Binûn

Mukaddimeler — 4. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

حَدِيثُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ لَمَّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ [الْأَنْعَام: ٨٢] شَقَّ ذَلِكَ عَلَى أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَقَالُوا أَيُّنَا لَمْ يَلْبِسْ إِيمَانَهُ بِظُلْمٍ (ظَنُّوا أَنَّ الظُّلْمَ هُوَ الْمَعْصِيَةُ) . فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ: إِنَّهُ لَيْسَ بِذَلِكَ؟ أَلَا تَسْمَعُ لِقَوْلِ لُقْمَانَ لِابْنِهِ: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ

Abdullah b. Mes'ûd'un rivayet ettiği hadiste o şöyle demiştir: Yüce Allah'ın: “İman eden ve imanlarına zulüm bulaştırmayanlar...” [En'âm 82] ayeti indiğinde bu durum Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına çok ağır geldi ve: «Hangimiz imanına zulüm bulaştırmamıştır ki?» dediler (zulmün günah olduğunu sanmışlardı). Bunun üzerine Resûlullah şöyle buyurdu: «O sizin sandığınız gibi değildir! Lokmân'ın oğluna: “Şüphesiz şirk pek büyük bir zulümdür”

[لُقْمَان: ١٣] . وَمِنْ هَذَا الْقسم مَالا يُبَيِّنُ مُجْمَلًا وَلَا يُؤَوِّلُ مُتَشَابِهًا وَلَكِنَّهُ يُبَيِّنُ وَجْهَ تَنَاسُبِ الْآيِ بَعْضِهَا مَعَ بَعْضٍ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٣] وَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تُقْسِطُوا فِي الْيَتامى فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ الْآيَةَ، فَقَدْ تَخْفَى الْمُلَازَمَةُ بَيْنَ الشَّرْطِ وَجَزَائِهِ فَيُبَيِّنُهَا مَا فِي «الصَّحِيحِ» عَنْ عَائِشَةَ أَنَّ عُرْوَةَ بْنَ الزُّبَيْرِ سَأَلَهَا عَنْهَا فَقَالَتْ: «هَذِهِ الْيَتِيمَةُ تَكُونُ فِي حِجْرِ وَلِيِّهَا تُشْرِكُهُ فِي مَالِهِ فَيُرِيدُ أَنْ يَتَزَوَّجَهَا بِغَيْرِ أَنْ يُقْسِطَ فِي صَدَاقِهَا فَنُهُوا أَنْ يَنْكِحُوهُنَّ إِلَّا أَنْ يُقْسِطُوا لَهُنَّ فِي الصَّدَاقِ، فَأُمِرُوا أَنْ يَنْكِحُوا مَا طَابَ لَهُمْ مِنَ النِّسَاءِ سِوَاهُنَّ» .

[Lokmân 13] dediğini işitmediniz mi?» Bu kısımdan öyleleri vardır ki ne mücmel bir ifadeyi açıklar ne de müteşabih bir ifadeyi tevil eder; fakat Nisâ suresindeki: “Eğer yetimler konusunda adaleti sağlayamamaktan korkarsanız, sizin için uygun olan kadınlardan ikişer, üçer, dörder nikâhlayın...” [Nisâ 3] ayetinde olduğu gibi ayetlerin birbiriyle olan tenasüp yönünü açıklar. Zira şart ile cevabı arasındaki bağ [bazen] kapalı kalabilir; Sahîh'te Âişe'den rivayet edildiğine göre Urve b. ez-Zübeyr kendisine bu ayeti sorduğunda o şöyle demiştir: «Bu, velisinin himayesinde bulunan ve malına ortak olan bir yetim kızdır. Velisi, mehir konusunda adaletli davranmaksızın onunla evlenmek ister; bunun üzerine mehirde adaleti gözetmedikçe onlarla evlenmeleri yasaklanmış ve onlar dışında kendilerine helal olan diğer kadınlarla evlenmeleri emredilmiştir.»

هَذَا وَإِنَّ الْقُرْآنَ كِتَابٌ جَاءَ لِهَدْيِ أُمَّةٍ وَالتَّشْرِيعِ لَهَا، وَهَذَا الْهَدْيُ قَدْ يَكُونُ وَارِدًا قَبْلَ الْحَاجَةِ، وَقَدْ يَكُونُ مُخَاطَبًا بِهِ قَوْمٌ عَلَى وَجْهِ الزَّجْرِ أَوِ الثَّنَاء أَو غير هما، وَقَدْ يَكُونُ مُخَاطَبًا بِهِ جَمِيعُ مَنْ يَصْلُحُ لِخِطَابِهِ، وَهُوَ فِي جَمِيعِ ذَلِكَ قَدْ جَاءَ بِكُلِّيَّاتٍ تَشْرِيعِيَّةٍ وَتَهْذِيبِيَّةٍ، وَالْحِكْمَةُ فِي ذَلِكَ أَنْ يَكُونَ وَعْيُ الْأُمَّةِ لِدِينِهَا سَهْلًا عَلَيْهَا، وَلِيُمْكِنَ تَوَاتُرُ الدِّينِ، وَلِيَكُونَ لِعُلَمَاءِ الْأُمَّةِ مَزِيَّةُ الِاسْتِنْبَاطِ، وَإِلَّا فَإِنَّ اللَّهَ قَادِرٌ أَنْ يَجْعَلَ الْقُرْآنَ أَضْعَافَ هَذَا الْمُنَزَّلِ وَأَنْ يُطِيلَ عُمَرَ النَّبِيِّ ﷺ لِلتَّشْرِيعِ أَكْثَرَ مِمَّا أَطَالَ عُمَرَ إِبْرَاهِيمَ وَمُوسَى، وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى:

Şu bir gerçektir ki Kur'an, bir ümmete hidayet rehberi olmak ve ona şeriat koymak üzere gelmiş bir kitaptır. Bu hidayet bazen ihtiyaç hasıl olmadan önce gelmiş olabilir; bazen bir topluluğa caydırma, övgü ya da başka bir gaye ile hitap edilmiş olabilir; bazen de bu hitaba muhatap olmaya elverişli olan herkesi kapsayabilir. Kur'an bütün bunlarda teşriî (yasama) ve terbiyevî küllî esaslar getirmiştir. Bundaki hikmet ise ümmetin dinini kavramasının kendisine kolaylaştırılması, dinin tevatür yoluyla aktarılabilmesinin mümkün kılınması ve ümmetin âlimlerinin istinbat ayrıcalığına sahip olması içindir. Aksi takdirde Allah Teâlâ, Kur'an'ı indirilen bu miktarın katbekat fazlası kılmaya ve hüküm koyması için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ömrünü İbrahim ve Mûsâ'nın ömrünü uzattığından daha fazla uzatmaya elbette kādirdi. Bundan dolayı Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي [الْمَائِدَة: ٣] ، فَكَمَا لَا يَجُوزُ حَمْلُ كَلِمَاتِهِ عَلَى خُصُوصِيَّاتٍ جُزْئِيَّةٍ لِأَنَّ ذَلِكَ يُبْطِلُ مُرَادَ اللَّهِ، كَذَلِكَ لَا يَجُوزُ تَعْمِيمُ مَا قُصِدَ مِنْهُ الْخُصُوصُ وَلَا إِطْلَاقُ مَا قُصِدَ مِنْهُ التَّقْيِيدُ لِأَنَّ ذَلِك قد يقْضِي إِلَى التَّخْلِيطِ فِي الْمُرَادِ أَوْ إِلَى إِبْطَالِهِ مِنْ أَصْلِهِ، وَقَدِ اغْتَرَّ بَعْضُ الْفِرَقِ بِذَلِكَ، قَالَ ابْنُ سِيرِينَ فِي الْخَوَارِجِ: إِنَّهُمْ عَمَدُوا إِلَى آيَاتِ الْوَعِيدِ النَّازِلَةِ فِي الْمُشْرِكِينَ فَوَضَعُوهَا عَلَى الْمُسْلِمِينَ فَجَاءُوا بِبِدْعَةِ الْقَوْلِ بِالتَّكْفِيرِ بِالذَّنْبِ، وَقد قَالَ الحورية لِعَلِيٍّ ﵁ يَوْمَ التَّحْكِيمِ إِنِ الْحُكْمُ إِلَّا لِلَّهِ [الْأَنْعَام: ٥٧]

“Ve üzerinizdeki nimetimi tamamladım” [Mâide 3]. Dolayısıyla Kur'an'ın kelimelerini cüz'î hususiliklere hamletmek caiz olmadığı gibi —zira bu durum Allah'ın muradını boşa çıkarır—, aynı şekilde hususi olması kastedilen bir lafzı genelleştirmek ve mukayyed olması kastedilen bir lafzı da mutlak kılmak caiz değildir; zira bu durum muratta karışıklığa ya da onun büsbütün iptal edilmesine yol açabilir. Nitekim bazı fırkalar bu konuda yanılgıya düşmüştür. İbn Sîrîn, Hâricîler hakkında şöyle demiştir: «Onlar, müşrikler hakkında inen tehdit ayetlerini alıp Müslümanlara tatbik ettiler ve böylece günah sebebiyle tekfir etme bidatini ortaya çıkardılar.» Nitekim Harûriyye de Hakem Olayı günü Ali radıyallâhu anh'a: “Hüküm ancak Allah'ındır” [En'âm 57] demişti.

فَقَالَ عَلِيٌّ «كَلِمَةُ حَقٍّ أُرِيدَ بِهَا بَاطِلٌ»

Bunun üzerine Ali: «Kendisiyle batıl kastedilmiş hak bir sözdür» dedi

وَفَسَّرَهَا فِي خُطْبَةٍ لَهُ فِي «نَهْجِ الْبَلَاغَةِ» .

ve bunu "Nehcü'l-Belâga"da geçen bir hutbesinde açıkladı.

وَثَمَّةَ فَائِدَةٌ أُخْرَى عَظِيمَةٌ لِأَسْبَابِ النُّزُولِ وَهِيَ أَنَّ فِي نُزُولِ الْقُرْآنِ عِنْدَ حُدُوثِ

Nüzul sebeplerinin bir diğer büyük faydası daha vardır ki o da, Kur'an'ın hâdiselerin vuku bulması anında inmesinde,

حَوَادِثَ دَلَالَةٌ عَلَى إِعْجَازِهِ مِنْ نَاحِيَةِ الِارْتِجَالِ، وَهِيَ إِحْدَى طَرِيقَتَيْنِ لِبُلَغَاءِ الْعَرَبِ فِي أَقْوَالِهِمْ، فَنُزُولُهُ عَلَى حَوَادِثَ يَقْطَعُ دَعْوَى مَنِ ادَّعَوْا أَنَّهُ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ.

irticâl (önceden hazırlanmaksızın doğaçlama söyleme) yönünden onun mucizeliğine bir delalet bulunmasıdır. Bu da Arap beliğlerinin söz söylemedeki iki yönteminden biridir. Dolayısıyla Kur'an'ın hâdiseler üzerine inmesi, onun öncekilerin masalları olduğunu iddia edenlerin davasını kesin olarak çürütür.

الْمُقَدِّمَةُ السَّادِسَةُ فِي الْقِرَاءَاتِ

ALTINCI MUKADDİME: KIRAATLER HAKKINDA

لَوْلَا عِنَايَةُ كَثِيرٍ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ بِذِكْرِ اخْتِلَافِ الْقِرَاءَاتِ فِي أَلْفَاظِ الْقُرْآنِ حَتَّى فِي كَيْفِيَّاتِ الْأَدَاءِ، لَكُنْتُ بِمَعْزِلٍ عَنِ التَّكَلُّمِ فِي ذَلِكَ، لِأَنَّ عِلْمَ الْقِرَاءَاتِ عِلْمٌ جَلِيلٌ مُسْتَقِلٌّ قَدْ خُصَّ بِالتَّدْوِينِ وَالتَّأْلِيفِ، وَقَدْ أَشْبَعَ فِيهِ أَصْحَابُهُ وَأَسْهَبُوا بِمَا لَيْسَ عَلَيْهِ مَزِيدٌ، وَلَكِنِّي رَأَيْتُنِي بِمَحَلِّ الِاضْطِرَارِ إِلَى أَنْ أُلْقِيَ عَلَيْكُمْ جَمُلًا فِي هَذَا الْغَرَضِ تَعْرِفُونَ بِهَا مِقْدَارَ تَعَلُّقِ اخْتِلَافِ الْقِرَاءَاتِ بِالتَّفْسِيرِ، وَمَرَاتِبَ الْقِرَاءَاتِ قُوَّةً وَضَعْفًا، كَيْ لَا تَعْجَبُوا مِنْ إِعْرَاضِي عَنْ ذِكْرِ كَثِيرٍ مِنَ الْقِرَاءَاتِ فِي أَثْنَاءِ التَّفْسِيرِ.

Pek çok müfessirin Kur'an lafızlarındaki, hatta eda keyfiyetlerindeki kıraat ihtilaflarını zikretmeye gösterdiği özen olmasaydı, bu konuda söz söylemekten tamamen uzak dururdum. Çünkü kıraat ilmi, müstakil olarak tedvin ve telif edilmiş yüce bir ilimdir; bu ilmin ehli onda doyurucu açıklamalar yapmış ve üzerine söz söylenmeyecek derecede tafsilata girmişlerdir. Ne var ki kıraat ihtilaflarının tefsirle ne ölçüde ilişkili olduğunu ve kıraatlerin kuvvet ve zayıflık bakımından mertebelerini bilesiniz diye bu gaye doğrultusunda sizlere birkaç esas sunmak zorunda kaldım; ta ki tefsir esnasında pek çok kıraati zikretmekten yüz çevirmemi yadırgamayasınız.

أَرَى أَنَّ لِلْقِرَاءَاتِ حالتين إِحْدَاهمَا هما لَا تَعَلُّقَ لَهَا بِالتَّفْسِيرِ بِحَالٍ، وَالثَّانِيَةُ لَهَا تَعَلُّقٌ بِهِ مِنْ جِهَاتٍ مُتَفَاوِتَةٍ.

Görüyorum ki kıraatlerin iki hali vardır: Bunlardan birinin tefsirle hiçbir şekilde ilgisi yoktur; ikincisinin ise tefsirle muhtelif yönlerden ilgisi bulunmaktadır.

أَمَّا الْحَالَةُ الْأُولَى:

Birinci hale gelince:

فَهِيَ اخْتِلَافُ الْقُرَّاءِ فِي وُجُوهِ النُّطْقِ بِالْحُرُوفِ وَالْحَرَكَاتِ كَمَقَادِيرِ الْمَدِّ وَالِإِمَالَاتِ وَالتَّخْفِيفِ وَالتَّسْهِيلِ وَالتَّحْقِيقِ وَالْجَهْرِ وَالْهَمْسِ وَالْغُنَّةِ، مثل عَذابِي [الْأَعْرَاف: ١٥٦] بِسُكُونِ الْيَاءِ وعَذابِي بِفَتْحِهَا، وَفِي تَعَدُّدِ وُجُوهِ الْإِعْرَابِ مِثْلَ:

Bu, kārîlerin med miktarları, imâleler, tahfîf (hafifletme), teshîl (kolaylaştırma), tahkîk, cehr (açık okuma), hems (fısıltılı okuma) ve gunne gibi harflerin ve harekelerin telaffuz biçimlerindeki ihtilafıdır; nitekim [A'râf 156'daki] “azâbî” lafzının yâ harfinin sükûnu ile veya fethası ile okunması gibi. Yine irap vecihlerinin çeşitliliğindeki ihtilaf da böyledir; örneğin:

حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ [الْبَقَرَة: ٢١٤] بِفَتْحِ لَامِ يَقُولُ وَضَمِّهَا. وَنَحْوَ: لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلا خُلَّةٌ وَلا شَفاعَةٌ [الْبَقَرَة: ٢٥٤] بِرَفْعِ الْأَسْمَاءِ الثَّلَاثَةِ أَوْ فَتْحِهَا أَوْ رَفْعِ بَعْضٍ وَفَتْحِ بَعْضٍ، وَمَزِيَّةُ الْقِرَاءَاتِ مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ عَائِدَةٌ إِلَى أَنَّهَا حَفِظَتْ عَلَى أَبْنَاءِ الْعَرَبِيَّةِ مَا لَمْ يَحْفَظْهُ غَيْرُهَا وَهُوَ تَحْدِيدُ كَيْفِيَّاتِ نُطْقِ الْعَرَبِ بِالْحُرُوفِ فِي مَخَارِجِهَا وَصِفَاتِهَا وَبَيَانِ اخْتِلَافِ الْعَرَبِ فِي لَهَجَاتِ النُّطْقِ بِتَلَقِّي ذَلِكَ عَنْ قُرَّاءِ الْقُرْآنِ مِنَ الصَّحَابَةِ بِالْأَسَانِيدِ الصَّحِيحَةِ، وَهَذَا غَرَضٌ مُهِمٌّ جِدًّا لَكِنَّهُ لَا عَلَاقَةَ لَهُ بِالتَّفْسِيرِ لِعَدَمِ تَأْثِيرِهِ فِي اخْتِلَافِ مَعَانِي الْآيِ، وَلَمْ أَرَ مَنْ عَرَفَ لِفَنِّ الْقِرَاءَاتِ حَقَّهُ مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ، وَفِيهَا أَيْضًا سَعَةٌ مِنْ بَيَانِ وُجُوهِ الْإِعْرَابِ فِي الْعَرَبِيَّةِ، فَهِيَ لِذَلِكَ مَادَّةٌ كُبْرَى لِعُلُومِ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ. فَأَئِمَّةُ الْعَرَبيَّة لما قرأوا الْقُرْآنَ قَرَأُوهُ بِلَهَجَاتِ الْعَرَبِ الَّذِينَ كَانُوا بَيْنَ ظَهْرَانَيْهِمْ فِي الْأَمْصَارِ الَّتِي وُزِّعَتْ عَلَيْهَا الْمَصَاحِفُ: الْمَدِينَةِ، وَمَكَّةَ، وَالْكُوفَةِ، وَالْبَصْرَةِ، وَالشَّامِ، قِيلَ وَالْيَمَنِ وَالْبَحْرَيْنِ، وَكَانَ فِي هَذِهِ الْأَمْصَارِ

“Hattâ yekûle'r-resûlü” [Bakara 214] ayetinde yekûle kelimesinin lâm harfinin fethası ve dammesiyle okunması; keza “Lâ bey'un fîhi ve lâ hulletün ve lâ şefâatün” [Bakara 254] ayetinde üç ismin merfû (ötreli) veya mensûb (üstünlü) yahut bir kısmının merfû bir kısmının mensûb okunması gibi. Kıraatlerin bu cihetten üstünlüğü, Arap dili mensupları için başka hiçbir şeyin koruyamadığı bir hususu korumuş olmasına dayanır ki o da Arapların harfleri mahreç ve sıfatlarında telaffuz ediş keyfiyetlerinin belirlenmesi ve Arapların telaffuz lehçelerindeki farklılıkların, sahabeden olan Kur'an kārîlerinden sahih senetlerle bizzat telakki edilerek ortaya konulmasıdır. Bu son derece önemli bir gayedir, ancak ayetlerin manalarındaki farklılaşmaya tesir etmediğinden tefsirle bir ilgisi yoktur; kıraat ilmine bu cihetten hakkını vereni de görmedim. Ayrıca kıraatlerde Arap dilindeki irap vecihlerinin beyanı açısından geniş bir alan vardır; bu sebeple o, Arap dili ilimleri için büyük bir kaynaktır. Nitekim Arap dilinin önde gelen âlimleri Kur'an'ı okuduklarında, mushafların dağıtıldığı merkezler olan Medine, Mekke, Kûfe, Basra, Şam —Yemen ve Bahreyn de zikredilmiştir— şehirlerinde aralarında yaşadıkları Arapların lehçeleriyle okumuşlardır. Bu şehirlerde,

قُرَّاؤُهَا مِنَ الصَّحَابَةِ قَبْلَ وُرُودُ مُصْحَفِ عُثْمَانَ إِلَيْهِمْ فَقَرَأَ كُلُّ فَرِيقٍ بِعَرَبِيَّةِ قَوْمِهِ فِي وُجُوهِ الْأَدَاءِ، لَا فِي زِيَادَةِ الْحُرُوفِ وَنَقْصِهَا، وَلَا فِي اخْتِلَافِ

Osman'ın mushafı kendilerine ulaşmadan önce sahabeden kārîler bulunmaktaydı. Böylece her grup eda keyfiyetlerinde kendi kavminin fasih diliyle okumuştur; bu durum harflerin artırılması veya eksiltilmesinde yahut

الْإِعْرَابِ دُونَ مُخَالَفَتِهِ مُصْحَفَ عُثْمَانَ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ الْقَارِئُ الْوَاحِدُ قَدْ قَرَأَ بِوَجْهَيْنِ لِيُرِيَ صِحَّتَهُمَا فِي الْعَرَبِيَّةِ قَصْدًا لِحِفْظِ اللُّغَةِ مَعَ حِفْظِ الْقُرْآنِ الَّذِي أُنْزِلَ بِهَا، وَلِذَلِكَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ كَثِيرٌ مِنِ اخْتِلَافِ الْقُرَّاءِ فِي هَذِهِ النَّاحِيَةِ اخْتِيَارًا، وَعَلَيْهِ يُحْمَلُ مَا يَقَعُ فِي «كِتَابَيِ الزَّمَخْشَرِيِّ وَابْنِ الْعَرَبِيِّ» مِنْ نَقْدِ بَعْضِ طُرُقِ الْقُرَّاءِ، عَلَى أَنَّ فِي بَعْضِ نَقْدِهِمْ نَظَرًا، وَقَدْ كَرِهَ مَالِكٌ ﵀ الْقِرَاءَةَ بِالْإِمَالَةِ مَعَ ثُبُوتِهَا عَنِ الْقُرَّاءِ، وَهِيَ مروية عَن مقرىء الْمَدِينَةِ نَافِعٍ مِنْ رِوَايَةِ وَرْشٍ عَنْهُ وَانْفَرَدَ بِرِوَايَتِهِ أَهْلُ مِصْرَ، فَدَلَّتْ كَرَاهَتُهُ عَلَى أَنَّهُ يَرَى أَنَّ الْقَارِئَ بِهَا مَا قَرَأَ إِلَّا بِمُجَرَّدِ الِاخْتِيَارِ.

