseye tahsis edileceği vehminden de korkulmaz; zira âlimler bu gibi durumlarda nüzul sebebinin [hükmü] tahsis etmeyeceği hususunda ittifak etmiş veya neredeyse ittifaka yaklaşmışlardır; ayrıca teşriin aslının hususi olmaması gerektiği konusunda da ittifak etmişlerdir.
وَالثَّالِثُ:
Üçüncüsü:
هُوَ حَوَادِثُ تَكْثُرُ أَمْثَالُهَا تَخْتَصُّ بِشَخْصٍ وَاحِدٍ فَنَزَلَتِ الْآيَةُ لِإِعْلَانِهَا وَبَيَانِ أَحْكَامِهَا وَزَجْرِ مَنْ يَرْتَكِبُهَا فَكَثِيرًا مَا تَجِدُ الْمُفَسِّرِينَ وَغَيْرَهُمْ يَقُولُونَ نَزَلَتْ فِي كَذَا وَكَذَا، وَهُمْ يُرِيدُونَ أَنَّ مِنَ الْأَحْوَالِ الَّتِي تُشِيرُ إِلَيْهَا تِلْكَ الْآيَةُ تِلْكَ الْحَالَةَ الْخَاصَّةَ فَكَأَنَّهُمْ يُرِيدُونَ التَّمْثِيلَ. فَفِي كِتَابِ الْأَيْمَانِ مِنْ «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» فِي بَابِ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلًا [آل عمرَان: ٧٧] أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ مَسْعُودٍ قَالَ: «قَالَ رَسُولُ اللَّهِ مَنْ حَلَفَ عَلَى يَمِينِ صَبْرٍ يَقْتَطِعُ بِهَا مَالَ امْرِئٍ مُسْلِمٍ لَقِيَ اللَّهَ وَهُوَ عَلَيْهِ غَضْبَانُ» فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَصْدِيقَ ذَلِكَ: إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلًا الْآيَةَ فَدَخَلَ الْأَشْعَثُ بْنُ قَيْسٍ فَقَالَ: مَا حَدَّثَكُمْ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ؟ فَقَالُوا كَذَا وَكَذَا، قَالَ فِيَّ أُنْزِلَتْ، لِي بِئْرٌ فِي أَرْضِ بن عَمٍّ لِي إِلَخْ، فَابْنُ مَسْعُودٍ جَعَلَ الْآيَةَ عَامَّةً لِأَنَّهُ جَعَلَهَا تَصْدِيقًا لِحَدِيثٍ عَامٍّ، وَالْأَشْعَثُ بْنُ قَيْسٍ ظَنَّهَا خَاصَّة بِهِ إِذا قَالَ: «فِيَّ أُنْزِلَتْ» بِصِيغَةِ الْحَصْرِ.
Benzerleri çokça bulunan ve tek bir şahsa has olan olaylardır. Ayet, bunu ilan etmek, hükümlerini beyan etmek ve bunu işleyeni sakındırmak için inmiştir. Nitekim müfessirlerin ve başkalarının çoğunlukla «falan ve filan hakkında indi» dediklerini görürsün; onlar bununla, o ayetin işaret ettiği durumlardan birinin de o özel durum olduğunu kastederler; yani sanki örneklendirmek istemektedirler. "Sahîh-i Buhârî"nin Eymân (Yeminler) kitabında, Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلًا } “Şüphesiz Allah'a verdikleri sözü ve yeminlerini az bir bedele satanlar...” [Âl-i İmrân 77] kavlinin tefsiri babında nakledildiğine göre Abdullah b. Mes'ûd şöyle demiştir: «Resûlullah: 'Bir Müslümanın malını haksız yere almak için yalan yere yemin eden kimse, Allah'ın huzuruna O kendisine gazap etmiş olarak çıkar' buyurdu.» Bunun üzerine Allah bunu tasdik etmek üzere: { إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِيلًا } “Şüphesiz Allah'a verdikleri sözü ve yeminlerini az bir bedele satanlar...” ayetini indirdi. O sırada el-Eş'as b. Kays içeri girdi ve: «Ebû Abdirrahmân size ne anlattı?» diye sordu. Onlar da şöyle şöyle dediğini anlattılar. Bunun üzerine el-Eş'as: «Bu ayet benim hakkımda indi; amcamın oğlunun arazisinde bir kuyum vardı...» dedi. İbn Mes'ûd ayeti umumi kılmıştır; zira onu umumi bir hadisin tasdiki saymıştır. el-Eş'as b. Kays ise «benim hakkımda indi» diyerek hasr (sınırlama) lafzıyla ayetin kendisine has olduğunu zannetmiştir.
