أَنَّ فِي حِكَايَةِ الْقِصَصِ سُلُوكَ أُسْلُوبِ التَّوْصِيفِ وَالْمُحَاوَرَةِ وَذَلِكَ أُسْلُوبٌ لَمْ يَكُنْ مَعْهُودًا للْعَرَب فَكَانَ مجيؤه فِي الْقُرْآنِ ابْتِكَارَ أُسْلُوبٍ جَدِيدٍ فِي الْبَلَاغَةِ الْعَرَبِيَّةِ شَدِيدِ التَّأْثِيرِ فِي نُفُوسِ أَهْلِ اللِّسَانِ، وَهُوَ مِنْ إِعْجَازِ الْقُرْآنِ إِذْ لَا يُنْكِرُونَ أَنَّهُ أُسْلُوبٌ بَدِيعٌ وَلَا يَسْتَطِيعُونَ الْإِتْيَانَ بِمِثْلِهِ إِذْ لَمْ يَعْتَادُوهُ، انْظُرْ إِلَى حِكَايَةِ أَحْوَالِ النَّاسِ فِي الْجَنَّةِ وَالنَّارِ وَالْأَعْرَافِ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ التَّنْبِيهُ عَلَيْهِ فِي الْمُقَدِّمَةِ الْخَامِسَةِ
Kıssaların anlatımında tasvir ve diyalog üslubunun benimsenmesidir. Bu ise Arapların alışık olmadığı bir üsluptu. Dolayısıyla bunun Kur'an'da yer alması, Arap belağatında o dili konuşanların nefislerinde son derece etkili olan yeni bir üslup ortaya koymak (ibdâ etmek) oldu. Bu da Kur'an'ın mucizeliğindendir; zira onlar bunun eşsiz bir üslup olduğunu inkâr edemezler ve alışık olmadıkları için bir benzerini de getiremezler. A'râf suresinde insanların cennet, cehennem ve A'râf'taki hallerinin anlatılışına bakınız; nitekim beşinci mukaddimede buna dikkat çekilmişti.
فَكَانَ مِنْ مُكَمِّلَاتِ عَجْزِ الْعَرَبِ عَنِ الْمُعَارَضَةِ.
Bu da Arapların muarazadan (benzerini getirmekten) aciz kalışlarını tamamlayan unsurlardan oldu.
الْفَائِدَةُ السَّادِسَةُ:
Altıncı Fayda:
أَنَّ الْعَرَبَ بِتَوَغُّلِ الْأُمِّيَّةِ وَالْجَهْلِ فِيهِمْ أَصْبَحُوا لَا تَهْتَدِي عُقُولُهُمْ إِلَّا بِمَا يَقَعُ تَحْتَ الْحِسِّ، أَوْ مَا يُنْتَزَعُ مِنْهُ فَفَقَدُوا فَائِدَةَ الِاتِّعَاظِ بِأَحْوَالِ الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ وَجَهِلُوا مُعْظَمَهَا وَجَهِلُوا أَحْوَالَ الْبَعْضِ الَّذِي عَلِمُوا أَسْمَاءَهُ فَأَعْقَبَهُمْ ذَلِكَ إِعْرَاضًا عَنِ السَّعْيِ لِإِصْلَاحِ
Arapların, ümmilik ve cehaletin içlerine işlemesi sebebiyle, akıllarının ancak duyu organlarının altına giren veya ondan soyutlanan şeylerle doğru yolu bulur hale gelmiş olmasıdır. Bu yüzden geçmiş milletlerin hallerinden ibret alma faydasını kaybettiler; onların çoğunu bilmedikleri gibi, isimlerini bildikleri bazılarının hallerini de bilmediler. Bu durum, kendilerinden öncekilerin helakine sebep olan şeylerden arındırmak suretiyle
أَحْوَالِهِمْ بِتَطْهِيرِهَا مِمَّا كَانَ سَبَبَ هَلَاكِ مَنْ قَبْلَهُمْ، فَكَانَ فِي ذِكْرِ قِصَصِ الْأُمَمِ تَوْسِيعٌ لِعِلْمِ الْمُسْلِمِينَ بِإِحَاطَتِهِمْ بِوُجُودِ الْأُمَمِ وَمُعْظَمِ أَحْوَالِهَا، قَالَ مُشِيرًا إِلَى غَفْلَتِهِمْ قَبْلَ الْإِسْلَامِ: وَسَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ [إِبْرَاهِيم: ٤٥] .
kendi hallerini düzeltmeye çalışmaktan yüz çevirmelerine yol açtı. Dolayısıyla milletlerin kıssalarının zikredilmesinde, Müslümanların milletlerin varlığını ve onların hallerinin çoğunu kavramaları yoluyla ilimlerinin genişletilmesi vardır. [Allah], onların İslam'dan önceki gafletlerine işaret ederek şöyle buyurmuştur: {وَسَكَنْتُمْ فِي مَساكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنا بِهِمْ} “Kendilerine zulmedenlerin yurtlarında oturdunuz ve onlara neler yaptığımız size apaçık belli oldu” [İbrâhîm 45].
الْفَائِدَةُ السَّابِعَةُ:
Yedinci Fayda:
تَعْوِيدُ الْمُسْلِمِينَ عَلَى مَعْرِفَةِ سَعَةِ الْعَالِمِ وَعَظَمَةِ الْأُمَمِ وَالِاعْتِرَافِ لَهَا بِمَزَايَاهَا حَتَّى تُدْفَعَ عَنْهُمْ وَصْمَةُ الْغُرُورِ كَمَا وَعَظَهُمْ قَوْلُهُ تَعَالَى عَنْ قَوْمِ عَادٍ: وَقالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً [فصلت: ١٥] فَإِذَا عَلِمَتِ الْأُمَّةُ جَوَامِعَ الْخَيْرَاتِ وَمُلَائِمَاتِ حَيَاةِ النَّاسِ تَطَلَّبَتْ كُلَّ مَا يَنْقُصُهَا مِمَّا يَتَوَقَّفُ عَلَيْهِ كَمَالُ حَيَاتِهَا وَعَظَمَتِهَا.
Müslümanları dünyanın genişliğini, milletlerin büyüklüğünü bilmeye ve gurur lekesi kendilerinden savulsun diye onların üstünlüklerini itiraf etmeye alıştırmaktır; nitekim Yüce Allah'ın Âd kavmi hakkındaki: {وَقالُوا مَنْ أَشَدُّ مِنَّا قُوَّةً} “Bizden daha kuvvetli kim varmış? dediler” [Fussilet 15] kavliyle onlara vaaz ettiği gibi. Ümmet, hayırların kapsamlı olanlarını ve insanların hayatına uygun düşen şeyleri bildiğinde, hayatının ve büyüklüğünün kemalinin kendisine bağlı olduğu eksiklerini talep eder.
الْفَائِدَةُ الثَّامِنَة:
Sekizinci Fayda:
أَن ينشىء فِي الْمُسْلِمِينَ هِمَّةَ السَّعْيِ إِلَى سِيَادَةِ الْعَالَمِ كَمَا سَادَهُ أُمَمٌ مِنْ قَبْلِهِمْ لِيَخْرُجُوا مِنَ الْخُمُولِ الَّذِي كَانَ عَلَيْهِ الْعَرَبُ إِذْ رَضُوا مِنَ الْعِزَّةِ بِاغْتِيَالِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا فَكَانَ مُنْتَهَى السَّيِّدِ مِنْهُمْ أَنْ يَغْنَمَ صُرَيْمَةً، وَمُنْتَهَى أَمَلُ الْعَامِّيِّ أَنْ يَرْعَى غُنَيْمَةً، وَتَقَاصَرَتْ هِمَمُهُمْ عَنْ تَطَلُّبِ السِّيَادَةِ حَتَّى آلَ بِهِمُ الْحَالُ إِلَى أَنْ فَقَدُوا عِزَّتَهُمْ فَأَصْبَحُوا كَالْأَتْبَاعِ لِلْفُرْسِ وَالرُّومِ، فَالْعِرَاقُ كُلُّهُ وَالْيَمَنُ كُلُّهُ وَبِلَادُ الْبَحْرَيْنِ تَبَعٌ لِسِيَادَةِ الْفُرْسِ، وَالشَّامُ وَمَشَارِفُهُ تَبَعٌ لِسِيَادَةِ الرُّومِ، وَبَقِيَ الْحِجَازُ وَنَجْدٌ لَا غُنْيَةَ لَهُمْ عَنِ الِاعْتِزَازِ بِمُلُوكِ الْعَجَمِ وَالرُّومِ فِي رِحْلَاتِهِمْ وَتِجَارَتِهِمْ.
Müslümanlarda, kendilerinden önceki milletlerin dünyaya hâkim olduğu gibi dünya hâkimiyetine yönelme gayretini ortaya çıkarmaktır; ta ki Arapların içinde bulunduğu ataletten çıksınlar. Çünkü Araplar, izzetten yana birbirlerini gafil avlayıp öldürmeye razı olmuşlardı. Onların efendisinin nihai hedefi küçük bir deve sürüsünü ganimet almak, sıradan birinin nihai ümidi ise küçük bir koyun sürüsünü otlatmaktı. Hâkimiyet talebinde gayretleri yetersiz kaldı, öyle ki durumları izzetlerini kaybedip Fars ve Rumların tâbileri gibi olmalarına vardı. Bütün Irak, bütün Yemen ve Bahreyn beldeleri Fars hâkimiyetine tâbiydi. Şam ve sınır bölgeleri Rum hâkimiyetine tâbiydi. Hicaz ve Necid ise yolculuklarında ve ticaretlerinde Acem ve Rum krallarına sığınarak güç bulmaktan müstağni kalamamıştı.
الْفَائِدَةُ التَّاسِعَةُ:
Dokuzuncu Fayda:
مَعْرِفَةُ أَنَّ قُوَّةَ اللَّهِ تَعَالَى فَوْقَ كُلِّ قُوَّةٍ، وَأَنَّ اللَّهَ يَنْصُرُ مَنْ يَنْصُرُهُ، وَأَنَّهُمْ إِنْ أَخَذُوا بِوَسِيلَتَيِ الْبَقَاءِ: مِنَ الِاسْتِعْدَادِ وَالِاعْتِمَادِ سَلِمُوا مِنْ تَسَلُّطِ غَيْرِهِمْ عَلَيْهِمْ.
Yüce Allah'ın kuvvetinin her kuvvetin üstünde olduğunu, Allah'ın kendisine yardım edene yardım edeceğini ve eğer bekânın iki vesilesi olan hazırlık ve [Allah'a] dayanmaya sarılırlarsa başkalarının kendilerine tahakküm etmesinden kurtulacaklarını bilmektir.
وَذِكْرُ الْعَوَاقِبِ الصَّالِحَةِ لِأَهْلِ الْخَيْرِ. وَكَيْفَ يَنْصُرُهُمُ اللَّهُ تَعَالَى كَمَا فِي قَوْلِهِ: فَنادى فِي الظُّلُماتِ أَنْ لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ [الْأَنْبِيَاء: ٨٧، ٨٨] .
Hayır ehli için güzel akıbetlerin ve Yüce Allah'ın onlara nasıl yardım ettiğinin zikredilmesidir; nitekim şu ayette buyurulduğu gibi: {فَنادى فِي الظُّلُماتِ أَنْ لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ فَاسْتَجَبْنا لَهُ وَنَجَّيْناهُ مِنَ الْغَمِّ وَكَذلِكَ نُنْجِي الْمُؤْمِنِينَ} “Karanlıklar içinde: 'Senden başka hiçbir ilah yoktur, sen münezzehsin, gerçekten ben zalimlerden oldum' diye yalvardı. Biz de onun duasını kabul ettik ve kendisini kederden kurtardık; işte müminleri de böyle kurtarırız” [Enbiyâ 87, 88].
الْفَائِدَةُ الْعَاشِرَةُ:
Onuncu Fayda:
أَنَّهَا يَحْصُلُ مِنْهَا بِالتَّبَعِ فَوَائِدُ فِي تَارِيخِ التَّشْرِيعِ وَالْحَضَارَةِ وَذَلِكَ يَفْتِقُ أَذْهَانَ الْمُسْلِمِينَ لِلْإِلْمَامِ بِفَوَائِدِ الْمَدَنِيَّةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ مَا كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ [يُوسُف: ٧٦] فِي قِرَاءَةِ مَنْ قَرَأَ (دِينِ) بِكَسْرِ
Kıssalardan dolaylı olarak teşri (hukuk) ve medeniyet tarihi alanında faydaların elde edilmesidir; bu da Müslümanların zihinlerini medeniyetin faydalarını kavramaya açar. Yüce Allah'ın: {كَذلِكَ كِدْنا لِيُوسُفَ مَا كانَ لِيَأْخُذَ أَخاهُ فِي دِينِ الْمَلِكِ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ} “İşte biz Yûsuf için böyle bir plan kurduk; yoksa Allah dilemedikçe kralın kanununa göre kardeşini alıkoyamazdı” [Yûsuf 76] kavlinde, (dîn) kelimesini dâl harfinin kesresiyle
الدَّالِ، أَيْ فِي شَرْعِ فِرْعَوْنَ يَوْمَئِذٍ، فَعَلِمْنَا أَنَّ شَرِيعَةَ الْقِبْطِ كَانَتْ تُخَوِّلُ اسْتِرْقَاقَ السَّارِقِ.
okuyanların kıraatine göre [bu ifade], o günkü Firavun'un kanununda demektir. Böylece Kıptîlerin şeriatının hırsızı köleleştirmeye imkan tanıdığını öğrenmiş olduk.