Osman'ın mushafına muhalif olmamak kaydıyla irap ihtilafında değildir. Bir kārînin, kendisiyle indirilmiş olan Kur'an'ı korumakla birlikte dili de korumak maksadıyla, Arap dilinde her ikisinin de sahih olduğunu göstermek için iki vecihle okumuş olması muhtemeldir. Bu sebeple kārîlerin bu yöndeki ihtilaflarının çoğunun bir tercih (ihtiyar) olması caizdir. Zemahşerî ve İbnü'l-Arabî'nin kitaplarında yer alan, kārîlerin bazı rivayet yollarına yöneltilen tenkitler de buna hamledilir; bununla birlikte onların bazı tenkitlerinde tartışılacak yönler vardır. Nitekim Mâlik rahimehullâh, kārîlerden sabit olmasına rağmen imâle ile kıraati mekruh görmüştür; oysa bu, Medine mukrii Nâfi'den Verş rivayetiyle nakledilmiş ve bu rivayette Mısır ehli teferrüd etmiştir. İmam Mâlik'in bunu mekruh görmesi, onun, imâle ile okuyan kārînin bunu sırf bir tercih sebebiyle okuduğu görüşünde olduğuna delalet eder.

وَفِي تَفْسِيرِ الْقُرْطُبِيِّ فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ [١] عَنْ أَبِي إِسْحَاقَ الزَّجَّاجِ: يَجُوزُ أَنْ يُقْرَأَ «طسينَ مِيمُ» بِفَتْحِ النُّونِ مِنْ «طسين» وَضَمِّ الْمِيمِ الْأَخِيرَةِ كَمَا يُقَال هَذَا معديكرب اهـ مَعَ أَنَّهُ لَمْ يَقْرَأْ بِهِ أَحَدٌ. قُلْتُ: وَلَا ضَيْرَ فِي ذَلِكَ مَا دَامَتْ كَلِمَاتُ الْقُرْآنِ وَجُمَلُهُ مَحْفُوظَةً عَلَى نَحْوِ مَا كُتِبَ فِي الْمُصْحَفِ الَّذِي أَجْمَعَ عَلَيْهِ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ إِلَّا نَفَرًا قَلِيلًا شَذُّوا مِنْهُمْ، كَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ مِنْهُمْ، فَإِنَّ عُثْمَانَ لَمَّا أَمَرَ بِكَتْبِ الْمُصْحَفِ عَلَى نَحْوِ مَا قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَأَثْبَتَهُ كُتَّابُ الْمُصْحَفِ، رَأَى أَنْ يَحْمِلَ النَّاسَ عَلَى اتِّبَاعه وَترك قِرَاءَة مَا خَالَفَهُ، وَجَمَعَ جَمِيعَ الْمَصَاحِفِ الْمُخَالِفَةِ لَهُ وَأَحْرَقَهَا وَوَافَقَهُ جُمْهُورُ الصَّحَابَةِ عَلَى مَا فَعَلَهُ.

Kurtubî tefsirinde Şuarâ suresinin [1. ayetinde] Ebû İshak ez-Zeccâc'dan şöyle nakledilir: «Tâ-Sîn'in nûn'unun fethası ve son mîm'in dammesi ile “Tâsîne Mîmu” şeklinde okunması caizdir; tıpkı “Hâzâ Ma'dîkeribu” denildiği gibi.» —nakil bitti— Oysa bunu hiç kimse bu şekilde okumamıştır. Derim ki: Kur'an'ın kelimeleri ve cümleleri, Abdullah b. Mes'ûd gibi az sayıda şâz kalan kimseler müstesna, Resûlullah'ın ashabının üzerinde icma ettiği mushafta yazıldığı şekliyle korunduğu müddetçe bunda bir sakınca yoktur. Zira Osman, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in okuduğu ve mushaf kâtiplerinin tespit ettiği şekilde mushafın yazılmasını emrettiğinde, insanları ona uymaya ve ona muhalif olan kıraatleri terk etmeye sevk etmeyi uygun gördü; ona muhalif olan bütün mushafları toplayıp yaktı ve sahabenin cumhuru da onun bu yaptığına muvafakat etti.

قَالَ شَمْسُ الدِّينِ الْأَصْفَهَانِيُّ فِي الْمُقَدِّمَةِ الْخَامِسَةِ مِنْ «تَفْسِيرِهِ» «كَانَ عَلِيٌّ طُولَ أَيَّامِهِ يَقْرَأُ مُصْحَفَ عُثْمَانَ وَيَتَّخِذُهُ إِمَامًا» . وَقُلْتُ: إِنَّمَا كَانَ فِعْلُ عُثْمَانَ إِتْمَامًا لِمَا فَعَلَهُ أَبُو بَكْرٍ مِنْ جَمْعِهِ الْقُرْآنَ الَّذِي كَانَ يُقْرَأُ فِي حَيَاةِ الرَّسُولِ، وَأَنَّ عُثْمَانَ نَسَخَهُ فِي مَصَاحِفَ لِتُوَزَّعَ عَلَى الْأَمْصَارِ، فَصَارَ الْمُصْحَفُ الَّذِي كُتِبَ لِعُثْمَانَ قَرِيبًا مِنَ الْمُجْمَعِ عَلَيْهِ وَعَلَى كُلِّ قِرَاءَةٍ تُوَافِقُهُ وَصَارَ مَا خَالَفَهُ مَتْرُوكًا بِمَا يُقَارِبُ الْإِجْمَاعَ.

Şemseddîn el-İsfahânî "Tefsir"inin beşinci mukaddimesinde şöyle der: «Ali, bütün ömrü boyunca Osman'ın mushafını okur ve onu imam (rehber) edinirdi.» Ben de derim ki: Osman'ın yaptığı şey, ancak Ebû Bekir'in Resûlullah'ın sağlığında okunan Kur'an'ı toplama faaliyetinin bir tamamlanmasıydı ve Osman onu şehirlere dağıtılmak üzere mushaflar halinde istinsah etti. Böylece Osman için yazılan mushaf ve ona uyan her bir kıraat neredeyse üzerinde icma edilmiş bir konuma geldi; ona muhalif olanlar ise neredeyse icma ile terk edilmiş oldu.

قَالَ الْأَصْفَهَانِيُّ فِي «تَفْسِيرِهِ» : «كَانَتْ قِرَاءَةُ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعُثْمَانَ وَزَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ وَاحِدَةً، وَهِيَ قِرَاءَةُ الْعَامَّةِ الَّتِي قَرَأَ بِهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى جِبْرِيلَ فِي الْعَامِ الَّذِي قُبِضَ فِيهِ، وَيُقَالُ إِنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ شَهِدَ الْعَرْضَةَ الْأَخِيرَةِ الَّتِي عَرَضَهَا رَسُولُ اللَّهِ عَلَى جِبْرِيلَ» اهـ. وَبَقِيَ الَّذِينَ قَرَأُوا قِرَاءَاتٍ مُخَالِفَةً لِمُصْحَفِ عُثْمَانَ يَقْرَأُونَ بِمَا رَوَوْهُ لَا يَنْهَاهُمْ أَحَدٌ عَنْ قِرَاءَتِهِمْ وَلَكِنْ يَعُدُّونَهُمْ شُذَّاذًا وَلَكِنَّهُمْ لَمْ يَكْتُبُوا قِرَاءَتَهُمْ فِي

el-İsfahânî "Tefsir"inde şöyle demiştir: «Ebû Bekir, Ömer, Osman, Zeyd b. Sâbit, Muhacirler ve Ensar'ın kıraati birdi; bu da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in vefat ettiği yılda Cebrail'e arz ettiği âmme kıraatidir. Zeyd b. Sâbit'in, Resûlullah'ın Cebrail'e sunduğu son arzada (el-Arzatü'l-Ahîre) hazır bulunduğu söylenir.» —nakil bitti—. Osman'ın mushafına muhalif kıraatlerle okuyanlar ise kendi rivayet ettikleri şekilde okumaya devam ettiler; hiç kimse onları kıraatlerinden menetmedi, ancak onları şâz kabul ettiler; fakat insanlar Osman'ın mushafı üzerinde icma ettikten sonra kıraatlerini

مَصَاحِفَ بَعْدَ أَنْ أَجْمَعَ النَّاسُ عَلَى مُصْحَفِ عُثْمَانَ.

mushaflara yazmadılar.

قَالَ الْبَغَوِيُّ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَطَلْحٍ مَنْضُودٍ [الْوَاقِعَة: ٢٩] عَنْ مُجَاهِدٍ وَفِي «الْكَشَّاف» و «الْقُرْطُبِيّ» - قَرَأَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ: «وطلح مَنْضُودٍ» بِعَيْنٍ فِي مَوْضِعِ الْحَاءِ، وَقَرَأَ قَارِئٌ بَيْنَ يَدَيْهِ وَطَلْحٍ مَنْضُودٍ فَقَالَ: وَمَا شَأْنُ الطَّلْحِ؟ إِنَّمَا هُوَ «وَطَلْعٍ»

Begavî, Yüce Allah'ın: “Ve küme küme dizilmiş muz ağaçları” [Vâkıa 29] kavlinin tefsirinde Mücâhid'den nakletmiştir —bu "el-Keşşâf" ve "el-Kurtubî"de de yer alır—: Ali b. Ebî Tâlib, hâ harfinin yerine ayn ile «ve tal'in mendûd» şeklinde okudu. Huzurunda bir kārî “ve talhın mendûd” diye okuyunca o: «Talh'ın (muz ağacının) bununla ne ilgisi var? O ancak “tal'” (hurma tomurcuğu) şeklindedir» dedi

وَقَرَأَ لَها طَلْعٌ نَضِيدٌ [ق: ١٠] فَقَالُوا أَفَلَا نُحَوِّلُهَا؟ فَقَالَ إِنَّ آيَ الْقُرْآنِ لَا تُهَاجُ الْيَوْمَ وَلَا تُحَوُّلُ، أَيْ لَا تُغَيَّرُ حُرُوفُهَا وَلَا تُحَوَّلُ عَنْ مَكَانِهَا فَهُوَ قَدْ مَنَعَ مِنْ تَغْيِيرِ الْمُصْحَفِ، وَمَعَ ذَلِكَ لَمْ يَتْرُكِ الْقِرَاءَةَ الَّتِي رَوَاهَا.

ve: “Onun üst üste dizilmiş tomurcukları vardır” [Kāf 10] ayetini okudu. Bunun üzerine: «Onu değiştirmeyelim mi?» dediler; o da: «Bugün Kur'an ayetleri yerinden oynatılamaz ve değiştirilemez» dedi. Yani harfleri bozulamaz ve yerlerinden kaydırılamaz. Böylece o, mushafın değiştirilmesini yasaklamış; bununla birlikte rivayet ettiği kıraati de terk etmemiştir.

وَمِمَّنْ نُسِبَتْ إِلَيْهِمْ قِرَاءَاتٌ مُخَالِفَةٌ لِمُصْحَفِ عُثْمَانَ، عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ وَأُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ وَسَالِمٌ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ، إِلَى أَنْ تَرَكَ النَّاسُ ذَلِكَ تَدْرِيجًا.

Osman'ın mushafına muhalif kıraatler kendilerine nispet edilenler arasında Abdullah b. Mes'ûd, Übey b. Ka'b ve Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim de bulunmaktadır; nihayet insanlar bunu tedricen terk etmiştir.

ذَكَرَ الْفَخْرُ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذْ تَلَقَّوْنَهُ بِأَلْسِنَتِكُمْ مِنْ سُورَةِ النُّورِ [١٥] أَنَّ سُفْيَانَ قَالَ سَمِعْتُ أُمِّي تَقْرَأُ: «إِذْ تَثْقَفُونَهُ بِأَلْسِنَتِكُمْ» وَكَانَ أَبُوهَا يَقْرَأُ بِقِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَمَعَ ذَلِكَ فَقَدْ شَذَّتْ مَصَاحِفُ بَقِيَتْ مَغْفُولًا عَنْهَا بِأَيْدِي أَصْحَابِهَا، مِنْهَا مَا ذَكَرَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي «الْكَشَّافِ» فِي سُورَةِ الْفَتْحِ أَنَّ الْحَارِثَ بْنَ سُوَيْدٍ صَاحِبَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ كَانَ لَهُ مُصْحَفٌ دَفَنَهُ فِي مُدَّةِ الْحَجَّاجِ، قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : لِأَنَّهُ كَانَ مُخَالِفًا لِلْمُصْحَفِ الْإِمَامِ، وَقَدْ أَفْرَطَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي تَوْهِينِ بَعْضِ الْقِرَاءَاتِ لِمُخَالَفَتِهَا لِمَا اصْطَلَحَ عَلَيْهِ النُّحَاةُ وَذَلِكَ مِنْ إِعْرَاضِهِ عَنْ مَعْرِفَةِ الْأَسَانِيدِ.

Fahruddîn er-Râzî, Nûr suresindeki: “Onu dillerinizle aktardığınız vakit...” [Nûr 15] kavlinin tefsirinde Süfyân'ın şöyle dediğini zikretmiştir: «Annemi “İz teskafûnehû bi-elsinetiküm” şeklinde okurken işittim; babası da İbn Mes'ûd'un kıraatiyle okurdu.» Bununla birlikte sahiplerinin ellerinde gözden kaçmış olarak kalan şâz mushaflar da olmuştur. Bunlardan biri de Zemahşerî'nin "el-Keşşâf"ta Fetih suresinde zikrettiği, Abdullah b. Mes'ûd'un talebesi el-Hâris b. Süveyd'e ait bir mushaftır ki onu Haccâc döneminde toprağa gömmüştür. Zemahşerî "el-Keşşâf"ta şöyle der: «Çünkü o, İmam Mushaf'a muhalifti.» Zemahşerî, nahivcilerin ıstılahına uymadığı gerekçesiyle bazı kıraatleri zayıf saymada aşırıya kaçmıştır ki bu da onun senetleri bilmekten yüz çevirmesinden kaynaklanmaktadır.

مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ اتَّفَقَ عُلَمَاءُ الْقِرَاءَاتِ وَالْفُقَهَاءُ عَلَى أَنَّ كُلَّ قِرَاءَةٍ وَافَقَتْ وَجْهًا فِي الْعَرَبِيَّةِ وَوَافَقَتْ خَطَّ الْمُصْحَفِ- أَيْ مُصْحَفِ عُثْمَانَ- وَصَحَّ سَنَد روايها فَهِيَ قِرَاءَةٌ صَحِيحَةٌ لَا يَجُوزُ رَدُّهَا، قَالَ أَبُو بَكْرِ ابْن الْعَرَبِيِّ: وَمَعْنَى ذَلِكَ عِنْدِي أَنَّ تَوَاتُرَهَا تَبَعٌ لِتَوَاتُرِ الْمُصْحَفِ الَّذِي وَافَقَتْهُ وَمَا دُونَ ذَلِكَ فَهُوَ شَاذٌّ، يَعْنِي وَأَنَّ تَوَاتر الْمُصحف ناشىء عَنْ تَوَاتُرِ الْأَلْفَاظِ الَّتِي كُتِبَتْ فِيهِ.

Bundan dolayı kıraat âlimleri ve fukaha; Arap dilindeki bir kurala uyan, mushafın —yani Osman'ın mushafının— hattına mutabık olan ve ravisinin senedi sahih bulunan her kıraatin reddedilmesi caiz olmayan sahih bir kıraat olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Ebû Bekir İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: «Bunun bana göre anlamı, onun tevatürünün, uygun düştüğü mushafın tevatürüne tabi olmasıdır; bunun dışındakiler ise şâzdır.» Yani mushafın tevatürü, içine yazılmış olan lafızların tevatüründen neşet etmektedir.

قُلْتُ: وَهَذِهِ الشُّرُوطُ الثَّلَاثَةُ هِيَ شُرُوطٌ فِي قَبُولِ الْقِرَاءَةِ إِذَا كَانَتْ غَيْرَ مُتَوَاتِرَةٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، بِأَنْ كَانَتْ صَحِيحَةَ السَّنَدِ إِلَى النَّبِيِّ وَلَكِنَّهَا لَمْ تَبْلُغْ حَدَّ التَّوَاتُرِ فَهِيَ بِمَنْزِلَةِ الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ، وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ الْمُتَوَاتِرَةُ فَهِيَ غَنِيَّةٌ عَنْ هَذِهِ الشُّرُوطِ لِأَنَّ تَوَاتُرَهَا يَجْعَلُهَا حُجَّةً فِي الْعَرَبِيَّةِ، وَيُغْنِيهَا عَنِ الِاعْتِضَادِ بِمُوَافَقَةِ الْمُصْحَفِ الْمُجْمَعِ عَلَيْهِ، أَلَا تَرَى أَنَّ جَمْعًا مِنْ أَهْلِ الْقرَاءَات المتواترة قرأوا قَوْله تَعَالَى: وَما هُوَ عَلَى الْغَيْبِ بِضَنِينٍ [التكوير:

Derim ki: Bu üç şart, kıraatin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den mütevâtir olmadığı durumdaki kabul şartlarıdır; yani senedi Peygamber'e sahih olup da tevatür derecesine ulaşmamışsa sahih hadis hükmündedir. Mütevâtir kıraate gelince, o bu şartlara muhtaç değildir; çünkü tevatürü onu Arap dilinde başlı başına bir hüccet kılar ve üzerinde icma edilen mushafa muvafakatle desteklenmeye ihtiyaç bırakmaz. Görmez misin ki mütevâtir kıraat ehlinden bir cemaat Yüce Allah'ın: “O, gayb hakkında cimri de değildir” [Tekvîr:

٢٤] بِظَاءٍ مُشَالَةٍ أَيْ بِمُتَّهَمٍ، وَقَدْ كُتِبَتْ فِي الْمَصَاحِفِ كُلِّهَا بِالضَّادِ السَّاقِطَةِ.

24] ayetini uzatmalı zâ (ظ) ile [yani “bi-zanîn”] yani «itham edilen değildir» şeklinde okumuşlardır; oysa bütün mushaflarda noktasız dâd (ض) ile yazılmıştır.

عَلَى أَنَّ أَبَا عَلِيٍّ الْفَارِسِيِّ صَنَّفَ كِتَابَ «الْحُجَّةِ» لِلْقِرَاءَاتِ، وَهُوَ مُعْتَمَدٌ عِنْدَ الْمُفَسِّرِينَ وَقَدْ رَأَيْتُ نُسْخَةً مِنْهُ فِي مَكَاتِبِ الْآسِتَانَةِ، فَالْقِرَاءَاتُ مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ لَا تُفِيدُ فِي عِلْمِ التَّفْسِيرِ وَالْمُرَادُ بِمُوَافَقَةِ خَطِّ الْمُصْحَفِ مُوَافَقَةُ أَحَدِ الْمَصَاحِفِ الْأَئِمَّةِ الَّتِي وَجَّهَ بِهَا عُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ إِلَى أَمْصَارِ الْإِسْلَامِ إِذْ قَدْ يَكُونُ اخْتِلَافٌ يَسِيرٌ نَادِرٌ بَيْنَ بَعْضِهَا، مِثْلَ زِيَادَةِ الْوَاوِ فِي وَسارِعُوا إِلى مَغْفِرَةٍ [آل عمرَان: ١٣٣]

Bununla birlikte Ebû Alî el-Fârisî kıraatler için "el-Hucce" kitabını telif etmiştir ki bu eser müfessirler nezdinde muteberdir; İstanbul kütüphanelerinde onun bir nüshasını gördüm. Kıraatler bu cihetten tefsir ilmine bir fayda sağlamaz. Mushafın hattına muvafakatten maksat ise Osman b. Affân'ın İslam merkezlerine gönderdiği İmam Mushaflardan birine muvafakat etmesidir; zira bazılarının arasında nâdir ve cüz'î farklılıklar bulunabilir. Nitekim Âl-i İmrân [133'teki] “Ve sâriû ilâ mağfiretin” lafzında vâv harfinin fazlalığı

فِي مُصْحَفِ الْكُوفَةِ وَمِثْلَ زِيَادَةِ الْفَاءِ فِي قَوْلِهِ: وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ فِي سُورَةِ الشُّورَى [٣٠] : وَوَصَّيْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَيْهِ حُسْناً [العنكبوت: ٨] أَوْ إِحْسَانًا فَذَلِك اخْتِلَاف ناشىء عَنِ الْقِرَاءَةِ بِالْوَجْهَيْنِ بَيْنَ الْحُفَّاظِ مِنْ زَمَنِ الصَّحَابَةِ الَّذِينَ تَلَقَّوُا الْقُرْآنَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، لِأَنَّهُ قَدْ أَثْبَتَهُ نَاسِخُو الْمُصْحَفِ فِي زَمَنِ عُثْمَانَ فَلَا يُنَافِي التَّوَاتُرَ إِذْ لَا تَعَارُضَ، إِذَا كَانَ الْمَنْقُولُ عَنْهُ قَدْ نَطَقَ بِمَا نَقَلَهُ عَنْهُ النَّاقِلُونَ فِي زَمَانَيْنِ أَوْ أَزْمِنَةٍ، أَوْ كَانَ قَدْ أُذِنَ للناقلين أَن يقرأوا بِأَحَدِ اللَّفْظَيْنِ أَوِ الْأَلْفَاظِ.