وَمِثْلُ الْآيَاتِ النَّازِلَةِ فِي الْمُنَافِقِينَ فِي سُورَةِ بَرَاءَةَ الْمُفْتَتَحَةِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنْهُمْ [التَّوْبَة: ٥٨] ، وَلِذَلِكَ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كُنَّا نُسَمِّي سُورَةَ التَّوْبَةِ سُورَةَ الْفَاضِحَةِ. وَمِثْلُ
Berâe (Tevbe) suresinde münafıklar hakkında inen ve Yüce Allah'ın: { وَمِنْهُمْ } “Onlardan kimi de...” [Tevbe 58] kavliyle başlayan ayetler de böyledir; bu sebepledir ki İbn Abbâs: «Biz Tevbe suresine Fâdiha (rezil eden) suresi adını verirdik» demiştir. Yine
قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ [الْبَقَرَة: ١٠٥] فَلَا حَاجَةَ لِبَيَانِ أَنَّهَا نَزَلَتْ لَمَّا أَظْهَرَ بَعْضُ الْيَهُودِ
Yüce Allah'ın: { مَا يَوَدُّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَلَا الْمُشْرِكِينَ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْكُمْ مِنْ خَيْرٍ مِنْ رَبِّكُمْ } “Ne Ehl-i Kitap'tan olan kâfirler ne de müşrikler, Rabbinizden size bir hayır indirilmesini isterler” [Bakara 105] kavli de böyledir; zira bunun Yahudilerden bazısının
مَوَدَّةَ الْمُؤْمِنِينَ.
müminlere sevgi gösterdiği sırada indiğini beyan etmeye ihtiyaç yoktur.
وَهَذَا الْقِسْمُ قَدْ أَكْثَرَ مِنْ ذِكْرِهِ أَهْلُ الْقِصَصِ وَبَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ وَلَا فَائِدَةَ فِي ذِكْرِهِ، عَلَى أَنَّ ذِكْرَهُ قَدْ يُوهِمُ الْقَاصِرِينَ قَصْرَ الْآيَةِ عَلَى تِلْكَ الْحَادِثَةِ لِعَدَمِ ظُهُورِ الْعُمُومِ مِنْ أَلْفَاظِ تِلْكَ الْآيَاتِ.
Kıssacılar ve bazı müfessirler bu kısmı çokça zikretmişlerdir; oysa bunu zikretmekte bir fayda yoktur. Üstelik bunun zikredilmesi, bu ayetlerin lafızlarından umumilik açıkça anlaşılmadığı için anlayışı kıt olanlara ayetin sadece o hadiseye has olduğu vehmini verebilir.
وَالرَّابِعُ:
Dördüncüsü:
هُوَ حَوَادِثُ حَدَثَتْ وَفِي الْقُرْآنِ تُنَاسِبُ مَعَانِيَهَا سَابِقَة أَو لَا حقة فَيَقَعُ فِي عِبَارَاتِ بَعْضِ السَّلَفِ مَا يُوهِمُ أَنَّ تِلْكَ الْحَوَادِثَ هِيَ الْمَقْصُودُ مِنْ تِلْكَ الْآيَاتِ، مَعَ أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهَا مِمَّا يَدْخُلُ فِي مَعْنَى الْآيَةِ وَيَدُلُّ لِهَذَا النَّوْعِ وُجُودُ اخْتِلَافٍ كَثِيرٍ بَيْنَ الصَّحَابَةِ فِي كَثِيرٍ مِنْ أَسْبَابِ النُّزُولِ كَمَا هُوَ مَبْسُوطٌ فِي الْمَسْأَلَةِ الْخَامِسَةِ مِنْ بَحْثِ أَسْبَابِ النُّزُولِ مِنَ «الْإِتْقَانِ» فَارْجِعُوا إِلَيْهِ فَفِيهِ أَمْثِلَةٌ كَثِيرَةٌ.