وَقَوْلِهِ: قالَ مَعاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلَّا مَنْ وَجَدْنا مَتاعَنا عِنْدَهُ [يُوسُف: ٧٩] يَدُلُّ عَلَى أَنَّ شَرِيعَتَهُمْ مَا كَانَتْ تُسَوِّغُ أَخْذَ الْبَدَلِ فِي الِاسْتِرْقَاقِ، وَأَنَّ الْحُرَّ لَا يُمْلَكُ إِلَّا بِوَجْهٍ مُعْتَبَرٍ.
Yine [Yûsuf'un]: {قالَ مَعاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلَّا مَنْ وَجَدْنا مَتاعَنا عِنْدَهُ} “Eşyamızı yanında bulduğumuz kimseden başkasını yakalamaktan Allah'a sığınırız dedi” [Yûsuf 79] kavli, onların şeriatının köleleştirmede bedel almayı (başkası yerine birini tutmayı) meşru kılmadığına ve hür kimsenin ancak geçerli bir sebeple mülk edinilebileceğine delalet eder.
وَنَعْلَمُ مِنْ قَوْلِهِ: وَابْعَثْ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ [الشُّعَرَاء: ٣٦] ، فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ [الشُّعَرَاء: ٥٣]
Yine O'nun: {وَابْعَثْ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ} “Şehirlere toplayıcılar gönder” [Şuarâ 36], {فَأَرْسَلَ فِرْعَوْنُ فِي الْمَدائِنِ حاشِرِينَ} “Bunun üzerine Firavun şehirlere toplayıcılar gönderdi” [Şuarâ 53] kavlinden,
أَنَّ نِظَامَ مِصْرَ فِي زَمَنِ مُوسَى إِرْسَالُ الْمُؤَذِّنِينَ وَالْبَرِيحِ بِالْإِعْلَامِ بِالْأُمُورِ الْمُهِمَّةِ. وَنَعْلَمُ مِنْ قَوْلِهِ: قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ لَا تَقْتُلُوا يُوسُفَ وَأَلْقُوهُ فِي غَيابَتِ الْجُبِّ يَلْتَقِطْهُ بَعْضُ السَّيَّارَةِ [يُوسُف: ١٠] أَنَّهُمْ كَانُوا يَعْلَمُونَ وُجُودَ الْأَجْبَابِ فِي الطُّرُقَاتِ وَهِيَ آبَارٌ قَصِيرَةٌ يَقْصِدُهَا الْمُسَافِرُونَ لِلِاسْتِقَاءِ مِنْهَا. وَقَوْلِ يَعْقُوبَ: وَأَخافُ أَنْ يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ [يُوسُف: ١٣] أَنَّ بَادِيَةَ الشَّامِ إِلَى مِصْرَ كَانَتْ تُوجَدُ بِهَا الذِّئَابُ الْمُفْتَرِسَةُ وَقَدِ انْقَطَعَتْ مِنْهَا الْيَوْمَ.
Mûsâ zamanındaki Mısır nizamının, mühim işleri ilan etmek için münadiler ve haberciler göndermek olduğunu öğreniriz. Yine O'nun: {قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ لَا تَقْتُلُوا يُوسُفَ وَأَلْقُوهُ فِي غَيابَتِ الْجُبِّ يَلْتَقِطْهُ بَعْضُ السَّيَّارَةِ} “İçlerinden biri dedi ki: Yûsuf'u öldürmeyin, onu kuyunun derinliklerine bırakın da geçen kafilelerden biri onu alsın” [Yûsuf 10] kavlinden, onların yollarda kuyuların varlığını bildiklerini öğreniriz ki bunlar yolcuların su çekmek için yöneldikleri sığ kuyulardır. Ya'kûb'un: {وَأَخافُ أَنْ يَأْكُلَهُ الذِّئْبُ} “Onu kurdun yemesinden korkarım” [Yûsuf 13] kavlinden ise Şam çölünden Mısır'a kadar olan bölgede yırtıcı kurtların bulunduğunu, günümüzde ise oradan kesildiğini öğreniriz.
وَفِيمَا ذَكَرْنَا مَا يَدْفَعُ عَنْكُمْ هَاجِسًا رَأَيْتُهُ خَطَرَ لِكَثِيرٍ مِنْ أَهْلِ الْيَقِينِ وَالْمُتَشَكِّكِينَ وَهُوَ أَن يُقَال: لماذَا لَمْ يَقَعِ الِاسْتِغْنَاءُ بِالْقِصَّةِ الْوَاحِدَةِ فِي حُصُولِ الْمَقْصُودِ مِنْهَا؟ وَمَا فَائِدَةُ تَكْرَارِ الْقِصَّةِ فِي سُوَرٍ كَثِيرَةٍ؟ وَرُبَّمَا تَطَرَّقَ هَذَا الْهَاجِسُ بِبَعْضِهِمْ إِلَى مَنَاهِجِ الْإِلْحَادِ فِي الْقُرْآنِ. وَالَّذِي يَكْشِفُ لِسَائِرِ الْمُتَحَيِّرِينَ حَيْرَتَهُمْ عَلَى اخْتِلَافِ نَوَايَاهُمْ وَتَفَاوُتِ مَدَارِكِهِمْ أَنَّ الْقُرْآنَ- كَمَا قُلْنَا- هُوَ بِالْخُطَبِ وَالْمَوَاعِظِ أَشْبَهُ مِنْهُ بِالتَّآلِيفِ، وَفَوَائِدُ الْقِصَصِ تجتلبها المناسبات فَتذكر الْقِصَّةُ كَالْبُرْهَانِ عَلَى الْغَرَضِ الْمَسُوقَةِ هِيَ مَعَهُ، فَلَا يُعَدُّ ذِكْرُهَا مَعَ غَرَضِهَا تَكْرِيرًا لَهَا لِأَنَّ سَبْقَ ذِكْرِهَا إِنَّمَا كَانَ فِي مُنَاسَبَاتٍ أُخْرَى. كَمَا لَا يُقَالُ لِلْخَطِيبِ فِي قَوْمٍ، ثُمَّ دَعَتْهُ الْمُنَاسَبَاتُ إِلَى أَنْ وَقَفَ خَطِيبًا فِي مِثْلِ مَقَامِهِ الْأَوَّلِ فَخَطَبَ بِمَعَانٍ تَضَمَّنَتْهَا خُطْبَتُهُ السَّابِقَةُ: إِنَّهُ أَعَادَ الْخُطْبَةَ، بَلْ إِنَّهُ أَعَادَ مَعَانِيَهَا وَلَمْ يُعِدْ أَلْفَاظَ خُطْبَتِهِ. وَهَذَا مَقَامٌ تَظْهَرُ فِيهِ مَقْدِرَةُ الْخُطَبَاءِ فَيَحْصُلُ مِنْ ذِكْرِهَا هَذَا الْمَقْصِدُ الْخِطَابِيُّ. ثُمَّ تَحْصُلُ مَعَهُ مَقَاصِدُ أُخْرَى.
Zikrettiğimiz hususlarda, gerek kesin inanç sahiplerinden gerekse şüpheye düşenlerden pek çoğunun aklına geldiğini gördüğüm şu vesveseyi sizden defedecek açıklamalar vardır: “Ondan maksat hasıl olduğu halde neden tek bir kıssa ile yetinilmedi? Kıssanın pek çok surede tekrarlanmasının faydası nedir?” Hatta bazen bu vesvese bazılarının Kur'an hakkında ilhad (inkâr) yollarına sapmasına yol açmıştır. Bütün bu şaşkınların niyetleri farklı ve idrakleri muhtelif olsa da onların hayretini giderecek husus şudur: Kur'an -daha önce söylediğimiz gibi- telif edilmiş kitaplardan ziyade hitabelere ve vaazlara benzer. Kıssaların sağladığı faydalar ise münasebetler gereğince celbedilir; böylece kıssa, birlikte sevk edildiği amacın bir delili gibi zikredilir. Dolayısıyla onun amacıyla birlikte zikredilmesi, kıssanın bir tekrarı sayılmaz; zira daha önce zikredilmiş olması başka münasebetler dolayısıyladır. Nitekim bir topluluğa hitap eden, sonra şartlar gereği ilk makamına benzer bir yerde hatip olarak durup önceki hutbesinde yer alan manaları içeren bir hutbe irad eden hatip için: “Hutbeyi tekrarladı” denilmez; bilakis manalarını tekrarladı, hutbesinin lafızlarını tekrarlamadı denir. Bu, hatiplerin kudretinin ortaya çıktığı bir makamdır; böylece kıssanın zikredilmesinden bu hitabi maksat hasıl olur. Ardından bununla birlikte başka maksatlar da hasıl olur:
أَحَدُهَا:
Bunlardan biri:
رُسُوخُهَا فِي الْأَذْهَانِ بِتَكْرِيرِهَا.
Tekrar edilmesiyle zihinlerde iyice yerleşmesidir.
الثَّانِي:
İkincisi:
ظُهُورُ الْبَلَاغَةِ، فَإِنَّ تَكْرِيرَ الْكَلَامِ فِي الْغَرَضِ الْوَاحِدِ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَثْقُلَ عَلَى الْبَلِيغِ فَإِذَا جَاءَ اللَّاحِقُ مِنْهُ إِثْرَ السَّابِقِ مَعَ تَفَنُّنٍ فِي الْمَعَانِي بِاخْتِلَافِ طُرُقِ أَدَائِهَا مِنْ مَجَازٍ أَوِ اسْتِعَارَاتٍ أَوْ كِنَايَةٍ. وَتَفَنُّنِ الْأَلْفَاظِ وَتَرَاكِيبِهَا بِمَا تَقْتَضِيهِ الْفَصَاحَةُ وَسَعَةُ اللُّغَةِ بِاسْتِعْمَالِ الْمُتَرَادِفَاتِ مِثْلَ: وَلَئِنْ رُدِدْتُ [الْكَهْف: ٣٦] ، وَلَئِنْ رُجِعْتُ [فصلت: ٥٠] . وَتَفَنُّنِ الْمُحَسِّنَاتِ الْبَدِيعِيَّةِ الْمَعْنَوِيَّةِ وَاللَّفْظِيَّةِ وَنَحْوِ ذَلِكَ كَانَ مِنَ الْحُدُودِ الْقُصْوَى فِي الْبَلَاغَةِ،
Belağatin açığa çıkmasıdır. Zira aynı amaç doğrultusunda sözün tekrar edilmesi belagat sahibine ağır gelen bir husustur. Sonraki söz, öncekinin ardından mecaz, istiare veya kinaye gibi farklı eda yollarıyla manalarda çeşitlilik sağlayarak; fesahatin ve dilin genişliğinin gerektirdiği şekilde eşanlamlı kelimeleri kullanarak -örneğin: {وَلَئِنْ رُدِدْتُ} “Andolsun eğer döndürülürsem” [Kehf 36] ile {وَلَئِنْ رُجِعْتُ} “Andolsun eğer döndürülürsem” [Fussilet 50] gibi- lafız ve terkiplerdeki çeşitlilikle; manevi ve lafzi bediî sanatların çeşitliliği ve benzeri unsurlarla geldiğinde belağatin en üst sınırlarından olur.
فَذَلِكَ وَجْهٌ مِنْ وُجُوهِ الْإِعْجَازِ.
İşte bu, i'câz vecihlerinden bir vecihtir.
الثَّالِثُ:
Üçüncüsü:
أَنْ يَسْمَعَ اللَّاحِقُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي وَقْتِ نُزُولِ الْقُرْآنِ ذِكْرَ الْقِصَّةِ الَّتِي كَانَتْ فَاتَتْهُمْ مُمَاثَلَتُهَا قَبْلَ إِسْلَامِهِمْ أَوْ فِي مُدَّةِ مَغِيبِهِمْ، فَإِنَّ تَلَقِّيَ الْقُرْآنِ عِنْدَ نُزُولِهِ أَوْقَعُ فِي النُّفُوسِ مِنْ تَطَلُّبِهِ مِنْ حَافِظِيهِ.
Kur'an'ın inişi sırasında sonradan gelen müminlerin, Müslüman olmadan önce veya hazır bulunmadıkları sürede kaçırdıkları benzeri kıssaların zikrini işitmeleridir. Çünkü Kur'an'ı indiği anda almak, onu hafızlarından talep etmekten nefislerde daha tesirlidir.
الرَّابِعُ:
Dördüncüsü:
أَنَّ جَمْعَ الْمُؤْمِنِينَ جَمِيعَ الْقُرْآنِ حِفْظًا كَانَ نَادِرًا بَلْ تَجِدُ الْبَعْضَ يَحْفَظُ بَعْضَ السُّورِ فَيَكُونُ الَّذِي حَفِظَ إِحْدَى السُّوَرِ الَّتِي ذُكِرَتْ فِيهَا قِصَّةٌ مُعَيَّنَةٌ عَالِمًا بِتِلْكَ الْقِصَّةِ.