Kûfe mushafında yer almaktadır; keza Şûrâ suresindeki: “Başınıza gelen her musibet kendi ellerinizin kazandığı şeyler sebebiyledir” [Şûrâ 30] ayetinde fâ harfinin ziyadeliği yahut Ankebût suresindeki: “Biz insana anne babasına iyi davranmasını [hüsnen] tavsiye ettik” [Ankebût 8] ayetindeki "ihsânen" okunuşu gibi. Bu ihtilaf, Kur'an'ı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den alan sahabe dönemindeki hafızlar arasında iki vecihle okumaktan neşet etmiştir; zira mushafı istinsah edenler Osman döneminde bunu tespit etmişlerdir. Dolayısıyla bu durum tevatüre aykırı değildir; çünkü kendisinden nakledilen zatın, nakledenlerin kendisinden rivayet ettiği lafzı iki ayrı zamanda veya muhtelif zamanlarda telaffuz etmiş olması ya da nakledenlere iki lafızdan veya muhtelif lafızlardan biriyle okuma izni verilmiş olması halinde bir tezat söz konusu olmaz.

وَقَدِ انْحَصَرَ تَوَفُّرُ الشُّرُوطِ فِي الرِّوَايَاتِ الْعَشْرِ لِلْقُرَّاءِ وَهُمْ: نَافِعُ بْنُ أَبِي نُعَيْمٍ الْمَدَنِيُّ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ كَثِيرٍ الْمَكِّيُّ، وَأَبُو عَمْرٍو الْمَازِنِيُّ الْبَصْرِيُّ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَامِرٍ الدِّمَشْقِيُّ، وَعَاصِمُ بْنُ أَبِي النَّجُودِ الْكُوفِيُّ، وَحَمْزَةُ بْنُ حَبِيبٍ الْكُوفِيُّ، وَالْكِسَائِيُّ عَلِيُّ بْنُ حَمْزَةَ الْكُوفِيُّ، وَيَعْقُوبُ بْنُ إِسْحَاقَ الْحَضْرَمِيُّ الْبَصْرِيُّ، وَأَبُو جَعْفَرٍ يَزِيدُ بْنُ الْقَعْقَاعِ الْمَدَنِيُّ، وَخَلَفٌ الْبَزَّارُ (بِزَايٍ فَأَلِفٌ فَرَاءٌ مُهْمَلَةٌ) الْكُوفِيُّ، وَهَذَا الْعَاشِرُ لَيْسَتْ لَهُ رِوَايَةٌ خَاصَّةٌ، وَإِنَّمَا اخْتَارَ لِنَفْسِهِ قِرَاءَةً تُنَاسِبُ قِرَاءَاتِ أَئِمَّةِ الْكُوفَةِ، فَلَمْ يَخْرُجْ عَنْ قِرَاءَاتِ قُرَّاءِ الْكُوفَةِ إِلَّا قَلِيلًا، وَبَعْضُ الْعُلَمَاءِ يَجْعَلُ قِرَاءَةَ ابْنِ مُحَيْصِنٍ وَالْيَزِيدِيِّ وَالْحَسَنِ وَالْأَعْمَشِ، مَرْتَبَةً دُونَ الْعَشْرِ، وَقَدْ عَدَّ الْجُمْهُورُ مَا سِوَى ذَلِكَ شَاذًّا لِأَنَّهُ لَمْ يُنْقَلْ بِتَوَاتُرِ حُفَّاظِ الْقُرْآنِ.

Bu şartların eksiksiz bulunması on kārînin rivayetlerinde toplanmıştır; onlar da şunlardır: Medineli Nâfi' b. Ebî Nuaym, Mekkeli Abdullah b. Kesîr, Basralı Ebû Amr el-Mâzinî, Şamlı Abdullah b. Âmir, Kûfeli Âsım b. Ebi'n-Necûd, Kûfeli Hamza b. Habîb, Kûfeli Kisâî Ali b. Hamza, Basralı Ya'kūb b. İshak el-Hadramî, Medineli Ebû Ca'fer Yezîd b. el-Ka'kā' ve Kûfeli Halef el-Bezzâr (zâ, elif ve noktasız râ ile). Bu onuncunun kendine has müstakil bir rivayeti yoktur; o ancak Kûfe imamlarının kıraatlerine uygun düşen bir kıraati kendisi için tercih etmiş ve Kûfe kārîlerinin kıraatlerinden pek azı müstesna dışarı çıkmamıştır. Bazı âlimler İbn Muhaysın, Yezîdî, Hasan ve A'meş'in kıraatini on kıraatin altında bir mertebeye koyarlar. Cumhur ise bunların dışındakileri şâz saymıştır; çünkü Kur'an hafızlarının tevatürüyle nakledilmemiştir.

وَالَّذِي قَالَهُ مَالِكٌ وَالشَّافِعِيُّ أَنَّ مَا دُونَ الْعَشْرِ لَا تَجُوزُ الْقِرَاءَةُ بِهِ وَلَا أَخْذُ حُكْمٍ مِنْهُ لِمُخَالَفَتِهِ الْمُصْحَفَ الَّذِي كُتِبَ فِيهِ مَا تَوَاتَرَ، فَكَانَ مَا خَالَفَهُ غَيْرُ مُتَوَاتِرٍ فَلَا يَكُونُ قُرْآنًا، وَقَدْ تُرْوَى قِرَاءَاتٌ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ بِأَسَانِيدَ صَحِيحَةٍ فِي كُتُبِ الصَّحِيحِ مِثْلَ «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ وَمُسْلِمٍ» وَأَضْرَابِهِمَا إِلَّا أَنَّهَا لَا يَجُوزُ لِغَيْرِ مَنْ سَمِعَهَا مِنَ النَّبِيِّ ﷺ الْقِرَاءَةُ بِهَا لِأَنَّهَا غَيْرُ مُتَوَاتِرَةِ النَّقْلِ فَلَا يُتْرَكُ الْمُتَوَاتِرُ لِلْآحَادِ، وَإِذَا كَانَ رَاوِيهَا قَدْ بَلَغَتْهُ قِرَاءَةٌ أُخْرَى مُتَوَاتِرَةٌ تُخَالِفُ مَا رَوَاهُ وَتَحَقَّقَ لَدَيْهِ التَّوَاتُرُ وَجَبَ عَلَيْهِ أَنْ يَقْرَأَ بِالْمَرْوِيَّةِ تَوَاتُرًا، وَقَدِ اصْطَلَحَ الْمُفَسِّرُونَ عَلَى أَنْ يُطْلِقُوا عَلَيْهَا قِرَاءَةَ النَّبِيِّ ﷺ، لِأَنَّهَا غَيْرُ مُنْتَسِبَةٍ إِلَى أَحَدٍ مِنْ أَئِمَّةِ الرِّوَايَةِ فِي الْقِرَاءَاتِ، وَيَكْثُرُ ذِكْرُ هَذَا الْعُنْوَانِ فِي «تَفْسِيرِ مُحَمَّدِ بْنِ جَرِيرٍ الطَّبَرِيِّ» وَفِي «الْكَشَّافِ»

Mâlik ve Şâfiî'nin belirttiği üzere, on kıraatin dışındakilerle okumak ve bunlardan hüküm çıkarmak caiz değildir; zira bu, mütevâtir olanın yazıldığı mushafa muhaliftir ve ona muhalif olan mütevâtir sayılmayıp Kur'an olmaz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den "Sahîh-i Buhârî", "Müslim" ve benzeri sahih kitaplarda sahih senetlerle bazı kıraatler rivayet edilmiş olabilir; ancak bunları bizzat Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den işitenler dışındakilerin onlarla okuması caiz değildir, zira nakilleri mütevâtir değildir ve mütevâtir olan ahâd için terk edilemez. Ravisine rivayet ettiğine muhalif mütevâtir başka bir kıraat ulaşmış ve tevatür onun nezdinde tahakkuk etmişse, tevatüren rivayet olunanla okuması vacip olur. Müfessirler, kıraat rivayet imamlarından herhangi birine nispet edilmediği için bu tür rivayetlere «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kıraati» adını vermeyi ıstılah edinmişlerdir. Bu başlığın zikri Muhammed b. Cerîr et-Taberî'nin "Tefsir"inde, "el-Keşşâf"ta

وَفِي «الْمُحَرَّرِ الْوَجِيزِ» لِعَبْدِ الْحَقِّ ابْن عَطِيَّةَ، وَسَبَقَهُمْ إِلَيْهِ أَبُو الْفَتْحِ ابْن جِنِّي، فَلَا تَحْسَبُوا أَنَّهُمْ أَرَادُوا بِنِسْبَتِهَا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهَا وَحْدَهَا الْمَأْثُورَةُ عَنْهُ وَلَا تَرْجِيحَهَا عَلَى الْقِرَاءَاتِ الْمَشْهُورَةِ لِأَنَّ الْقِرَاءَاتِ الْمَشْهُورَةَ قَدْ رُوِيَتْ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

ve Abdülhak b. Atıyye'nin "el-Muharrerü'l-Vecîz"inde pek çok geçer; onlardan önce de bu ifadeyi Ebü'l-Feth İbn Cinnî kullanmıştır. Sakın onların bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e nispet etmekle yalnızca onun Peygamber'den nakledilen rivayet olduğunu kastettiklerini veya meşhur kıraatlere tercih ettiklerini sanmayın; zira meşhur kıraatler de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilmiştir

بِأَسَانِيدَ أَقْوَى وَهِيَ مُتَوَاتِرَةٌ عَلَى الْجُمْلَةِ كَمَا سَنَذْكُرُهُ، وَمَا كَانَ يَنْبَغِي إِطْلَاقُ وَصْفِ قِرَاءَةِ النَّبِيِّ عَلَيْهَا لِأَنَّهُ يُوهِمُ مَنْ لَيْسُوا مِنْ أَهْلِ الْفَهْمِ الصَّحِيحِ أَنَّ غَيْرَهَا لَمْ يَقْرَأْ بِهِ النَّبِيُّ ﷺ، وَهَذَا يَرْجِعُ إِلَى تَبَجُّحِ أَصْحَابِ الرِّوَايَةِ بِمَرْوِيَّاتِهِمْ.

ve bunlar zikredeceğimiz üzere daha kuvvetli senetlerle nakledilmiş olup bütünüyle mütevâtirdir. Bu kıraatlere «Peygamber'in kıraati» vasfının mutlak olarak verilmesi uygun değildi; zira bu durum, doğru anlayış sahibi olmayan kimselere onun dışındakileri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in okumadığı vehmini vermektedir. Bu ise rivayet ehlinin kendi rivayetleriyle övünmelerinden kaynaklanmaktadır.

وَأَمَّا الْحَالَةُ الثَّانِيَةُ:

İkinci hale gelince:

فَهِيَ اخْتِلَافُ الْقُرَّاءِ فِي حُرُوفِ الْكَلِمَاتِ مِثْلَ مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ [الْفَاتِحَة: ٤] وَ (مَلِكِ يَوْمِ الدِّينِ) وَ (ننشرها) ونُنْشِزُها [الْبَقَرَة: ٢٥٩] وَظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ كُذِبُوا بِتَشْدِيدِ الذَّالِ أَوْ قَدْ كُذِبُوا [يُوسُف: ١١٠] بِتَخْفِيفِهِ، وَكَذَلِكَ اخْتِلَافُ الْحَرَكَاتِ الَّذِي يَخْتَلِفُ مَعَهُ مَعْنَى الْفِعْلِ كَقَوْلِهِ: وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلًا إِذا قَوْمُكَ مِنْهُ يَصِدُّونَ [الزخرف: ٥٧] قَرَأَ نَافِعٌ بِضَمِّ الصَّادِ وَقَرَأَ حَمْزَةُ بِكَسْرِ الصَّادِ، فَالْأُولَى بِمَعْنَى يَصُدُّونَ غَيْرَهُمْ عَنِ الْإِيمَانِ، وَالثَّانِيَةُ بِمَعْنَى صُدُودِهِمْ فِي أَنْفُسِهِمْ وَكِلَا الْمَعْنَيَيْنِ حَاصِلٌ مِنْهُمْ، وَهِيَ مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ لَهَا مَزِيدُ تَعَلُّقٍ بِالتَّفْسِيرِ لِأَنَّ ثُبُوتَ أَحَدِ اللَّفْظَيْنِ فِي قِرَاءَةٍ قَدْ يُبَيِّنُ الْمُرَادَ مِنْ نَظِيرِهِ فِي الْقِرَاءَةِ الْأُخْرَى، أَوْ يُثِيرُ مَعْنًى غَيْرَهُ، وَلِأَنَّ اخْتِلَافَ الْقِرَاءَاتِ فِي أَلْفَاظِ الْقُرْآنِ يُكْثِرُ الْمَعَانِيَ فِي الْآيَةِ الْوَاحِدَةِ نَحْوَ: حَتَّى يَطْهُرْنَ [الْبَقَرَة: ٢٢٢] بِفَتْحِ الطَّاءِ الْمُشَدَّدَةِ وَالْهَاءِ الْمُشَدَّدَةِ، وَبِسُكُونِ الطَّاءِ وَضَمِّ الْهَاءِ مُخَفَّفَةً، وَنَحْوَ لامَسْتُمُ النِّساءَ [النِّسَاء: ٤٣] ولامَسْتُمُ النِّساءَ، وَقِرَاءَةِ: وَجَعَلُوا الْمَلَائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِنْدَ الرَّحْمَن إِنَاثًا [الزخرف: ١٩] مَعَ قِرَاءَةِ «الَّذِينَ هُمْ عِبادُ الرَّحْمنِ» وَالظَّنُّ أَنَّ الْوَحْيَ نَزَلَ بِالْوَجْهَيْنِ وَأَكْثَرَ، تَكْثِيرًا لِلْمَعَانِي إِذَا جَزَمْنَا بِأَنَّ جَمِيعَ الْوُجُوهِ فِي الْقِرَاءَاتِ الْمَشْهُورَةِ هِيَ مَأْثُورَةٌ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ، عَلَى أَنَّهُ لَا مَانِعَ مِنْ أَنْ يَكُونَ مَجِيءُ أَلْفَاظِ الْقُرْآنِ عَلَى مَا يَحْتَمِلُ تِلْكَ الْوُجُوهِ مُرَادًا لِلَّهِ تَعَالَى لِيَقْرَأَ الْقُرَّاءُ بِوُجُوهٍ فَتَكْثُرَ مِنْ جَرَّاءِ ذَلِكَ الْمَعَانِي، فَيَكُونُ وُجُودُ الْوَجْهَيْنِ فَأَكْثَرَ فِي مُخْتَلِفِ الْقِرَاءَاتِ مُجْزِئًا عَنْ آيَتَيْنِ فَأَكْثَرَ، وَهَذَا نَظِيرُ التَّضْمِينِ فِي اسْتِعْمَالِ الْعَرَبِ، وَنَظِيرُ التَّوْرِيَةِ وَالتَّوْجِيهِ فِي الْبَدِيعِ، وَنَظِيرُ مُسْتَتْبَعَاتِ التَّرَاكِيبِ فِي عِلْمِ الْمَعَانِي، وَهُوَ من زِيَادَة ملائمة بَلَاغَةِ الْقُرْآنِ، وَلِذَلِكَ كَانَ اخْتِلَافُ الْقُرَّاءِ فِي اللَّفْظِ الْوَاحِدِ مِنَ الْقُرْآنِ، قَدْ يَكُونُ مَعَهُ اخْتِلَافُ الْمَعْنَى، وَلَمْ يَكُنْ حَمْلُ أَحَدِ الْقِرَاءَتَيْنِ عَلَى الْأُخْرَى مُتَعَيِّنًا وَلَا مُرَجَّحًا، وَإِنْ كَانَ قَدْ يُؤْخَذُ مِنْ كَلَامِ أَبِي عَلِيٍّ الْفَارِسِيِّ فِي كِتَابِ «الْحُجَّةِ» أَنَّهُ يَخْتَارُ حَمْلَ مَعْنَى إِحْدَى الْقِرَاءَتَيْنِ عَلَى مَعْنَى الْأُخْرَى، وَمِثَالُ هَذَا قَوْلُهُ فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ قَوْلَهُ تَعَالَى: فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ فِي سُورَةِ الْحَدِيدِ [٢٤] ، وَقِرَاءَةُ نَافِعٍ وَابْنِ عَامِرٍ: «فَإِنَّ اللَّهَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ»

Bu, kārîlerin kelimelerin harflerindeki ihtilafıdır; örneğin “Mâliki yevmi'd-dîn” [Fâtiha 4] ve “Meliki yevmi'd-dîn”, “nünşiruhâ” ve “nünşizuhâ” [Bakara 259], “ve zannû ennehüm kad küzzibû” şeklinde zâl harfinin şeddesiyle veya “kad küzibû” [Yûsuf 110] şeklinde şeddesiz okunması gibi. Yine fiilin manasının kendisiyle değiştiği hareke ihtilafları da böyledir; nitekim: “Meryem oğlu bir misal olarak anlatılınca, senin kavmin bundan ötürü hemen feryat edip gülüşüyorlar / haktan yüz çeviriyorlardı” [Zuhruf 57] kavlinde Nâfi' sâd harfinin dammesiyle [yesuddûn], Hamza ise sâd harfinin kesresiyle [yesıddûn] okumuştur. Birincisi başkalarını imandan alıkoydukları, ikincisi ise kendilerinin bizzat haktan yüz çevirdikleri manasındadır; nitekim her iki mana da onlarda mevcuttur. Bu cihetten kıraatlerin tefsirle daha fazla ilgisi vardır; zira bir kıraatteki iki lafızdan birinin sübutu, diğer kıraatteki benzerinden ne kastedildiğini açıklayabilir ya da başka bir manayı ortaya çıkarabilir. Ayrıca Kur'an lafızlarındaki kıraat ihtilafı tek bir ayetteki manaları çoğaltır; örneğin: “Temizleninceye kadar...” [Bakara 222] ayetinin şeddeli tâ ve şeddeli he ile [yettahherne] ya da sâkin tâ ve şeddesiz ötreli he ile [yathurne] okunması; keza “lâmestümü'n-nisâe” [Nisâ 43] ve “lemestümü'n-nisâe” okunuşları; yine “Onlar Rahmân'ın nezdinde olan melekleri dişi saydılar” [Zuhruf 19] ayetinin «Rahmân'ın kulları olan melekleri» kıraatiyle birlikte okunması gibi. Şayet meşhur kıraatlerdeki bütün vecihlerin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den me'sûr olduğunu kesin kabul edersek, vahyin manaları zenginleştirmek maksadıyla iki vecihle veya daha fazlasıyla indiği zannı kuvvet kazanır. Bununla birlikte Kur'an lafızlarının bu vecihleri taşıyabilecek şekilde gelmesinin, kārîlerin farklı vecihlerle okuyup böylece manaların çoğalması için bizzat Allah Teâlâ tarafından murat edilmiş olmasına hiçbir engel yoktur; böylece muhtelif kıraatlerde iki veya daha fazla vechin bulunması, iki veya daha çok ayet yerine geçer. Bu da Arap kelamındaki tazmin sanatının, bedî' ilmindeki tevriye ve tevcîh sanatlarının ve meânî ilmindeki müstetbeâtü't-terâkîb kabilindendir ve Kur'an belagatinin mükemmelliğindendir. Bu sebepledir ki kārîlerin Kur'an'daki tek bir lafızdaki ihtilafı kimi zaman mana ihtilafını da beraberinde getirir; iki kıraatten birini diğerine hamletmek zorunlu veya müreccah değildir. Her ne kadar Ebû Alî el-Fârisî'nin "el-Hucce" kitabındaki sözlerinden, iki kıraatten birinin manasını diğerinin manasına hamletmeyi tercih ettiği anlaşılsa da. Bunun bir örneği, Yüce Allah'ın Hadîd suresindeki [24. ayette geçen] kavlinde cumhurun: “Şüphesiz Allah, zengin ve övgüye layık olandır [hüve'l-ganiyyü'l-hamîd]” kıraati ile Nâfi' ve İbn Âmir'in «hüve» lafzını hazfederek «fe-innallâhe'l-ganiyyü'l-hamîd»

بِإِسْقَاطِ هُوَ أَنَّ مَنْ أَثْبَتَ هُوَ يَحْسُنُ أَنْ يَعْتَبِرَهُ ضَمِيرَ فَصْلٍ لَا مُبْتَدَأً، لِأَنَّهُ

şeklindeki okunuşudur; ona göre «hüve» zamirini ispat eden kimsenin onu mübteda değil fasıl zamiri sayması daha uygundur, çünkü

لَوْ كَانَ مُبْتَدَأً لَمْ يَجُزْ حَذْفُهُ فِي قِرَاءَةِ نَافِعٍ وَابْنِ عَامِرٍ، قَالَ أَبُو حَيَّانَ (١) : «وَمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ (٢) لَيْسَ بِشَيْءٍ، لِأَنَّهُ بَنَى ذَلِكَ عَلَى تَوَافُقِ الْقِرَاءَتَيْنِ وَلَيْسَ كَذَلِكَ، أَلَا تَرَى أَنَّهُ قَدْ يَكُونُ قِرَاءَتَانِ فِي لَفْظٍ وَاحِدٍ لِكُلٍّ مِنْهُمَا تَوْجِيهٌ يُخَالِفُ الْآخَرَ، كَقِرَاءَةِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما وَضَعَتْ [آل عمرَان: ٣٦] بِضَمِّ التَّاءِ أَوْ سُكُونِهَا» .