Vuku bulmuş birtakım olaylardır ki Kur'an'da manaları bunlara uygun düşen [daha önce geçmiş veya sonra gelecek] ayetler bulunur; dolayısıyla Selef'in bazısının ifadelerinde, sanki o ayetlerden bizzat o olayların kastedildiği vehmini uyandıran sözler yer alır. Oysa asıl maksat, bu olayların ayetin manası kapsamına giren hususlardan olduğunu belirtmektir. Birçok nüzul sebebi hakkında sahabe arasında pek çok ihtilafın bulunması bu türe delalet eder; nitekim bu husus "el-İtkân"ın esbâb-ı nüzûl bahsinin beşinci meselesinde tafsilatıyla yer almaktadır, oraya başvurunuz; zira orada pek çok örnek mevcuttur.
وَفِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٩٤] أَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ قَرَأَ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً بِأَلِفٍ بَعْدِ لَامِ السَّلَامِ وَقَالَ كَانَ رَجُلٌ فِي غُنَيْمَةٍ لَهُ (تَصْغِيرُ غَنَمٍ) فَلَحِقَهُ الْمُسْلِمُونَ فَقَالَ السَّلَامُ عَلَيْكُمْ فَقَتَلُوهُ (أَيْ ظَنُّوهُ مُشْرِكًا يُرِيدُ أَنْ يَتَّقِيَ مِنْهُمْ بِالسَّلَامِ) وَأَخَذُوا غُنَيْمَتَهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِي ذَلِكَ: وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ الْآيَةَ. فَالْقِصَّةُ لَا بُدَّ أَنْ تَكُونَ قَدْ وَقَعَتْ لِأَنَّ ابْنَ عَبَّاسٍ رَوَاهَا لَكِنَّ الْآيَةَ لَيْسَتْ نَازِلَةً فِيهَا بِخُصُوصِهَا وَلَكِنْ نَزَلَتْ فِي أَحْكَامِ الْجِهَادِ بِدَلِيلِ مَا قَبْلَهَا وَمَا بَعْدَهَا فَإِنَّ قَبْلَهَا:
"Sahîh-i Buhârî"de Nisâ suresinde [94] geçtiğine göre İbn Abbâs Yüce Allah'ın kavlini «selâm» kelimesinin lâmından sonra elif ile { وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً } “Size selam verene, 'Sen mümin değilsin' demeyin” şeklinde okumuş ve şöyle demiştir: Bir adam küçük bir koyun sürüsü içindeydi; Müslümanlar ona yetiştiler, o da «es-Selâmu aleyküm» dedi. Fakat onu öldürdüler (yani onun Müslüman olmayıp selam vererek kendilerinden korunmak isteyen bir müşrik olduğunu zannettiler) ve koyun sürüsünü aldılar. Bunun üzerine Allah bu hususta: { وَلا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ } “Size selam verene [sen mümin değilsin] demeyin...” ayetini indirdi. Bu kıssa şüphesiz vuku bulmuştur; çünkü onu İbn Abbâs rivayet etmiştir. Lakin ayet sadece bu olay hakkında inmiş değildir; bilakis cihad ahkâmı hakkında inmiştir; bunun delili ise öncesindeki ve sonrasındaki ifadelerdir. Nitekim öncesinde:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا [النِّسَاء: ٩٤] وَبَعْدَهَا: فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ [النِّسَاء: ٩٤] .
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا } “Ey iman edenler! Allah yolunda sefere çıktığınız zaman iyice araştırıp anlayın” [Nisâ 94]; sonrasında ise: { فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ كَثِيرَةٌ كَذلِكَ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ } “Allah katında pek çok ganimetler vardır. Önceden siz de öyleydiniz” [Nisâ 94] buyrulmaktadır.