Müminlerin Kur'an'ın tamamını ezberden bir araya getirmesinin nadir olmasıdır. Bilakis bazısının bazı sureleri ezberlediğini görürsün; böylece belirli bir kıssanın zikredildiği surelerden birini ezberleyen kimse o kıssayı bilmiş olur.
كَعِلْمِ مَنْ حَفِظَ سُورَةً أُخْرَى ذُكِرَتْ فِيهَا تِلْكَ الْقِصَّةُ.
Tıpkı o kıssanın zikredildiği başka bir sureyi ezberleyen kimsenin bilgisi gibi.
الْخَامِسُ:
Beşincisi:
أَنَّ تِلْكَ الْقِصَصَ تَخْتَلِفُ حِكَايَةُ الْقِصَّةِ الْوَاحِدَةِ مِنْهَا بِأَسَالِيبَ مُخْتَلِفَةٍ وَيَذْكُرُ فِي بَعْضِ حِكَايَةِ الْقِصَّةِ الْوَاحِدَةِ مَا لَمْ يَذْكُرْ فِي بَعْضِهَا الْآخَرِ وَذَلِكَ لِأَسْبَابٍ:
Bu kıssalardan tek bir kıssanın anlatımının farklı üsluplarla değişmesi ve tek bir kıssanın bir anlatımında zikredilen hususun diğer bazısında zikredilmemesidir. Bu da birtakım sebeplerden ötürüdür:
مِنْهَا تَجَنُّبُ التَّطْوِيلِ فِي الْحِكَايَةِ الْوَاحِدَةِ فَيُقْتَصَرُ عَلَى مَوْضِعِ الْعِبْرَةِ مِنْهَا فِي مَوْضِعٍ وَيُذْكَرُ آخَرُ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ فَيَحْصُلُ مِنْ مُتَفَرِّقِ مَوَاضِعِهَا فِي الْقُرْآنِ كَمَالُ الْقِصَّةِ أَوْ كَمَالُ الْمَقْصُودِ مِنْهَا، وَفِي بَعْضِهَا مَا هُوَ شَرْحٌ لِبَعْضٍ.
Bunlardan biri, tek bir anlatımda uzatmaktan kaçınmaktır; böylece bir yerde ondaki ibret mahalline hasredilir, başka bir yerde diğer bir husus zikredilir. Böylelikle Kur'an'daki dağınık yerlerinden kıssanın tamamı yahut ondan kastedilenin tamamı hasıl olur; bazısında da diğerinin açıklaması olan hususlar bulunur.
وَمِنْهَا أَنْ يَكُونَ بَعْضُ الْقِصَّةِ الْمَذْكُورُ فِي مَوْضِعٍ مُنَاسِبًا لِلْحَالَةِ الْمَقْصُودَةِ مِنْ سَامِعِيهَا، وَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ تَجِدُ ذِكْرًا لِبَعْضِ الْقِصَّةِ فِي مَوْضِعٍ وَتَجِدُ ذِكْرًا لِبَعْضٍ آخَرَ مِنْهَا فِي مَوْضِعٍ آخَرَ لِأَنَّ فِيمَا يُذْكَرُ مِنْهَا مُنَاسَبَةٌ لِلسِّيَاقِ الَّذِي سِيقَتْ لَهُ، فَإِنَّهَا تَارَةً تُسَاقُ إِلَى الْمُشْرِكِينَ، وَتَارَةً إِلَى أَهْلِ الْكِتَابِ، وَتَارَةً تُسَاقُ إِلَى الْمُؤْمِنِينَ، وَتَارَةً إِلَى كِلَيْهِمَا، وَقَدْ تُسَاقُ لِلطَّائِفَةِ مِنْ هَؤُلَاءِ فِي حَالَةٍ خَاصَّةٍ، ثُمَّ تُسَاقُ إِلَيْهَا فِي حَالَةٍ أُخْرَى. وَبِذَلِكَ تَتَفَاوَتُ بِالْإِطْنَابِ وَالْإِيجَازِ عَلَى حَسَبِ الْمَقَامَاتِ، أَلَا تَرَى قِصَّةَ بَعْثِ مُوسَى كَيْفَ بُسِطَتْ فِي سُورَةِ طه وَسُورَةِ الشُّعَرَاءِ، وَكَيْفَ أُوجِزَتْ فِي آيَتَيْنِ فِي سُورَةِ الْفُرْقَانِ [٣٥، ٣٦] : وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَجَعَلْنا مَعَهُ أَخاهُ هارُونَ وَزِيراً فَقُلْنَا اذْهَبا إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَدَمَّرْناهُمْ تَدْمِيراً.
Bunlardan biri de bir yerde zikredilen kıssanın bir kısmının, onu dinleyenlerden hedeflenen duruma uygun olmasıdır. Bundan dolayı bir yerde kıssanın bir kısmının zikredildiğini, başka bir yerde ise diğer bir kısmının zikredildiğini görürsün; zira zikredilen kısımda sevk edildiği bağlama uygunluk vardır. Çünkü kıssa bazen müşriklere, bazen Ehl-i Kitab'a, bazen müminlere, bazen de her ikisine birden sevk edilir. Kimi zaman bunlardan bir zümreye özel bir durumda sevk edilir, sonra aynı zümreye başka bir durumda sevk edilir. Böylelikle makamlara göre itnâb (uzun anlatım) ve îcâz (kısa anlatım) bakımından farklılık gösterir. Mûsâ'nın peygamber olarak gönderiliş kıssasının Tâhâ ve Şuarâ surelerinde nasıl genişçe anlatıldığına, Furkân suresinde ise iki ayette nasıl özetlendiğine bakmaz mısın [35, 36]: {وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ وَجَعَلْنا مَعَهُ أَخاهُ هارُونَ وَزِيراً فَقُلْنَا اذْهَبا إِلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا فَدَمَّرْناهُمْ تَدْمِيراً} “Andolsun biz Mûsâ'ya Kitab'ı verdik ve kardeşi Hârûn'u da ona yardımcı kıldık. 'Ayetlerimizi yalanlayan kavme gidin' dedik; sonunda onları yerle bir ettik.”
وَمِنْهَا أَنَّهُ قَدْ يَقْصِدُ تَارَةً التَّنْبِيهَ عَلَى خَطَأِ الْمُخَاطَبِينَ فِيمَا يَنْقُلُونَهُ مِنْ تِلْكَ الْقِصَّةِ، وَتَارَةً لَا يَقْصِدُ ذَلِكَ.
Bunlardan biri de bazen muhatapların o kıssadan naklettikleri şeylerdeki hataya dikkat çekmeyi kastetmesi, bazen de bunu kastetmemesidir.
فَهَذِهِ تَحْقِيقَاتٌ سَمَحَتْ بِهَا الْقَرِيحَةُ، وَرُبَّمَا كَانَتْ بَعْضُ مَعَانِيهَا فِي كَلَامِ السَّابِقِينَ غَيْرَ صَرِيحَةٍ.
İşte bunlar zihnin elverdiği tahkiklerdir; belki de bunların bazı manaları öncekilerin sözlerinde sarih (açık) değildi.
الْمُقَدِّمَةُ الثَّامِنَةُ فِي اسْمِ الْقُرْآنِ وَآيَاتِهِ وَسُوَرِهِ وَتَرْتِيبِهَا وَأَسْمَائِهَا
Sekizinci Mukaddime: Kur'an'ın İsmi, Âyetleri, Sûreleri, Bunların Tertibi ve İsimleri Hakkında
هَذَا غَرَضٌ لَهُ مَزِيدُ اتِّصَالٍ بِالْقُرْآنِ وَلَهُ اتِّصَالٌ مَتِينٌ بِالتَّفْسِيرِ لِأَنَّ مَا يَتَحَقَّقُ فِيهِ يُنْتَفَعُ بِهِ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ مِنْ فَوَاتِحِ السُّوَرِ، وَمُنَاسِبَةِ بَعْضِهَا لِبَعْضٍ فَيُغْنِي الْمُفَسِّرَ عَنْ إِعَادَتِهِ.
Bu, Kur'an ile pek çok irtibatı olan ve tefsir ile de sağlam bir bağı bulunan bir konudur; zira burada tahkik edilen hususlardan, sure başlarında ve bazısının bazısına uygunluğunda pek çok yerde istifade edilir ve böylece müfessiri bunları tekrar etmekten müstağni kılar.
مَعْلُومٌ لَك أَن مَوضِع عِلْمِ التَّفْسِيرِ هُوَ الْقُرْآنُ لِتِبْيَانِ مَعَانِيهِ وَمَا يَشْتَمِلُ عَلَيْهِ مِنْ إِرْشَادٍ وَهُدًى وَآدَابٍ وَإِصْلَاحِ حَالِ الْأُمَّةِ فِي جَمَاعَتِهَا وَفِي مُعَامَلَتِهَا مَعَ الْأُمَمِ الَّتِي تُخَالِطُهَا بِفَهْمِ دَلَالَتِهِ اللُّغَوِيَّةِ وَالْبَلَاغِيَّةِ، فَالْقُرْآنُ هُوَ الْكَلَامُ الَّذِي أَوْحَاهُ اللَّهُ تَعَالَى كَلَامًا عَرَبِيًّا إِلَى مُحَمَّدٍ ﷺ بِوَاسِطَةِ جِبْرِيلَ عَلَى أَنْ يُبَلِّغَهُ الرَّسُولُ إِلَى الْأُمَّةِ بِاللَّفْظِ الَّذِي أُوحِيَ بِهِ إِلَيْهِ لِلْعَمَلِ بِهِ وَلِقِرَاءَةِ مَا يَتَيَسَّرُ لَهُمْ أَنْ يَقْرَأُوهُ مِنْهُ فِي صَلَوَاتِهِمْ وَجَعَلَ قِرَاءَتَهُ عِبَادَةً.
Tefsir ilminin konusunun; lügat ve belağat delaletini anlamak suretiyle Kur'an'ın manalarını, ihtiva ettiği irşad, hidayet, edep ve ümmetin kendi toplumunda ve temas halinde olduğu diğer milletlerle olan muamelelerinde halinin ıslahını beyan etmek üzere Kur'an olduğu sana malumdur. Kur'an ise; Yüce Allah'ın, Resul'ün amel edilmesi ve namazlarında ondan kolaylarına gelen kısımları okumaları için kendisine vahyolunan lafızla ümmete tebliğ etmesi üzere Cebrail vasıtasıyla Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e Arapça bir kelam olarak vahyettiği ve tilavetini ibadet kıldığı kelamdır.
وَجَعَلَهُ كَذَلِكَ آيَةً عَلَى صِدْقِ الرَّسُولِ فِي دَعْوَاهُ الرِّسَالَةَ عَنِ اللَّهِ إِلَى الْخَلْقِ كَافَّةً بِأَنْ تَحَدَّى مُنْكِرِيهِ وَالْمُتَرَدِّدِينَ فِيهِ مِنَ الْعَرَبِ وَهُمُ الْمُخَاطَبُونَ بِهِ الْأَوَّلُونَ بِأَنَّهُمْ لَا يَسْتَطِيعُونَ مُعَارَضَتَهُ، وَدَعَاهُمْ إِلَيْهَا فَلَمْ يَفْعَلُوا. دَعَاهُمْ أَوَّلَ الْأَمْرِ إِلَى الْإِتْيَانِ بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ فَقَالَ:
Onu aynı şekilde, ilk muhatapları olan Araplardan onu inkâr edenlere ve onda tereddüt edenlere bir benzerini getiremeyecekleri konusunda meydan okuyarak ve onları muarazaya (benzerini getirmeye) davet edip onların da bunu yapamaması suretiyle, Resul'ün bütün yaratılmışlara Allah'tan elçilik davasındaki doğruluğuna bir mucize kıldı. İşin başında onları onun benzeri on sure getirmeye davet ederek şöyle buyurdu:
أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَياتٍ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ فَإِلَّمْ يَسْتَجِيبُوا لَكُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللَّهِ [هُودٍ: ١٣، ١٤] . ثُمَّ اسْتَنْزَلَهُمْ إِلَى أَهْوَنَ مِنْ ذَلِكَ عَلَيْهِمْ فَقَالَ: أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ [يُونُسَ: ٣٨، ٣٩] . ثُمَّ جَاءَ بِأَصْرَحَ مِنْ ذَلِكَ وَأَنْذَرَهُمْ بِأَنَّهُمْ لَيْسُوا بِآتِينَ بِذَلِكَ فَقَالَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٣، ٢٤] : وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَداءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الْآيَةَ. وَقَالَ:
{أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَياتٍ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ فَإِلَّمْ يَسْتَجِيبُوا لَكُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللَّهِ} “Yoksa 'Onu uydurdu' mu diyorlar? De ki: Eğer doğru sözlü iseniz, o halde siz de onun benzeri uydurulmuş on sure getirin ve Allah'tan başka gücünüzün yettiklerini de çağırın! Eğer size cevap veremezlerse, bilin ki o ancak Allah'ın ilmiyle indirilmiştir” [Hûd 13, 14]. Sonra onları bundan daha kolayına indirerek şöyle buyurdu: {أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ بَلْ كَذَّبُوا بِما لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ} “Yoksa 'Onu uydurdu' mu diyorlar? De ki: Eğer doğru sözlü iseniz, o halde onun benzeri bir sure getirin ve Allah'tan başka gücünüzün yettiklerini de çağırın! Hayır, onlar ilmini kavrayamadıkları şeyi yalanladılar” [Yûnus 38, 39]. Sonra bundan daha açık bir ifade getirdi ve bunu kesinlikle getiremeyeceklerini onlara ihtar ederek Bakara suresinde [23, 24] şöyle buyurdu: {وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَداءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ} “Eğer kulumuza indirdiğimizden şüphe içindeyseniz, haydi onun benzeri bir sure getirin ve doğru sözlü iseniz Allah'tan başka şahitlerinizi de çağırın! Eğer yapamazsanız -ki asla yapamayacaksınız- o halde ateşten sakının...” ayeti. Ve şöyle buyurdu:
وَيَقُولُونَ لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَقُلْ إِنَّمَا الْغَيْبُ لِلَّهِ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ [يُونُس: ٢٠] أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ [الْعَنْكَبُوتِ: ٥١] .