şayet mübteda olsaydı Nâfi' ve İbn Âmir'in kıraatinde hazfedilmesi caiz olmazdı. Ebû Hayyân şöyle demiştir (1): «Onun benimsediği görüş (2) bir şey ifade etmez; çünkü o bunu iki kıraatin birbirine uygunluğu esasına dayandırmıştır, oysa durum öyle değildir. Görmez misin ki aynı lafızda yer alan iki kıraatten her birinin diğerine muhalif bir yönü bulunabilir; nitekim [Âl-i İmrân 36'daki]: “Allah onun ne doğurduğunu çok iyi bilir” ayetinin te harfinin dammesiyle [vada'tü] veya sükûnuyla [vada'at] okunması gibi.»

وَأَنَا أَرَى أَنَّ عَلَى الْمُفَسِّرِ أَنْ يُبَيِّنَ اخْتِلَافَ الْقِرَاءَاتِ الْمُتَوَاتِرَةِ لِأَنَّ فِي اخْتِلَافِهَا تَوْفِيرًا لِمَعَانِي الْآيَةِ غَالِبًا فَيَقُومُ تَعَدُّدُ الْقِرَاءَاتِ مَقَامَ تَعَدُّدِ كَلِمَاتِ الْقُرْآنِ. وَهَذَا يُبَيِّنُ لَنَا أَنَّ اخْتِلَافَ الْقِرَاءَاتِ قَدْ ثَبَتَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ كَمَا وَرَدَ فِي حَدِيثِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ مَعَ هِشَامِ بْنِ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ

Ben ise müfessirin mütevâtir kıraat ihtilaflarını açıklaması gerektiği kanaatindeyim; zira bu ihtilaflarda çoğunlukla ayetin manalarını zenginleştirme söz konusudur ve böylece kıraatlerin çokluğu Kur'an kelimelerinin çokluğu makamına kaim olur. Bu da kıraat ihtilaflarının, Ömer b. el-Hattâb ile Hişâm b. Hakîm b. Hizâm arasında geçen hadiste rivayet edildiği gibi, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olduğunu bize açıklamaktadır.

فَفِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» أَنَّ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ قَالَ سَمِعْتُ هِشَامَ بْنَ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ يَقْرَأُ فِي الصَّلَاةِ سُورَةَ الْفُرْقَانِ فِي حَيَاةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَاسْتَمَعْتُ لِقِرَاءَتِهِ فَإِذَا هُوَ يَقْرَأُ عَلَى حُرُوفٍ كَثِيرَةٍ لَمْ يُقْرِئْنِيهَا رَسُولُ اللَّهِ، فَكِدْتُ أُسَاوِرُهُ فِي الصَّلَاةِ فَتَصَبَّرْتُ حَتَّى سَلَّمَ فَلَبَبْتُهُ بِرِدَائِهِ فَقُلْتُ مَنْ أَقْرَأَكَ هَذِهِ السُّورَةَ الَّتِي سَمِعْتُكَ تَقْرَأُ؟ قَالَ أَقْرَأَنِيهَا رَسُولُ اللَّهِ، فَقُلْتُ كَذَبْتَ فَإِنَّ رَسُولَ اللَّهِ أَقْرَأَنِيهَا عَلَى غَيْرِ مَا قَرَأْتَ، فَانْطَلَقْتُ بِهِ أَقُودُهُ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ فَقُلْتُ إِنِّي سَمِعْتُ هَذَا يَقْرَأُ سُورَةَ الْفُرْقَانِ عَلَى حُرُوفٍ لَمْ تُقْرِئْنِيهَا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ اقْرَأْ يَا هِشَامُ فَقَرَأَ عَلَيْهِ الْقِرَاءَةَ الَّتِي سَمِعْتُهُ يَقْرَأُ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ: كَذَلِكَ أُنْزِلَتْ، ثُمَّ قَالَ اقْرَأْ يَا عُمَرُ فَقَرَأْتُ الْقِرَاءَةَ الَّتِي أَقْرَأَنِي فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ كَذَلِكَ أُنْزِلَتْ إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ أُنْزِلَ عَلَى سَبْعَة أحرف فاقرأوا مَا تَيَسَّرَ مِنْهُ»

Nitekim "Sahîh-i Buhârî"de nakledildiğine göre Ömer b. el-Hattâb şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sağlığında Hişâm b. Hakîm b. Hizâm'ı namazda Furkān suresini okurken işittim ve onun kıraatini dinledim; bir de baktım ki o, Resûlullah'ın bana okutmadığı pek çok harf (vecih) üzere okuyor. Namazdayken neredeyse üzerine atılacaktım, fakat selam verinceye kadar sabrettim. Selam verince ridasını boynuna dolayıp yakaladım ve: “Seni okurken işittiğim bu sureyi sana kim okuttu?” dedim. “Onu bana Resûlullah okuttu” dedi. Ben: “Yalan söyledin! Zira Resûlullah onu bana senin okuduğundan farklı okuttu” dedim ve onu çekerek Resûlullah'a götürdüm. Dedim ki: “Ben bunun Furkān suresini bana okutmadığın vecihlerle okuduğunu işittim.” Resûlullah: «Ey Hişâm, oku!» buyurdu. O da kendisinden işittiğim kıraati ona okudu. Bunun üzerine Resûlullah: «Bu sure böyle indirildi» buyurdu. Sonra: «Ey Ömer, sen oku!» buyurdu; ben de bana okuttuğu kıraati okudum. Resûlullah: «Bu sure böyle indirildi; şüphesiz bu Kur'an yedi harf üzere indirilmiştir, öyleyse ondan kolayınıza geleni okuyun» buyurdu.»

اهـ.

—nakil bitti—.

وَفِي الْحَدِيثِ إِشْكَالٌ، وَلِلْعُلَمَاءِ فِي مَعْنَاهُ أَقْوَالٌ يَرْجِعُ إِلَى اعتبارين: أحد هما اعْتِبَارُ الْحَدِيثِ مَنْسُوخًا وَالْآخَرُ اعْتِبَارُهُ مُحْكَمًا.

Hadiste müşkil bir durum vardır ve âlimlerin onun manası hakkındaki görüşleri iki esasa dayanır: Bunlardan biri hadisin mensuh sayılması, diğeri ise muhkem sayılmasıdır.

فَأَمَّا الَّذِينَ اعْتَبَرُوا الْحَدِيثَ مَنْسُوخًا وَهُوَ رَأْيُ جَمَاعَةٍ، مِنْهُمْ أَبُو بَكْرٍ الْبَاقِلَّانِيُّ وَابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ وَأَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ وَالطَّبَرِيُّ وَالطَّحَاوِيُّ، وَيُنْسَبُ إِلَى ابْنِ عُيَيْنَةَ وَابْنِ وَهْبٍ قَالُوا كَانَ ذَلِكَ رُخْصَةً فِي صَدْرِ الْإِسْلَامِ أَبَاحَ اللَّهُ للْعَرَب أَن يقرأوا الْقُرْآنَ بِلُغَاتِهِمُ الَّتِي جَرَتْ عَادَتُهُمْ بِاسْتِعْمَالِهَا، ثُمَّ نَسَخَ ذَلِكَ بِحَمْلِ النَّاسِ عَلَى لُغَةِ قُرَيْشٍ لِأَنَّهَا الَّتِي بِهَا نَزَلَ الْقُرْآنُ وَزَالَ الْعُذْرُ لِكَثْرَةِ الْحِفْظِ وَتَيْسِيرِ الْكِتَابَةِ، وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ دَامَتِ الرُّخْصَةُ مُدَّةَ حَيَاةِ النَّبِيِّ

Hadisi mensuh sayanlara gelince —ki bu aralarında Ebû Bekir el-Bâkıllânî, İbn Abdilberr, Ebû Bekir İbnü'l-Arabî, Taberî ve Tahâvî'nin de bulunduğu bir grubun görüşüdür, ayrıca İbn Uyeyne ve İbn Vehb'e de nispet edilir— onlar şöyle demişlerdir: «Bu durum İslam'ın ilk dönemlerinde bir ruhsattı; Allah, Araplara kullanmaya alışageldikleri kendi dilleriyle Kur'an'ı okumalarına izin vermişti. Daha sonra Kur'an'ın kendisiyle indiği dil olması sebebiyle insanlar Kureyş lehçesine sevk edilerek bu hüküm neshedildi; ezberin çoğalması ve yazmanın kolaylaşmasıyla da mazeret ortadan kalktı.» İbnü'l-Arabî ise bu ruhsatın Peygamber

﵇، وَظَاهِرُ كَلَامِهِ أَنَّ ذَلِكَ نُسِخَ بَعْدَ وَفَاةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَإِمَّا نُسِخَ بِإِجْمَاعِ الصَّحَابَةِ أَوْ بِوِصَايَةٍ مِنَ النَّبِيِّ ﷺ، وَاسْتَدَلُّوا عَلَى ذَلِكَ بِقَوْلِ عُمَرَ: إِنَّ الْقُرْآنَ نَزَلَ بِلِسَانِ قُرَيْشٍ، وَبِنَهْيِهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ أَنْ يَقْرَأَ: فَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ [الصافات: ١٧٨]

... ve onun sözünün zahiri şudur ki bu [ruhsat], Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’in vefatından sonra neshedilmiştir; ya sahâbenin icmâı ile yahut Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in bir vasiyetiyle neshedilmiştir. Buna da Ömer’in: «Kur'an Kureyş diliyle inmiştir» sözünü ve Abdullah b. Mes‘ûd’un { فَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ } “Bir süreye kadar onlardan yüz çevir” [Sâffât: 178] [ayetini] okumasını nehyetmesini delil getirmişlerdir.

وَهِيَ لُغَةُ هُذَيْلٍ فِي حَتَّى، وَبِقَوْلِ عُثْمَانَ لِكُتَّابِ الْمَصَاحِفِ فَإِذَا اخْتَلَفْتُمْ فِي حَرْفٍ فَاكْتُبُوهُ بِلُغَةِ قُرَيْشٍ فَإِنَّمَا نَزَلَ بِلِسَانِهِمْ، يُرِيدُ أَنَّ لِسَانَ قُرَيْشٍ هُوَ الْغَالِبُ عَلَى الْقُرْآنِ، أَوْ أَرَادَ أَنَّهُ نَزَلَ بِمَا نَطَقُوا بِهِ مِنْ لُغَتِهِمْ وَمَا غَلَبَ عَلَى لُغَتِهِمْ مِنْ لُغَاتِ الْقَبَائِلِ إِذْ كَانَ عُكَاظٌ بِأَرْضِ قُرَيْشٍ وَكَانَتْ مَكَّةُ مَهْبِطَ الْقَبَائِلِ كُلِّهَا.

Hüzeyl kabilesinin 'hattâ' manasındaki lügatiyle [attâ hîn şeklinde] okumasını nehyetmesini ve Osman'ın mushaf kâtiplerine: «Bir harfte ihtilaf ederseniz onu Kureyş diliyle yazın; zira o ancak onların diliyle inmiştir» sözünü delil getirmişlerdir. Osman bununla Kureyş dilinin Kur'an'a galip olduğunu kastetmiş yahut Kur'an'ın Kureyşlilerin kendi dillerinden konuştukları ve diğer kabile dillerinden kendi dillerine galip gelen unsurlarla indiğini kastetmiştir; zira Ukâz panayırı Kureyş topraklarındaydı ve Mekke bütün kabilelerin uğrak yeriydi.

وَلَهُمْ فِي تَحْدِيدِ مَعْنَى الرُّخْصَةِ بِسَبْعَةِ أَحْرُفٍ ثَلَاثَةُ أَقْوَالٍ: الْأَوَّلُ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْأَحْرُفِ الْكَلِمَاتُ الْمُتَرَادِفَةُ لِلْمَعْنَى الْوَاحِدِ، أَيْ أُنْزِلَ بِتَخْيِيرِ قَارِئِهِ أَنْ يَقْرَأَهُ بِاللَّفْظِ الَّذِي يَحْضُرُهُ مِنَ الْمُرَادِفَاتِ تَسْهِيلًا عَلَيْهِمْ حَتَّى يُحِيطُوا بِالْمَعْنَى، وَعَلَى هَذَا الْجَوَابِ فَقِيلَ الْمُرَادُ بِالسَّبْعَةِ حَقِيقَةُ الْعَدَدِ وَهُوَ قَوْلُ الْجُمْهُورِ فَيَكُونُ تَحْدِيدًا لِلرُّخْصَةِ بِأَنْ لَا يَتَجَاوَزَ سَبْعَةَ مُرَادِفَاتٍ أَوْ سَبْعَ لَهَجَاتٍ أَيْ مِنْ سَبْعِ لُغَاتٍ إِذْ لَا يَسْتَقِيمُ غَيْرُ ذَلِكَ لِأَنَّهُ لَا يَتَأَتَّى فِي كَلِمَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ أَنْ يَكُونَ لَهَا سِتَّةُ مُرَادِفَاتٍ أَصْلًا، وَلَا فِي كَلِمَةٍ أَنْ يَكُونَ فِيهَا سَبْعُ لَهَجَاتٍ إِلَّا كَلِمَاتٍ قَلِيلَةً مثل أُفٍّ [الْإِسْرَاء: ٢٣] وجِبْرِيلَ [الْبَقَرَة: ٩٨] وأَرْجِهْ [الْأَعْرَاف: ١١١] .

Ruhsatın yedi harf ile sınırlandırılmasının manası hakkında üç görüş ileri sürmüşlerdir: Birincisi; harflerden maksadın aynı manaya gelen eş anlamlı kelimeler olduğudur. Yani manayı tam kavrayabilmeleri için kendilerine kolaylık olsun diye, kārînin aklına gelen eş anlamlı lafızlardan biriyle okumakta serbest bırakılmasıyla indirilmiştir. Bu cevaba göre yediden maksadın gerçek sayı olduğu söylenmiştir ki cumhurun görüşü de budur; dolayısıyla bu, ruhsatın yedi eş anlamlı kelimeyi veya yedi lehçeyi —yani yedi lügati— aşmamasıyla sınırlandırılmasıdır. Zira bundan başkası tutarlı olmaz; çünkü Kur'an'daki bir kelimenin altı eş anlamlısının bulunması asla mümkün olmadığı gibi, pek az kelime müstesna —örneğin “üff” [İsrâ 23], “Cibrîl” [Bakara 98] ve “ercih” [A'râf 111] gibi— bir kelimede yedi lehçenin bulunması da mümkün değildir.

وَقَدِ اخْتَلَفُوا فِي تَعْيِينِ اللُّغَاتِ السَّبْعِ، فَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَابْنُ عَطِيَّةَ وَأَبُو حَاتِمٍ وَالْبَاقِلَّانِيُّ هِيَ مِنْ عُمُومِ لُغَاتِ الْعَرَبِ وَهُمْ: قُرَيْشٌ، وَهُذَيْلٌ، وَتَيْمُ الرِّبَابِ، وَالْأَزْدُ، وَرَبِيعَةُ، وَهَوَازِنُ، وَسَعْدُ بْنُ بَكْرٍ مِنْ هَوَازِنَ، وَبَعْضُهُمْ يَعُدُّ قُرَيْشًا، وَبَنِي دَارِمَ، وَالْعُلْيَا مِنْ هَوَازِنَ وَهُمْ سَعْدُ بْنُ بَكْرٍ، وَجُشَمُ ابْن بَكْرٍ، وَنَصْرُ بْنُ مُعَاوِيَةَ، وَثَقِيفٌ، قَالَ أَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ أَفْصَحُ الْعَرَبِ عُلْيَا هَوَازِنَ وَسُفْلَى تَمِيمٍ وَهُمْ بَنُو دَارِمَ. وَبَعْضُهُمْ يَعُدُّ خُزَاعَةَ وَيَطْرَحُ تَمِيمًا، وَقَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْأَهْوَازِيُّ وَابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ وَابْنُ قُتَيْبَةَ هِيَ لُغَاتُ قَبَائِلَ مِنْ مُضَرَ وَهُمْ قُرَيْشٌ وَهُذَيْلٌ وَكِنَانَةُ وَقَيْسٌ وَضَبَّةُ وَتَيْمُ الرِّبَابِ، وَأَسَدُ بْنُ خُزَيْمَةَ، وَكُلُّهَا مِنْ مُضَرَ.

Yedi lügatin tayininde de ihtilaf etmişlerdir. Ebû Ubeyde, İbn Atıyye, Ebû Hâtim ve Bâkıllânî bunların genel Arap lehçelerinden olduğunu söylemişlerdir ki onlar da: Kureyş, Hüzeyl, Teymü'r-Ribâb, Ezd, Rebîa, Hevâzin ve Hevâzin'den Sa'd b. Bekr'dir. Bazıları ise Kureyş'i, Benî Dârim'i ve Sa'd b. Bekr, Cüşem b. Bekr, Nasr b. Muâviye ile Sakīf'ten oluşan Yukarı Hevâzin kabilelerini sayarlar; Ebû Amr b. el-Alâ: «Arapların en fasihi Yukarı Hevâzin ile Aşağı Temîm'dir, onlar da Benî Dârim'dir» demiştir. Bazıları Huzâa'yı sayıp Temîm'i çıkarırlar. Ebû Alî el-Ehvâzî, İbn Abdilberr ve İbn Kuteybe ise bunların Mudar kabilelerinin lehçeleri olduğunu belirtmişlerdir ki onlar da: Kureyş, Hüzeyl, Kinâne, Kays, Dabbe, Teymü'r-Ribâb ve Esed b. Huzeyme'dir; bunların hepsi Mudar'dandır.

الْقَوْلُ الثَّانِي: لِجَمَاعَةٍ مِنْهُمْ عِيَاضٌ أَنَّ الْعَدَدَ غَيْرُ مُرَادٍ بِهِ حَقِيقَتُهُ، بَلْ هُوَ كِنَايَةٌ عَنِ التَّعَدُّدِ وَالتَّوَسُّعِ، وَكَذَلِكَ الْمُرَادِفَاتُ وَلَوْ مِنْ لُغَةٍ وَاحِدَةٍ كَقَوْلِهِ: كَالْعِهْنِ الْمَنْفُوشِ [القارعة: ٥] وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ (كَالصُّوفِ الْمَنْفُوشِ) ، وَقَرَأَ أُبَيٌّ كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ [الْبَقَرَة: ٢٠] مَرُّوا فِيهِ- سَعَوْا فِيهِ، وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ: انْظُرُونا نَقْتَبِسْ مِنْ نُورِكُمْ- أَخِّرُونَا- أَمْهِلُونَا، وَأَقْرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ رَجُلًا: إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعامُ الْأَثِيمِ [الدُّخان: ٤٣، ٤٤] فَقَالَ الرَّجُلُ طَعَامَ الْيَتِيمِ، فَأَعَادَ لَهُ فَلَمْ يَسْتَطِعْ أَنْ يَقُولَ الْأَثِيمَ فَقَالَ لَهُ ابْنُ مَسْعُودٍ: أَتَسْتَطِيعُ أَنْ

İkinci görüş: İyâz'ın da aralarında bulunduğu bir topluluğa göre sayıdan maksat gerçek adet olmayıp çokluktan ve genişlikten kinayedir; aynı şekilde tek bir lügatten olsa bile eş anlamlı kelimeler kastedilmiştir; nitekim: “Atılmış renkli yün gibi...” [Kāria 5] ayetini İbn Mes'ûd «atılmış yün gibi [ke's-sûfi'l-menfûş]» şeklinde okumuştur. Übey [b. Ka'b], “Onların önünü aydınlattıkça onda yürürler” [Bakara 20] ayetini «marru fîhi» [onda geçerler] ve «se'av fîhi» [onda koşarlar] şeklinde okumuştur. İbn Mes'ûd: “Bize bakın da nurunuzdan alalım” [Hadîd 13] ayetini «bizi tehir edin [ahhirûnâ]», «bize mühlet verin [emhilûnâ]» şeklinde okumuştur. Yine İbn Mes'ûd bir adama: “Şüphesiz zakkum ağacı, günahkârın yiyeceğidir” [Duhân 43-44] ayetini okuturken adam «yetimin yiyeceğidir [taâmu'l-yetîm]» demiş; İbn Mes'ûd ona tekrar ettirmiş fakat adam «el-esîm» diyememiştir. Bunun üzerine İbn Mes'ûd ona:

تَقُولَ طَعَامَ الْفَاجِرِ؟ قَالَ نَعَمْ، قَالَ فَاقْرَأْ كَذَلِكَ، وَقَدِ اخْتَلَفَ عُمَرُ وَهِشَامُ بْنُ حَكِيمٍ وَلُغَتُهُمَا وَاحِدَةٌ.

«“Fâcirin yiyeceğidir [taâmu'l-fâcir]” diyebilir misin?» diye sormuş; adam «Evet» deyince, «Öyleyse öyle oku» demiştir. Nitekim Ömer ile Hişâm b. Hakîm dilleri bir olduğu halde ihtilaf etmişlerdir.

الْقَوْلُ الثَّالِثُ: أَنَّ الْمُرَادَ التَّوْسِعَةُ فِي نَحْوِ وَكانَ اللَّهُ سَمِيعاً عَلِيماً [النِّسَاء: ١٤٨] أَنْ يَقْرَأَ عَلِيمًا حَكِيمًا مَا لَمْ يَخْرُجْ عَنِ الْمُنَاسَبَةِ كَذِكْرِهِ عَقِبَ آيَةِ عَذَابٍ أَنْ يَقُولَ: «وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا» أَوْ عَكْسَهُ وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ ابْنُ عَبْدِ الْبَرِّ.