وَفِي تَفْسِيرِ تِلْكَ السُّورَةِ مِنْ «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ نِزَاعَ الزُّبَيْرِ وَالْأَنْصَارِيِّ فِي مَاءِ شِرَاجِ الْحَرَّةِ قَالَ الزُّبَيْرُ: فَمَا أَحْسَبُ هَذِهِ الْآيَاتِ إِلَّا نَزَلَتْ فِي ذَلِكَ: فَلا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ [النِّسَاء: ٦٥] الْآيَةَ قَالَ السَّيُوطِيُّ فِي «الْإِتْقَانِ» عَنِ الزَّرْكَشِيِّ قَدْ عُرِفَ مِنْ عَادَةِ الصَّحَابَةِ وَالتَّابِعينَ أَنَّ أَحَدَهُمْ إِذَا قَالَ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي كَذَا فَإِنَّهُ يُرِيدُ بِذَلِكَ أَنَّهَا تَتَضَمَّنُ هَذَا الْحُكْمَ لَا أَنَّ هَذَا كَانَ السَّبَبَ فِي نُزُولِهَا. وَفِيهِ عَنِ ابْنِ تَيْمِيَةَ قَدْ تَنَازَعَ الْعُلَمَاءُ فِي قَوْلِ الصَّحَابِيِّ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي كَذَا هَلْ يَجْرِي مَجْرَى الْمُسْنَدِ أَوْ يَجْرِي مَجْرَى التَّفْسِيرِ؟ فَالْبُخَارِيُّ يُدْخِلُهُ فِي الْمُسْنَدِ، وَأَكْثَرُ أَهْلِ الْمَسَانِيدِ لَا يُدْخِلُونَهُ فِيهِ، بِخِلَافِ مَا إِذَا ذَكَرَ سَبَبًا نَزَلَتْ عَقِبَهُ فَإِنَّهُمْ كُلَّهُمْ يُدْخِلُونَهُ فِي الْمُسْنَدِ.
"Sahîh-i Buhârî"nin bu sure tefsirinde ez-Zübeyr ile Ensârî'nin Harre su arkları konusundaki anlaşmazlığını zikrettikten sonra ez-Zübeyr şöyle demiştir: «Şu ayetlerin ancak bu hususta indiğini sanıyorum: { فَلا وَرَبِّكَ لَا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَكِّمُوكَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ } “Hayır, Rabbine andolsun ki onlar aralarında çıkan anlaşmazlıklarda seni hakem kılıp... iman etmiş olmazlar” [Nisâ 65] ayeti.» Süyûtî "el-İtkân"da Zerkeşî'den naklen şöyle der: Sahabe ve Tâbiîn'in âdetinden bilinmektedir ki onlardan biri «Bu ayet şu hususta indi» dediğinde, bununla ayetin bu hükmü ihtiva ettiğini kasteder, yoksa nüzulünün sebebinin bizzat bu olduğunu kastetmez. Yine aynı eserde İbn Teymiyye'den naklen şöyle denir: Sahabînin «Bu ayet şu hususta indi» sözünün müsned hükmünde mi yoksa tefsir hükmünde mi olacağı hususunda âlimler ihtilaf etmişlerdir. Buhârî bunu müsnede dâhil ederken, mesânîd müelliflerinin çoğu dâhil etmezler; ancak ardından ayetin indiği açık bir sebebi zikrederse durum farklıdır; zira bu takdirde hepsi onu müsnede dâhil ederler.
وَالْخَامِسُ:
Beşincisi:
قِسْمٌ يُبَيِّنُ مُجْمَلَاتٍ وَيَدْفَعُ مُتَشَابِهَاتٍ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ
Mücmel olanları açıklayan ve müteşabih olanları gideren kısımdır; tıpkı Yüce Allah'ın: { وَمَنْ لَمْ يَحْكُمْ
بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ [الْمَائِدَة: ٤٤] فَإِذَا ظَنَّ أَحَدٌ أَنَّ مَنْ لِلشَّرْطِ أُشْكِلَ عَلَيْهِ كَيْفَ يَكُونُ الْجَوْرُ فِي الْحُكْمِ كُفْرًا، ثُمَّ إِذَا عَلِمَ أَنَّ سَبَبَ النُّزُولِ هُمُ النَّصَارَى عَلِمَ أَنَّ مَنْ مَوْصُولَةٌ وَعَلِمَ أَنَّ الَّذِينَ
{ بِما أَنْزَلَ اللَّهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْكافِرُونَ } “Kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte onlar kâfirlerin ta kendileridir” [Mâide 44] kavli gibi. Bir kimse burada geçen 'men' (مَنْ) edatının şart için olduğunu zannederse, hükümdeki haksızlığın nasıl küfür olacağı ona müşkül gelir. Fakat nüzul sebebinin Hristiyanlar olduğunu bildiğinde, 'men' edatının mevsûle (ilgi zamiri) olduğunu ve
تَرَكُوا الْحُكْمَ بِالْإِنْجِيلِ لَا يُتَعَجَّبُ مِنْهُمْ أَنْ يَكْفُرُوا بِمُحَمَّدٍ. وَكَذَلِكَ
İncil ile hükmetmeyi terk edenlerin Muhammed'i inkâr etmelerine şaşılmayacağını anlar. Yine bunun gibi