{وَيَقُولُونَ لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ فَقُلْ إِنَّمَا الْغَيْبُ لِلَّهِ فَانْتَظِرُوا إِنِّي مَعَكُمْ مِنَ الْمُنْتَظِرِينَ} “'Ona Rabbinden bir mucize indirilmeli değil miydi?' diyorlar. De ki: Gayb ancak Allah'ındır; bekleyin, şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim” [Yûnus 20], {أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “Kendilerine okunmakta olan Kitab'ı sana indirmiş olmamız onlara yetmedi mi? Şüphesiz bunda inanan bir kavim için bir rahmet ve bir öğüt vardır” [Ankebût 51].
وَقَدْ بَيَّنَ النَّبِيءُ ﷺ ذَلِكَ
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu şu sözüyle açıklamıştır:
بِقَوْلِهِ: «مَا مِنَ الْأَنْبِيَاءِ نَبِيءٌ إِلَّا أُوتِيَ مِنَ الْآيَاتِ مَا مِثْلُهُ آمَنَ
«Peygamberlerden hiçbir peygamber yoktur ki, kendisine benzerine insanların iman ettiği
عَلَيْهِ الْبَشَرُ، وَإِنَّمَا كَانَ الَّذِي أُوتِيتُ وَحْيًا أَوْحَاهُ اللَّهُ إِلَيَّ، فَأَرْجُو أَنْ أَكُونَ أَكْثَرَهُمْ تَابِعًا يَوْمَ الْقِيَامَةِ»
mucizeler verilmiş olmasın. Bana verilen ise ancak Allah'ın bana vahyettiği bir vahiydir. Bu sebeple kıyamet gününde tâbisi en çok olan peygamber olmayı umuyorum.»
وَفِي هَذَا الْحَدِيثِ مَعَانٍ جَلِيلَةٌ لَيْسَ هَذَا مَقَامُ بَيَانِهَا وَقَدْ شَرَحْتُهَا فِي تَعْلِيقِي عَلَى «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» الْمُسَمَّى: «النَّظَرُ الْفَسِيحُ عِنْدَ مَضَايِقِ الْأَنْظَارِ فِي الْجَامِعِ الصَّحِيحِ» .
Bu hadiste, beyan edilme yeri burası olmayan yüce manalar vardır; nitekim bunları Sahîh-i Buhârî üzerine yazdığım ve «en-Nazaru'l-Fasîh 'inde Madâyikı'l-Enzâr fi'l-Câmii's-Sahîh» adını verdiğim ta'likimde şerh etmiştim.
فَالْقُرْآنُ اسْمٌ لِلْكَلَامِ الْمُوحَى بِهِ إِلَى النَّبِي ﷺ، وَهُوَ جُمْلَةُ الْمَكْتُوبِ فِي الْمَصَاحِفِ الْمُشْتَمِلِ عَلَى مِائَةٍ وَأَرْبَعَ عَشْرَةَ سُورَةً، أُولَاهَا الْفَاتِحَةُ وَأُخْرَاهَا سُورَةُ النَّاسِ. صَارَ هَذَا الِاسْمُ عَلَمًا عَلَى هَذَا الْوَحْيِ. وَهُوَ عَلَى وَزْنِ فُعْلَانِ وَهِيَ زِنَةٌ وَرَدَتْ فِي أَسْمَاءِ الْمَصَادِرِ مِثْلَ غُفْرَانٍ، وَشُكْرَانٍ وَبُهْتَانٍ، وَوَرَدَتْ زِيَادَةُ النُّونِ فِي أَسْمَاءِ أَعْلَامٍ مِثْلَ عُثْمَانَ وَحَسَّانَ وَعَدْنَانَ. وَاسْمُ قُرْآنٍ صَالِحٌ لِلِاعْتِبَارَيْنِ لِأَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنَ الْقِرَاءَةِ لِأَنَّ أول مَا بدىء بِهِ الرَّسُولُ مِنَ الْوَحْيِ: اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ [العلق: ١] . وَقَالَ تَعَالَى: وَقُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلى مُكْثٍ وَنَزَّلْناهُ تَنْزِيلًا [الْإِسْرَاء: ١٠٦] فَهَمْزَةُ قُرْآنٍ أَصْلِيَّةٌ وَوَزْنُهُ فُعْلَانٌ وَلِذَلِكَ اتَّفَقَ أَكْثَرُ الْقُرَّاءِ عَلَى قِرَاءَةِ لَفْظِ قُرْآنٍ مَهْمُوزًا حَيْثُمَا وَقَعَ فِي التَّنْزِيلِ وَلَمْ يُخَالِفْهُمْ إِلَّا ابْنُ كَثِيرٍ قَرَأَهُ بِفَتْحِ الرَّاءِ بَعْدَهَا أَلِفٌ عَلَى لُغَةِ تَخْفِيفِ الْمَهْمُوزِ وَهِيَ لُغَةٌ حِجَازِيَّةٌ، وَالْأَصْلُ تَوَافُقُ الْقِرَاءَاتِ فِي مَدْلُولِ اللَّفْظِ الْمُخْتَلَفِ فِي قِرَاءَتِهِ. وَقِيلَ هُوَ قُرْآنٌ بِوَزْنِ فَعَّالٍ، مِنَ الْقَرْنِ بَيْنَ الْأَشْيَاءِ أَيِ الْجَمْعِ بَيْنَهَا لِأَنَّهُ قُرِنَتْ سُوَرُهُ بَعْضُهَا بِبَعْضٍ وَكَذَلِكَ آيَاتُهُ وَحُرُوفُهُ وَسُمِّيَ كِتَابُ اللَّهِ قُرْآنًا كَمَا سُمِّيَ الْإِنْجِيلُ الْإِنْجِيلَ، وَلَيْسَ مَأْخُوذًا مِنْ قَرَأْتُ، وَلِهَذَا يُهْمَزُ قَرَأْتُ وَلَا يُهْمَزُ الْقُرْآنُ فَتَكُونُ قِرَاءَةُ ابْنِ كَثِيرٍ جَارِيَةً عَلَى أَنَّهُ اسْمٌ آخَرُ لِكِتَابِ اللَّهِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ.
Kur'an, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahyedilen kelamın ismidir. O, Mushaflarda yazılı olan, ilki Fâtiha ve sonuncusu Nâs suresi olmak üzere yüz on dört sureyi ihtiva eden küllün adıdır. Bu isim, bu vahye özel isim (alem) olmuştur. O, fu'lân (فُعْلَان) veznindedir ki bu vezin gufrân (غُفْرَان), şükrân (شُكْرَان) ve bühtân (بُهْتَان) gibi masdar isimlerinde gelmiştir; nûn ziyadeliği ise Osmân (عُثْمَان), Hassân (حَسَّان) ve Adnân (عَدْنَان) gibi özel isimlerde gelmiştir. Kur'an ismi her iki mülahazaya da elverişlidir; zira o kırâatten türemiştir, çünkü Resul'e vahiyden ilk başlanan şey: {اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ} “Rabbinin adıyla oku” [Alak 1] ayetidir. Yüce Allah da şöyle buyurmuştur: {وَقُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلى مُكْثٍ وَنَزَّلْناهُ تَنْزِيلًا} “Onu insanlara dura dura okuyasın diye kısımlara ayırdığımız bir Kur'an yaptık ve onu peyderpey indirdik” [İsrâ 106]. Dolayısıyla Kur'an'ın hemzesi aslidir ve vezni fu'lân'dır; bu sebeple kurrânın çoğu, Kur'an lafzını vahiyde geçtiği her yerde hemzeli okuma hususunda ittifak etmişlerdir. Onlara sadece İbn Kesîr muhalefet etmiş olup, hemzenin hafifletilmesi lügatine göre -ki bu bir Hicaz lehçesidir- râ'nın fethasından sonra bir elif ile okumuştur. Asıl olan ise, kıraatinde ihtilaf edilen lafzın medlulünde kıraatlerin uyuşmasıdır. Bir görüşe göre o, şeyleri birbirine katmak yani bir araya getirmek manasındaki karn (الْقَرْن) kökünden fa''âl vezninde bir kur'ândır; zira sureleri birbirine katılmış, ayetleri ve harfleri de böyledir. İncil'e İncil denildiği gibi Allah'ın Kitabı'na da Kur'an denilmiştir ve o kara'tü (قَرَأْتُ) fiilinden alınmamıştır. Bu sebeple kara'tü hemzeli okunur ama Kur'an hemzeli okunmaz; dolayısıyla İbn Kesîr'in kıraati, bu veche göre onun Allah'ın Kitabı için başka bir isim oluşuna uygun düşer.
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ زَعَمَ أَنَّ قُرْآنَ جَمْعُ قَرِينَةٍ أَيِ اسْمُ جَمْعٍ، إِذْ لَا يُجْمَعُ مِثْلُ قَرِينَةٍ عَلَى وَزْنِ فُعَالٍ فِي التَّكْثِيرِ فَإِنَّ الْجُمُوعَ الْوَارِدَةَ عَلَى وَزْنِ فُعَالٍ مَحْصُورَةٌ لَيْسَ هَذَا مِنْهَا، وَالْقَرِينَةُ الْعَلَامَةُ، قَالُوا لِأَنَّ آيَاتِهِ يُصَدِّقُ بَعْضُهَا بَعْضًا فَهِيَ قَرَائِنُ عَلَى الصِّدْقِ.
İnsanlardan kimisi de Kur'an'ın karîne (قَرِينَة) kelimesinin çoğulu yani ismi cem'i olduğunu iddia etmiştir; zira karîne benzeri kelimeler kesret çoğulu olarak fu'âl vezninde cem edilmez, çünkü fu'âl vezninde gelen çoğullar sınırlıdır ve bu onlardan değildir. Karîne ise alamet demektir. Demişlerdir ki: Çünkü onun ayetleri birbirini doğrular, dolayısıyla onlar doğruluğa delalet eden karinelerdir (alametlerdir).
فَاسْمُ الْقُرْآنِ هُوَ الِاسْمُ الَّذِي جُعِلَ عَلَمًا عَلَى الْوَحْيِ الْمُنَزَّلِ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ، وَلَمْ يَسْبِقْ أَنْ أُطْلِقَ عَلَى غَيْرِهِ قَبْلَهُ، وَهُوَ أَشْهَرُ أَسْمَائِهِ وَأَكْثَرُهَا وُرُودًا فِي آيَاتِهِ وَأَشْهَرُهَا دَوَرَانًا عَلَى أَلْسِنَةِ السَّلَفِ.
Kur'an ismi, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilen vahye özel isim (alem) kılınan isimdir ve ondan önce başka hiçbir şeye verilmemiştir. O, onun en meşhur ismi, ayetlerinde en çok geçeni ve Selef'in dillerinde en yaygın dolaşanıdır.
وَلَهُ أَسْمَاءٌ أُخْرَى هِيَ فِي الْأَصْلِ أَوْصَافٌ أَوْ أَجْنَاسٌ أَنْهَاهَا فِي «الْإِتْقَانِ» إِلَى نَيِّفٍ وَعِشْرِينَ. وَالَّذِي اشْتُهِرَ إِطْلَاقُهُ عَلَيْهِ مِنْهَا سِتَّةٌ: التَّنْزِيلُ، وَالْكِتَابُ، وَالْفُرْقَانُ، وَالذِّكْرُ، وَالْوَحْيُ، وَكَلَامُ اللَّهِ.
Onun aslen vasıf veya cins olan başka isimleri de vardır ki [Süyûtî] el-İtkân'da bunları yirminin üzerine çıkarmıştır. Bunlardan ona nispet edilmesi meşhur olanlar altı tanedir: et-Tenzîl, el-Kitâb, el-Furkân, ez-Zikr, el-Vahy ve Kelâmullâh.
فَأَمَّا الْفُرْقَانِ فَهُوَ فِي الْأَصْلِ اسْمٌ لِمَا يُفَرَّقُ بِهِ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ وَهُوَ مَصْدَرٌ، وَقَدْ
el-Furkân'a gelince; o aslen hak ile batılın arasını ayıran şeyin ismidir ve bir masdardır; ve
وُصِفَ يَوْمَ بَدْرٍ بِيَوْمِ الْفُرْقَانِ وَأُطْلِقَ عَلَى الْقُرْآنِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: تَبارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقانَ عَلى عَبْدِهِ [الْفرْقَان: ١] وَقَدْ جُعِلَ هَذَا الِاسْمُ عَلَمًا عَلَى الْقُرْآنِ بِالْغَلَبَةِ مِثْلَ التَّوْرَاةِ عَلَى الْكِتَابِ الَّذِي جَاءَ بِهِ مُوسَى وَالْإِنْجِيلِ عَلَى الْوَحْيِ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَى عِيسَى قَالَ تَعَالَى:
Bedir günü de Yevmu'l-Furkan (ayrım günü) olarak nitelenmiştir. Yüce Allah'ın şu kavlinde de Kur'an'a bu isim verilmiştir: { تَبارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقانَ عَلى عَبْدِهِ } “Kuluna Furkân'ı indiren [Allah] pek yücedir” [Furkân 1]. Tıpkı Mûsâ'nın getirdiği kitaba Tevrat, Îsâ'ya indirilen vahye İncil dendiği gibi, bu isim de galebe yoluyla Kur'an'a özel isim kılınmıştır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ (١) إِلَى قَوْلِهِ: وَأَنْزَلَ التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ مِنْ قَبْلُ هُدىً لِلنَّاسِ وَأَنْزَلَ الْفُرْقانَ [آل عمرَان: ٣، ٤] فَوَصَفَهُ أَوَّلًا بِالْكِتَابِ وَهُوَ اسْمُ الْجِنْسِ الْعَامِّ ثُمَّ عَبَّرَ عَنْهُ بِاسْمِ الْفُرْقَانِ عَقِبَ ذِكْرِ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَهُمَا عَلَمَانِ لِيُعْلَمَ أَنَّ الْفُرْقَانَ عَلَمٌ عَلَى الْكِتَابِ الَّذِي أُنْزِلَ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ.
{ نَزَّلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ (١) }'dan { وَأَنْزَلَ التَّوْراةَ وَالْإِنْجِيلَ مِنْ قَبْلُ هُدىً لِلنَّاسِ وَأَنْزَلَ الْفُرْقانَ } “Sana Kitab'ı indirdi... Daha önce de insanlara bir hidayet rehberi olarak Tevrat'ı ve İncil'i indirmişti. Furkân'ı da indirdi” [Âl-i İmrân 3-4] kavline kadar; [Cenâb-ı Hak] onu önce genel cins ismi olan "el-Kitâb" ile nitelemiş, ardından iki özel isim olan Tevrat ve İncil'in zikrinin hemen akabinde ondan "el-Furkân" ismiyle bahsetmiştir ki, Furkân'ın da Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilen kitabın özel ismi olduğu bilinsin.
وَوَجْهُ تَسْمِيَتِهِ الْفُرْقَانَ أَنَّهُ امْتَازَ عَنْ بَقِيَّةِ الْكُتُبِ السَّمَاوِيَّةِ بِكَثْرَةِ مَا فِيهِ مِنْ بَيَانِ التَّفْرِقَةِ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ، فَإِنَّ الْقُرْآنَ يُعَضِّدُ هَدْيَهُ بِالدَّلَائِلِ وَالْأَمْثَالِ وَنَحْوِهَا، وَحَسْبُكَ مَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ مِنْ بَيَانِ التَّوْحِيدِ وَصِفَاتِ اللَّهِ مِمَّا لَا تَجِدُ مِثْلَهُ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Ona el-Furkân adının verilmesinin sebebi, hak ile batıl arasındaki ayrımı açıklayan hususların onda çokça bulunmasıyla diğer semavi kitaplardan ayrılmasıdır. Zira Kur'an sunduğu hidayeti delillerle, darb-ı mesellerle ve benzerleriyle destekler. Tevhid ve Allah'ın sıfatlarına dair ihtiva ettiği açıklamalar sana kâfidir ki bunların benzerini Tevrat ve İncil'de bulamazsın; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ [الشورى: ١١] وَأَذْكُرُ لَكَ مِثَالًا يَكُونُ تَبْصِرَةً لَكَ فِي مَعْنَى كَوْنِ الْقُرْآنِ فُرْقَانًا وَذَلِكَ أَنَّهُ حَكَى صِفَةَ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ ﷺ الْوَارِدَةَ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ بِقَوْلِهِ:
{ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” [Şûrâ 11]. Kur'an'ın bir furkan oluşunun manası hususunda sana bir basiret sağlayacak şu örneği zikredeyim: O, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabının Tevrat ve İncil'de geçen vasfını şu kavliyle nakletmiştir:
وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ الْآيَاتُ من سُورَة الْفَتْح (٢) [٢٩] فَلَمَّا وَصَفَهُمُ الْقُرْآنُ قَالَ: كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ الْآيَةَ- آلِ عِمْرَانَ [١١٠] فَجَمَعَ فِي هَاتِهِ الْجُمْلَةِ جَمِيعَ أَوْصَافِ الْكَمَالِ.
{ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ } Fetih Suresi'ndeki ayetler (2) [29]. Kur'an onları kendisi nitelediğinde ise şöyle demiştir: { كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ } “Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz” ayeti [Âl-i İmrân 110]. Böylece bu cümlede bütün kemal sıfatlarını toplamıştır.
وَأَمَّا إِنِ افْتَقَدْتَ نَاحِيَةَ آيَاتِ أَحْكَامِهِ فَإِنَّكَ تَجِدُهَا مُبَرَّأَةً مِنَ اللَّبْسِ وَبَعِيدَةً عَنْ تَطَرُّقِ الشُّبْهَةِ، وَحَسْبُكَ قَوْلَهُ: فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ مَثْنى وَثُلاثَ وَرُباعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَواحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ ذلِكَ أَدْنى أَلَّا تَعُولُوا [النِّسَاء: ٣] فَإِنَّكَ لَا تَجِدُ فِي التَّوْرَاةِ جُمْلَةً تُفِيدُ هَذَا الْمَعْنَى بَلْهَ مَا فِي الْإِنْجِيلِ. وَهَذَا مِنْ مُقْتَضَيَاتِ كَوْنِ الْقُرْآنِ مُهَيْمِنًا عَلَى الْكُتُبِ السَّالِفَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ [الْمَائِدَة: ٤٨] وَسَيَأْتِي بَيَانُ هَذَا فِي أَوَّلِ آلِ عِمْرَانَ.
Hüküm ayetleri yönünü inceleyecek olursan, onların kapalılıktan arınmış ve şüphe sızmasından uzak olduğunu görürsün. Şu kavli sana yeter: { فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ مَثْنى وَثُلاثَ وَرُباعَ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا تَعْدِلُوا فَواحِدَةً أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ ذلِكَ أَدْنى أَلَّا تَعُولُوا } “Kadınlardan size helal olanlardan ikişer, üçer, dörder nikahlayın. Şayet adaleti sağlayamamaktan korkarsanız bir tane veya sahip olduğunuz cariyelerle [yetinin]. Haksızlık etmemeniz için en uygun olanı budur” [Nisâ 3]. Zira İncil bir yana dursun, Tevrat'ta bile bu manayı ifade eden bir cümle bulamazsın. Bu durum, Yüce Allah'ın: { وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ } “Sana da, kendisinden önceki Kitab'ı doğrulayıcı ve onun üzerinde bir gözetici/koruyucu (müheymin) olarak Kitab'ı hak ile indirdik” [Mâide 48] kavlinde [belirtilen], Kur'an'ın önceki kitaplar üzerine müheymin olmasının gereklerindendir. Bunun açıklaması Âl-i İmrân'ın başında gelecektir.
وَأَمَّا التَّنْزِيلُ فَهُوَ مَصْدَرُ نَزَّلَ، أُطْلِقَ عَلَى الْمُنْزَلِ بِاعْتِبَارِ أَنَّ أَلْفَاظَ الْقُرْآنِ أُنْزِلَتْ مِنَ السَّمَاءِ
et-Tenzîl'e gelince; o, nezzele (نَزَّلَ) fiilinin masdarı olup Kur'an lafızlarının semadan indirilmiş olması itibarıyla indirilen şey (el-münzel) için kullanılmıştır.
قَالَ تَعَالَى: تَنْزِيلٌ مِنَ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ كِتابٌ فُصِّلَتْ آياتُهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ [فصلت: ٢، ٣] وَقَالَ: تَنْزِيلُ الْكِتابِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ [السَّجْدَة: ٢] .
Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { تَنْزِيلٌ مِنَ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ كِتابٌ فُصِّلَتْ آياتُهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “[Bu Kitap] Rahmân ve Rahîm olandan indirilmedir. Bilen bir kavim için ayetleri Arapça bir Kur'an olarak açıklanmış bir kitaptır” [Fussilet 2-3] ve şöyle buyurmuştur: { تَنْزِيلُ الْكِتابِ لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Bu Kitab'ın indirilişi, âlemlerin Rabbindendir; onda hiçbir şüphe yoktur” [Secde 2].
وَأَمَّا الْكِتَابُ فَأَصْلُهُ اسْمُ جِنْسٍ مُطْلَقٌ وَمَعْهُودٌ. وَبِاعْتِبَارِ عَهْدِهِ أُطْلِقَ عَلَى الْقُرْآنِ كَثِيرًا قَالَ تَعَالَى: ذلِكَ الْكِتابُ لَا رَيْبَ فِيهِ [الْبَقَرَة: ٢] ، وَقَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلى عَبْدِهِ الْكِتابَ [الْكَهْف: ١] وَإِنَّمَا سُمِّيَ كِتَابًا لِأَنَّ اللَّهَ جَعَلَهُ جَامِعًا لِلشَّرِيعَةِ فَأَشْبَهَ التَّوْرَاةَ لِأَنَّهَا كَانَتْ مَكْتُوبَةً فِي زَمَنِ الرَّسُولِ الْمُرْسَلِ بِهَا، وَأَشْبَهَ الْإِنْجِيلَ الَّذِي لَمْ يُكْتَبْ فِي زَمَنِ الرَّسُولِ الَّذِي أُرْسِلَ بِهِ وَلَكِنَّهُ كَتَبَهُ بَعْضُ أَصْحَابِهِ وأصحابهم، وَأَن اللَّهَ أَمَرَ رَسُولَهُ أَنْ يَكْتُبَ كُلَّ مَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ مِنْهُ لِيَكُونَ حُجَّةً عَلَى الَّذِينَ يَدْخُلُونَ فِي الْإِسْلَامِ وَلَمْ يَتَلَقَّوْهُ بِحِفْظِ قُلُوبِهِمْ. وَفِي هَذِهِ التَّسْمِيَةِ مُعْجِزَةٌ لِلرَّسُولِ ﷺ بِأَنَّ مَا أُوحِيَ إِلَيْهِ سَيُكْتَبُ فِي الْمَصَاحِفِ قَالَ تَعَالَى: وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَمَنْ حَوْلَها [الْأَنْعَام: ٩٢] ، وَقَالَ: وَهذا ذِكْرٌ (١) مُبارَكٌ أَنْزَلْناهُ أَفَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ [الْأَنْبِيَاء: ٥٠] وَغَيْرُ ذَلِكَ، وَلِذَلِكَ اتَّخَذَ النَّبِيءُ ﷺ مِنْ أَصْحَابِهِ كُتَّابًا يَكْتُبُونَ مَا أُنْزِلَ إِلَيْهِ وَمن أَوَّلِ مَا ابْتُدِئَ نُزُولُهُ، وَمِنْ أَوَّلِهِمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَعْدِ بْنِ أَبِي سَرْحٍ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ، وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ، وَمُعَاوِيَةُ بْنُ أَبِي سُفْيَانَ. وَقَدْ وُجِدَ جَمِيعُ مَا حَفِظَهُ الْمُسْلِمُونَ فِي قُلُوبِهِمْ عَلَى قَدْرِ مَا وَجَدُوهُ مَكْتُوبًا يَوْمَ أَمَرَ أَبُو بَكْرٍ بِكِتَابَةِ الْمُصْحَفِ.
el-Kitâb'a gelince; onun aslı mutlak ve ahdî bir cins ismidir. Ahdî oluşu hasebiyle Kur'an'a çokça isim olarak verilmiştir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { ذلِكَ الْكِتابُ لَا رَيْبَ فِيهِ } “İşte o Kitap; onda hiçbir şüphe yoktur” [Bakara 2] ve şöyle buyurmuştur: { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَنْزَلَ عَلى عَبْدِهِ الْكِتابَ } “Hamd, kuluna Kitab'ı indiren Allah'a mahsustur” [Kehf 1]. Ona kitap denilmesinin sebebi; Allah'ın onu şeriatı toplayıcı kılmasıdır. Böylece o, kendisiyle gönderilen peygamberin zamanında yazılmış olan Tevrat'a benzemiş; kendisiyle gönderilen peygamberin zamanında yazılmayıp da ashabından bazılarının ve onların talebelerinin yazdığı İncil'e de benzemiştir. Bir de Allah, İslam'a giren ve onu kalpten ezberleyerek alamayan kimselere karşı bir hüccet olsun diye peygamberine, kendisine indirilen her şeyi yazdırmasını emretmiştir. Bu isimlendirmede, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için kendisine vahyedilen şeylerin mushaflarda yazılacağına dair bir mucize vardır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَهذا كِتابٌ أَنْزَلْناهُ مُبارَكٌ مُصَدِّقُ الَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَمَنْ حَوْلَها } “Bu da indirdiğimiz mübarek, kendinden öncekileri doğrulayıcı ve şehirlerin anasını (Mekke'yi) ve etrafındakileri uyarman için [gönderilen] bir kitaptır” [En'âm 92] ve şöyle buyurmuştur: { وَهذا ذِكْرٌ (١) مُبارَكٌ أَنْزَلْناهُ أَفَأَنْتُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ } “İşte bu, indirdiğimiz mübarek bir zikirdir. Şimdi siz onu mu inkâr ediyorsunuz?” [Enbiyâ 50] ve daha başka ayetler. Bu sebeple Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, inişi başladığı ilk andan itibaren ashabından kendisine indirilenleri yazan katipler edinmiştir. Onların ilklerinden olanlar: Abdullah b. Sa'd b. Ebî Serh, Abdullah b. Amr b. el-Âs, Zeyd b. Sâbit ve Muâviye b. Ebî Süfyân'dır. Müslümanların kalplerinde ezberledikleri her şey, Ebû Bekir'in mushafın yazılmasını emrettiği gün yazılı olarak buldukları kadarıyla tam olarak mevcut bulunmuştur.
وَأَمَّا الذِّكْرُ فَقَالَ تَعَالَى: وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ [النَّحْل: ٤٤] أَيْ لِتُبَيِّنَهُ لِلنَّاسِ، وَذَلِكَ أَنَّهُ تَذْكِيرٌ بِمَا يَجِبُ عَلَى النَّاسِ اعْتِقَادُهُ وَالْعَمَلُ بِهِ.
ez-Zikr'e gelince; Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الذِّكْرَ لِتُبَيِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَيْهِمْ } “İnsanlara, kendilerine indirileni açıklayasın diye sana da bu zikri indirdik” [Nahl 44] yani onu insanlara açıklayasın diye. Bu da, onun insanların inanması ve amel etmesi gereken şeyleri bir hatırlatma (tezkîr) olmasındandır.
وَأَمَّا الْوَحْيُ فَقَالَ تَعَالَى: قُلْ إِنَّما أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ [الْأَنْبِيَاء: ٤٥] وَوَجْهُ هَذِهِ التَّسْمِيَةِ أَنَّهُ أُلْقِيَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ بِوَاسِطَةِ الْمَلَكِ وَذَلِكَ الْإِلْقَاءُ يُسَمَّى وَحْيًا لِأَنَّهُ يُتَرْجِمُ عَنْ مُرَادِ اللَّهِ تَعَالَى فَهُوَ كَالْكَلَامِ الْمُتَرْجَمِ عَنْ مُرَادِ الْإِنْسَانِ، وَلِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ تَأْلِيفُ تَرَاكِيبِهِ مِنْ فِعْلِ الْبَشَرِ.
el-Vahy'e gelince; Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قُلْ إِنَّما أُنْذِرُكُمْ بِالْوَحْيِ } “De ki: Ben sizi ancak vahiy ile uyarıyorum” [Enbiyâ 45]. Bu isimlendirmenin sebebi, onun melek vasıtasıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ilka edilmesidir. Bu ilka ediliş vahiy olarak isimlendirilir; zira o, Yüce Allah'ın muradına tercüman olur, dolayısıyla insanın muradına tercüman olan kelam gibidir ve [bir diğer sebep de] onun terkiplerinin dizilişinin insan fiilinden olmamasıdır.
وَأَمَّا كَلَامُ اللَّهِ فَقَالَ تَعَالَى: وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجارَكَ فَأَجِرْهُ حَتَّى يَسْمَعَ كَلامَ اللَّهِ [التَّوْبَة: ٦] .
Kelâmullâh'a gelince; Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجارَكَ فَأَجِرْهُ حَتَّى يَسْمَعَ كَلامَ اللَّهِ } “Eğer müşriklerden biri senden sığınma hakkı dilerse, Allah'ın kelâmını işitinceye kadar ona sığınma hakkı tanı” [Tevbe 6].
وَاعْلَمْ أَنَّ أَبَا بَكْرٍ ﵁ لَمَّا أَمَرَ بِجَمْعِ الْقُرْآنِ وَكِتَابَتِهِ كَتَبُوهُ عَلَى الْوَرَقِ فَقَالَ لِلصَّحَابَةِ: الْتَمِسُوا اسْمًا، فَقَالَ بَعْضُهُمْ سُمُّوهُ إِنْجِيلًا فَكَرِهُوا ذَلِكَ مِنْ أَجْلِ النَّصَارَى،
Bil ki Ebû Bekir radıyallâhu anh Kur'an'ın toplanmasını ve yazılmasını emrettiğinde, onu kâğıt [yapraklar] üzerine yazdılar. Bunun üzerine sahabilere: "[Ona bir] isim bulun" dedi. Bazıları: "Ona İncil adını verin" dediler; fakat Hristiyanlardan ötürü bunu hoş görmediler,
وَقَالَ بَعْضُهُمْ سَمُّوهُ السِّفْرَ فَكَرِهُوهُ مِنْ أَجْلِ أَنَّ الْيَهُودَ يُسَمُّونَ التَّوْرَاةَ السِّفْرَ، فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ: رَأَيْتُ بِالْحَبَشَةِ كِتَابًا يَدْعُونَهُ الْمُصْحَفَ فَسَمُّوهُ مُصْحَفًا (يَعْنِي أَنَّهُ رَأَى كِتَابًا غير الْإِنْجِيل) .
Bazıları da "Ona Sifr adını verin" dedi, fakat Yahudilerin Tevrat'a Sifr adını vermelerinden ötürü bunu da hoş görmediler. Bunun üzerine Abdullah b. Mes'ûd: "Habeşistan'da bir kitap görmüştüm, ona mushaf diyorlardı" dedi; böylece ona mushaf adını verdiler (yani İncil'den başka bir kitap görmüştü).
آيَات الْقُرْآن
KUR'AN'IN AYETLERİ
الْآيَةُ: هِيَ مِقْدَارٌ مِنَ الْقُرْآنِ مُرَكَّبٌ وَلَوْ تَقْدِيرًا أَوْ إِلْحَاقًا، فَقَوْلِي وَلَوْ تَقْدِيرًا لِإِدْخَالِ قَوْلِهِ تَعَالَى: مُدْهامَّتانِ [الرَّحْمَن: ٦٤] إِذِ التَّقْدِيرُ هُمَا مُدْهَامَّتَانِ، وَنَحْو: وَالْفَجْرِ [الْفجْر:
Ayet: Kur'an'dan takdiren veya ilhâken de olsa mürekkep (birleşik) bir miktardır. "Takdiren de olsa" sözüm, Yüce Allah'ın { مُدْهامَّتانِ } “Koyu yeşildirler” [Rahmân 64] kavlini dahil etmek içindir; zira takdiri "hümâ müdhâmmetân" (ikisi koyu yeşildir) şeklindedir; ve şu kavli gibidir: { وَالْفَجْرِ } [Fecr:
١] إِذِ التَّقْدِيرُ أُقْسِمُ بِالْفَجْرِ. وَقَوْلِي أَوْ إِلْحَاقًا: لِإِدْخَالِ بَعْضِ فَوَاتِحِ السُّوَرِ مِنَ الْحُرُوفِ الْمُقَطَّعَةِ فَقَدْ عُدَّ أَكْثَرُهَا فِي الْمَصَاحِفِ آيَاتٌ مَا عَدَا: الر، وَالمر، وَطس، وَذَلِكَ أَمْرٌ تَوْقِيفِيٌّ وَسُنَّةٌ مُتَّبَعَةٌ وَلَا يَظْهَرُ فَرْقٌ بَيْنَهَا وَبَيْنَ غَيْرِهَا.
1] “Fecre andolsun”; zira takdiri "uksîmu bi'l-fecr" (fecre yemin ederim) şeklindedir. "Veya ilhâken" sözüm ise, sure başlarındaki bazı hurûf-ı mukattaayı dahil etmek içindir; nitekim mushaflarda: { الر }, { المر } ve { طس } müstesna, bunların çoğu ayet sayılmıştır. Bu ise tevkîfî bir durum ve uyulan bir sünnettir; onlar ile diğerleri arasında [zahiren] bir fark görünmez.
وَتَسْمِيَةُ هَذِهِ الْأَجْزَاءِ آيَاتٌ هُوَ مِنْ مُبْتَكَرَاتِ الْقُرْآنِ، قَالَ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ [آل عمرَان: ٧] وَقَالَ: كِتابٌ أُحْكِمَتْ آياتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ [هود: ١] . وَإِنَّمَا سُمِّيَتْ آيَةً لِأَنَّهَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّهَا مُوحًى بِهَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ لِأَنَّهَا تَشْتَمِلُ عَلَى مَا هُوَ مِنَ الْحَدِّ الْأَعْلَى فِي بَلَاغَةِ نَظْمِ الْكَلَامِ، وَلِأَنَّهَا لِوُقُوعِهَا مَعَ غَيْرِهَا مِنَ الْآيَاتِ جُعِلَتْ دَلِيلًا عَلَى أَنَّ الْقُرْآنَ مُنَزَّلٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَلَيْسَ مِنْ تَأْلِيفِ الْبَشَرِ إِذْ قد تحدّى النَّبِي بِهِ أَهْلَ الْفَصَاحَةِ وَالْبَلَاغَةِ مِنْ أَهْلِ اللِّسَانِ الْعَرَبِيِّ فَعَجَزُوا عَنْ تَأْلِيفِ مِثْلِ سُورَةٍ مِنْ سُوَرِهِ. فَلِذَا لَا يَحِقُّ لِجُمَلِ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ أَنْ تُسَمَّى آيَاتٍ إِذْ لَيْسَتْ فِيهَا هَذِهِ الْخُصُوصِيَّةُ فِي اللُّغَةِ الْعِبْرَانِيَّةِ وَالْآرَامِيَّةِ، وَأَمَّا مَا وَرَدَ فِي حَدِيثِ رَجْمِ الْيَهُودِيَّيْنِ اللَّذَيْنِ زَنَيَا مِنْ قَوْلِ الرَّاوِي: «فَوَضَعَ الَّذِي نَشَرَ التَّوْرَاةَ يَدَهُ عَلَى آيَةِ الرَّجْمِ» فَذَلِكَ تَعْبِيرٌ غَلَبَ عَلَى لِسَانِ الرَّاوِي عَلَى وَجْهِ الْمُشَاكَلَةِ التَّقْدِيرِيَّةِ تَشْبِيهًا بِجُمَلِ الْقُرْآنِ، إِذْ لَمْ يَجِدْ لَهَا اسْمًا يُعَبِّرُ بِهِ عَنْهَا.
Bu cüzlerin "ayetler" olarak isimlendirilmesi Kur'an'ın getirdiği özgün kullanımlardandır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتابَ مِنْهُ آياتٌ مُحْكَماتٌ } “Sana Kitab'ı indiren O'dur. Ondan bir kısım ayetler muhkemdir” [Âl-i İmrân 7] ve şöyle buyurmuştur: { كِتابٌ أُحْكِمَتْ آياتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ } “Bu, ayetleri muhkem kılınmış, sonra da açıklanmış bir kitaptır” [Hûd 1]. Ona ayet denilmesinin sebebi; söz diziminin belagatinde en üst sınırda bulunan özellikleri ihtiva etmesinden ötürü, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e Allah katından vahyedildiğine dair bir delil olmasıdır. Ayrıca diğer ayetlerle birlikte bulunması sebebiyle, Kur'an'ın insan ürünü olmayıp Allah katından indirilmiş olduğuna delil kılınmıştır; nitekim Peygamber onunla Arap dilinin fesahat ve belagat ehline meydan okumuş, onlar ise onun surelerinden bir surenin benzerini bile oluşturmaktan aciz kalmışlardır. Bu sebeple Tevrat ve İncil'in cümlelerinin "ayetler" olarak isimlendirilmesi doğru olmaz; çünkü İbrani ve Arami dilinde bu hususiyet yoktur. Zina eden iki Yahudinin recmedilmesi hadisinde ravi'nin: "Tevrat'ı açan kişi elini recim ayetinin üzerine koydu" şeklindeki sözüne gelince; bu, ravinin diline Kur'an cümlelerine benzeterek takdirî bir müşâkele (benzeştirme) yoluyla galip gelen bir ifadedir; çünkü onun için ifade edebileceği başka bir isim bulamamıştır.
وَتَحْدِيدُ مَقَادِيرِ الْآيَاتِ مَرْوِيٌّ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ وَقَدْ تَخْتَلِفُ الرِّوَايَةُ فِي بَعْضِ الْآيَاتِ وَهُوَ مَحْمُولٌ عَلَى التَّخْيِيرِ فِي حَدِّ تِلْكَ الْآيَاتِ الَّتِي تَخْتَلِفُ فِيهَا الرِّوَايَةُ فِي تَعْيِينِ مُنْتَهَاهَا وَمُبْتَدَإِ مَا بَعْدَهَا، فَكَانَ أَصْحَابُ النَّبِيءِ ﷺ عَلَى عِلْمٍ مِنْ تَحْدِيدِ الْآيَاتِ. قُلْتُ وَفِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ أَنَّ فَاتِحَةَ الْكِتَابِ السَّبْعُ الْمَثَانِي أَيِ السَّبْعُ الْآيَاتِ.
Ayetlerin miktarlarının belirlenmesi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilmiştir. Bazı ayetlerde rivayet farklılık gösterebilir ki bu, nerede bittiği ve sonrasının nereden başladığı hususunda rivayetin ihtilaf ettiği bu ayetlerin sınırında muhayyerliğe hamledilir. Dolayısıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı ayetlerin sınırlarını bilmekteydiler. Derim ki: Sahih hadiste Fâtihatü'l-Kitâb'ın Seb'u'l-Mesânî yani yedi ayet olduğu geçmektedir.
وَفِي الْحَدِيثِ: «مَنْ قَرَأَ الْعَشْرَ الْخَوَاتِمَ مِنْ آخَرِ آلِ عِمْرَانَ»
Hadiste de şöyle buyrulmuştur: "Kim Âl-i İmrân'ın sonundan on hatime [ayetini] okursa..."
، وَهِيَ الْآيَاتُ الَّتِي
Ki bunlar şu ayetlerdir:
أَوَّلُهَا: إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ [آل عمرَان: ١٩] إِلَى آخِرِ السُّورَةِ.
İlki: { إِنَّ فِي خَلْقِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِلافِ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ لَآياتٍ لِأُولِي الْأَلْبابِ } “Şüphesiz göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelişinde akıl sahipleri için ayetler vardır” [Âl-i İmrân 190] surenin sonuna kadar.
وَكَانَ الْمُسْلِمُونَ فِي عصر النبوءة وَمَا بَعْدَهُ يُقَدِّرُونَ تَارَةً بَعْضَ الْأَوْقَاتِ بِمِقْدَارِ مَا يَقْرَأُ الْقَارِئُ عَدَدًا مِنَ الْآيَاتِ كَمَا وَرَدَ فِي حَدِيثِ سُحُورِ النَّبِيءِ ﷺ أَنَّهُ كَانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ طُلُوعِ الْفَجْرِ مِقْدَارُ مَا يَقْرَأُ الْقَارِئُ خَمْسِينَ آيَةً.
Müslümanlar nübüvvet asrında ve sonrasında kimi zaman bazı vakitleri, bir okuyucunun belli sayıda ayet okuyacağı miktar ile takdir ederlerdi. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sahuru hakkındaki hadiste geçtiği üzere, sahur ile fecrin doğuşu arasında bir okuyucunun elli ayet okuyacağı kadar bir miktar vardı.
قَالَ أَبُو بَكْرِ ابْن الْعَرَبِيِّ: «وَتَحْدِيدُ الْآيَةِ مِنْ مُعْضِلَاتِ الْقُرْآنِ، فَمِنْ آيَاتِهِ طَوِيلٌ
Ebû Bekr İbnu'l-Arabî şöyle demiştir: "Ayetin sınırının belirlenmesi Kur'an'ın muğlak meselelerindendir; zira onun ayetlerinden uzunu da vardır,
وَقَصِيرٌ، وَمِنْهُ مَا يَنْقَطِعُ وَمِنْهُ مَا يَنْتَهِي إِلَى تَمَامِ الْكَلَامِ» ، وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: «الْآيَاتُ عِلْمٌ تَوْقِيفِيٌّ» .
kısası da vardır; kimi [anlam tamam olmadan] kesilir, kimi de kelamın tamamlanmasıyla nihayete erer." Zemahşerî de: "Ayetler tevkîfî bir ilimdir" demiştir.
وَأَنَا أَقُولُ: لَا يَبْعُدُ أَنْ يَكُونَ تَعْيِينُ مِقْدَارِ الْآيَةِ تَبَعًا لِانْتِهَاءِ نُزُولِهَا، وَأَمَارَتُهُ وُقُوعُ الفاصلة.
Ben derim ki: Ayet miktarının tayininin, inişinin nihayete ermesine bağlı olması uzak bir ihtimal değildir; bunun alameti ise fâsılanın vuku bulmasıdır.
وَالَّذِي استخصلته أَنَّ الْفَوَاصِلَ هِيَ الْكَلِمَاتُ الَّتِي تَتَمَاثَلُ فِي أَوَاخِرِ حُرُوفِهَا أَوْ تَتَقَارَبُ، مَعَ تَمَاثُلِ أَوْ تَقَارُبِ صِيَغِ النُّطْقِ بِهَا وَتُكَرَّرُ فِي السُّورَةِ تَكَرُّرًا يُؤْذِنُ بِأَنَّ تَمَاثُلَهَا أَوْ تَقَارُبَهَا مَقْصُودٌ مِنَ النّظم فِي آيَاته كَثِيرَةٍ مُتَمَاثِلَةٍ، تَكْثُرُ وَتَقِلُّ، وَأَكْثَرُهَا قَرِيبٌ مِنَ الْأَسْجَاعِ فِي الْكَلَامِ الْمَسْجُوعِ. وَالْعِبْرَةُ فِيهَا بِتَمَاثُلِ صِيَغِ الْكَلِمَاتِ مِنْ حَرَكَاتٍ وَسُكُونٍ وَهِيَ أَكْثَرُ شَبَهًا بِالْتِزَامِ مَا لَا يَلْزَمُ فِي الْقَوَافِي. وَأَكْثَرُهَا جَارٍ عَلَى أُسْلُوبِ الْأَسْجَاعِ.
Benim çıkardığım sonuca göre fâsılalar; son harfleri birbirine benzeyen veya yakın olan, telaffuz kalıplarının benzerliği ya da yakınlığıyla birlikte sure içinde tekrarlanan ve çok sayıdaki benzer ayetlerinde bu benzerliğin veya yakınlığın nazımdan kastedildiğini bildiren kelimelerdir; bunlar az veya çok olur ve çoğu seci'li kelamdaki secilere yakındır. Bunlarda itibar edilen husus, hareke ve sükûn bakımından kelime vezinlerinin denkliğidir ve bunlar kafiyelerde lüzumu olmayanı iltizam etmeye (lüzûm-ı mâ lâ yelzem) daha çok benzerler. Çoğu da seci üslubu üzere cereyan eder.
وَالَّذِي اسْتَخْلَصْتُهُ أَيْضًا أَنَّ تِلْكَ الْفَوَاصِلَ كُلَّهَا مُنْتَهَى آيَاتٍ وَلَوْ كَانَ الْكَلَامُ الَّذِي تَقَعُ فِيهِ لَمْ يَتِمَّ فِيهِ الْغَرَضُ الْمَسُوقُ إِلَيْهِ، وَأَنَّهُ إِذَا انْتَهَى الْغَرَضُ الْمَقْصُودُ مِنَ الْكَلَامِ وَلَمْ تَقَعْ عِنْدَ انْتِهَائِهِ فَاصِلَةٌ لَا يَكُونُ مُنْتَهَى الْكَلَامِ نِهَايَةَ آيَةٍ إِلَّا نَادِرًا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: ص وَالْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ [ص: ١] ، فَهَذَا الْمِقْدَارُ عَدُّ آيَةٍ وَهُوَ لَمْ يَنْتَهِ بِفَاصِلَةٍ، وَمِثْلُهُ نَادِرٌ، فَإِنَّ فَوَاصِلَ تِلْكَ الْآيَاتِ الْوَاقِعَةِ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ أُقِيمَتْ عَلَى حرف مَفْتُوح بعد أَلِفُ مَدٍّ بَعْدَهَا حَرْفٌ، مِثْلَ:
Yine çıkardığım sonuca göre, içinde yer aldığı kelam sevk edildiği maksadı tamamlamamış olsa bile, bu fâsılaların tamamı ayet sonlarıdır. Kelamdan kastedilen gaye bittiğinde ise, şayet nihayetinde bir fâsıla vuku bulmamışsa, kelamın nihayeti nâdir durumlar hariç bir ayet sonu olmaz; tıpkı Yüce Allah'ın şu kavli gibi: { ص وَالْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ } [Sâd 1]. Bu miktar bir ayet sayılmıştır, oysa bir fâsıla ile bitmemiştir ve bunun benzeri nâdirdir. Zira bu surenin başında yer alan o ayetlerin fâsılaları, kendisinden sonra bir harf bulunan uzatma elifinden sonraki fethalı bir harf üzerine kurulmuştur, şu kelimeler gibi:
شِقَاقٍ، مَنَاصٍ، كَذَّابٍ، عُجَابٍ.
Şikâk (شِقَاقٍ), menâs (مَنَاصٍ), kezzâb (كَذَّابٍ), ucâb (عُجَابٍ).
وَفَوَاصِلُ بُنِيَتْ عَلَى حَرْفٍ مَضْمُومٍ مُشْبَعٍ بِوَاوٍ، أَوْ عَلَى حَرْفٍ مَكْسُورٍ مُشْبَعٍ بِيَاءٍ سَاكِنَةٍ، وَبَعْدَ ذَلِكَ حَرْفٌ، مِثْلَ: أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ [ص: ٦٨] إِذْ يَسْتَمِعُونَ [الْإِسْرَاء:
Bazı fâsılalar da vav ile uzatılmış ötreli bir harf veya sakin ye ile uzatılmış kesreli bir harf ve ardından gelen bir harf üzerine bina edilmiştir; tıpkı: { أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ } “Siz ise ondan yüz çeviriyorsunuz” [Sâd 68], { إِذْ يَسْتَمِعُونَ } [İsrâ:
٤٧] ، نَذِيرٌ مُبِينٌ [الْأَعْرَاف: ١٨٤] ، مِنْ طِينٍ [الْأَنْعَام: ٢] .
47] “Dinlerlerken”, { نَذِيرٌ مُبِينٌ } “Apaçık bir uyarıcı” [A'râf 184], { مِنْ طِينٍ } “Çamurdan” [En'âm 2] gibi.
فَلَوِ انْتَهَى الْغَرَضُ الَّذِي سِيقَ لَهُ الْكَلَامُ، وَكَانَتْ فَاصِلَةٌ تَأْتِي بَعْدَ انْتِهَاءِ الْكَلَامِ تَكُونُ
Dolayısıyla sözün kendisi için sevk edildiği gaye tamamlansa bile, eğer kelamın bitiminden sonra bir fâsıla geliyorsa,
الْآيَةُ غَيْرَ مُنْتَهِيَةٍ وَلَوْ طَالَتْ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُؤالِ نَعْجَتِكَ إِلَى قَوْلِهِ:
uzun olsa dahi ayet bitmiş olmaz; nitekim Yüce Allah'ın: { قالَ لَقَدْ ظَلَمَكَ بِسُؤالِ نَعْجَتِكَ } kavlinden,
وَخَرَّ راكِعاً وَأَنابَ [ص: ٢٤] ، فَهَذِهِ الْجُمَلُ كُلُّهَا عُدَّتْ آيَةً وَاحِدَةً.
{ وَخَرَّ راكِعاً وَأَنابَ } “[Dâvûd] dedi ki: 'Andolsun, senin koyununu istemekle sana haksızlık etmiştir'... rükû ederek yere kapandı ve [Rabbine] yöneldi” [Sâd 24] kavline kadar olan bu cümlelerin hepsi tek bir ayet sayılmıştır.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْفَوَاصِلَ مِنْ جُمْلَةِ الْمَقْصُودِ مِنَ الْإِعْجَازِ لِأَنَّهَا تَرْجِعُ إِلَى مُحَسِّنَاتِ الْكَلَامِ وَهِيَ مِنْ جَانِبِ فَصَاحَةِ الْكَلَامِ، فَمِنَ الْغَرَضِ الْبَلَاغِيِّ الْوُقُوفُ عِنْدَ الْفَوَاصِلِ لِتَقَعَ فِي الْأَسْمَاعِ فَتَتَأَثَّرَ نُفُوسُ السَّامِعِينَ بِمَحَاسِنِ ذَلِكَ التَّمَاثُلِ، كَمَا تَتَأَثَّرُ بِالْقَوَافِي فِي الشِّعْرِ وَبِالْأَسْجَاعِ فِي الْكَلَامِ الْمَسْجُوعِ. فَإِنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ بالقوافي وَالسَّلاسِلُ يُسْحَبُونَ [غَافِر: ٧١] فِي الْحَمِيمِ ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ [غَافِر: ٧٢] ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ
Bil ki bu fâsılalar i'câz ile hedeflenen hususlardandır; çünkü sözün güzelleştirici unsurlarına racidir ve kelamın fesahati cümlesindendir. Dolayısıyla kulaklara yerleşsin de dinleyenlerin nefisleri -tıpkı şiirdeki kafiyelerden ve seci'li kelamdaki secilerden etkilendiği gibi- o denkliğin güzelliklerinden etkilensin diye fâsılalarda durmak belağî bir amaçtır. Nitekim Yüce Allah'ın şu kavlinde: { إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ يُسْحَبُونَ } “Boyunlarında laleler ve zincirler olduğu halde sürüklenecekler” [Mü'min 71], { فِي الْحَمِيمِ ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ } “Kaynar suda; sonra da ateşte yakılacaklar” [Mü'min 72], { ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ }
أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ [غَافِر: ٧٣] مِنْ دُونِ اللَّهِ إِلَى آخَرِ الْآيَاتِ. فَقَوْلُهُ: فِي الْحَمِيمِ مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ: يُسْحَبُونَ وَقَوْلُهُ: مِنْ دُونِ اللَّهِ مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ تُشْرِكُونَ. وَيَنْبَغِي الْوَقْفُ عِنْدَ نِهَايَةِ كُلِّ آيَةٍ مِنْهَا.
{ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Sonra onlara denir: 'Nerede ortak koştuklarınız? Allah'tan başka...'” [Mü'min 73] ayetlerin sonuna kadar. Buradaki { فِي الْحَمِيمِ } kavli { يُسْحَبُونَ } kavline bağlıdır; { مِنْ دُونِ اللَّهِ } kavli de { تُشْرِكُونَ } kavline bağlıdır. Ve bunlardan her bir ayetin sonunda durmak (vakıf yapmak) gerekir.
وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ آيَةٌ. وَقَوْلُهُ: مِنْ دُونِهِ ابْتِدَاءُ الْآيَةِ بَعْدَهَا فِي سُورَةِ هُودٍ [٥٤] .
Yüce Allah'ın: { وَاشْهَدُوا أَنِّي بَرِيءٌ مِمَّا تُشْرِكُونَ } “Şahit olun ki ben sizin ortak koştuklarınızdan uzağım” kavli bir ayettir. { مِنْ دُونِهِ } “O'ndan başka” kavli ise Hûd Suresi'ndeki [54] ondan sonraki ayetin başlangıcıdır.
أَلَا تَرَى أَنَّ مِنَ الْإِضَاعَةِ لِدَقَائِقِ الشِّعْرِ أَنْ يُلْقِيَهُ مُلْقِيهِ عَلَى مَسَامِعِ النَّاسِ دُونَ وَقْفٍ عِنْدَ قَوَافِيهِ فَإِنَّ ذَلِكَ إِضَاعَةٌ لِجُهُودِ الشُّعَرَاءِ، وَتَغْطِيَةٌ عَلَى مَحَاسِنِ الشِّعْرِ، وَإِلْحَاقٌ لِلشِّعْرِ بالنثر. وإنّ الْفَاء السَّجْعِ دُونَ وُقُوفٍ عِنْدَ أَسْجَاعِهِ هُوَ كَذَلِكَ لَا مَحَالَةَ. وَمِنَ السَّذَاجَةِ أَنْ يَنْصَرِفَ مُلْقِي الْكَلَامِ عَنْ مُحَافَظَةِ هَذِهِ الدَّقَائِقِ فَيَكُونَ مُضَيِّعًا لِأَمْرٍ نَفِيسٍ أَجْهَدَ فِيهِ قَائِلُهُ نَفْسَهَ وَعِنَايَتَهُ. وَالْعِلَّةُ بِأَنَّهُ يُرِيدُ أَنْ يُبَيِّنَ لِلسَّامِعِينَ مَعَانِيَ الْكَلَامِ، فُضُولٌ، فَإِنَّ الْبَيَانَ وَظِيفَةُ مُلْقِي دَرْسٍ لَا وَظِيفَةُ مُنْشِدِ الشِّعْرِ، وَلَوْ كَانَ هُوَ الشَّاعِرَ نَفْسَهُ.
Görmez misin ki, şiiri okuyanın kafiyelerinde durmaksızın onu insanların kulaklarına okuması şiirin inceliklerini zayi etmektir; zira bu, şairlerin emeklerini ziyan etmek, şiirin güzelliklerini örtmek ve şiiri nesre katmaktır. Secileri üzerinde durmaksızın seciyi geçmek de hiç şüphesiz böyledir. Sözü söyleyenin bu incelikleri korumaktan yüz çevirmesi ve söyleyenin kendisini ve ihtimamını sarf ettiği nefis bir şeyi zayi etmesi saflıktır. Dinleyicilere kelamın manalarını açıklamak istediği gerekçesi ise yersiz bir külfettir; zira açıklama yapmak ders anlatanın vazifesidir, şairin kendisi bile olsa şiir okuyanın vazifesi değildir.
وَفِي «الْإِتْقَانِ» عَنْ أَبِي عَمْرٍو قَالَ بَعْضُهُمْ: الْوَقْف على رُؤُوس الْآيِ سُنَّةٌ. وَفِيهِ عَنِ الْبَيْهَقِيِّ فِي «شُعَبِ الْإِيمَانِ» : الْأَفْضَلُ الْوَقْف على رُؤُوس الْآيَاتِ وَإِنْ تَعَلَّقَتْ بِمَا بَعْدَهَا اتِّبَاعًا لِهَدْيِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَسُنَّتِهِ،
el-İtkân'da Ebû Amr'dan rivayetle nakledildiğine göre bazısı şöyle demiştir: "Ayet başlarında (duraklarında) durmak (vakıf) sünnettir." Yine orada Beyhakî'nin Şu'abü'l-Îmân'ından nakledildiğine göre: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in hidayetine ve sünnetine uymak gayesiyle, kendisinden sonrasıyla irtibatlı bile olsa ayet başlarında durmak daha faziletlidir."
وَفِي «سُنَنِ أَبِي دَاوُدَ» عَنْ أُمِّ سَلمَة أنّ النبيء ﷺ كَانَ إِذَا قَرَأَ قَطَّعَ قِرَاءَتَهُ آيَةً آيَةً يَقُولُ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ. ثُمَّ يَقِفُ: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ. ثُمَّ يَقِفُ: الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ [الْفَاتِحَة: ١- ٣] ثُمَّ يَقِفُ.
Sünen-i Ebî Dâvûd'da Ümmü Seleme'den rivayet edildiğine göre: "Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem okuduğu zaman kıraatini ayet ayet böler; { بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } der, sonra durur; { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } der, sonra durur; { الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } [Fâtiha 1-3] der, sonra dururdu."
عَلَى أَنَّ وَرَاءَ هَذَا وُجُوبَ اتِّبَاعِ الْمَأْثُورِ مِنْ تَحْدِيدِ الْآيِ كَمَا قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ وَالزَّمَخْشَرِيُّ وَلَكِنَّ ذَلِكَ لَا يَصُدُّنَا عَنْ مُحَاوَلَةِ ضَوَابِطَ تَنْفَعُ النَّاظِرَ وَإِنْ شَذَّ عَنْهَا مَا شَذَّ.
Bununla birlikte, İbnu'l-Arabî ve Zemahşerî'nin belirttiği gibi ayetlerin belirlenmesinde me'sûr olana uyma zorunluluğu esastır; fakat bu durum, kural dışı kalanlar olsa dahi bakan kimseye fayda sağlayacak kurallar koymaya çalışmamıza engel teşkil etmez.
أَلَا تَرَى أَنَّ بَعْضَ الْحُرُوفِ الْمُقَطَّعَةِ الَّتِي افْتُتِحَتْ بِهَا بَعْضُ السُّورِ قَدْ عُدَّ بَعْضُهَا آيَاتٍ مِثْلَ: الم، المص، كهيعص، عسق، طسم، يس، حم، طه. وَلَمْ تُعَدَّ: الر، المر، طس، ص، ق، ن، آيَاتٍ.
Görmez misin ki, bazı surelerin kendisiyle başladığı hurûf-ı mukattaanın bir kısmı ayet sayılmıştır; { الم }, { المص }, { كهيعص }, { عسق }, { طسم }, { يس }, { حم }, { طه } gibi. { الر }, { المر }, { طس }, { ص }, { ق }, { ن } ise ayet sayılmamıştır.
وَآيَاتُ الْقُرْآنِ مُتَفَاوِتَةٌ فِي مَقَادِيرِ كَلِمَاتِهَا فَبَعْضُهَا أَطْوَلُ مِنْ بَعْضٍ وَلِذَلِكَ فَتَقْدِيرُ الزَّمَانِ بِهَا فِي قَوْلِهِمْ مِقْدَارُ مَا يَقْرَأُ الْقَارِئُ خَمْسِينَ آيَةً مَثَلًا، تَقْدِيرٌ تَقْرِيبِيٌّ، وَتَفَاوُتُ الْآيَاتِ فِي الطُّولِ تَابِعٌ لِمَا يَقْتَضِيهِ مَقَامُ الْبَلَاغَةِ مِنْ مَوَاقِعِ كَلِمَاتِ الْفَوَاصِلِ عَلَى حَسَبِ مَا قَبْلَهَا مِنَ الْكَلَامِ.
Kur'an ayetleri kelime miktarları bakımından birbirinden farklıdır; bazısı diğerinden daha uzundur. Bu sebeple onların "mesela bir okuyucunun elli ayet okuyacağı kadar bir miktar" sözlerindeki zaman takdiri yaklaşık bir takdirdir. Ayetlerin uzunluk bakımından farklılığı ise, önceki kelama göre fâsıla kelimelerinin mevkilerinin belagat makamının gerektirdiği duruma tabidir.
وَأَطْوَلُ آيَةٍ قَوْلُهُ تَعَالَى: هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ إِلَى قَوْلِهِ:
En uzun ayet, Yüce Allah'ın: { هُوَ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } kavlinden,
وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً فِي سُورَةِ الْفَتْحِ [٢٥] ، وَقَوْلُهُ: وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ إِلَى قَوْلِهِ: لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٠٢] .
Fetih Suresi'ndeki [25] { وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً } “Onlar inkâr eden ve sizi Mescid-i Haram'dan alıkoyanlardır... Allah her şeyi hakkıyla bilendir” kavline kadar olan ayet ile Bakara Suresi'ndeki [102] { وَاتَّبَعُوا مَا تَتْلُوا الشَّياطِينُ عَلى مُلْكِ سُلَيْمانَ } kavlinden { لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } “Süleyman'ın mülkü aleyhine şeytanların okuduklarına uydular... Keşke bilselerdi” kavline kadar olan ayettir.
وَدُونَهُمَا قَوْلُهُ تَعَالَى: حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ إِلَى قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٢٣] .
Bu ikisinden sonra ise Yüce Allah'ın Nisâ Suresi'ndeki [23] { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهاتُكُمْ } kavlinden { إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً } “Size anneleriniz... haram kılındı. Şüphesiz Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir” kavline kadar olan ayet gelir.
وَأَقْصَرُ آيَةٍ فِي عَدَدِ الْكَلِمَاتِ قَوْلُهُ تَعَالَى: مُدْهامَّتانِ فِي سُورَةِ الرَّحْمَنِ [٦٤] وَفِي عَدَدِ الْحُرُوفِ الْمُقَطَّعَةِ قَوْله: طه [طه: ١] .
Kelime sayısı bakımından en kısa ayet, Rahmân Suresi'ndeki [64] Yüce Allah'ın: { مُدْهامَّتانِ } “Koyu yeşildirler” kavlidir. Hurûf-ı mukattaa adedi bakımından ise: { طه } [Tâhâ 1] kavlidir.
وَأَمَّا وُقُوفُ الْقُرْآنِ فَقَدْ لَا تُسَايِرُ نِهَايَاتِ الْآيَاتِ، وَلَا ارْتِبَاطَ لَهَا بِنِهَايَاتِ الْآيَاتِ فَقَدْ يَكُونُ فِي آيَةٍ وَاحِدَةٍ عِدَّةُ وُقُوفٍ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ (وَقْفٌ) وَما تَخْرُجُ مِنْ ثَمَراتٍ مِنْ أَكْمامِها وَما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى وَلا تَضَعُ إِلَّا بِعِلْمِهِ (وَقْفٌ) وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ أَيْنَ شُرَكائِي قالُوا آذَنَّاكَ مَا مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ (وَقْفٌ، وَمُنْتَهَى الْآيَةِ) فِي سُورَةِ فُصِّلَتْ [٤٧] .
Kur'an'daki vakıflara (duraklara) gelince; bunlar ayet sonlarıyla örtüşmeyebilir ve ayet sonlarıyla bir bağlılığı da yoktur. Fussilet Suresi'ndeki [47] şu ayette olduğu gibi tek bir ayette birden fazla vakıf bulunabilir: { إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ } (vakıf) { وَما تَخْرُجُ مِنْ ثَمَراتٍ مِنْ أَكْمامِها وَما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى وَلا تَضَعُ إِلَّا بِعِلْمِهِ } (vakıf) { وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ أَيْنَ شُرَكائِي قالُوا آذَنَّاكَ مَا مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ } “Kıyamet saatinin ilmi O'na havale edilir. O'nun ilmi olmaksızın hiçbir meyve kabuğundan çıkmaz, hiçbir dişi gebe kalmaz ve doğurmaz. Onlara: 'Nerede benim ortaklarım?' diye sesleneceği gün: 'Sana bildiririz ki bizden buna hiçbir şahit yoktur' derler” (vakıf ve ayetin sonu).
وَسَيَأْتِي الْكَلَامُ عَلَى الْوُقُوفِ فِي آخِرِ هَذَا الْمَبْحَثِ.
Vakıflar konusundaki açıklama bu bahsin sonunda gelecektir.
فَأَمَّا اخْتَلَفَ السَّلَفُ فِيهِ مِنْ عَدَدِ آيَاتِ الْقُرْآنِ بِنَاءً عَلَى الِاخْتِلَافِ فِي نِهَايَةِ بَعْضِهَا، فَقَدْ يَكُونُ بَعْضُ ذَلِكَ عَنِ اخْتِلَافٍ فِي الرِّوَايَةِ كَمَا قَدَّمْنَا آنِفًا، وَقَدْ يَكُونُ بَعْضُهُ عَنِ اخْتِلَافِ الِاجْتِهَادِ.
Selef'in, bazılarının nihayeti hakkındaki ihtilafa dayanarak Kur'an ayetlerinin sayısı konusunda ihtilaf etmesine gelince; bu, az önce belirttiğimiz gibi bazen rivayet ihtilafından, bazen de içtihat farklılığından kaynaklanabilmektedir.