Üçüncü görüş: Maksat, “Allah her şeyi hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir” [Nisâ 148] benzeri ayetlerde, makamın uygunluğundan dışarı çıkmamak şartıyla —örneğin azap ayetinin ardından «Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir» demek veya bunun zıddını yapmak gibi bir duruma düşmedikçe— «alîmen hakîmâ» şeklinde okunmasına ruhsat tanınmasıdır. İbn Abdilberr de bu görüşe meyletmiştir.

وَأَمَّا الَّذِينَ اعْتَبَرُوا الْحَدِيثَ مُحْكَمًا غَيْرَ مَنْسُوخٍ فَقَدْ ذَهَبُوا فِي تَأْوِيلِهِ مَذَاهِبَ، فَقَالَ جَمَاعَةٌ مِنْهُمُ الْبَيْهَقِيُّ وَأَبُو الْفَضْلِ الرَّازِيُّ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْأَحْرُفِ أَنْوَاعُ أَغْرَاضِ الْقُرْآنِ كَالْأَمْرِ وَالنَّهْيِ وَالْحَلَالِ وَالْحَرَامِ، أَوْ أَنْوَاعُ كَلَامِهِ كَالْخَبَرِ وَالْإِنْشَاءِ، وَالْحَقِيقَةِ وَالْمَجَازِ. أَوْ أَنْوَاعُ دَلَالَتِهِ كَالْعُمُومِ وَالْخُصُوصِ وَالظَّاهِرِ وَالْمُؤَوَّلِ. وَلَا يَخْفَى أَنَّ كُلَّ ذَلِكَ لَا يُنَاسِبُ سِيَاقَ الْحَدِيثِ عَلَى اخْتِلَافِ رِوَايَاتِهِ مِنْ قَصْدِ التَّوْسِعَةِ وَالرُّخْصَةِ. وَقَدْ تَكَلَّفَ هَؤُلَاءُ حَصْرَ مَا زَعَمُوهُ مِنَ الْأَغْرَاضِ وَنَحْوِهَا فِي سَبْعَةٍ فَذَكَرُوا كَلَامًا لَا يَسْلَمُ مِنَ النَّقْضِ.

Hadisi mensuh değil muhkem kabul edenlere gelince, onlar da bunun tevilinde muhtelif yollara gitmişlerdir. Beyhakī ve Ebü'l-Fazl er-Râzî'nin de aralarında bulunduğu bir grup, harflerden maksadın emir, nehiy, helal ve haram gibi Kur'an'ın maksat türleri; yahut haber, inşâ, hakikat ve mecaz gibi söz türleri; veya umum, husus, zahir ve müevvel gibi delalet türleri olduğunu söylemişlerdir. Ancak bütün bunların, muhtelif rivayetleriyle birlikte hadisin genişlik ve ruhsat tanıma kastını içeren bağlamına uymadığı açıktır. Bu zatlar ileri sürdükleri gaye ve benzeri şeyleri yediye hasretmek için kendilerini zorlamış ve tenkide açık sözler söylemişlerdir.

وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنْهُمْ أَبُو عُبَيْدٍ وَثَعْلَبٌ وَالْأَزْهَرِيُّ وَعُزِيَ لِابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُ أُنْزِلَ مُشْتَمِلًا عَلَى سَبْعِ لُغَاتٍ مِنْ لُغَاتِ الْعَرَبِ مَبْثُوثَةٍ فِي آيَاتِ الْقُرْآنِ لَكِنْ لَا عَلَى تَخْيِيرِ الْقَارِئِ، وَذَهَبُوا فِي تَعْيِينِهَا إِلَى نَحْوِ مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الْقَائِلُونَ بِالنَّسْخِ إِلَّا أَنَّ الْخِلَافَ بَيْنَ الْفَرِيقَيْنِ فِي أَنَّ الْأَوَّلِينَ ذَهَبُوا إِلَى تَخْيِيرِ الْقَارِئِ فِي الْكَلِمَةِ الْوَاحِدَةِ، وَهَؤُلَاءِ أَرَادُوا أَنَّ الْقُرْآنَ مَبْثُوثَةٌ فِيهِ كَلِمَاتٌ مِنْ تِلْكَ اللُّغَاتِ، لَكِنْ عَلَى وَجْهِ التَّعْيِينِ لَا عَلَى وَجْهِ التَّخْيِيرِ، وَهَذَا كَمَا قَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ: مَا سَمِعْتُ السِّكِّينَ إِلَّا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَآتَتْ كُلَّ واحِدَةٍ مِنْهُنَّ سِكِّيناً [يُوسُف: ٣١] مَا كُنَّا نَقُولُ إِلَّا الْمُدْيَةَ (١) ، وَفِي الْبُخَارِيِّ إِلَّا من النَّبِي فِي قِصَّةِ حُكْمِ سُلَيْمَانَ بَيْنَ الْمَرْأَتَيْنِ مِنْ قَوْلِ سُلَيْمَانَ: (ايْتُونِي بِالسِّكِّينِ أَقْطَعْهُ بَيْنَكُمَا) ، وَهَذَا الْجَوَابُ لَا يُلَاقِي مَسَاقَ الْحَدِيثِ مِنَ التَّوْسِعَةِ، وَلَا يَسْتَقِيمُ مِنْ جِهَةِ الْعَدَدِ لِأَنَّ الْمُحَقِّقِينَ ذَكَرُوا أَنَّ فِي الْقُرْآنِ كَلِمَاتٍ كَثِيرَةً مِنْ لُغَاتِ قَبَائِلِ الْعَرَبِ، وَأَنْهَاهَا السُّيُوطِيُّ نَقْلًا عَنْ أَبِي بَكْرٍ الْوَاسِطِيِّ إِلَى خَمْسِينَ لُغَةٍ.

Ebû Ubeyd, Sa'leb ve el-Ezherî'nin de aralarında bulunduğu bir topluluk —ki bu görüş İbn Abbâs'a da nisbet edilmiştir— bundan maksadın, Kur'an'ın okuyucunun muhayyerliğine bırakılmaksızın Arap lehçelerinden yedi lehçeyi içerecek şekilde Kur'an ayetlerine dağıtılmış olarak indirilmiş olması olduğunu ileri sürmüşlerdir. Bu yedi lehçeyi tayin etme hususunda ise nesh görüşünü savunanların gittiği yola benzer bir yol tutmuşlardır. Ancak iki grup arasındaki fark şudur: Birinciler okuyucunun tek bir kelimede muhayyer olduğunu savunurken, bu grup Kur'an'da bu lehçelerden kelimelerin dağıtılmış olduğunu, fakat muhayyerlik üzere değil belirlenmiş olarak yer aldığını kastetmişlerdir. Bu durum, Ebû Hüreyre'nin: «“Onların her birine bir bıçak verdi” [Yûsuf 31] ayetine kadar “sikkin” kelimesini işitmemiştim, biz sadece “müdye” derdik(١)» sözü gibidir. Buhârî'deki rivayette ise «Hz. Peygamber'den, Süleyman'ın iki kadın arasındaki hükmü kıssasında geçen Süleyman'ın: “Bana bir bıçak getirin, onu aranızda paylaştırayım” sözü müstesna» şeklinde yer alır. Bu cevap da hadisin genişletme/ruhsat tanıma bağlamına uymamakta ve sayı bakımından da tutarlı olmamaktadır; zira muhakkik âlimler Kur'an'da Arap kabilelerinin lehçelerinden pek çok kelime bulunduğunu belirtmişler, Süyûtî de Ebû Bekir el-Vâsıtî'den nakille bunu elli lehçeye kadar çıkarmıştır.

وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْأَحْرُفِ لَهَجَاتُ الْعَرَبِ فِي كَيْفِيَّاتِ النُّطْقِ كَالْفَتْحِ وَالْإِمَالَةِ، وَالْمَدِّ وَالْقَصْرِ، وَالْهَمْزِ وَالتَّخْفِيفِ، عَلَى مَعْنَى أَنَّ ذَلِكَ رُخْصَةٌ لِلْعَرَبِ مَعَ الْمُحَافَظَةِ عَلَى كَلِمَاتِ الْقُرْآنِ، وَهَذَا أَحْسَنُ الْأَجْوِبَةِ لمن تقدّمنا، وَهنا لَك أَجْوِبَةٌ أُخْرَى

Bir topluluk da harflerden maksadın, Kur'an kelimelerini muhafaza etmekle birlikte Araplara bir ruhsat olmak üzere feth, imâle, med, kasr, hemze ve teshîl gibi telaffuz keyfiyetlerindeki Arap şiveleri olduğu görüşüne varmıştır. Bizden öncekilere ait cevapların en güzeli budur. Bunun dışında başka cevaplar da vardır

ضَعِيفَةٌ لَا يَنْبَغِي لِلْعَالِمِ التَّعْرِيجُ عَلَيْهَا وَقَدْ أَنْهَى بَعْضُهُمْ جُمْلَةَ الْأَجْوِبَةِ إِلَى خَمْسَةٍ وَثَلَاثِينَ جَوَابًا.

[ki bunlar] bir ilim ehlinin üzerinde durup vakit ayırmasına değmeyecek kadar zayıftır. Hatta bazısı bu cevapların toplamını otuz beşe kadar ulaştırmıştır.

وَعِنْدِي أَنَّهُ إِنْ كَانَ حَدِيثُ عُمَرَ وَهِشَامِ بْنِ حَكِيمٍ قَدْ حَسُنَ إِفْصَاحُ رَاوِيهِ عَنْ مَقْصِدِ عُمَرَ فِيمَا حَدَّثَ بِهِ بِأَنْ لَا يَكُونَ مَرْوِيًّا بِالْمَعْنَى مَعَ إِخْلَالٍ بِالْمَقْصُودِ أَنَّهُ يَحْتَمِلُ أَنْ يَرْجِعَ إِلَى تَرْتِيبِ آيِ السُّوَرِ بِأَنْ يَكُونَ هِشَامٌ قَرَأَ سُورَةَ الْفُرْقَانِ عَلَى غَيْرِ التَّرْتِيبِ الَّذِي قَرَأَ بِهِ عُمَرُ فَتَكُونُ تِلْكَ رُخْصَةً لَهُمْ فِي أَنْ يَحْفَظُوا سُوَرَ الْقُرْآنِ بِدُونِ تَعْيِينِ تَرْتِيبِ الْآيَاتِ مِنَ السُّورَةِ، وَقَدْ ذَكَرَ الْبَاقِلَّانِيُّ احْتِمَالَ أَنْ يَكُونَ تَرْتِيبُ السُّوَرِ مِنِ اجْتِهَادِ الصَّحَابَةِ كَمَا يَأْتِي فِي الْمُقَدِّمَةِ الثَّامِنَةِ. فَعَلَى رَأْيِنَا هَذَا تَكُونُ هَذِهِ رُخْصَةً. ثُمَّ لَمْ يَزَلِ النَّاسُ يَتَوَخَّوْنَ بِقِرَاءَتِهِمْ مُوَافَقَةَ قِرَاءَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ حَتَّى كَانَ تَرْتِيبُ الْمُصْحَفِ فِي زَمَنِ أَبِي بَكْرٍ عَلَى نَحْوِ الْعَرْضَةِ الْأَخِيرَةِ الَّتِي عَرَضَهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَأَجْمَعَ الصَّحَابَةُ فِي عَهْدِ أَبِي بَكْرٍ عَلَى ذَلِكَ لِعِلْمِهِمْ بِزَوَالِ مُوجِبِ الرُّخْصَةِ.

Bana göre ise, şayet Ömer ile Hişâm b. Hakîm hadisinde ravi, Ömer'in anlattığı maksadı —maksadı zedeleyen bir mana ile rivayet olmaksızın— güzelce ifade etmişse, bunun sure ayetlerinin tertibine raci olması muhtemeldir; şöyle ki Hişâm, Furkân sûresini Ömer'in okuduğu tertipten farklı bir tertiple okumuş olabilir. Bu da surenin ayet sıralamasını kesin olarak belirlemeksizin Kur'an surelerini ezberlemeleri hususunda onlara tanınmış bir ruhsat olur. Nitekim Bâkıllânî, sekizinci mukaddimede geleceği üzere surelerin tertibinin sahabenin ictihadından olması ihtimalini zikretmiştir. Bizim bu görüşümüze göre bu durum bir ruhsat teşkil eder. Daha sonra insanlar okuyuşlarında Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in okuyuşuna uygunluğu gözetmeye devam ettiler; nihayet Ebû Bekir zamanında mushafın tertibi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yaptığı son arzaya (el-Arzatü'l-ahîre) uygun olarak gerçekleşti ve sahabe, ruhsat gerektiren halin ortadan kalktığını bildikleri için Ebû Bekir devrinde bunun üzerinde icma etti.

وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَظُنُّ الْمُرَادَ بِالسَّبْعِ فِي الْحَدِيثِ مَا يُطَابِقُ الْقِرَاءَاتِ السَّبْعَ الَّتِي اشْتُهِرَتْ بَيْنَ أَهْلِ فَنِّ الْقرَاءَات، وَذَلِكَ غلظ وَلَمْ يَقُلْهُ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ، وَأَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى خِلَافِهِ كَمَا قَالَ أَبُو شَامَةَ، فَإِنَّ انْحِصَارَ الْقِرَاءَاتِ فِي سَبْعٍ لَمْ يَدُلَّ عَلَيْهِ دَلِيلٌ، وَلَكِنَّهُ أَمْرٌ حَصَلَ إِمَّا بِدُونِ قَصْدٍ أَوْ بِقَصْدِ التَّيَمُّنِ بِعَدَدِ السَّبْعَةِ أَوْ بِقَصْدِ إِيهَامِ أَنَّ هَذِهِ السَّبْعَةَ هِيَ الْمُرَادَةُ مِنَ الْحَدِيثِ تَنْوِيهًا بِشَأْنِهَا بَيْنَ الْعَامَّةِ، وَنَقَلَ السُّيُوطِيُّ عَنْ أَبِي الْعَبَّاسِ ابْن عَمَّارٍ أَنَّهُ قَالَ: لَقَدْ فَعَلَ جَاعِلُ عَدَدِ الْقِرَاءَاتِ سَبْعًا مَا لَا يَنْبَغِي، وَأَشْكَلَ بِهِ الْأَمْرُ عَلَى الْعَامَّةِ إِذْ أَوْهَمَهُمْ أَنَّ هَذِهِ السَّبْعَةَ هِيَ الْمُرَادَةُ فِي الْحَدِيثِ، وَلَيْتَ جَامِعَهَا نَقَصَ عَنِ السَّبْعَةِ أَوْ زَادَ عَلَيْهَا.

İnsanlardan bazıları, hadisteki «yedi»den maksadın kıraat ilmi ehli arasında meşhur olan yedi kıraate mutabık olduğunu zannederler. Bu bir hatadır; ilim ehlinden hiç kimse bunu söylememiştir ve Ebû Şâme'nin de belirttiği gibi ulema bunun aksine icma etmiştir. Zira kıraatlerin yediye hasredilmesine dair hiçbir delil yoktur; aksine bu durum ya kasıtsız olarak, ya yedi sayısının bereketiyle teyemmün kastıyla, ya da avam nezdinde bunların itibarını yükseltmek amacıyla hadiste kastedilenin bu yedi kıraat olduğu vehmini uyandırma kastıyla meydana gelmiştir. Süyûtî, Ebü'l-Abbâs İbn Ammâr'dan şöyle dediğini nakletmiştir: «Kıraatlerin sayısını yedi yapan kişi uygun olmayan bir iş yapmış ve halk nezdinde işi karıştırmıştır; zira onlara hadiste kastedilenin bu yedi kıraat olduğu vehmini vermiştir. Keşke onları toplayan kimse yediden eksik tutsaydı yahut yedinin üzerine çıkarsaydı!»

قَالَ السُّيُوطِيُّ: وَقَدْ صَنَّفَ ابْنُ جُبَيْرٍ الْمَكِّيُّ- وَهُوَ قَبْلَ ابْنِ مُجَاهِدٍ- كِتَابًا فِي الْقِرَاءَاتِ فَاقْتَصَرَ عَلَى خَمْسَةِ أَئِمَّةٍ مِنْ كل مصر إِمَامًا، وَإِنَّمَا اقْتَصَرَ عَلَى ذَلِكَ لِأَنَّ الْمَصَاحِفَ الَّتِي أَرْسَلَهَا عُثْمَانُ إِلَى الْأَمْصَارِ كَانَتْ إِلَى خَمْسَةِ أَمْصَارٍ.

Süyûtî şöyle demiştir: «İbn Mücâhid'den önce yaşamış olan İbn Cübeyr el-Mekkî, kıraatler konusunda bir kitap telif etmiş ve her beldeden bir imam olmak üzere beş imamla yetinmiştir. Bununla yetinmesinin sebebi ise Hz. Osman'ın beldelere gönderdiği mushafların beş beldeye ait olmasıdır.»

قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ فِي «الْعَوَاصِمِ» : أَوَّلُ مَنْ جَمَعَ الْقِرَاءَاتِ فِي سَبْعٍ ابْنُ مُجَاهِدٍ، غَيْرَ أَنَّهُ عَدَّ قِرَاءَةَ يَعْقُوبَ سَابِعًا ثُمَّ عَوَّضَهَا بِقِرَاءَةِ الْكِسَائِيِّ، قَالَ السُّيُوطِيُّ وَذَلِكَ عَلَى رَأْسِ الثَّلَاثِمِائَةِ. وَقَدِ اتَّفَقَ الْأَئِمَّةُ عَلَى أَنَّ قِرَاءَةَ يَعْقُوبَ مِنَ الْقِرَاءَاتِ الصَّحِيحَةِ مِثْلَ بَقِيَّةِ السَّبْعَةِ، وَكَذَلِكَ قِرَاءَةُ أَبِي جَعْفَرٍ وَشَيْبَةَ، وَإِذْ قَدْ كَانَ الِاخْتِلَافُ بَيْنَ الْقُرَّاءِ سَابِقًا عَلَى تَدْوِينِ الْمُصْحَفِ الْإِمَامِ فِي زَمَنِ عُثْمَانَ وَكَانَ هُوَ الدَّاعِيَ لِجَمْعِ الْمُسْلِمِينَ عَلَى مُصْحَفٍ وَاحِدٍ

İbnü'l-Arabî el-Avâsım'da şöyle demiştir: «Kıraatleri yedi olarak ilk toplayan İbn Mücâhid'dir; ancak o, yedinci olarak Ya'kūb'un kıraatini saymış, sonra bunun yerine Kisâî'nin kıraatini koymuştur.» Süyûtî, bunun hicrî üç yüz yılının başında olduğunu söylemiştir. İmamlar, Ya'kūb'un kıraatinin de tıpkı diğer yedi kıraat gibi sahih kıraatlerden olduğu hususunda ittifak etmişlerdir; Ebû Ca'fer ve Şeybe'nin kıraati de böyledir. Kurrâ arasındaki ihtilaf Hz. Osman devrinde İmam Mushaf'ın tedvininden önce mevcut olduğuna ve Müslümanları tek bir mushaf etrafında toplamanın sebebi de bu olduğuna göre,

تَعَيَّنَ أَنَّ الِاخْتِلَافَ لَمْ يَكُنْ نَاشِئًا عَنِ الِاجْتِهَادِ فِي قِرَاءَةِ أَلْفَاظِ الْمُصْحَفِ فِيمَا عَدَا اللَّهَجَاتِ.

bu ihtilafın —lehçeler müstesna— mushafın lafızlarını okuma konusundaki ictihaddan kaynaklanmadığı kesinlik kazanmış olur.

وَأَمَّا صِحَّةُ السَّنَدِ الَّذِي تُرْوَى بِهِ الْقِرَاءَةُ لِتَكُونَ مَقْبُولَةً فَهُوَ شَرْطٌ لَا مَحِيدَ عَنْهُ إِذْ قَدْ تَكُونُ الْقِرَاءَةُ مُوَافِقَةً لِرَسْمِ الْمُصْحَفِ وَمُوَافَقَةً لِوُجُوهِ الْعَرَبِيَّةِ لَكِنَّهَا لَا تَكُونُ مَرْوِيَّةً بِسَنَدٍ صَحِيحٍ كَمَا ذُكِرَ فِي «الْمُزْهِرِ» أَنَّ حَمَّادَ بْنَ الزِّبْرِقَانِ قَرَأَ: إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وعدها أَبَاهُ [التَّوْبَة: ١١٤] بِالْبَاءِ الْمُوَحَّدَةِ وَإِنَّمَا هِيَ «إِيَّاهُ» بِتَحْتِيَّةٍ، وَقَرَأَ بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي غرَّة [ص:

Kıraatin makbul olması için rivayet edildiği senedin sahih olmasına gelince, bu kaçınılmaz bir şarttır. Zira bir kıraat mushafın resmine (yazılışına) ve Arap dilinin kurallarına uygun olabilir, fakat sahih bir senetle rivayet edilmiş olmayabilir. Nitekim el-Müzhir'de zikredildiğine göre Hammâd b. ez-Zibrikan, “Babasına verdiği bir sözden dolayı” [Tevbe 114] ayetindeki «veadehe'yyâhü» lafzını iki noktalı ye yerine tek noktalı be ile «ebâhü» şeklinde okumuş; “Hayır, inkâr edenler bir gurur içindedirler” [Sâd:

٢] بِغَيْنٍ مُعْجَمَةٍ وَرَاءٍ مُهْمَلَةٍ وَإِنَّمَا هِيَ «عِزَّةٍ» بِعَيْنٍ مُهْمَلَةٍ وَزَايٍ، وَقَرَأَ: لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيهِ [عبس: ٣٧] بِعَيْنٍ مُهْمَلَةٍ، وَإِنَّمَا هِيَ «يُغْنِيهِ» بِغَيْنٍ مُعْجَمَةٍ، ذَلِكَ أَنَّهُ لَمْ يَقْرَأِ الْقُرْآنَ عَلَى أَحَدٍ وَإِنَّمَا حَفِظَهُ مِنَ الْمُصْحَفِ.

2] ayetini noktasız ayın ve ze ile «izzetin» yerine noktalı gayın ve noktasız ra ile «gırratin» şeklinde okumuş; “O gün onlardan her birinin kendine yetecek bir meşgalesi vardır” [Abese 37] ayetindeki «yuğnîhi» lafzını noktalı gayın yerine noktasız ayınla «yu'nîhi» şeklinde okumuştur. Zira o, Kur'an'ı kimseden okumamış, sadece mushaftan ezberlemişti.

مَرَاتِبُ الْقِرَاءَاتِ الصَّحِيحَةِ وَالتَّرْجِيحِ بَيْنَهَا

Sahih Kıraatlerin Mertebeleri ve Aralarında Tercih Yapılması

قَالَ أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ فِي كِتَابِ «الْعَوَاصِمِ» : اتَّفَقَ الْأَئِمَّةُ عَلَى أَنَّ الْقِرَاءَاتِ الَّتِي لَا تُخَالِفُ الْأَلْفَاظَ الَّتِي كُتِبَتْ فِي مُصْحَفِ عُثْمَانَ هِيَ مُتَوَاتِرَةٌ وَإِنِ اخْتَلَفَتْ فِي وُجُوهِ الْأَدَاءِ وَكَيْفِيَّاتِ النُّطْقِ، وَمَعْنَى ذَلِكَ أَنَّ تَوَاتُرَهَا تَبَعٌ لِتَوَاتُرِ صُورَةِ كِتَابَةِ الْمُصْحَفِ، وَمَا كَانَ نُطْقُهُ صَالِحًا لِرَسْمِ الْمُصْحَفِ وَاخْتُلِفَ فِيهِ فَهُوَ مَقْبُولٌ، وَمَا هُوَ بِمُتَوَاتِرٍ لِأَنَّ وُجُودَ الِاخْتِلَافِ فِيهِ مُنَافٍ لِدَعْوَى التَّوَاتُرِ، فَخَرَجَ بِذَلِكَ مَا كَانَ مِنِ الْقِرَاءَاتِ مُخَالِفًا لِمُصْحَفِ عُثْمَانَ، مِثْلَ مَا نُقِلَ مِنْ قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ، وَلَمَّا قَرَأَ الْمُسْلِمُونَ بِهَذِهِ الْقِرَاءَاتِ مِنْ عَصْرِ الصَّحَابَةِ وَلَمْ يُغَيَّرْ عَلَيْهِمْ، فَقَدْ صَارَتْ مُتَوَاتِرَةٌ عَلَى التَّخْيِيرِ، وَإِنْ كَانَتْ أَسَانِيدُهَا الْمُعَيَّنَةُ آحَادًا، وَلَيْسَ الْمُرَادُ مَا يَتَوَهَّمُهُ بَعْضُ الْقُرَّاءِ مِنْ أَنَّ الْقِرَاءَاتِ كُلَّهَا بِمَا فِيهَا مِنْ طَرَائِقِ أَصْحَابِهَا وَرِوَايَاتِهِمْ مُتَوَاتِرَةٌ وَكَيْفَ وَقَدْ ذَكَرُوا أَسَانِيدَهُمْ فِيهَا فَكَانَتْ أَسَانِيدَ أَحَادٍ، وَأَقْوَاهَا سَنَدًا مَا كَانَ لَهُ رَاوِيَانِ عَنِ الصَّحَابَةِ مِثْلَ قِرَاءَةِ نَافِعِ بْنِ أَبِي نُعَيْمٍ وَقَدْ جَزَمَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ وَابْنُ عَبْدِ السَّلَامِ التُّونُسِيُّ وَأَبُو الْعَبَّاسِ ابْنُ إِدْرِيسَ فَقِيهُ بِجَايَةَ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ، وَالْأَبْيَارِيُّ مِنَ الشَّافِعِيَّةِ بِأَنَّهَا غَيْرُ مُتَوَاتِرَةٍ، وَهُوَ الْحَقُّ لِأَنَّ تِلْكَ الْأَسَانِيدَ لَا تَقْتَضِي إِلَّا أَنَّ فُلَانًا قَرَأَ كَذَا وَأَنَّ فُلَانًا قَرَأَ بِخِلَافِهِ، وَأَمَّا اللَّفْظُ الْمَقْرُوءُ فَغَيْرُ مُحْتَاجٍ إِلَى تِلْكَ الْأَسَانِيدِ لِأَنَّهُ ثَبَتَ بِالتَّوَاتُرِ كَمَا عَلِمْتَ آنِفًا، وَإِنِ اخْتَلَفَتْ كَيْفِيَّاتُ النُّطْقِ بِحُرُوفِهِ فَضْلًا عَنْ كَيْفِيَّاتِ أَدَائِهِ.

Ebû Bekir b. el-Arabî el-Avâsım adlı kitabında şöyle demiştir: «İmamlar, Hz. Osman'ın mushafında yazılmış lafızlara muhalif olmayan kıraatlerin, edâ vecihleri ve telaffuz keyfiyetleri farklı olsa bile mütevâtir olduğu hususunda ittifak etmişlerdir. Bunun manası, bu kıraatlerin tevatürünün mushafın yazı suretinin tevatürüne tâbi olduğudur. Telaffuzu mushafın resmine (yazılışına) uygun olup da hakkında ihtilaf edilen kıraat ise makbuldür; ancak mütevâtir değildir, çünkü onda ihtilafın bulunması tevatür iddiasına manidir. Böylece İbn Mes'ûd'un kıraatinden nakledilenler gibi Hz. Osman'ın mushafına muhalif olan kıraatler bunun dışına çıkmış olur. Müslümanlar sahabe devrinden itibaren bu kıraatlerle okudukları ve kendilerine itiraz edilmediği için, muayyen senetleri âhâd olsa bile muhayyerlik üzere mütevâtir hale gelmiştir. Buradaki maksat, bazı kurrânın vehmettiği gibi kıraatlerin tamamının sahiplerinin tarikleri ve rivayetleriyle birlikte mütevâtir olduğu demek değildir; nitekim bu nasıl mümkün olabilir ki, zira onlar bu kıraatlerdeki senetlerini zikretmişlerdir ve bunlar âhâd senetlerdir. Senet itibariyle en güçlü olanı, Nâfi' b. Ebî Nuaym'ın kıraati gibi sahabeden iki ravisi bulunan kıraattir. Mâlikîlerden İbnü'l-Arabî, İbn Abdisselâm et-Tûnisî ve Bicâye fakihi Ebü'l-Abbâs İbn İdrîs ile Şâfiîlerden el-Ebyârî bunların mütevâtir olmadığını kesin bir dille ifade etmişlerdir. Doğru olan da budur; zira bu senetler filanın şöyle okuduğunu, filanın da onun aksine okuduğunu ifade etmekten öteye geçmez. Okunan lafza gelince, o bu senetlere muhtaç değildir; çünkü az önce öğrendiğin gibi harflerinin telaffuz keyfiyeti —kaldı ki edâ keyfiyeti— farklı olsa bile tevatürle sabit olmuştur.»

وَقَالَ إِمَامُ الْحَرَمَيْنِ فِي «الْبُرْهَانِ» : هِيَ مُتَوَاتِرَةٌ وَرَدَّهُ عَلَيْهِ الْأَبْيَارِيُّ، وَقَالَ الْمَازِرِيُّ فِي «شَرْحِهِ» : هِيَ مُتَوَاتِرَةٌ عِنْدَ الْقُرَّاءِ وَلَيْسَتْ مُتَوَاتِرَةً عِنْدَ عُمُومِ الْأُمَّةِ، وَهَذَا تَوَسُّطٌ بَيْنَ إِمَامِ الْحَرَمَيْنِ وَالْأَبْيَارِيِّ، وَوَافَقَ إِمَامَ الْحَرَمَيْنِ ابْنُ سَلَامَةَ الْأَنْصَارِيُّ

İmâmü'l-Haremeyn el-Bürhân'da: «Bunlar mütevâtirdir» demiş, el-Ebyârî ise buna karşı çıkmıştır. Mâzerî Şerh'inde şöyle demiştir: «Bunlar kurrâ nezdinde mütevâtirdir, fakat ümmetin geneli nezdinde mütevâtir değildir.» Bu, İmâmü'l-Haremeyn ile el-Ebyârî arasında orta bir yoldur. Mâlikîlerden İbn Selâme el-Ensârî de

مِنَ الْمَالِكِيَّةِ. وَهَذِهِ مَسْأَلَةٌ

İmâmü'l-Haremeyn'e muvafakat etmiştir. Bu mesele,

مُهِمَّةٌ جَرَى فِيهَا حِوَارٌ بَيْنَ الشَّيْخَيْنِ ابْنِ عَرَفَةَ التُّونُسِيِّ وَابْنِ لُبٍّ الْأَنْدَلُسِيِّ ذَكَرَهَا الْوَنْشَرِيسِيُّ فِي «الْمِعْيَارِ» .

Tunuslu İbn Arafe ile Endülüslü İbn Lübb isimli iki şeyh arasında hakkında tartışma geçen mühim bir meseledir ve bunu Venşerîsî el-Mi'yâr'da zikretmiştir.

وَتَنْتَهِي أَسَانِيدُ الْقِرَاءَاتِ الْعَشْرِ إِلَى ثَمَانِيَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ وَهُمْ: عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ، وَعُثْمَانُ بْنُ عَفَّانَ، وَعَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ، وَأُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ، وَأَبُو الدَّرْدَاءِ، وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ، وَأَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ، فَبَعْضُهَا يَنْتَهِي إِلَى جَمِيعِ الثَّمَانِيَةِ وَبَعْضُهَا إِلَى بَعْضِهِمْ وَتَفْصِيلُ ذَلِكَ فِي عِلْمِ الْقُرْآنِ.

On kıraatin senetleri sahabeden sekiz zâta ulaşır. Bunlar: Ömer b. el-Hattâb, Osman b. Affân, Ali b. Ebî Tâlib, Abdullah b. Mes'ûd, Übey b. Ka'b, Ebü'd-Derdâ, Zeyd b. Sâbit ve Ebû Mûsâ el-Eş'arî'dir. Bu kıraatlerin bazısı bu sekiz kişinin tamamına, bazısı ise bir kısmına ulaşır; bunun tafsilatı ise Kur'an ilmindedir.

وَأَمَّا وُجُوهُ الْإِعْرَابِ فِي الْقُرْآنِ فَأَكْثَرُهَا مُتَوَاتِرٌ إِلَّا مَا سَاغَ فِيهِ إِعْرَابَانِ مَعَ اتِّحَادِ الْمَعَانِي نَحْوَ وَلاتَ حِينَ مَناصٍ [ص: ٣] بِنَصْبِ حِينَ وَرَفْعِهِ، وَنَحْوَ: وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ [الْأَحْزَاب: ١١] بِنَصْبِ (يَقُولَ) وَرَفْعِهِ، أَلَا تَرَى أَنَّ الْأُمَّةَ أَجْمَعَتْ عَلَى رَفْعِ اسْمِ الْجَلَالَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسى تَكْلِيماً [النِّسَاء: ١٦٤] وَقَرَأَهُ بَعْضُ الْمُعْتَزِلَةِ بِنَصْبِ اسْمِ الْجَلَالَةِ لِئَلَّا يُثْبِتُوا لِلَّهِ كَلَامًا، وَقَرَأَ بَعْضُ الرَّافِضَةِ وَما كُنْتُ مُتَّخِذَ الْمُضِلِّينَ عَضُداً [الْكَهْف: ٥١] بِصِيغَةِ التَّثْنِيَةِ، وَفَسَّرُوهَا بِأَبِي بكر وَعمر حاشا هما، وَقَاتَلَهُمُ اللَّهُ.

Kur'an'daki irap vecihlerine gelince, manaların bir olmasıyla birlikte iki irabın da caiz olduğu durumlar müstesna bunların çoğu mütevâtirdir; örneğin “Artık kurtuluş vakti değildi” [Sâd 3] ayetinde «hîne» kelimesinin mansup (üstünlü) ve merfû (ötreli) okunması ile “Sarsıldılar, öyle ki peygamber şöyle diyordu” [Bakara 214] benzeri ayetlerde «yekūle» kelimesinin mansup ve merfû okunması gibi. Görmez misin ki ümmet, Yüce Allah'ın: “Ve Allah Mûsâ ile bizzat konuştu” [Nisâ 164] kavlindeki lafza-i celâlin merfû (fail) oluşu üzerinde icma etmiştir; Mu'tezile'den bazıları ise Allah'a kelam sıfatı nisbet etmemek için lafza-i celâli mansup (meful) okumuştur. Râfızîlerden bazıları da: “Ben saptıranları yardımcı edinecek değilim” [Kehf 51] ayetini tesniye (ikil) sîgasıyla okumuş ve bunu —hâşâ ikisinden de— Ebû Bekir ve Ömer ile tefsir etmişlerdir; Allah onları kahretsin!

وَأَمَّا مَا خَالَفَ الْوُجُوهَ الصَّحِيحَةَ فِي الْعَرَبِيَّةِ فَفِيهِ نَظَرٌ قَوِيٌّ لِأَنَّا لَا ثِقَةَ لَنَا بِانْحِصَارِ فَصِيحِ كَلَامِ الْعَرَبِ فِيمَا صَارَ إِلَى نُحَاةِ الْبَصْرَةِ وَالْكُوفَةِ، وَبِهَذَا نُبْطِلُ كَثِيرًا مِمَّا زَيَّفَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ مِنِ الْقِرَاءَاتِ الْمُتَوَاتِرَةِ بِعِلَّةٍ أَنَّهَا جَرَتْ عَلَى وُجُوهٍ ضَعِيفَةٍ فِي الْعَرَبِيَّةِ لَا سِيَّمَا مَا كَانَ مِنْهُ فِي قِرَاءَةٍ مَشْهُورَةٍ كَقِرَاءَةِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَامِرٍ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَكَذَلِكَ زَيَّنَ لِكَثِيرٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَتْلَ أَوْلَادهم شركائهم [الْأَنْعَام: ١٣٧] بِبِنَاءِ (زَيَّنَ) لِلْمَفْعُولِ وَبِرَفْعِ (قَتْلُ) ، وَنَصْبِ (أَوْلَادَهُمْ) وَخَفْضِ (شُرَكَائِهِمْ) وَلَوْ سَلَّمْنَا أَنَّ ذَلِكَ وَجْهٌ مَرْجُوحٌ، فَهُوَ لَا يَعْدُو أَنْ يَكُونَ مِنَ الِاخْتِلَافِ فِي كَيْفِيَّةِ النُّطْقِ الَّتِي تُنَاكِدُ التَّوَاتُرَ كَمَا قَدَّمْنَاهُ آنِفًا عَلَى مَا فِي اخْتِلَافِ الْإِعْرَابَيْنِ مِنْ إِفَادَةِ مَعْنًى غَيْرِ الَّذِي يُفِيدُهُ الْآخَرُ، لِأَنَّ لِإِضَافَةِ الْمَصْدَرِ إِلَى الْمَفْعُولِ خَصَائِصَ غَيْرَ الَّتِي لِإِضَافَتِهِ إِلَى فَاعِلِهِ، وَلِأَنَّ لِبِنَاءِ الْفِعْلِ لِلْمَجْهُولِ نُكَتًا غَيْرَ الَّتِي لِبِنَائِهِ لِلْفَاعِلِ، عَلَى أَنَّ أَبَا عَلِيٍّ الْفَارِسِيَّ أَلَّفَ كِتَابًا سَمَّاهُ «الْحُجَّةَ» احْتَجَّ فِيهِ لِلْقِرَاءَاتِ الْمَأْثُورَةِ احْتِجَاجًا مِنْ جَانِبِ الْعَرَبِيَّةِ.

Arapça'daki sahih vecihlere muhalif olan şeylere gelince, bunda ciddi bir mülahaza vardır; zira biz fasih Arap kelamının Basra ve Kûfe nahivcilerine ulaşan şeylere münhasır olduğuna güvenemeyiz. Bununla, Zemahşerî'nin Arapça'da zayıf vecihler üzere cereyan ettiği gerekçesiyle kusurlu saydığı birçok mütevâtir kıraati iptal etmiş oluruz; bilhassa bu durum Abdullah b. Âmir'in, Yüce Allah'ın: “Böylece ortakları, müşriklerden birçoğuna çocuklarını öldürmeyi süslü gösterdi” [En'âm 137] kavlini «züyyinge» lafzını meçhul sîgasıyla (edilgen), «katlü» kelimesini merfû, «evlâdehüm» kelimesini mansup ve «şürekâihim» kelimesini mecrur okuması gibi meşhur bir kıraatte yer almışsa. Bunun mercuh (zayıf) bir vecih olduğunu kabul etsek bile, daha önce zikrettiğimiz gibi tevatüre engel olan telaffuz keyfiyetindeki ihtilaftan öteye geçmez; bununla beraber iki irap arasındaki farklılığın diğerinin ifade ettiğinden başka bir mana ifade etmesi de söz konusudur, zira masdarın mefule izafe edilmesinin failine izafe edilmesinden farklı özellikleri vardır ve fiilin meçhul bina edilmesinin malum bina edilmesinden farklı nükteleri bulunmaktadır. Nitekim Ebû Ali el-Fârisî el-Hucce adlı bir kitap telif etmiş ve orada me'sur kıraatleri Arap dili açısından delillendirmiştir.

ثُمَّ إِنَّ الْقِرَاءَاتِ الْعَشْرَ الصَّحِيحَةَ الْمُتَوَاتِرَةَ قَدْ تَتَفَاوَتُ بِمَا يَشْتَمِلُ عَلَيْهِ بَعْضُهَا مِنْ خُصُوصِيَّاتِ الْبَلَاغَةِ أَوِ الْفَصَاحَةِ أَوْ كَثْرَةِ الْمَعَانِي أَوِ الشُّهْرَةِ، وَهُوَ تَمَايُزٌ مُتَقَارِبٌ، وَقَلَّ أَنْ

Sonra şu var ki, on sahih ve mütevâtir kıraat; bazısının içerdiği belağat veya fesahat özellikleri, yahut mana zenginliği veya şöhret sebebiyle birbirinden farklı mertebelerde olabilir. Bu birbirine yakın bir üstünlüktür ve pek nadir olarak

يَكْسِبَ إِحْدَى الْقِرَاءَاتِ فِي تِلْكَ الْآيَةِ رُجْحَانًا، عَلَى أَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْعُلَمَاءِ كَانَ لَا يَرَى مَانِعًا مِنْ تَرْجِيحِ قِرَاءَةٍ عَلَى غَيْرِهَا، وَمِنْ هَؤُلَاءِ الْإِمَامُ مُحَمَّدُ بْنُ جَرِيرٍ الطَّبَرِيُّ، وَالْعَلَّامَةُ

o ayetteki kıraatlerden birine üstünlük kazandırır. Bununla birlikte ulemadan birçoğu bir kıraati diğerine tercih etmekte bir beis görmemiştir. İmam Muhammed b. Cerîr et-Taberî ve allâme

الزَّمَخْشَرِيُّ وَفِي أَكْثَرِ مَا رَجَّحَ بِهِ نَظَرٌ سَنَذْكُرُهُ فِي مَوَاضِعِهِ.

ez-Zemahşerî bunlardandır. Onların yaptıkları tercihlerin çoğunda eleştiriye açık yönler vardır ki bunları yerlerinde zikredeceğiz.

وَقَدْ سُئِلَ ابْنُ رُشْدٍ عَمَّا يَقَعُ فِي كُتُبِ الْمُفَسِّرِينَ وَالْمُعْرِبِينَ مِنِ اخْتِيَارِ إِحْدَى الْقِرَاءَتَيْنِ الْمُتَوَاتِرَتَيْنِ وَقَوْلِهِمْ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ أَحْسَنُ، أَذَاكَ صَحِيحٌ أَمْ لَا؟ فَأَجَابَ: أَمَّا مَا سَأَلْتَ عَنْهُ مِمَّا يَقَعُ فِي كُتُبِ الْمُفَسِّرِينَ وَالْمُعْرِبِينَ مِنْ تَحْسِينِ بَعْضِ الْقِرَاءَاتِ وَاخْتِيَارِهَا عَلَى بَعْضٍ لِكَوْنِهَا أَظْهَرَ مِنْ جِهَةِ الْإِعْرَابِ وَأَصَحَّ فِي النَّقْلِ، وَأَيْسَرَ فِي اللَّفْظِ فَلَا يُنْكَرُ ذَلِكَ، كَرِوَايَةِ وَرْشٍ الَّتِي اخْتَارَهَا الشُّيُوخُ الْمُتَقَدِّمُونَ عِنْدَنَا (أَيْ بِالْأَنْدَلُسِ) فَكَانَ الْإِمَامُ فِي الْجَامِعِ لَا يَقْرَأُ إِلَّا بِهَا لِمَا فِيهَا مِنْ تَسْهِيلِ النَّبَرَاتِ وَتَرْكِ تَحْقِيقِهَا فِي جَمِيعِ الْمَوَاضِعِ، وَقَدْ تَؤَوَّلَ ذَلِكَ فِيمَا رُوِيَ عَنْ مَالِكٍ مِنْ كَرَاهِيَةِ النَّبْرِ فِي الْقُرْآنِ فِي الصَّلَاةِ.

İbn Rüşd'e, müfessirlerin ve irap âlimlerinin kitaplarında iki mütevâtir kıraatten birini seçip «bu kıraat daha güzeldir» demeleri hakkında bunun doğru olup olmadığı sorulmuş, o da şöyle cevap vermiştir: «Müfessir ve irap âlimlerinin kitaplarında, irap yönünden daha açık, nakil bakımından daha sahih ve lafız olarak daha kolay olduğu gerekçesiyle bazı kıraatleri daha güzel bulup diğerine tercih etmeleri hususundaki soruna gelince, bu inkâr olunamaz; nitekim bizdeki (yani Endülüs'teki) mütekaddim üstatların tercih ettiği Verş rivayetinde olduğu gibi. Cami imamı, onda hemzelerin teshîl edilmesi ve bütün yerlerde tahkikinin terk edilmesi sebebiyle ancak onunla okurdu. Bu durum, Mâlik'ten rivayet edilen namazda Kur'an'ı hemzeli (nebirli) okumanın mekruh görülmesi rivayetiyle de tevil edilmiştir.»

وَفِي كِتَابِ الصَّلَاةِ الْأَوَّلِ مِنَ «الْعُتْبِيَّةِ» : سُئِلَ مَالِكٌ عَنِ النَّبْرِ فِي الْقُرْآنِ فَقَالَ: إِنِّي لَأَكْرَهُهُ وَمَا يُعْجِبُنِي ذَلِكَ، قَالَ ابْنُ رُشْدٍ فِي «الْبَيَانِ» يُعْنَى بِالنَّبْرِ هَاهُنَا إِظْهَارُ الْهَمْزَةِ فِي كُلِّ مَوْضِعٍ عَلَى الْأَصْلِ فَكُرِهَ ذَلِكَ وَاسْتُحِبَّ فِيهِ التَّسْهِيلُ عَلَى رِوَايَةِ وَرْشٍ لِمَا جَاءَ مِنْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمْ تَكُنْ لُغَتُهُ الْهَمْزَ (أَيْ إِظْهَارَ الْهَمْزِ فِي الْكَلِمَاتِ الْمَهْمُوزَةِ بَلْ كَانَ يَنْطِقُ بِالْهَمْزَةِ مُسَهَّلَةً إِلَى أَحْرُفِ عِلَّةٍ مِنْ جِنْسِ حَرَكَتِهَا، مِثْلَ: يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ [الْكَهْف: ٩٤] بِالْأَلِفِ دُونَ الْهَمْزِ، وَمِثْلَ: الذِّيبِ فِي الذِّئْبُ [يُوسُف: ١٣] وَمِثْلَ: مُومِنٍ فِي مُؤْمِنٌ [الْبَقَرَة: ٢٢١] . ثُمَّ قَالَ: وَلِهَذَا الْمَعْنَى كَانَ الْعَمَلُ جَارِيًا فِي قُرْطُبَةَ قَدِيمًا أَنْ لَا يَقْرَأَ الْإِمَامُ بِالْجَامِعِ فِي الصَّلَاةِ إِلَّا بِرِوَايَةِ وَرْشٍ، وَإِنَّمَا تَغَيَّرَ ذَلِكَ وَتُرِكَتِ الْمُحَافَظَةُ عَلَيْهِ مُنْذُ زَمَنٍ قَرِيبٍ اهـ.

el-Utbiyye'nin birinci namaz kitabında şöyle geçmektedir: Mâlik'e Kur'an'da nebr (hemzeyi kuvvetli çıkarma) soruldu, o da: «Ben bundan hoşlanmam ve bunu beğenmem» dedi. İbn Rüşd el-Beyân'da şöyle demiştir: «Burada nebirden maksat, her yerde aslı üzere hemzeyi açıkça telaffuz etmektir; bu mekruh görülmüş ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in lügatinin hemzeli olmadığına (yani hemzeli kelimelerde hemzeyi izhar etmeyip kendi harekesi cinsinden illet harfine teshîl ederek telaffuz ettiğine; örneğin hemzesiz elif ile “Ye'cûc ve Me'cûc” [Kehf 94], “ez-zi'b” yerine «ez-zîb» [Yûsuf 13] ve “mü'min” yerine «mûmin» [Bakara 221] gibi) dair rivayetten ötürü Verş rivayetine göre teshîl yapılması müstehap sayılmıştır.» Sonra şöyle demiştir: «İşte bu sebepten ötürü eskiden Kurtuba'da cami imamının namazda sadece Verş rivayetiyle okuması tatbik edilmekteydi; ancak bu durum yakın bir zamanda değişmiş ve bunu muhafaza etmek terk edilmiştir.»

وَهَذَا خَلَفُ بْنُ هِشَامٍ الْبَزَّارُ رَاوِي حَمْزَةَ، قَدِ اخْتَارَ لِنَفْسِهِ قِرَاءَةً مِنْ بَيْنِ قِرَاءَاتِ الْكُوفِيِّينَ، وَمِنْهُمْ شَيْخُهُ حَمْزَةُ بْنُ حَبِيبٍ وَمَيَّزَهَا قِرَاءَةً خَاصَّةً فَعُدَّتْ عَاشِرَةَ الْقِرَاءَاتِ الْعَشْرِ وَمَا هِيَ إِلَّا اخْتِيَارٌ مِنْ قِرَاءَاتِ الْكُوفِيِّينَ، وَلَمْ يَخْرُجْ عَنْ قِرَاءَةِ حَمْزَةَ وَالْكِسَائِيِّ وَأَبِي بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ إِلَّا فِي قِرَاءَةِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَحَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ [الْأَنْبِيَاء: ٩٥] قَرَأَهَا بِالْأَلِفِ بَعْدَ الرَّاءِ مِثْلَ حَفْصٍ وَالْجُمْهُورِ.

Nitekim Hamza'nın ravisi olan Halef b. Hişâm el-Bezzâr, Kûfelilerin —ki aralarında hocası Hamza b. Habîb de vardır— kıraatleri arasından kendisine bir kıraat seçmiş ve onu özel bir kıraat olarak temyiz etmiştir; böylece bu kıraat on kıraatin onuncusu sayılmıştır. Oysa bu, Kûfelilerin kıraatlerinden yapılmış bir tercihten ibarettir. O, Yüce Allah'ın: “Bir beldeye haram kılınmıştır” [Enbiyâ 95] kavlinin kıraati müstesna, Hamza, Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir'in kıraatinden dışarı çıkmamıştır; bu ayeti ise Hafs ve cumhur gibi ra harfinden sonra elif ile okumuştur.

فَإِنْ قُلْتَ: هَلْ يُفْضِي تَرْجِيحُ بَعْضِ الْقِرَاءَاتِ عَلَى بَعْضٍ إِلَى أَنْ تَكُونَ الرَّاجِحَةُ أَبْلَغَ مِنَ الْمَرْجُوحَةِ فَيُفْضِي إِلَى أَنَّ الْمَرْجُوحَةَ أَضْعَفُ فِي الْإِعْجَازِ؟

Şayet: «Bazı kıraatlerin diğerlerine tercih edilmesi, racih olanın mercuh olandan daha beliğ olmasına, bu da mercuh olanın icaz bakımından daha zayıf olmasına yol açar mı?» dersen,

قُلْتُ: حَدُّ الْإِعْجَازِ مُطَابَقَةُ الْكَلَامِ لِجَمِيعِ مُقْتَضَى الْحَالِ، وَهُوَ لَا يَقْبَلُ التَّفَاوُتَ، وَيَجُوزُ مَعَ ذَلِكَ أَنْ يَكُونَ بَعْضُ الْكَلَامِ الْمُعْجِزِ مُشْتَمِلًا عَلَى لَطَائِفَ وَخُصُوصِيَّاتٍ تَتَعَلَّقُ بِوُجُوهِ الْحُسْنِ كَالْجِنَاسِ وَالْمُبَالَغَةِ، أَوْ تَتَعَلَّقُ بِزِيَادَةِ الْفَصَاحَةِ، أَوْ بِالتَّفَنُّنِ مِثْلَ: أَمْ تَسْأَلُهُمْ

derim ki: İcazın sınırı, kelamın muktezâ-yı hâle bütünüyle mutabık olmasıdır ve bu durum farklılık kabul etmez. Bununla birlikte mu'ciz olan bazı kelamların cinas ve mübalağa gibi güzellik vecihlerine, yahut fesahat fazlalığına veya tefennüne (üslup çeşitliliğine) taalluk eden latifeler ve hususiyetler içermesi caizdir; örneğin: “Yoksa sen onlardan bir karşılık mı istiyorsun?” [Mü'minûn 72]

خَرْجاً فَخَراجُ رَبِّكَ خَيْرٌ

“Oysa Rabbinin karşılığı daha hayırlıdır”

[الْمُؤْمِنُونَ: ٧٢] . عَلَى أَنَّهُ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ إِحْدَى الْقِرَاءَاتِ نَشَأَتْ عَن ترخيص النبيء ﷺ للقارىء أَنْ يَقْرَأَ بِالْمُرَادِفِ تَيْسِيرًا عَلَى النَّاسِ كَمَا يُشْعِرُ بِهِ حَدِيثُ تَنَازُعِ عُمَرَ مَعَ هِشَامِ بْنِ حَكِيمٍ، فَتُرْوَى تِلْكَ الْقِرَاءَةُ لِلْخَلَفِ فَيَكُونُ تَمْيِيزُ غَيْرِهَا بِسَبَبِ أَنَّ الْمُتَمَيِّزَةَ هِيَ الْبَالِغَةُ الْبَلَاغَةِ وَأَنَّ الْأُخْرَى تَوْسِعَةٌ وَرُخْصَةٌ، وَلَا يُعَكِّرُ ذَلِكَ عَلَى كَوْنِهَا أَيْضًا بَالِغَةَ الطَّرَفِ الْأَعْلَى مِنَ الْبَلَاغَةِ وَهُوَ مَا يَقْرُبُ مِنْ حَدِّ الْإِعْجَازِ. وَأَمَّا الْإِعْجَازُ فَلَا يَلْزَمُ أَنْ يَتَحَقَّقَ فِي كُلِّ آيَةٍ مِنْ آيِ الْقُرْآنِ لِأَنَّ التَّحَدِّيَ إِنَّمَا وَقَعَ بِسُورَةٍ مِثْلَ سُوَرِ الْقُرْآنِ، وَأَقْصَرُ سُورَةٍ ثَلَاثُ آيَاتٍ فَكُلُّ مِقْدَارٍ يَنْتَظِمُ مِنْ ثَلَاثِ آيَاتٍ مِنَ الْقُرْآنِ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مَجْمُوعُهُ مُعْجِزًا. تَنْبِيهٌ: أَنَا أَقْتَصِرُ فِي هَذَا التَّفْسِيرِ عَلَى التَّعَرُّضِ لِاخْتِلَافِ الْقِرَاءَاتِ الْعَشْرِ الْمَشْهُورَةِ خَاصَّةً فِي أَشْهَرِ رِوَايَاتِ الرَّاوِينَ عَنْ أَصْحَابِهَا لِأَنَّهَا مُتَوَاتِرَةٌ، وَإِنْ كَانَتِ الْقِرَاءَاتُ السَّبْعُ قَدِ امْتَازَتْ عَلَى بَقِيَّةِ الْقِرَاءَاتِ بِالشُّهْرَةِ بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ فِي أَقْطَارِ الْإِسْلَامِ. وَأَبْنِي أَوَّلَ التَّفْسِيرِ عَلَى قِرَاءَةِ نَافِعٍ بِرِوَايَةِ عِيسَى ابْن مِينَا الْمَدَنِيِّ الْمُلَقَّبِ بِقَالُونَ لِأَنَّهَا الْقِرَاءَةُ الْمَدَنِيَّةُ إِمَامًا وَرَاوِيًا وَلِأَنَّهَا الَّتِي يَقْرَأُ بِهَا مُعْظَمُ أَهْلِ تُونُسَ. ثُمَّ أَذْكُرُ خِلَافَ بَقِيَّةِ الْقُرَّاءِ الْعَشَرَةِ خَاصَّةً.

[Mü'minûn 72] ayetinde olduğu gibi. Kaldı ki, Ömer ile Hişâm b. Hakîm'in ihtilafına dair hadisin hissettirdiği üzere, insanlara kolaylık olsun diye Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in okuyucuya eş anlamlı kelimeyle okuma ruhsatı vermesinden kıraatlerden birinin doğmuş olması da caizdir. Böylece o kıraat sonraki nesillere rivayet edilir ve diğerinin temayüz etmesi, temayüz edenin belağatın zirvesine ulaşmış olmasından, diğerinin ise bir genişletme ve ruhsat olmasından kaynaklanır. Bu durum, onun da belağatın en üst derecesine —ki bu da icaz sınırına yakındır— ulaşmış olmasına engel teşkil etmez. İcaza gelince, Kur'an ayetlerinin her birinde tek başına tahakkuk etmesi gerekmez; çünkü meydan okuma (tahaddî) ancak Kur'an sureleri gibi bir sure iledir ve en kısa sure üç ayettir. Dolayısıyla Kur'an'dan üç ayetten meydana gelen her miktarın bütünüyle mu'ciz olması vaciptir. Uyarı: Ben bu tefsirde, meşhur on kıraatin sahiplerinden gelen en meşhur rivayetlerindeki ihtilaflarına temas etmekle yetineceğim; çünkü bunlar mütevâtirdir, her ne kadar yedi kıraat İslam diyarlarındaki Müslümanlar arasında şöhret bakımından diğer kıraatlerden ayrılmış olsa da. Tefsirin başlangıcını, hem imam hem ravi olarak Medine kıraati olduğu ve Tunus halkının çoğunluğunun onunla okuduğu gerekçesiyle Nâfi'in Kālûn lakaplı Îsâ b. Mînâ el-Medenî rivayetine dayandıracağım. Ardından sadece diğer on kurrânın ihtilaflarını zikredeceğim.

وَالْقِرَاءَاتُ الَّتِي يُقْرَأُ بِهَا الْيَوْمَ فِي بِلَادِ الْإِسْلَامِ مِنْ هَذِهِ الْقِرَاءَاتِ الْعَشْرِ، هِيَ قِرَاءَةُ نَافِعٍ بِرِوَايَةِ قَالُونَ فِي بَعْضِ الْقُطْرِ التُّونُسِيِّ وَبَعْضِ الْقُطْرِ الْمِصْرِيِّ وَفِي لِيبْيَا، وَبِرِوَايَةِ وَرْشٍ فِي بَعْضِ الْقُطْرِ التُّونُسِيِّ وَبَعْضِ الْقُطْرِ الْمِصْرِيِّ وَفِي جَمِيعِ الْقُطْرِ الْجَزَائِرِيِّ وَجَمِيعِ الْمَغْرِبِ الْأَقْصَى، وَمَا يَتْبَعُهُ مِنَ الْبِلَادِ وَالسُّودَانِ. وَقِرَاءَةُ عَاصِمٍ بِرِوَايَةِ حَفْصٍ عَنْهُ فِي جَمِيعِ الشَّرْقِ مِنَ الْعِرَاقِ وَالشَّامِ وَغَالِبِ الْبِلَادِ الْمِصْرِيَّةِ وَالْهِنْدِ وَبَاكِسْتَانَ وَتُرْكِيَا وَالْأَفْغَانِ. وَبَلَغَنِي أَنَّ قِرَاءَةَ أَبِي عَمْرٍو الْبَصْرِيِّ يُقْرَأُ بِهَا فِي السُّودَانِ الْمُجَاوِرِ مِصْرَ.

Bu on kıraat arasından günümüzde İslam beldelerinde okunan kıraatler şunlardır: Tunus'un bir kısmında, Mısır'ın bir kısmında ve Libya'da Kālûn rivayetiyle Nâfi' kıraati; Tunus'un bir kısmında, Mısır'ın bir kısmında, Cezayir'in tamamında, Fas'ın tamamında ve ona bağlı beldeler ile Sudan'da Verş rivayetiyle [Nâfi' kıraati]; Irak, Şam, Mısır beldelerinin ekserisi, Hindistan, Pakistan, Türkiye ve Afganistan gibi bütün Doğu'da kendisinden Hafs rivayetiyle Âsım kıraati okunmaktadır. Bana ulaştığına göre Mısır'a komşu olan Sudan'da ise Ebû Amr el-Basrî'nin kıraatiyle okunmaktadır.

الْمُقَدِّمَةُ السَّابِعَةُ قَصَصُ الْقُرْآنِ

Yedinci Mukaddime: Kur'an Kıssaları

امْتَنَّ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ ﷺ بِقَوْلِهِ: نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ بِما أَوْحَيْنا إِلَيْكَ هذَا الْقُرْآنَ وَإِنْ كُنْتَ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الْغافِلِينَ [يُوسُف: ٣] فَعَلِمْنَا مِنْ قَوْلِهِ أَحْسَنَ، أَنَّ الْقِصَصَ الْقُرْآنِيَّةَ لَمْ تُسَقْ مَسَاقَ الْإِحْمَاضِ (١) وَتَجْدِيدِ النَّشَاطِ، وَمَا يَحْصُلُ مِنِ اسْتِغْرَابِ مَبْلَغِ تِلْكَ الْحَوَادِثِ مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ لِأَنَّ غَرَضَ الْقُرْآنِ أَسْمَى وَأَعْلَى مِنْ هَذَا، وَلَوْ كَانَ مِنْ هَذَا لَسَاوَى كَثِيرًا مِنْ قَصَصِ الْأَخْبَارِ الْحَسَنَةِ الصَّادِقَةِ فَمَا كَانَ جَدِيرًا بِالتَّفْضِيلِ عَلَى كُلِّ جِنْسِ الْقَصَصِ.

Allah, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “Biz sana bu Kur'an'ı vahyetmekle kıssaların en güzelini anlatıyoruz. Doğrusu sen bundan önce habersiz olanlardandın” [Yûsuf 3] buyurarak lütufta bulunmuştur. Ayetteki «ahsen» (en güzel) ifadesinden anladık ki Kur'an kıssaları, hoşça vakit geçirmek(١), zindelik tazelemek veya o hadiselerin hayır ya da şer bakımından ulaştığı boyutu garipsemekten ibaret olan bir amaçla sevk edilmemiştir; zira Kur'an'ın gayesi bundan çok daha yüce ve üstündür. Şayet böyle olsaydı, doğru ve güzel haberlerin anlatıldığı birçok kıssa ile eşit olurdu da bütün kıssa türlerine üstün tutulmaya layık olmazdı.

وَالْقِصَّةُ: الْخَبَرُ عَنْ حَادِثَةٍ غَائِبَةٍ عَنِ الْمُخْبَرِ بِهَا، فَلَيْسَ مَا فِي الْقُرْآنِ مِنْ ذِكْرِ الْأَحْوَالِ الْحَاضِرَةِ فِي زَمَنِ نُزُولِهِ قَصَصًا مِثْلَ ذِكْرِ وَقَائِعِ الْمُسْلِمِينَ مَعَ عَدُوِّهِمْ. وَجَمْعُ الْقِصَّةِ قِصَصٌ بِكَسْرِ الْقَافِ، وَأَمَّا الْقَصَصُ بِفَتْحِ الْقَافِ فَاسْمٌ لِلْخَبَرِ الْمَقْصُوصِ، وَهُوَ مَصْدَرٌ سُمِّيَ بِهِ الْمَفْعُولُ، يُقَالُ: قَصَّ عَلَيَّ فُلَانٌ إِذَا أَخْبَرَهُ بِخَبَرٍ.

Kıssa (kısset), kendisine haber verilen kimseden gayb olan bir hadiseyi haber vermektir; dolayısıyla iniş zamanında mevcut olan hallerin Kur'an'da zikredilmesi —Müslümanların düşmanlarıyla olan savaşlarının zikri gibi— kıssa sayılmaz. Kısset'in çoğulu kaf harfinin kesresiyle «kısas»tır; kaf harfinin fethasıyla «kasas» ise anlatılan haberin ismidir; bu, mefulün isimlendirildiği bir masdardır. Nitekim bir kimse diğerine bir haber verdiğinde «kassa aleyye fülânün» (filan bana anlattı) denir.

وَأَبْصَرَ أَهْلُ الْعِلْمِ أَنْ لَيْسَ الْغَرَضُ مِنْ سَوْقِهَا قَاصِرًا عَلَى حُصُولِ الْعِبْرَةِ وَالْمَوْعِظَةِ مِمَّا تَضَمَّنَتْهُ الْقِصَّةُ مِنْ عَوَاقِبِ الْخَيْرِ أَوِ الشَّرِّ، وَلَا عَلَى حُصُولِ التَّنْوِيهِ بِأَصْحَابِ تِلْكَ الْقِصَصِ فِي عِنَايَةِ اللَّهِ بِهِمْ أَوِ التَّشْوِيهِ بِأَصْحَابِهَا فِيمَا لَقُوهُ مِنْ غَضَبِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ كَمَا تَقِفُ عِنْدَهُ أَفْهَامُ الْقَانِعِينَ بِظَوَاهِرِ الْأَشْيَاءِ وَأَوَائِلِهَا، بَلِ الْغَرَضُ مِنْ ذَلِكَ أَسْمَى وَأَجَلُّ. إِنَّ فِي تِلْكَ الْقِصَصِ لَعِبَرًا جَمَّةً وَفَوَائِدَ لِلْأُمَّةِ وَلِذَلِكَ نَرَى الْقُرْآنَ يَأْخُذُ مِنْ كُلِّ قِصَّةٍ أَشْرَفَ مَوَاضِيعِهَا وَيُعْرِضُ عَمَّا عَدَاهُ لِيَكُونَ تَعَرُّضُهُ لِلْقِصَصِ مُنَزَّهًا عَنْ قَصْدِ التَّفَكُّهِ بِهَا، مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ كُلِّهِ لَمْ تَأْتِ الْقِصَصُ فِي الْقُرْآنِ مُتَتَالِيَةً مُتَعَاقِبَةً فِي سُورَةٍ أَوْ سُوَرٍ كَمَا يَكُونُ كِتَابُ تَارِيخٍ، بَلْ كَانَتْ مُفَرَّقَةً مُوَزَّعَةً عَلَى مَقَامَاتٍ تُنَاسِبُهَا، لِأَنَّ مُعْظَمَ الْفَوَائِدِ الْحَاصِلَةِ مِنْهَا لَهَا عَلَاقَةٌ بِذَلِكَ التَّوْزِيعِ، هُوَ ذِكْرٌ وَمَوْعِظَةٌ لِأَهْلِ الدِّينِ فَهُوَ بِالْخَطَابَةِ أَشْبَهُ. وَلِلْقُرْآنِ أُسْلُوبٌ

İlim ehli, kıssaların zikredilmesindeki gayenin, eşyanın zahirine ve ilk bakışa kanaat edenlerin anlayışının takılıp kaldığı gibi, sadece kıssanın içerdiği hayır veya şer akıbetlerden ibret ve vaaz elde edilmesine, ne de o kıssa sahiplerinin Allah'ın inayetine mazhar olduklarının övülmesine yahut Allah'ın gazabına uğramaları hasebiyle yerilmelerine münhasır olmadığını; bilakis bundaki gayenin çok daha yüce ve ulu olduğunu idrak etmişlerdir. Şüphesiz bu kıssalarda ümmet için pek çok ibretler ve faydalar vardır; bu sebeple Kur'an'ın, kıssaları eğlence edinme maksadından münezzeh kılmak için her kıssanın en şerefli konularını alıp diğer taraflarını bıraktığını görürüz. Bütün bunlardan ötürü Kur'an'daki kıssalar bir tarih kitabı gibi bir surede yahut art arda surelerde peş peşe gelmemiş, bilakis kendilerine uygun makamlara serpiştirilerek dağıtılmıştır; çünkü onlardan elde edilen faydaların çoğu bu dağıtımla alakalıdır, o din ehli için bir zikir ve öğüttür, dolayısıyla hitabete daha çok benzemektedir. Kur'an'ın

خَاصٌّ هُوَ الْأُسْلُوبُ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِالتَّذْكِيرِ وَبِالذِّكْرِ فِي آيَاتٍ يَأْتِي تَفْسِيرُهَا فَكَانَ أُسْلُوبُهُ قَاضِيًا لِلْوَطَرَيْنِ وَكَانَ أَجَلَّ مِنْ أُسْلُوبِ الْقَصَّاصِينَ فِي سَوْقِ الْقِصَصِ لِمُجَرَّدِ مَعْرِفَتِهَا لِأَنَّ سَوْقَهَا فِي مُنَاسَبَاتِهَا يُكْسِبُهَا صِفَتَيْنِ: صِفَةَ الْبُرْهَانِ وَصِفَةَ التِّبْيَانِ وَنَجِدُ مِنْ مُمَيِّزَاتِ قِصَصِ الْقُرْآنِ نَسْجُ نَظْمِهَا عَلَى أُسْلُوبِ الْإِيجَازِ لِيَكُونَ شَبَهُهَا بِالتَّذْكِيرِ

[Bu gayenin] tefsiri gelecek olan ayetlerde 'tezkîr' (hatırlatma) ve 'zikir' (öğüt/anma) şeklinde ifade edilen özel bir üslup olduğunu [gördüler]. Böylece Kur'an'ın üslubu her iki ihtiyacı da karşılamış oldu ve kıssaları sırf bilinmeleri amacıyla aktaran kıssacıların üslubundan çok daha yüce idi. Zira kıssaların münasip yerlerde aktarılması onlara iki vasıf kazandırmaktadır: Bürhân (kesin delil olma) vasfı ve tebyân (açıklayıcı ve beyan edici olma) vasfı. Kur'an kıssalarının mümeyyiz vasıflarından birinin de tezkire benzeyişinin,

أَقْوَى مِنْ شَبَهِهَا بِالْقِصَصِ، مِثَالُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْقَلَمِ: فَلَمَّا رَأَوْها قالُوا إِنَّا لَضَالُّونَ بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ قالَ أَوْسَطُهُمْ أَلَمْ أَقُلْ لَكُمْ لَوْلا تُسَبِّحُونَ فَقَدْ حُكِيَتْ مَقَالَتُهُ هَذِهِ فِي مَوْقِعِ تَذْكِيرِهِ أَصْحَابَهُ بِهَا لِأَن ذَلِك مِمَّن حِكَايَتِهَا وَلَمْ تُحْكَ أَثْنَاءَ قَوْلِهِ: إِذْ أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّها مُصْبِحِينَ [الْقَلَم: ١٧] وَقَوْلِهِ: فَتَنادَوْا مُصْبِحِينَ أَنِ اغْدُوا عَلى حَرْثِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صارِمِينَ [الْقَلَم: ٢٢] .

kıssalara olan benzerliğinden daha kuvvetli olsun diye nazmının îcaz (özlü anlatım) üslubu üzere dokunması olduğunu görürüz. Bunun misali, Yüce Allah'ın Kalem sûresindeki şu kavlidir: “Onu gördüklerinde: «Doğrusu biz sapıtmışız, hayır biz mahrum bırakılmışız!» dediler. En mutedil olanları: «Ben size Allah'ı tesbih etmeli değil miydiniz dememiş miydim?» dedi.” [Kalem 26-28]. Nitekim onun bu sözü, arkadaşlarına bunu hatırlattığı yerde hikâye edilmiştir; çünkü bu sözün hikâye edilmesindeki gaye budur. Yoksa “Hani sabah vakti onu mutlaka devşireceklerine yemin etmişlerdi” [Kalem 17] ve “Sabah vakti: «Eğer devşirecekseniz ekininize erken gidin» diye birbirlerine seslendiler” [Kalem 21-22] kavillerinin arasında hikâye edilmemiştir.

وَمِنْ مُمَيِّزَاتِهَا طَيُّ مَا يَقْتَضِيهِ الْكَلَامُ الْوَارِدُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ يُوسُفَ (٢٥) :

Kur'an kıssalarının mümeyyiz vasıflarından biri de Yûsuf sûresindeki (25) şu ayette olduğu gibi, gelen sözün gerektirdiği kısımların hazfedilip (katlanıp) geçilmesidir:

وَاسْتَبَقَا الْبابَ فَقَدْ طُوِيَ ذِكْرُ حُضُورِ سَيِّدِهَا وَطَرْقِهِ الْبَابَ وَإِسْرَاعِهِمَا إِلَيْهِ لِفَتْحِهِ، فَإِسْرَاعُ يُوسُفَ لِيَقْطَعَ عَلَيْهَا مَا تَوَسَّمَهُ فِيهَا مِنَ الْمَكْرِ بِهِ لِتُرِيَ سَيِّدَهَا أَنَّهُ بِهَا سُوءًا، وَإِسْرَاعُهَا هِيَ لِضِدِّ ذَلِكَ لِتَكُونَ الْبَادِئَةَ بِالْحِكَايَةِ فَتَقْطَعَ عَلَى يُوسُفَ مَا تَوَسَّمَتْهُ فِيهِ مِنْ شِكَايَةٍ، فَدَلَّ عَلَى ذَلِكَ مَا بَعْدَهُ مِنْ قَوْلِهِ: وَأَلْفَيا سَيِّدَها لَدَى الْبابِ قالَتْ مَا جَزاءُ مَنْ أَرادَ بِأَهْلِكَ سُوءاً [يُوسُف: ٢٥] الْآيَاتِ.

“İkisi de kapıya doğru koştular.” Nitekim kadının efendisinin gelmesi, kapıyı çalması ve onu açmak için ikisinin birden kapıya koşması zikredilmeyip katlanmıştır; Yûsuf'un koşması, efendisine kendisine kötülük yapmak istediğini göstermek için kadının kuracağı tuzaktan hissettiği tehlikenin önünü kesmek içindi; kadının koşması ise bunun aksine, ilk anlatan kendisi olsun da Yûsuf'un şikâyette bulunacağını hissettiği durumun önünü kessin diyeydi. Buna, devamında gelen: “Kapının yanında onun efendisine rastladılar. Kadın: «Senin ailene kötülük yapmak isteyenin cezası nedir?» dedi...” [Yûsuf 25] ayetleri delalet etmiştir.

وَمِنْهَا أَنَّ الْقِصَصَ بُثَّتْ بِأُسْلُوبٍ بَدِيعٍ إِذْ سَاقَهَا فِي مَظَانِّ الِاتِّعَاظِ بِهَا مَعَ الْمُحَافَظَةِ عَلَى الْغَرَضِ الْأَصْلِيِّ الَّذِي جَاءَ بِهِ الْقُرْآنُ مِنْ تَشْرِيعٍ وَتَفْرِيعٍ فَتَوَفَّرَتْ مِنْ ذَلِكَ عَشْرُ فَوَائِدَ:

Bunlardan biri de kıssaların, Kur'an'ın getirdiği asıl teşrî ve tefrî gayesini muhafaza etmekle birlikte ibret alınacak yerlerde sevk edilerek bedî bir üslup ile yayılmış olmasıdır; böylece bundan on fayda hâsıl olmuştur:

الْفَائِدَةُ الْأُولَى:

Birinci Fayda:

أَنَّ قُصَارَى عِلْمِ أَهْلِ الْكِتَابِ فِي ذَلِكَ الْعَصْرِ كَانَ مَعْرِفَةَ أَخْبَارِ الْأَنْبِيَاءِ وَأَيَّامِهِمْ وَأَخْبَارِ مَنْ جَاوَرَهُمْ مِنَ الْأُمَمِ، فَكَانَ اشْتِمَالُ الْقُرْآنِ عَلَى تِلْكَ الْقِصَصِ الَّتِي لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا الرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ تَحَدِّيًا عَظِيمًا لِأَهْلِ الْكِتَابِ، وَتَعْجِيزًا لَهُمْ بِقَطْعِ حُجَّتِهِمْ عَلَى الْمُسْلِمِينَ، قَالَ تَعَالَى: تِلْكَ مِنْ أَنْباءِ الْغَيْبِ نُوحِيها إِلَيْكَ مَا كُنْتَ تَعْلَمُها أَنْتَ وَلا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا [هود: ٤٩] فَكَانَ حَمَلَةُ الْقُرْآنِ بِذَلِكَ أَحِقَّاءَ بِأَنْ يُوصَفُوا بِالْعِلْمِ الَّذِي وُصِفَتْ بِهِ أَحْبَارُ الْيَهُودِ، وَبِذَلِكَ انْقَطَعَتْ صِفَةُ الْأُمِّيَّةِ عَنِ الْمُسْلِمِينَ فِي نَظَرِ الْيَهُودِ، وَانْقَطَعَتْ أَلْسِنَةُ الْمُعَرِّضِينَ بِهِمْ بِأَنَّهُمْ أُمَّةٌ جَاهِلِيَّةٌ، وَهَذِهِ فَائِدَةٌ لَمْ يُبَيِّنْهَا مَنْ سَلَفَنَا مِنَ الْمُفَسِّرِينَ.

O asırda Ehl-i kitabın ilminin nihai noktası, peygamberlerin haberlerini, onların dönemlerini ve çevrelerindeki milletlerin haberlerini bilmekten ibaretti. Dolayısıyla Kur'an'ın, Ehl-i kitaptan ancak ilimde derinleşenlerin bildiği bu kıssaları ihtiva etmesi, Ehl-i kitaba karşı büyük bir meydan okuma ve Müslümanlara karşı ileri sürecekleri delillerini keserek onları aciz bırakma mahiyeti taşıyordu. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: “İşte bunlar sana vahyettiğimiz gayb haberlerindendir. Bundan önce bunları ne sen biliyordun ne de kavmin” [Hûd 49]. Böylece Kur'an'ı taşıyanlar, Yahudi hahamlarının vasıflandırıldığı ilim vasfıyla vasıflanmaya daha layık oldular; bununla Yahudilerin nazarında Müslümanlardan ümmîlik vasfı kalktı ve onların cahiliye toplumu olduğunu ima edenlerin dilleri kesildi. Bu, bizden önceki müfessirlerin beyan etmediği bir faydadır.

الْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ:

İkinci Fayda:

أَنَّ مِنْ أَدَبِ الشَّرِيعَةِ مَعْرِفَةُ تَارِيخِ سَلَفِهَا فِي التَّشْرِيعِ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ بِشَرَائِعِهِمْ فَكَانَ اشْتِمَالُ الْقُرْآنِ عَلَى قِصَصِ الْأَنْبِيَاءِ وَأَقْوَامِهِمْ تَكْلِيلًا لِهَامَةِ التَّشْرِيعِ الْإِسْلَامِيِّ

Şeriatın edebinden biri de, teşrî konusunda kendisinden önceki peygamberlerin ve şeriatlarının tarihini bilmektir. Dolayısıyla Kur'an'ın peygamberlerin ve kavimlerinin kıssalarını ihtiva etmesi, İslam teşriinin başını

بِذِكْرِ تَارِيخِ الْمُشَرِّعِينَ، قَالَ تَعَالَى: وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ [آل عمرَان: ١٤٦] الْآيَةَ. وَهَذِهِ فَائِدَةٌ مِنْ فُتُوحَاتِ اللَّهِ لَنَا أَيْضًا. وَقَدْ رَأَيْتُ مِنْ أُسْلُوبِ الْقُرْآنِ فِي هَذَا الْغَرَضِ أَنَّهُ لَا يَتَعَرَّضُ إِلَّا إِلَى حَالِ أَصْحَابِ الْقِصَّةِ فِي رُسُوخِ الْإِيمَانِ وَضَعْفِهِ وَفِيمَا لِذَلِكَ مِنْ أَثَرِ عِنَايَةٍ إِلَهِيَّةٍ أَوْ خِذْلَانٍ. وَفِي هَذَا الْأُسْلُوبِ لَا تَجِدُ فِي ذِكْرِ أَصْحَابِ هَذِهِ الْقِصَصِ بَيَانَ أَنْسَابِهِمْ

şeriat koyucuların tarihini zikretmekle taçlandırmaktır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: “Nice peygamberler vardı ki, beraberinde birçok rabbânî kimseler savaştı...” [Âl-i İmrân 146]. Bu da yine Allah'ın bize olan lütuflarından (fütûhâtından) bir faydadır. Kur'an'ın bu gaye doğrultusundaki üslubunun, kıssa sahiplerinin sadece imandaki sebatı ve zaafiyeti ile buna bağlı olarak ilâhî inayet veya rüsvaylık eseriyle olan durumuna temas ettiğini gördüm. Bu üslupta, bu kıssaların sahipleri zikredilirken onların neseplerinin

أَوْ بُلْدَانِهِمْ إِذِ الْعِبْرَةُ فِيمَا وَرَاءَ ذَلِكَ مِنْ ضَلَالِهِمْ أَوْ إِيمَانِهِمْ. وَكَذَلِكَ مَوَاضِعُ الْعِبْرَةِ فِي قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى فِي قِصَّةِ أَهْلِ الْكَهْفِ: أَمْ حَسِبْتَ أَنَّ أَصْحابَ الْكَهْفِ وَالرَّقِيمِ كانُوا مِنْ آياتِنا عَجَباً إِلَى قَوْلِهِ: نَحْنُ نَقُصُّ عَلَيْكَ نَبَأَهُمْ بِالْحَقِّ إِنَّهُمْ فِتْيَةٌ آمَنُوا بِرَبِّهِمْ وَزِدْناهُمْ هُدىً الْآيَاتِ فَلَمْ يَذْكُرْ أَنَّهُمْ مِنْ أَيِّ قَوْمٍ وَفِي أَيِّ عَصْرٍ. وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ فِيهَا: فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هذِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ [الْكَهْف: ١٩] فَلم يذكر أَيْن مَدِينَةٍ هِيَ لِأَنَّ مَوْضِعَ الْعِبْرَةِ هُوَ انْبِعَاثُهُمْ وَوُصُولُ رَسُولِهِمْ إِلَى مَدِينَةٍ إِلَى قَوْلِهِ: وَكَذلِكَ أَعْثَرْنا عَلَيْهِمْ لِيَعْلَمُوا أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ [الْكَهْف: ٢١] .

yahut memleketlerinin beyan edildiğini bulamazsın; zira asıl ibret bunun ötesinde yatan sapıklıkları veya imanlarındadır. Nitekim Ashâb-ı Kehf kıssasında Yüce Allah'ın kudretine dair ibret yerleri de böyledir: “Yoksa sen Kehf ve Rakīm ashabının ayetlerimizden şaşılacak bir şey olduğunu mu sandın?” ayetinden “Biz sana onların haberini hak olarak anlatıyoruz; şüphesiz onlar Rablerine inanmış gençlerdi ve biz de onların hidayetini artırdık” [Kehf 9-13] kavline kadar olan ayetlerde onların hangi kavimden ve hangi asırda oldukları zikredilmemiştir. Yine bu kıssadaki: “Şu gümüş paranızla birinizi şehre gönderin” [Kehf 19] kavlinde hangi şehir olduğu zikredilmemiştir; zira ibret mahalli, onların uyanıp elçilerinin bir şehre ulaşması ve nihayet “Böylece Allah'ın vaadinin hak olduğunu bilsinler diye onları buldurduk” [Kehf 21] kavline kadar olan kısımdır.

الْفَائِدَةُ الثَّالِثَةُ:

Üçüncü Fayda:

مَا فِيهَا مِنْ فَائِدَةِ التَّارِيخِ من معرفَة ترَتّب الْمُسَبَّبَاتِ عَلَى أَسْبَابِهَا فِي الْخَيْرِ وَالشَّرِّ وَالتَّعْمِيرِ وَالتَّخْرِيبِ لِتَقْتَدِيَ الْأُمَّةُ وَتَحْذَرَ، قَالَ تَعَالَى: فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً بِما ظَلَمُوا [النَّمْل: ٥٢] وَمَا فِيهَا مِنْ فَائِدَةِ ظُهُورِ الْمُثُلِ الْعُلْيَا فِي الْفَضِيلَةِ وَزَكَاءِ النُّفُوسِ أَوْ ضِدِّ ذَلِكَ.

Ümmetin örnek alması ve sakınması için hayırda, şerde, imar ve tahripte müsebbebatın (sonuçların) sebepleri üzerine terettüp etmesini bilmek gibi tarihin sağladığı faydayı içermesidir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: “İşte zulümleri yüzünden çökmüş ıssız evleri!” [Neml 52]. Yine fazilette, nefislerin arınmışlığında yahut bunun zıddında en üstün örneklerin ortaya çıkması faydasını da ihtiva eder.

الْفَائِدَةُ الرَّابِعَةُ:

Dördüncü Fayda:

مَا فِيهَا مِنْ مَوْعِظَةِ الْمُشْرِكِينَ بِمَا لَحِقَ الْأُمَمَ الَّتِي عَانَدَتْ رُسُلَهَا، وَعَصَتْ أَوَامِرَ رَبِّهَا حَتَّى يَرْعَوُوا عَنْ غَلْوَائِهِمْ، وَيَتَّعِظُوا بِمَصَارِعِ نُظَرَائِهِمْ وَآبَائِهِمْ، وَكَيْفَ يُورِثُ الْأَرْضَ أَوْلِيَاءَهُ وَعِبَادَهُ الصَّالِحِينَ قَالَ تَعَالَى: فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ [الْأَعْرَاف: ١٧٦] وَقَالَ: لَقَدْ كانَ فِي قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِي الْأَلْبابِ [يُوسُف: ١١١] وَقَالَ:

Müşriklerin taşkınlıklarından vazgeçmeleri, emsallerinin ve atalarının helak ediliş yerlerinden ibret almaları ve Allah'ın yeryüzünü dostlarına ve salih kullarına nasıl miras bıraktığını görmeleri için, elçilerine inat edip Rablerinin emirlerine isyan eden milletlerin başına gelenlerle onlara vaaz verilmesidir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: “Artık kıssayı anlat, belki düşünürler” [A'râf 176] ve şöyle buyurmuştur: “Andolsun ki onların kıssalarında akıl sahipleri için bir ibret vardır” [Yûsuf 111] ve şöyle buyurmuştur:

وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الْأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ [الْأَنْبِيَاء: ١٠٥] وَهَذَا فِي الْقِصَصِ الَّتِي يَذْكُرُ فِيهَا مَا لَقِيَهُ الْمُكَذِّبُونَ لِلرُّسُلِ كَقِصَصِ قَوْمِ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَأَهْلِ الرَّسِّ وَأَصْحَابِ الْأَيْكَةِ.

“Andolsun Zikir'den sonra Zebûr'da da yeryüzüne ancak salih kullarımın vâris olacağını yazmıştık” [Enbiyâ 105]. Bu durum, Nûh kavmi, Âd, Semûd, Ress halkı ve Ashâb-ı Eyke kıssaları gibi peygamberleri yalanlayanların uğradıkları akıbetin zikredildiği kıssalarda yer alır.

الْفَائِدَةُ الْخَامِسَةُ:

Beşinci Fayda: