Binûn

Mukaddimeler — 6. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قَالَ أَبُو عَمْرٍو الدَّانِي فِي كِتَابِ «الْعَدَدِ» : أَجْمَعُوا عَلَى أَنَّ عَدَدَ آيَاتِ الْقُرْآنِ يَبْلُغُ سِتَّةَ آلَافِ آيَةٍ، وَاخْتَلَفُوا فِيمَا زَادَ عَلَى ذَلِكَ، فَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ يَزِدْ، وَمِنْهُمْ مَنْ قَالَ وَمِائَتَيْنِ وَأَرْبَعِ

Ebû Amr ed-Dânî el-Aded adlı kitabında şöyle demiştir: Kur'an ayetlerinin sayısının altı bin ayete ulaştığında icma etmişler, bundan fazlası hakkında ise ihtilaf etmişlerdir. Onlardan bir kısmı hiç artırmamış, bir kısmı iki yüz dört

آيَاتٍ، وَقِيلَ: وَأَرْبَعَ عَشْرَةَ، وَقِيلَ وَتِسْعَ عَشْرَةَ، وَقِيلَ: وَخَمْسًا وَعِشْرِينَ، وَقِيلَ: وَسِتًّا وَثَلَاثِينَ، وَقيل: وسِتمِائَة وَسِتَّة عَشْرَةَ.

ayet demiş; [iki yüz] on dört dendiği gibi, [iki yüz] on dokuz, [iki yüz] yirmi beş, [iki yüz] otuz altı ve altı yüz on altı da denilmiştir.

قَالَ الْمَازِرِيُّ فِي «شَرْحِ الْبُرْهَانِ» : قَالَ مَكِّيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ: قَدْ أَجْمَعَ أَهْلُ الْعَدَدِ مِنْ أَهْلِ الْكُوفَةِ وَالْبَصْرَةِ وَالْمَدِينَةِ وَالشَّامِ عَلَى تَرْكِ عَدِّ الْبَسْمَلَةِ آيَةً فِي أَوَّلِ كُلِّ سُورَةٍ، وَإِنَّمَا اخْتَلَفُوا فِي عَدِّهَا وَتَرْكِهَا فِي سُورَةِ الْحَمْدِ لَا غَيْرَ، فَعَدَّهَا آيَةً الْكُوفِيُّ وَالْمَكِّيُّ وَلَمْ يَعُدَّهَا آيَةً الْبَصْرِيُّ وَلَا الشَّامِيُّ وَلَا الْمَدَنِيُّ. وَفِي «الْإِتْقَانِ» كَلَامٌ فِي الضَّابِطِ الْأَوَّلِ مِنَ الضَّوَابِطِ غَيْرُ مُحَرِّرٍ وَهُوَ آيِلٌ إِلَى مَا قَالَهُ الْمَازِرِيُّ، وَرَأَيْتُ فِي عَدِّ بَعْضِ السُّورِ أَنَّ الْمُصْحَفَ الْمَدَنِيَّ عَدَّ آيَهَا أَكْثَرَ مِمَّا فِي الْكُوفِيِّ، وَلَوْ عَنَوْا عَدَّ الْبَسْمَلَةِ لَكَانَ الْكُوفِيُّ أَكْثَرَ.

el-Mâzerî Şerhu'l-Bürhân'da şöyle demiştir: Mekkî b. Ebî Tâlib dedi ki: Kûfe, Basra, Medine ve Şam ehli aded âlimleri, her surenin başında besmelenin ayet sayılmaması hususunda icma etmişlerdir; sadece Hamd (Fâtiha) Suresi'nde sayılıp sayılmayacağı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Kûfî ve Mekkî onu ayet saymış; Basrî, Şâmî ve Medenî ise ayet saymamıştır. el-İtkân'da ilk kuralda tahrir edilmemiş (tam netleştirilmemiş) bir ifade bulunmakla birlikte Mâzerî'nin dediği sonuca varmaktadır. Bazı surelerin sayımında Medine mushafının ayet sayısını Kûfe mushafından daha fazla saydığını gördüm; eğer besmelenin sayımını kastetselerdi, Kûfe mushafının daha fazla olması gerekirdi.

وَكَانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ عددان، يعرف أحد هما بِالْأَوَّلِ وَيُعْرَفُ الْآخَرُ بِالْأَخِيرِ، وَمَعْنَى ذَلِكَ أَنَّ الَّذِينَ تَصَدَّوْا لِعَدِّ الْآيِ بِالْمَدِينَةِ مِنْ أَئِمَّةِ الْقُرَّاءِ هُمْ: أَبُو جَعْفَرٍ يَزِيدُ بْنُ الْقَعْقَاعِ،

Medine ehlinin iki sayımı vardı; bunlardan biri 'el-Evvel' (birinci), diğeri ise 'el-Ahîr' (sonuncu/ikinci) olarak bilinir. Bunun anlamı şudur: Medine'de ayet sayımıyla meşgul olan kıraat imamları şunlardır: Ebû Ca'fer Yezîd b. el-Ka'kâ',

وَأَبُو نِصَاحٍ شَيْبَةُ بْنُ نِصَاحٍ، وَأَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ حَبِيبٍ السُّلَمِيُّ، وَإِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرِ بْنِ كَثِيرٍ الْأَنْصَارِيُّ، وَقَدِ اتَّفَقَ هَؤُلَاءِ الْأَرْبَعَةُ عَلَى عَدَدٍ وَهُوَ الْمُسَمَّى بِالْعَدَدِ الْأَوَّلِ، ثُمَّ خَالَفَهُمْ إِسْمَاعِيلُ بْنُ جَعْفَرٍ بِعَدَدٍ انْفَرَدَ بِهِ وَهُوَ الَّذِي يُقَالُ لَهُ الْعَدَدُ الثَّانِي، وَقَدْ رَأَيْتُ هَذَا يُنْسَبُ إِلَى أَيُّوبَ بْنِ الْمُتَوَكِّلِ الْبَصْرِيِّ الْمُتَوَفِّي سَنَةَ ٢٠٠.

Ebû Nisâh Şeybe b. Nisâh, Ebû Abdirrahmân Abdullâh b. Habîb es-Sülemî ve İsmâîl b. Ca'fer b. Kesîr el-Ensârî'dir. Bu dört kişi, 'el-adedü'l-evvel' (birinci sayım) olarak adlandırılan bir sayıda ittifak etmişler; ardından İsmâîl b. Ca'fer, kendisine mahsus olan ve 'el-adedü's-sânî' (ikinci sayım) denilen sayımla onlara muhalefet etmiştir. Bunun hicri 200 yılında vefat eden Eyyûb b. el-Mütevekkil el-Basrî'ye nispet edildiğini de gördüm.

وَلِأَهْلِ مَكَّةَ عَدَدٌ وَاحِدٌ، وَرُبَّمَا اتَّفَقُوا فِي عَدَدِ آيِ السُّورَةِ الْمُعَيَّنَةِ، وَرُبَّمَا اخْتَلَفُوا، وَقَدْ يُوجَدُ اخْتِلَافٌ تَارَةً فِي مَصَاحِفِ الْكُوفَةِ وَالْبَصْرَةِ وَالشَّامِ، كَمَا نَجِدُ فِي «تَفْسِيرِ الْمَهْدَوِيِّ» وَفِي كُتُبِ عُلُومِ الْقُرْآنِ، وَلِذَلِكَ تَجِدُ الْمُفَسِّرِينَ يَقُولُونَ فِي بَعْضِ السُّور عدد آياتها فِي الْمُصْحَفِ الْفُلَانِيِّ كَذَا. وَقَدْ كَانَ عَدَدُ آيِ السُّوَرِ مَعْرُوفًا فِي زمن النَّبِي ﷺ.

Mekke ehlinin tek bir sayımı vardır. Bazen belirli bir surenin ayet sayısında ittifak ederler, bazen de ihtilaf ederler. Mehdevî Tefsiri'nde ve Kur'an ilimleri kitaplarında gördüğümüz gibi, kimi zaman Kûfe, Basra ve Şam mushaflarında da farklılıklar bulunabilir. Bu sebeple müfessirlerin bazı sureler hakkında 'filanca mushafta ayet sayısı şudur' dediklerini görürsün. Surelerin ayet sayıları Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında da bilinmekteydi.

وَرَوَى مُحَمَّدُ بْنُ السَّائِبِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَتْ آخِرُ آيَةٍ وَهِيَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ [الْبَقَرَة: ٢٨١] الْآيَةَ قَالَ جِبْرِيل للنبيء ﷺ ضَعْهَا فِي رَأْسِ ثَمَانِينَ وَمِائَتَيْنِ مِنْ سُورَةِ الْبَقَرَةِ، وَاسْتَمَرَّ الْعَمَلُ بِعَدِّ الْآيِ فِي عَصْرِ الصَّحَابَةِ، فَفِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ إِذَا سَرَّكَ أَنْ تَعْلَمَ جَهْلَ الْعَرَبِ فَاقْرَأْ مَا فَوْقَ الثَّلَاثِينَ وَمِائَةٍ مِنْ سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٤٠] : قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ سَفَهاً بِغَيْرِ عِلْمٍ الْآيَةَ.

Muhammed b. es-Sâib, İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre, son ayet olan Yüce Allah'ın: { وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ } “Allah'a döndürüleceğiniz bir günden sakının” [Bakara 281] ayeti indiğinde Cebrail, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'Bunu Bakara Suresi'nin iki yüz sekseninci [ayetinin] başına koy' demiştir. Ayet sayımı uygulaması sahabe devrinde de devam etmiştir; Sahîh-i Buhârî'de Saîd b. Cübeyr'den, onun da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: 'Arapların cehaletini öğrenmek seni sevindirirse (ilgini çekerse), En'âm Suresi'nin yüz otuzuncu ayetinden sonrasını [140] oku: { قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ قَتَلُوا أَوْلادَهُمْ سَفَهاً بِغَيْرِ عِلْمٍ } “Bilgisizlik yüzünden beyinsizce çocuklarını öldürenler kesinlikle ziyana uğramışlardır...”'.

تَرْتِيب الْآي وَأَمَّا تَرْتِيبُ الْآيِ بَعْضِهَا عَقِبَ بَعْضٍ فَهُوَ بِتَوْقِيفٍ مِنَ النَّبِيءِ ﷺ حَسَبَ نُزُولِ الْوَحْيِ، وَمِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الْقُرْآنَ نَزَلَ مُنَجَّمًا آيَاتٍ فَرُبَّمَا نَزَلَتْ عِدَّةُ آيَاتٍ مُتَتَابِعَةٍ أَوْ سُورَةٍ كَامِلَةٍ، كَمَا سَيَأْتِي قَرِيبًا، وَذَلِكَ التَّرْتِيبُ مِمَّا يَدْخُلُ فِي وُجُوهِ إِعْجَازِهِ مِنْ بَدَاعَةِ أُسْلُوبِهِ كَمَا سَيَأْتِي فِي الْمُقَدِّمَةِ الْعَاشِرَةِ، فَلِذَلِكَ كَانَ تَرْتِيبُ آيَاتِ السُّورَةِ الْوَاحِدَةِ عَلَى مَا بَلَغَتْنَا عَلَيْهِ مُتَعَيِّنًا بِحَيْثُ لَوْ غُيِّرَ عَنْهُ إِلَى تَرْتِيبٍ آخر لنزل عَن حَدِّ الْإِعْجَازِ الَّذِي امْتَازَ بِهِ، فَلَمْ تَخْتَلِفْ قِرَاءَةُ النَّبِيءِ ﷺ فِي تَرْتِيبِ آيِ السُّوَرِ عَلَى نَحْوِ مَا هُوَ فِي الْمُصْحَفِ الَّذِي بِأَيْدِي الْمُسْلِمِينَ الْيَوْمَ، وَهُوَ مَا اسْتَقَرَّتْ عَلَيْهِ رِوَايَة الْحَافِظ مِنَ الصَّحَابَةِ عَنِ الْعَرْضَاتِ الْأَخِيرَةِ الَّتِي كَانَ يَقْرَأُ بِهَا النَّبِيءُ ﷺ فِي أَوَاخِرِ سِنِيِّ حَيَاتِهِ الشَّرِيفَةِ، وَحَسْبُكَ أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ حِينَ كَتَبَ الْمُصْحَفَ لِأَبِي بَكْرٍ لَمْ يُخَالِفْ فِي تَرْتِيبِ آيِ الْقُرْآنِ.

Ayetlerin Tertibi: Ayetlerin birbiri ardınca dizilişine gelince; bu, vahyin inişine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen tevkîfî bir belirleme (vahye dayalı bildirim) iledir. Bilindiği üzere Kur'an ayet ayet, parça parça indirilmiştir; bazen peş peşe birkaç ayet veya birazdan geleceği üzere tam bir sure inmekteydi. Bu tertip, onuncu mukaddimede geleceği üzere üslubunun eşsizliği yönüyle onun mucizelik boyutlarına dahildir. Bu nedenle tek bir surenin ayetlerinin bize ulaştığı şekliyle tertibi zorunlu olup, şayet başka bir tertibe dönüştürülecek olsaydı, sahip olduğu mucizlik seviyesinden aşağı düşerdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in surelerin ayetlerinin tertibindeki kıraati, bugün Müslümanların elindeki mushafta olandan farklılık göstermemiştir; bu da sahabeden hâfız olanların, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şerefli ömrünün son yıllarında okuduğu son arzalardan (mukabelelerden) aktardıkları ve üzerinde karar kılınan durumdur. Zeyd b. Sâbit'in Ebû Bekir için mushafı yazarken Kur'an ayetlerinin tertibinde hiçbir muhalefet etmemiş olması sana kâfidir.

وَعَلَى تَرْتِيبِ قِرَاءَةِ النَّبِيءِ ﷺ فِي الصَّلَوَاتِ الْجَهْرِيَّةِ وَفِي عَدِيدِ الْمُنَاسَبَاتِ حَفِظَ الْقُرْآنَ كُلُّ مَنْ حَفِظَهُ كُلًّا أَوْ بَعْضًا، وَلَيْسَ لَهُمْ مُعْتَمَدٌ فِي ذَلِكَ إِلَّا مَا عُرِفُوا بِهِ مِنْ قُوَّةِ الْحَوَافِظِ، وَلَمْ يَكُونُوا يَعْتَمِدُونَ عَلَى الْكِتَابَةِ، وَإِنَّمَا كَانَ كُتَّابُ الْوَحْيِ يَكْتُبُونَ مَا أُنْزِلَ مِنَ

Kur'an'ın tamamını veya bir kısmını ezberleyen herkes, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sesli namazlardaki ve pek çok münasebetteki kıraat tertibi üzere ezberlemiştir. Bu hususta güçlü hafızalarıyla tanınmış olmalarından başka bir dayanakları yoktu ve yazıya güvenmiyorlardı. Vahiy kâtipleri ise ancak indirilenleri yazıyorlardı,

الْقُرْآنِ بِأَمْرِ النبيء ﷺ، وَذَلِكَ بِتَوْفِيق إِلَهِيٍّ. وَلَعَلَّ حِكْمَةَ الْأَمْرِ بِالْكِتَابَةِ أَنْ يَرْجِعَ إِلَيْهَا الْمُسلمُونَ عِنْد مَا يَحْدُثُ لَهُمْ شَكٌّ أَوْ نِسْيَانٌ وَلَكِنَّ ذَلِكَ لَمْ يَقَعْ.

Kur'an'ı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in emriyle ve ilahi bir muvaffakiyetle yazıyorlardı. Yazılmasının emredilmesindeki hikmet, belki de Müslümanların bir şüphe veya unutma durumu yaşadıklarında ona başvurmaları içindir; ancak böyle bir durum vuku bulmamıştır.

وَلَمَّا جُمِعَ الْقُرْآنُ فِي عَهْدِ أَبِي بَكْرٍ لَمْ يُؤْثَرْ عَنْهُمْ أَنَّهُمْ تَرَدَّدُوا فِي تَرْتِيبِ آيَاتٍ مِنْ إِحْدَى السُّوَرِ وَلَا أُثِرَ عَنْهُمْ إِنْكَارٌ أَوِ اخْتِلَافٌ فِيمَا جُمِعَ مِنَ الْقُرْآنِ فَكَانَ مُوَافِقًا لِمَا حَفِظَتْهُ حَوَافِظُهُمْ، قَالَ ابْنُ وَهْبٍ: سَمِعْتُ مَالِكًا يَقُولُ: إِنَّمَا أُلِّفَ الْقُرْآنُ عَلَى مَا كَانُوا يَسْمَعُونَهُ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَقَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ كَانَتِ الْآيَةُ تَنْزِلُ جَوَابًا لِمُسْتَخْبِرٍ يَسْأَلُ وَيُوقِفُ جِبْرِيلُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَلَى مَوْضِعِ الْآيَةِ.

Ebû Bekir devrinde Kur'an toplandığında, surelerden birinin ayetlerinin tertibinde tereddüt ettikleri nakledilmediği gibi, toplanan Kur'an hakkında bir inkâr veya ihtilaf da rivayet edilmemiştir; zira hafızalarının ezberlediği ile tam bir uyum içindeydi. İbn Vehb şöyle dedi: Mâlik'in şöyle dediğini işittim: 'Kur'an ancak Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den işittikleri üzere bir araya getirilmiştir.' İbnü'l-Enbârî de şöyle demiştir: 'Ayet, bir soru soranın cevabı olarak iner ve Cebrail, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e ayetin konulacağı yeri bildirirdi.'

وَاتِّسَاقُ الْحُرُوفِ وَاتِّسَاقُ الْآيَاتِ وَاتِّسَاقُ السُّوَرِ كُلُّهُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. فَلِهَذَا كَانَ الْأَصْلُ فِي آيِ الْقُرْآنِ أَنْ يَكُونَ بَين الْآيَة وَلَا حقتها تَنَاسُبٌ فِي الْغَرَضِ أَوْ فِي الِانْتِقَالِ مِنْهُ أَوْ نَحْوُ ذَلِكَ مِنْ أَسَالِيبِ الْكَلَامِ الْمُنْتَظِمِ الْمُتَّصِلِ، وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَيْهِ وُجُودُ

Harflerin uyumu, ayetlerin dizilişi ve surelerin tertibi bütünüyle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den [nakledilmiştir]. Bu yüzden Kur'an ayetlerinde asıl olan, bir ayet ile ardındaki ayet arasında maksatta veya konudan konuya geçişte yahut muntazam ve birbiriyle bağlantılı söz üsluplarından benzeri bir yönde bir münasebetin bulunmasıdır. Buna delalet eden hususlardan biri de,

حُرُوفِ الْعَطْفِ الْمُفِيدَةِ الِاتِّصَالَ مِثْلَ الْفَاءِ وَلَكِنْ وَبَلْ (١) وَمِثْلَ أَدَوَاتِ الِاسْتِثْنَاءِ، عَلَى أَنَّ وُجُودَ ذَلِكَ لَا يُعَيِّنُ اتِّصَالَ مَا بَعْدَهُ بِمَا قَبْلَهُ فِي النُّزُولِ، فَإِنَّهُ قَدِ اتُّفِقَ عَلَى أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ نَزَلَ بَعْدَ نُزُولِ مَا قَبْلَهُ وَمَا بَعْدَهُ مِنْ قَوْلِهِ: لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ إِلَى قَوْله:

fâ (ف), lâkin (لكن) ve bel (بل) (١) gibi bitişiklik bildiren atıf harflerinin ve istisna edatlarının bulunmasıdır; bununla birlikte bu tür edatların bulunması, sonrasının nüzul bakımından öncesine bitişik olmasını zorunlu kılmaz. Nitekim Yüce Allah'ın: { غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ } kavlinin, öncesindeki ve sonrasındaki: { لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ } kavlinden,

وَأَنْفُسِهِمْ [النِّسَاء: ٩٥] قَالَ بَدْرُ الدِّينِ الزَّرْكَشِيُّ: «قَالَ بعض مَشَايِخنَا الْمُحَقِّقِينَ قَدْ وَهِمَ مَنْ قَالَ لَا تُطْلَبُ لِلْآيِ الْكَرِيمَةِ مُنَاسَبَةٌ وَالَّذِي يَنْبَغِي فِي كُلِّ آيَةٍ أَنْ يُبْحَثَ أَوَّلَ شَيْءٍ عَنْ كَوْنِهَا مُكَمِّلَةً لِمَا قَبْلَهَا أَوْ مُسْتَقِلَّةً، ثُمَّ الْمُسْتَقِلَّةُ مَا وَجْهُ مُنَاسَبَتِهَا لِمَا قَبْلَهَا فَفِي ذَلِكَ عِلْمٌ جَمٌّ» .

{ وَأَنْفُسِهِمْ } [Nisâ 95] kavline kadar olan kısımdan sonra indiği ittifakla kabul edilmiştir. Bedreddin ez-Zerkeşî şöyle demiştir: «Muhakkik hocalarımızdan bazıları şöyle demiştir: 'Yüce ayetler için münasebet aranmaz' diyen kimse yanılmıştır. Her ayette ilk olarak araştırılması gereken şey, onun kendinden öncekini tamamlayıcı mı yoksa müstakil mi olduğudur; sonra müstakil ise kendinden öncekiyle münasebet yönünün ne olduğudur. Zira bunda pek çok ilim vardır.»

عَلَى أَنَّهُ يَنْدُرُ أَنْ يَكُونَ مَوْقِعُ الْآيَةِ عَقِبَ الَّتِي قَبْلَهَا لِأَجْلِ نُزُولِهَا عَقِبَ الَّتِي قَبْلَهَا مِنْ سُورَةٍ هِيَ بِصَدَدِ النُّزُولِ فَيُؤْمَرُ النَّبِيءُ بِأَنْ يَقْرَأَهَا عَقِبَ الَّتِي قَبْلَهَا، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ [مَرْيَم: ٦٤] عَقِبَ قَوْلِهِ: تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبادِنا مَنْ كانَ تَقِيًّا فِي سُورَةِ مَرْيَمَ [٦٣] ،

Bununla birlikte, bir ayetin nüzul sürecindeki bir surenin önceki ayetinin hemen peşinden inmesi sebebiyle onun ardına yerleştirilmesi ve Peygamber'e onu öncekinin hemen ardınca okumasının emredilmesi nadir görülen bir durumdur. Bu, Meryem Suresi'ndeki [63] { تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبادِنا مَنْ كانَ تَقِيًّا } kavlinin ardından gelen Yüce Allah'ın: { وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ } “Biz ancak Rabbinin emriyle ineriz” [Meryem 64] kavli gibidir.

فَقَدْ رُوِيَ أَنَّ جِبْرِيلَ لَبِثَ أَيَّامًا لَمْ ينزل على النَّبِي ﷺ بِوَحْيٍ، فَلَمَّا نَزَلَ بِالْآيَاتِ السَّابِقَةِ عَاتَبَهُ النَّبِيءُ، فَأَمَرَ اللَّهُ جِبْرِيلَ أَنْ يَقُولَ: وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ فَكَانَتْ وَحَيًّا نَزَلَ بِهِ جِبْرِيل، فقرىء مَعَ الْآيَةِ الَّتِي نَزَلَ بِأَثَرِهَا، وَكَذَلِكَ آيَةُ:

Rivayet edildiğine göre Cebrail birkaç gün Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahiy getirmemişti; önceki ayetlerle indiğinde Peygamber ona sitem etti. Bunun üzerine Allah Cebrail'e: { وَما نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّكَ } demesini emretti. Bu, Cebrail'in getirdiği bir vahiy oldu ve hemen ardından indiği ayetle birlikte okundu. Yine aynı şekilde şu ayet de böyledir:

إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَما فَوْقَها [الْبَقَرَة: ٢٦] عَقِبَ قَوْلِهِ تَعَالَى:

Yüce Allah'ın şu kavlinin ardından gelen: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا بَعُوضَةً فَما فَوْقَها } “Şüphesiz Allah bir sivrisineği ve ondan daha üstününü misal getirmekten çekinmez” [Bakara 26] ayetidir:

وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ إِلَى قَوْلِهِ: وَهُمْ فِيها خالِدُونَ

{ وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ } kavlinden { وَهُمْ فِيها خالِدُونَ } kavline kadar olan ayet,

فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٥] ، إِذْ كَانَ رَدًّا عَلَى الْمُشْرِكِينَ فِي قَوْلهم: أما يستحي مُحَمَّدٌ أَنْ يُمَثِّلَ بِالذُّبَابِ وَبِالْعَنْكَبُوتِ؟ فَلَمَّا ضَرَبَ لَهُمُ الْأَمْثَالَ بِقَوْلِهِ: مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارا [الْبَقَرَة: ١٧] تخلص إِلَى الرَّدِّ عَلَيْهِمْ فِيمَا أَنْكَرُوهُ مِنَ الْأَمْثَالِ. عَلَى أَنَّهُ لَا يُعْدَمُ مُنَاسَبَةُ مَا، وَقَدْ لَا تَكُونُ لَهُ مُنَاسَبَةٌ وَلَكِنَّهُ اقْتَضَاهُ سَبَبٌ فِي ذَلِكَ الْمَكَانِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ إِنَّ عَلَيْنا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ فَإِذا قَرَأْناهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا بَيانَهُ

Bakara Suresi'ndedir [25]. Zira bu, müşriklerin: 'Muhammed sineği ve örümceği misal vermekten utanmıyor mu?' sözlerine bir reddiye idi. Onlara: { مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارا } “Onların durumu, bir ateş yakan kimsenin durumu gibidir” [Bakara 17] kavliyle misaller verince, onların inkâr ettikleri misallere cevap vermeye intikal etti. Bununla birlikte bir tür münasebetten de yoksun değildir; bazen belirgin bir münasebet bulunmayabilir fakat o mekândaki bir sebep bunu gerektirmiş olabilir. Yüce Allah'ın şu kavli gibi: { لَا تُحَرِّكْ بِهِ لِسانَكَ لِتَعْجَلَ بِهِ إِنَّ عَلَيْنا جَمْعَهُ وَقُرْآنَهُ فَإِذا قَرَأْناهُ فَاتَّبِعْ قُرْآنَهُ ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا بَيانَهُ } “Onu acelece almak için dilini kımıldatma. Şüphesiz onu toplamak ve okutmak bize aittir. O halde biz onu okuduğumuz zaman sen onun okunuşunu takip et. Sonra şüphesiz onu açıklamak da bize aittir”.

فَهَذِهِ الْآيَاتُ نَزَلَتْ فِي سُورَةِ الْقِيَامَةِ [١٦- ١٩] فِي خِلَالِ تَوْبِيخِ الْمُشْرِكِينَ عَلَى إِنْكَارِهِمُ الْبَعْثَ وَوَصْفِ يَوْمِ الْحَشْرِ وَأَهْوَالِهِ، وَلَيْسَتْ لَهَا مُنَاسَبَةٌ بِذَلِكَ وَلَكِنْ سَبَبُ نُزُولِهَا حَصَلَ فِي خِلَالِ ذَلِكَ.

Bu ayetler Kıyâme Suresi'nde [16-19], müşriklerin dirilişi inkâr etmelerini azarlama ile haşir gününün ve onun dehşetlerinin vasfedilmesi esnasında inmiştir; bununla zahirî bir münasebeti yoktur, ancak nüzul sebebi o esnada meydana gelmiştir.

رَوَى الْبُخَارِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: «كَانَ رَسُولُ اللَّهِ إِذَا نَزَلَ جِبْرِيلُ بِالْوَحْيِ كَانَ مِمَّا يُحَرِّكُ بِهِ لِسَانَهُ وَشَفَتَيْهِ يُرِيدُ أَنْ يَحْفَظَهُ فَأَنْزَلَ اللَّهُ الْآيَةَ الَّتِي فِي: لَا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيامَةِ

Buhârî, İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: «Resûlullah Cebrail vahiyle indiği zaman, onu ezberlemek isteyerek dilini ve dudaklarını kımıldatırdı. Bunun üzerine Allah, { لَا أُقْسِمُ بِيَوْمِ الْقِيامَةِ } [Kıyâme 1] suresindeki ayeti indirdi».

[الْقِيَامَةِ: ١] اهـ، فَذَلِكَ يُفِيدُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ حَرَّكَ شَفَتَيْهِ بِالْآيَاتِ الَّتِي نَزَلَتْ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ.

[Kıyâme: 1] (nakil sonu). İşte bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in surenin başında inen ayetlerle dudaklarını kımıldattığını ifade etmektedir.

عَلَى أَنَّهُ قَدْ لَا يَكُونُ فِي مَوْقِعِ الْآيَةِ مِنَ الَّتِي قَبْلَهَا ظُهُورُ مُنَاسَبَةٍ فَلَا يُوجِبُ ذَلِكَ حَيْرَةً لِلْمُفَسِّرِ لِأَنَّهُ قَدْ يَكُونُ سَبَبُ وَضْعِهَا فِي مَوْضِعِهَا أَنَّهَا قَدْ نَزَلَتْ عَلَى سَبَبٍ وَكَانَ حُدُوثُ سَبَبِ نُزُولِهَا فِي مُدَّةِ نُزُولِ السُّورَةِ الَّتِي وُضِعَتْ فِيهَا فَقُرِئَتْ تِلْكَ الْآيَةُ عَقِبَ آخِرِ آيَةٍ انْتَهَى إِلَيْهَا النُّزُولُ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ إِلَى قَوْلِهِ: مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ [الْبَقَرَة: ٢٣٨، ٢٣٩] بَيَّنَ تَشْرِيعَاتِ أَحْكَامٍ كَثِيرَة فِي شؤون الْأَزْوَاجِ وَالْأُمَّهَاتِ، وَقَدْ ذَكَرْنَا ذَلِكَ عِنْدَ هَذِهِ الْآيَةِ فِي التَّفْسِيرِ.

Ayrıca bir ayetin kendinden öncekiyle olan yerleşiminde açık bir münasebet bulunmayabilir; bu durum müfessir için bir şaşkınlık doğurmaz, çünkü onun oraya konulma sebebi bir olaya binaen inmiş olması ve nüzul sebebinin gerçekleştiği anın içine konulduğu surenin nüzul sürecine denk gelmesi olabilir; böylece o ayet, nüzulün ulaştığı son ayetin ardınca okunmuştur. Bu durum, eşler ve annelerle ilgili pek çok hükmün teşri edildiği kısımlar arasında yer alan Yüce Allah'ın: { حافِظُوا عَلَى الصَّلَواتِ } kavlinden { مَا لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ } [Bakara 238, 239] kavline kadar olan kısmı gibidir. Biz bu ayeti tefsirde kendi yerinde açıklamıştık.

وَقَدْ تَكُونُ الْآيَةُ أُلْحِقَتْ بِالسُّورَةِ بَعْدَ تَمَامِ نُزُولِهَا بِأَنْ أُمِرَ الرَّسُولُ بِوَضْعِهَا عَقِبَ آيَةٍ مُعَيَّنَةٍ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي آيَةِ: وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ [الْبَقَرَة: ٢٨١] وَكَذَلِكَ مَا رُوِيَ فِي «صَحِيحِ مُسْلِمٍ» عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّ أَوَّلَ سُورَةِ الْحَدِيدِ نَزَلَ بِمَكَّةَ، وَلَمْ يَخْتَلِفِ الْمُفَسِّرُونَ فِي أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَما لَكُمْ أَلَّا تُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ [الْحَدِيد: ١٠] إِلَى آخِرِ السُّورَةِ نَزَلَ بِالْمَدِينَةِ فَلَا يَكُونُ ذَلِكَ إِلَّا لِمُنَاسَبَةٍ بَيْنَهَا وَبَيْنَ آيِ تِلْكَ السُّورَةِ وَالتَّشَابُهِ فِي أُسْلُوبِ النَّظْمِ، وَإِنَّمَا تَأَخَّرَ نُزُولُ تِلْكَ الْآيَةِ عَنْ نُزُولِ أَخَوَاتِهَا مِنْ سُورَتِهَا لِحِكْمَةٍ اقْتَضَتْ تَأَخُّرَهَا تَرْجِعُ غَالِبًا إِلَى حُدُوثِ سَبَبِ النُّزُولِ كَمَا سَيَأْتِي قَرِيبًا.

Bazen de ayet, surenin nüzulü tamamlandıktan sonra, Resûl'e belirli bir ayetin ardına koyması emredilerek sureye eklenmiş olabilir; nitekim az önce İbn Abbâs'tan nakledilen { وَاتَّقُوا يَوْماً تُرْجَعُونَ فِيهِ إِلَى اللَّهِ } [Bakara 281] ayetinde geçtiği gibi. Aynı şekilde Sahîh-i Müslim'de İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre Hadîd Suresi'nin başı Mekke'de inmiş, müfessirler ise Yüce Allah'ın: { وَما لَكُمْ أَلَّا تُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ } [Hadîd 10] kavlinden surenin sonuna kadar olan kısmın Medine'de indiğinde ihtilaf etmemişlerdir. Bu durum ancak onunla o surenin ayetleri arasındaki münasebet ve nazım üslubundaki benzerlik sebebiyledir. O ayetin inişinin suredeki diğer kardeşlerinden gecikmesi ise, birazdan geleceği üzere, çoğunlukla nüzul sebebinin sonradan meydana gelmesine dayanan ve gecikmesini gerektiren bir hikmetten ötürüdür.

وَلَمَّا كَانَ تَعْيِينُ الْآيَاتِ الَّتِي أُمِرَ النَّبِيُّ ﷺ بِوَضْعِهَا فِي مَوْضِعٍ مُعَيَّنٍ غَيْرَ مَرْوِيٍّ إِلَّا فِي عَدَدٍ قَلِيلٍ، كَانَ حَقًّا عَلَى الْمُفَسِّرِ أَنْ يَتَطَلَّبَ مُنَاسَبَاتٍ لِمَوَاقِعِ الْآيَاتِ مَا وَجَدَ إِلَى ذَلِكَ سَبِيلًا مُوَصَّلًا وَإِلَّا فَلْيُعْرِضْ عَنْهُ وَلَا يَكُنْ مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ.

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in belirli bir yere koyması emredilen ayetlerin tayini az sayıda rivayet edildiğinden dolayı, müfessirin ayetlerin yerleşimleri için -ulaştırıcı bir yol bulabildiği ölçüde- münasebetler araması üzerine bir haktır; aksi takdirde bundan yüz çevirmeli ve tekellüfe (zorlamaya) sapanlardan olmamalıdır.

إِنَّ الْغَرَضَ الْأَكْبَرَ لِلْقُرْآنِ هُوَ إِصْلَاحُ الْأُمَّةِ بِأَسْرِهَا، فَإِصْلَاحُ كُفَّارِهَا بِدَعْوَتِهِمْ إِلَى الْإِيمَانِ وَنَبْذِ الْعِبَادَةِ الضَّالَّةِ وَاتِّبَاعِ الْإِيمَانِ وَالْإِسْلَامِ، وَإِصْلَاحُ الْمُؤْمِنِينَ بِتَقْوِيمِ أَخْلَاقِهِمْ وَتَثْبِيتِهِمْ عَلَى هُدَاهُمْ وإرشادهم إِلَى طرق النَّجَاحِ وَتَزْكِيَةِ نُفُوسِهِمْ وَلِذَلِكَ كَانَتْ أَغْرَاضُهُ مُرْتَبِطَةً بِأَحْوَالِ الْمُجْتَمَعِ فِي مُدَّةِ الدَّعْوَةِ، فَكَانَتْ آيَاتُ الْقُرْآنِ مُسْتَقِلًّا بَعْضُهَا عَنْ بَعْضٍ، لِأَنَّ كُلَّ آيَةٍ مِنْهُ تَرْجِعُ إِلَى غَرَضِ الْإِصْلَاحِ وَالِاسْتِدْلَالِ عَلَيْهِ، وَتَكْمِيلِهِ وَتَخْلِيصِهِ مِنْ تَسَرُّبِ الضَّلَالَاتِ إِلَيْهِ فَلَمْ يَلْزَمْ أَنْ تَكُونَ آيَاتُهُ مُتَسَلْسِلَةً، وَلَكِنَّ حَالَ الْقُرْآنِ كَحَالِ الْخَطِيبِ يَتَطَرَّقُ إِلَى مُعَالَجَةِ الْأَحْوَالِ الْحَاضِرَةِ عَلَى اخْتِلَافِهَا وَيَنْتَقِلُ مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ بِالْمُنَاسَبَةِ وَلِذَلِكَ تَكْثُرُ فِي الْقُرْآنِ الْجُمَلُ الْمُعْتَرِضَةُ لِأَسْبَابٍ اقْتَضَتْ نُزُولَهَا أَوْ بِدُونِ ذَلِكَ فَإِنَّ كُلَّ جُمْلَةٍ تَشْتَمِلُ عَلَى حِكْمَةٍ وَإِرْشَادٍ أَوْ تَقْوِيمِ مُعْوَجٍّ، كَقَوْلِهِ: وَقالَتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ- إِلَى

Kur'an'ın en büyük gayesi bütün ümmeti ıslah etmektir; kâfirlerini imana çağırarak, sapkın ibadeti terk ettirip imana ve İslam'a uymalarını sağlayarak ıslah etmek, müminlerini ise ahlaklarını güzelleştirip hidayetleri üzere sabit kılarak, başarı yollarına ileterek ve nefislerini tezkiye ederek ıslah etmektir. Bu sebeple onun gayeleri, davet süresince toplumun halleriyle irtibatlı olmuştur. Dolayısıyla Kur'an ayetleri birbirinden bağımsız olabilmektedir; çünkü onun her bir ayeti ıslah gayesine, bunun delillendirilmesine, tamamlanmasına ve sapkınlıkların ona sızmasından arındırılmasına dayanır. Bu yüzden ayetlerinin zincirleme bağlı olması gerekmemiştir; bilakis Kur'an'ın hali, farklı güncel durumları ele alan ve münasebete göre halden hale intikal eden hatibin hali gibidir. Bu sebeple Kur'an'da nüzulünü gerektiren sebepler dolayısıyla veya bir sebep olmaksızın parantez içi/ara cümleler (cümle-i mu'teriza) çokça bulunur. Zira her cümle bir hikmeti, irşadı veya bir eğriliğin düzeltilmesini ihtiva eder. Nitekim:

قَوْلِهِ- قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ [آل عمرَان: ٧٢، ٧٣] فَقَوْلُهُ: قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ جملَة مُعْتَرضَة.

{ وَقالَتْ طائِفَةٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ آمِنُوا بِالَّذِي أُنْزِلَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ } kavlinden { قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ أَنْ يُؤْتى أَحَدٌ مِثْلَ مَا أُوتِيتُمْ } [Âl-i İmrân 72, 73] kavline kadar olan ayette geçen { قُلْ إِنَّ الْهُدى هُدَى اللَّهِ } “De ki: Şüphesiz doğru yol Allah'ın yoludur” sözü bir ara cümledir (cümle-i mu'terizadır).

وقُوف الْقُرْآن

Kur'an'daki Vakıflar (Duraklar)

الْوَقْفُ هُوَ قَطْعُ الصَّوْتِ عَنِ الْكَلِمَةِ حِصَّةً يَتَنَفَّسُ فِي مِثْلِهَا الْمُتَنَفِّسُ عَادَةً، وَالْوَقْفُ عِنْدَ انْتِهَاءِ جُمْلَةٍ مِنْ جُمَلِ الْقُرْآنِ قَدْ يَكُونُ أَصْلًا لِمَعْنَى الْكَلَامِ فَقَدْ يَخْتَلِفُ الْمَعْنَى بِاخْتِلَافِ الْوَقْفِ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ [آل عمرَان: ١٤٦] فَإِذَا وَقَفَ عِنْد كلمة قاتَلَ كَانَ الْمَعْنَى أَنَّ أَنْبِيَاءَ كَثِيرِينَ قَتَلَهُمْ قَوْمُهُمْ وَأَعْدَاؤُهُمْ، وَمَعَ الْأَنْبِيَاءِ أَصْحَابُهُمْ فَمَا تَزَلْزَلُوا لِقَتْلِ أَنْبِيَائِهِمْ فَكَانَ الْمَقْصُودُ تَأْيِيسَ الْمُشْرِكِينَ مِنْ وَهَنِ الْمُسْلِمِينَ عَلَى فَرْضِ قَتْلِ النَّبِيءِ ﷺ فِي غَزْوَتِهِ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى فِي خِطَابِ الْمُسْلِمِينَ: وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ [آل عمرَان: ١٤٤] الْآيَةَ، وَإِذَا وصل قَوْله: قاتَلَ عِنْدَ قَوْلِهِ كَثِيرٌ كَانَ الْمَعْنَى أَنَّ أَنْبِيَاءَ كَثِيرِينَ قُتِلَ مَعَهُمْ رِجَالٌ مِنْ أَهْلِ التَّقْوَى فَمَا وَهَنَ مَنْ بَقِيَ بَعْدَهُمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَذَلِكَ بِمَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى:

Vakıf, nefes alan bir kimsenin âdeten nefes alacağı kadar bir süre kelimeden sesi kesmektir. Kur'an cümlelerinden bir cümlenin sonunda vakıf yapmak, kelamın manasının esası olabilir; dolayısıyla vakfın değişmesiyle mana da değişebilir. Yüce Allah'ın: { وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ } “Nice peygamberler vardı ki, beraberinde birçok rabbânî (Allah erleri) savaştı” [Âl-i İmrân 146] kavli gibi. Eğer { قاتَلَ } kelimesinde durulursa mana, pek çok peygamberi kavimlerinin ve düşmanlarının öldürdüğü, peygamberlerle beraber ashabının da bulunduğu ve peygamberlerinin öldürülmesinden ötürü sarsılmadıkları şeklinde olur; bu durumda maksat, Yüce Allah'ın Müslümanlara hitaben buyurduğu: { وَما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ } “Muhammed ancak bir elçidir. Ondan önce de peygamberler gelip geçmiştir. Şimdi o ölür veya öldürülürse gerisin geriye mi döneceksiniz?” [Âl-i İmrân 144] ayeti tarzında, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in gazvesinde öldürülmesi varsayımında Müslümanların gevşeyeceği hususunda müşrikleri ümitsizliğe düşürmektir. Eğer { قاتَلَ } kelimesi { كَثِيرٌ } kavline vasledilirse (bağlanırsa) mana, pek çok peygamberle birlikte takva ehlinden adamların öldürüldüğü ve onlardan geriye kalan müminlerin gevşemedikleri şeklinde olur ki bu da Yüce Allah'ın şu kavli manasındadır:

وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً إِلَى قَوْلِهِ: وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ [آل عمرَان: ١٦٩، ١٧٠] .

{ وَلا تَحْسَبَنَّ الَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْواتاً } kavlinden { وَيَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِينَ لَمْ يَلْحَقُوا بِهِمْ مِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا خَوْفٌ عَلَيْهِمْ وَلا هُمْ يَحْزَنُونَ } “Allah yolunda öldürülenleri sakın ölüler sanma... Arkalarından henüz kendilerine katılmayanlara da hiçbir korku olmayacağını ve onların üzülmeyeceklerini müjdelemek isterler” [Âl-i İmrân 169, 170] kavline kadar olan ayet.

وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ [آل عمرَان: ٧] الْآيَةَ، فَإِذَا وُقِفَ عِنْدَ قَوْلِهِ: إِلَّا اللَّهُ كَانَ الْمَعْنَى أَنَّ الْمُتَشَابِهَ الْكَلَامُ الَّذِي لَا يَصِلُ فَهْمُ النَّاسِ إِلَى تَأْوِيلِهِ وَأَنَّ عِلْمَهُ مِمَّا اخْتَصَّ اللَّهُ بِهِ مِثْلَ اخْتِصَاصِهِ بِعِلْمِ السَّاعَةِ وَسَائِرِ الْأُمُورِ الْخَمْسَةِ وَكَانَ مَا بَعْدَهُ ابْتِدَاءَ كَلَامٍ يُفِيدُ أَنَّ الرَّاسِخِينَ يُفَوِّضُونَ فَهْمَهُ إِلَى اللَّهِ

Aynı şekilde Yüce Allah'ın: { وَما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ } “Halbuki onun tevilini ancak Allah bilir. İlimde derinleşmiş olanlar ise: 'Ona inandık' derler” [Âl-i İmrân 7] ayeti de böyledir. Şayet { إِلَّا اللَّهُ } kavlinde durulursa mana; müteşabihin, insanların anlayışının teviline ulaşamayacağı söz olduğu ve onun bilgisinin, tıpkı kıyamet saatinin ve diğer beş konunun bilinmesi gibi Allah'ın zatına has kıldığı şeylerden olduğu şeklinde olur; sonrasındaki kısım ise ilimde derinleşenlerin onun anlaşılmasını Yüce Allah'a havale ettiklerini ifade eden yeni bir cümlenin başlangıcı olur.

تَعَالَى، وَإِذَا وُصِلَ قَوْلُهُ: إِلَّا اللَّهُ بِمَا بَعْدَهُ كَانَ الْمَعْنَى أَنَّ الرَّاسِخِينَ فِي الْعِلْمِ يَعْلَمُونَ تَأْوِيلَ الْمُتَشَابِهِ فِي حَالِ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ.

Eğer { إِلَّا اللَّهُ } kavli sonrasına bağlanırsa mana, ilimde derinleşenlerin 'Ona inandık' dedikleri halde müteşabihin tevilini bildikleri şeklinde olur.

وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلاثَةُ أَشْهُرٍ وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ [الطَّلَاق: ٤] فَإِنَّهُ لَوْ وَقَفَ عَلَى قَوْلِهِ: ثَلاثَةُ أَشْهُرٍ وَابْتَدَأَ بِقَوْلِهِ:

Aynı şekilde Yüce Allah'ın: { وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلاثَةُ أَشْهُرٍ وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ } “Kadınlarınızdan âzetten kesilenler ile henüz âdet görmemiş olanların -şüpheye düşerseniz- bekleme süreleri üç aydır” [Talâk 4] kavli de böyledir. Zira { ثَلاثَةُ أَشْهُرٍ } kavlinde durulup,

وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ وَقَعَ قَوْلُهُ: وَأُولاتُ الْأَحْمالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ [الطَّلَاق: ٤] مَعْطُوفًا عَلَى اللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ فَيَصِيرُ قَوْلُهُ: أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ خَبَرًا عَنْ اللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ وَأُولاتُ الْأَحْمالِ وَلَكِنَّهُ لَا يَسْتَقِيمُ الْمَعْنَى إِذْ كَيفَ يكون للّاء لَمْ يَحِضْنَ حَمْلٌ حَتَّى يَكُونَ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ.

{ وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ } kavliyle başlanacak olursa, { وَأُولاتُ الْأَحْمالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ } [Talâk 4] kavli { اللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ } kavline atfedilmiş olur; böylece { أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ } ifadesi, hem { اللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ } hem de { أُولاتُ الْأَحْمالِ } için haber (yüklem) haline gelir. Fakat bu durumda mana tutarlı olmaz; çünkü henüz âdet görmemiş olanların süresi yüklerini bırakmaları olsun diye onların nasıl gebeliği bulunabilir ki?

وَعَلَى جَمِيعِ التَّقَادِيرِ لَا تَجِدُ فِي الْقُرْآنِ مَكَانًا يَجِبُ الْوَقْفُ فِيهِ وَلَا يَحْرُمُ الْوَقْفُ فِيهِ كَمَا قَالَ ابْنُ الْجَزَرِيِّ فِي «أُرْجُوزَتِهِ» ، وَلَكِنَّ الْوَقْفَ يَنْقَسِمُ إِلَى أَكِيدٍ حَسَنٍ وَدُونَهُ وَكُلُّ ذَلِكَ تَقْسِيمٌ بِحَسَبِ الْمَعْنَى. وَبَعْضُهُمُ اسْتَحْسَنَ أَنْ يَكُونَ الْوَقْفُ عِنْدَ نِهَايَةِ الْكَلَامِ وَأَنْ يَكُونَ مَا يَتَطَلَّبُ الْمَعْنَى الْوَقْفَ عَلَيْهِ قَبْلَ تَمَامِ الْمَعْنَى سَكْتًا وَهُوَ قَطْعُ الصَّوْتِ حِصَّةً أَقَلَّ مِنْ حِصَّةِ قَطْعِهِ عِنْدَ الْوَقْفِ، فَإِنَّ اللُّغَةَ الْعَرَبِيَّةَ وَاضِحَةٌ وَسِيَاقُ الْكَلَامِ حَارِسٌ مِنَ الْفَهْمِ الْمُخْطِئِ، فَنَحْوُ قَوْلِهِ تَعَالَى: يُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَإِيَّاكُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ رَبِّكُمْ [الممتحنة: ١] لَوْ وَقَفَ الْقَارِئُ عَلَى قَوْلِهِ: الرَّسُولَ لَا يَخْطُرُ بِبَالِ الْعَارِفِ بِاللُّغَةِ أَنَّ قَوْلَهُ: وَإِيَّاكُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ رَبِّكُمْ تَحْذِيرٌ مِنَ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ، وَكَيْفَ يَخْطُرُ ذَلِكَ وَهُوَ مَوْصُوفٌ بِقَوْلِهِ: رَبِّكُمْ فَهَلْ يُحَذَّرُ أَحَدٌ مِنَ الْإِيمَانِ بِرَبِّهِ.

Her ihtimalde, İbnü'l-Cezerî'nin manzumesinde (Urcûze) belirttiği gibi, Kur'an'da vakfın zorunlu (vacip) olduğu veya haram olduğu kesin bir yer bulamazsın; ancak vakıf, 'kesin güzel' (ekîd hasen) ve 'bundan daha aşağı' şeklinde kısımlara ayrılır ki bütün bunlar manaya göre yapılan taksimlerdir. Bazıları vakfın kelamın sonunda olmasını, mana bakımından tam olmadan önce üzerinde durulması gereken yerin ise sekt (duraklama) olmasını güzel görmüşlerdir; sekt ise vakıftaki kesme süresinden daha az bir süre sesi kesmektir. Zira Arap dili açıktır ve sözün bağlamı yanlış anlamaya karşı bir koruyucudur. Nitekim Yüce Allah'ın: { يُخْرِجُونَ الرَّسُولَ وَإِيَّاكُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ رَبِّكُمْ } “Rabbiniz olan Allah'a inandığınız için Peygamber'i ve sizi yurdunuzdan çıkarıyorlar” [Mümtehine 1] kavlinde, okuyucu { الرَّسُولَ } kavlinde dursa bile, dili bilen birinin aklına { وَإِيَّاكُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِاللَّهِ رَبِّكُمْ } kavlinin Allah'a imandan bir sakındırma olduğu gelmez; { رَبِّكُمْ } (Rabbiniz) ifadesiyle nitelendirilmişken bu nasıl akla gelebilir, zira hiç kimse Rabbine imandan sakındırılır mı?

وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ بَناها [النازعات: ٢٧] فَإِنَّ كَلِمَةَ بَناها هِيَ مُنْتَهَى الْآيَةِ وَالْوَقْفُ عِنْدَ أَمِ السَّماءُ وَلَكِنْ لَوْ وَصَلَ الْقَارِئُ لَمْ يَخْطُرْ بِبَالِ السَّامِعِ أَنْ يَكُونَ بَناها مِنْ جُمْلَةِ أَمِ السَّماءُ لِأَنَّ مُعَادِلَ هَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِ لَا يَكُونُ إِلَّا مُفْرَدًا.

Aynı şekilde Yüce Allah'ın: { أَأَنْتُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمِ السَّماءُ بَناها } “Yaratılışça siz mi daha çetinsiniz yoksa bina ettiği gök mü?” [Nâziât 27] kavlinde de böyledir; zira { بَناها } kelimesi ayetin sonudur ve vakıf { أَمِ السَّماءُ } yerindedir. Ancak okuyucu vasletse (bağlasa) bile, dinleyicinin aklına { بَناها } kelimesinin { أَمِ السَّماءُ } cümlesinden olduğu gelmez; çünkü istifham hemzesinin dengi (muadili) ancak müfred (tekil öge) olabilir.

عَلَى أَنَّ التَّعَدُّدَ فِي الْوَقْفِ قَدْ يَحْصُلُ بِهِ مَا يَحْصُلُ بِتَعَدُّدِ وُجُوهِ الْقِرَاءَاتِ مِنْ تَعَدُّدِ الْمَعْنَى مَعَ اتِّحَادِ الْكَلِمَاتِ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَيُطافُ عَلَيْهِمْ بِآنِيَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَأَكْوابٍ كانَتْ قَوارِيرَا قَوارِيرَا مِنْ فِضَّةٍ قَدَّرُوها تَقْدِيراً [الْإِنْسَان: ١٥، ١٦] فَإِذَا وُقِفَ عَلَى قَوارِيرَا الْأَوَّلُ كَانَ قَوارِيرَا الثَّانِي تَأْكِيدًا لِرَفْعِ احْتِمَالِ الْمَجَازِ فِي لَفْظِ قَوارِيرَا، وَإِذَا وُقِفَ عَلَى قَوارِيرَا الثَّانِي كَانَ الْمَعْنَى التَّرْتِيبَ وَالتَّصْنِيفَ، كَمَا يُقَالُ: قَرَأَ الْكِتَابَ بَابًا بَابًا، وَحَضَرُوا صَفًّا صَفًّا، وَكَانَ قَوْلُهُ مِنْ فِضَّةٍ عَائِد إِلَى قَوْلِهِ: بِآنِيَةٍ مِنْ فِضَّةٍ.

Bununla birlikte, vakfın çeşitliliği sayesinde, kelimelerin birliğiyle birlikte kıraat vecihlerinin çeşitliliğinde hasıl olan anlam çeşitliliği gibi bir zenginlik hasıl olabilir. Nitekim Yüce Allah'ın: { وَيُطافُ عَلَيْهِمْ بِآنِيَةٍ مِنْ فِضَّةٍ وَأَكْوابٍ كانَتْ قَوارِيرَا قَوارِيرَا مِنْ فِضَّةٍ قَدَّرُوها تَقْدِيراً } “Onlara gümüşten kaplar ve billur kadehler dolaştırılır; gümüşten billurlar ki onları kendileri ölçüp biçmişlerdir” [İnsân 15, 16] kavlinde, birinci { قَوارِيرَا } üzerinde durulursa, ikinci { قَوارِيرَا } lafzı { قَوارِيرَا } kelimesindeki mecaz ihtimalini kaldırmak için bir tekit olur. İkinci { قَوارِيرَا } üzerinde durulursa mana, 'Kitabı bölüm bölüm okudu' ve 'Sıra sıra hazır bulundular' denildiği gibi tertip ve sınıflandırma bildirir; { مِنْ فِضَّةٍ } kavli ise { بِآنِيَةٍ مِنْ فِضَّةٍ } kavline dönük olur.

وَلَمَّا كَانَ الْقُرْآنُ مُرَادًا مِنْهُ فَهْمُ مَعَانِيهِ وَإِعْجَازُ الْجَاحِدِينَ بِهِ وَكَانَ قَدْ نَزَلَ بَيْنَ أَهْلِ اللِّسَانِ، كَانَ فَهْمُ مَعَانِيهِ مَفْرُوغًا مِنْ حُصُولِهِ عِنْدَ جَمِيعِهِمْ، فَأَمَّا التَّحَدِّي بِعَجْزِ بُلَغَائِهِمْ عَنْ مُعَارَضَتِهِ فَأَمْرٌ يَرْتَبِطُ بِمَا فِيهِ مِنَ الْخُصُوصِيَّاتِ الْبَلَاغِيَّةِ الَّتِي لَا يَسْتَوِي فِي الْقُدْرَةِ عَلَيْهَا جَمِيعُهُمْ بَلْ خَاصَّةُ بُلَغَائِهِمْ مِنْ خُطَبَاءَ وَشُعَرَاءَ، وَكَانَ مِنْ جُمْلَةِ طُرُقِ الْإِعْجَازِ مَا يَرْجِعُ إِلَى مُحَسِّنَاتِ الْكَلَامِ مِنْ فَنِّ الْبَدِيعِ، وَمِنْ ذَلِكَ فَوَاصِلُ الْآيَاتِ الَّتِي هِيَ شِبْهُ قوافي الشّعْر وأسجاع النَّثْرِ، وَهِيَ مُرَادَةٌ فِي نَظْمِ الْقُرْآنِ لَا مَحَالَةَ كَمَا قَدَّمْنَاهُ عِنْدَ الْكَلَامِ عَلَى آيَاتِ الْقُرْآنِ فَكَانَ عَدَمُ الْوَقْفِ عَلَيْهَا تَفْرِيطًا فِي الْغَرَضِ الْمَقْصُودِ مِنْهَا.

Kur'an'dan murat edilen şey onun manalarının anlaşılması ve onu inkâr edenlerin aciz bırakılması olduğundan, üstelik o dil ehline indirildiğinden, manalarının anlaşılması hepsinin nezdinde zaten gerçekleşmiş bir husustu. Belagat ehlinin ona nazire getirmekten aciz bırakılmasıyla meydan okumaya gelince; bu, onda bulunan ve hepsinin değil sadece hatipler ve şairler gibi üstün belagat ehlinin güç yetirebileceği belagat incelikleriyle irtibatlı bir meseledir. İcaz yollarından biri de bedî' sanatına ait söz güzelliklerine dayanan hususlardı; şiirdeki kafiyelere ve nesirdeki seci'lere benzeyen ayet sonları (fâsılalar) da bunlardandır. Kur'an ayetlerinden bahsederken daha önce belirttiğimiz gibi bunlar Kur'an nazmında muhakkak kastedilmiştir; dolayısıyla üzerlerinde durulmaması (vakıf yapılmaması) bunlardan hedeflenen gayeyi zedelemek olurdu.

لَمْ يَشْتَدَّ اعْتِنَاءُ السَّلَفِ بِتَحْدِيدِ أَوْقَافِهِ لِظُهُورِ أَمْرِهَا، وَمَا ذُكِرَ عَنِ ابْنِ النَّحَّاسِ مِنَ الِاحْتِجَاجِ لِوُجُوبِ ضَبْطِ أَوْقَافِ الْقُرْآنِ بِكَلَامٍ لِعَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ لَيْسَ وَاضِحًا فِي الْغَرَضِ الْمُحْتَجِّ بِهِ فَانْظُرْهُ فِي «الْإِتْقَانِ» لِلسُّيُوطِيِّ.

Açık ve belirgin olması sebebiyle Selef'in onun duraklarını (vakıflarını) belirlemeye aşırı bir özene ihtiyacı olmamıştı. İbnü'n-Nahhâs'tan aktarılan ve Kur'an duraklarını tespit etmenin gerekliliğine Abdullah b. Ömer'in bir sözüyle delil getirilen husus, delil getirilen gaye açısından açık değildir; buna Süyûtî'nin el-İtkân'ında bakılabilir.

فَكَانَ الِاعْتِبَارُ بِفَوَاصِلِهِ الَّتِي هِيَ مَقَاطِعُ آيَاتِهِ عِنْدَهُمْ أَهَمُّ لِأَنَّ عَجْزَ قَادَتِهِمْ وَأُولِي الْبَلَاغَةِ وَالرَّأْيِ مِنْهُمْ تَقُومُ بِهِ الْحُجَّةُ عَلَيْهِمْ وَعَلَى دَهْمَائِهِمْ، فَلَمَّا كَثُرَ الدَّاخِلُونَ فِي الْإِسْلَامِ مِنْ دَهْمَاءِ الْعَرَبِ وَمِنْ عُمُومِ بَقِيَّةِ الْأُمَمِ، تَوَجَّهَ اعْتِنَاءُ أَهْلِ الْقُرْآنِ إِلَى ضَبْطِ وُقُوفِهِ تَيْسِيرًا لِفَهْمِهِ عَلَى قَارِئِيهِ، فَظَهَرَ الِاعْتِنَاءُ بِالْوُقُوفِ وَرُوعِيَ فِيهَا مَا يُرَاعَى فِي تَفْسِيرِ الْآيَاتِ فَكَانَ ضَبْطُ الْوُقُوفِ مُقَدِّمَةً لِمَا يُفَادُ مِنَ الْمَعَانِي عِنْدَ وَاضِعِ الْوَقْفِ.

Onların nazarında ayetlerin durak noktaları olan fâsılaların dikkate alınması daha önemliydi; çünkü önderlerinin, belagat ve fikir ehlinin acziyeti hem kendilerine hem de halk kitlelerine karşı kesin delil teşkil ediyordu. Arap halkından ve diğer milletlerin genelinden İslam'a girenler çoğalınca, Kur'an ehlinin ihtimamı, okuyanların anlamasını kolaylaştırmak amacıyla onun vakıflarını tespit etmeye yöneldi. Böylece vakıflara özen gösterilmeye başlandı ve bunlarda ayetlerin tefsirinde gözetilen hususlar gözetildi; neticede vakıfların tespiti, vakfı koyan kimseye göre çıkarılan manalar için bir mukaddime (esas) oldu.

وَأَشْهَرُ مَنْ تَصَدَّى لِضَبْطِ الْوُقُوفِ أَبُو مُحَمَّدِ بْنُ الْأَنْبَارِيِّ، وَأَبُو جَعْفَرِ بْنُ النَّحَّاسِ، وَلِلنَّكْزَاوِيِّ أَوِ النَّكْزَوِيِّ كِتَابٌ فِي «الْوَقْفِ» ذَكَرَهُ فِي «الْإِتْقَانِ» ، وَاشْتَهَرَ بِالْمَغْرِبِ مِنَ الْمُتَأَخِّرِينَ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِي جُمُعَةَ الْهَبَطِيُّ الْمُتَوفَّى سنة ٩٣٠.

Vakıfları tespit etmeye girişenlerin en meşhurları Ebû Muhammed b. el-Enbârî ve Ebû Ca'fer b. en-Nahhâs'tır. Nekzâvî veya Nekzevî'nin de el-İtkân'da zikredilen el-Vakf adlı bir eseri vardır. Mağrip'te son devir âlimlerinden hicri 930 yılında vefat eden Muhammed b. Ebî Cum'a el-Hebetî meşhur olmuştur.

سور الْقُرْآن

Kur'an Sureleri

السُّورَةُ قِطْعَةٌ مِنَ الْقُرْآنِ مُعَيَّنَةٌ بِمَبْدَأٍ وَنِهَايَةٍ لَا يَتَغَيَّرَانِ، مُسَمَّاةٌ بِاسْمٍ مَخْصُوصٍ، تَشْتَمِلُ عَلَى ثَلَاثِ آيَاتٍ فَأَكْثَرَ فِي غَرَضٍ تَامٍّ تَرْتَكِزُ عَلَيْهِ مَعَانِي آيَاتِ تِلْكَ السُّورَة، ناشيء عَنْ أَسْبَابِ النُّزُولِ، أَوْ عَنْ مُقْتَضَيَاتِ مَا تَشْتَمِلُ عَلَيْهِ مِنَ الْمَعَانِي الْمُتَنَاسِبَةِ. وَكَوْنُهَا تَشْتَمِلُ عَلَى ثَلَاث آيَات مَأْخُوذ مِنِ اسْتِقْرَاءِ سُوَرِ الْقُرْآنِ مَعَ حَدِيثِ عُمَرَ فِيمَا رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ عَنِ الزُّبَيْرِ قَالَ: «جَاءَ الْحَارِثُ بْنُ خُزَيْمَةَ (هُوَ الْمُسَمَّى فِي بَعْضِ الرِّوَايَاتِ خُزَيْمَةُ وَأَبَا خُزَيْمَةَ) بِالْآيَتَيْنِ مِنْ آخِرِ سُورَةِ بَرَاءَةَ فَقَالَ: أَشْهَدُ أَنِّي سَمِعْتُهُمَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ، فَقَالَ عُمَرُ وَأَنَا أَشْهَدُ لَقَدْ سَمِعْتُهُمَا مِنْهُ، ثُمَّ قَالَ: لَوْ كَانَتْ ثَلَاثَ آيَاتٍ لَجَعَلْتُهَا سُورَةً عَلَى حِدَةٍ» إِلَخْ،

Sure; Kur'an'dan, değişmeyen bir başlangıcı ve sonu ile belirlenmiş, özel bir isimle adlandırılmış, nüzul sebeplerinden veya ihtiva ettiği birbiriyle uyumlu manaların gereklerinden doğan tam bir maksat etrafında o surenin ayetlerinin manalarının odaklandığı, üç veya daha fazla ayeti kapsayan bir parçadır. Üç ayeti kapsaması hususu, Kur'an surelerinin taranmasından (istıkrâ) ve Ebû Dâvûd'un Zübeyr'den rivayet ettiği şu Ömer hadisinden alınmıştır: «el-Hâris b. Huzeyme (bazı rivayetlerde Huzeyme ve Ebû Huzeyme olarak adlandırılan kimsedir) Berâe Suresi'nin sonundan iki ayet getirdi ve: 'Bunları Resûlullah'tan bizzat işittiğime şahitlik ederim' dedi. Ömer de: 'Ben de bunları ondan işittiğime şahitlik ederim' dedi, sonra: 'Eğer üç ayet olsaydı, onu tek başına müstakil bir sure yapardım' dedi...»

فَدَلَّ عَلَى أَنَّ عُمَرَ مَا قَالَ ذَلِكَ إِلَّا عَنْ عِلْمٍ بِأَنَّ ذَلِكَ أَقَلُّ مِقْدَارِ سُوَرِهِ.

Bu da gösterir ki Ömer bunu ancak surelerinin en az miktarının bu kadar olduğunu bilerek söylemiştir.

وَتَسْمِيَةُ الْقِطْعَةِ الْمُعَيَّنَةِ مِنْ عِدَّةِ آيَاتِ الْقُرْآنِ سُورَةٌ مِنْ مُصْطَلَحَاتِ الْقُرْآنِ، وَشَاعَتْ تِلْكَ التَّسْمِيَةُ عِنْدَ الْعَرَبِ حَتَّى الْمُشْرِكِينَ مِنْهُمْ، فَالتَّحَدِّي لِلْعَرَبِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ [هود: ١٣] وَقَوْلِهِ: فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ [الْبَقَرَة: ٢٣] لَا يَكُونُ إِلَّا تَحَدِّيًا بِاسْمٍ مَعْلُوم المسمّى والمدار عِنْدَهُمْ وَقْتَ التَّحَدِّي، فَإِنَّ آيَاتِ التَّحَدِّي نَزَلَتْ بَعْدَ السُّوَرِ الْأُوَلِ، وَقَدْ جَاءَ فِي الْقُرْآنِ تَسْمِيَةُ سُورَةِ النُّورِ بِاسْمِ سُورَةٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: سُورَةٌ أَنْزَلْناها [النُّور:

Kur'an ayetlerinden oluşan belirli bir parçanın 'sure' olarak isimlendirilmesi Kur'an'ın ıstılahlarındandır; bu isimlendirme aralarında müşrikler de dahil olmak üzere Araplar arasında yaygınlaşmıştır. Nitekim Yüce Allah'ın: { فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ } “Onun benzeri on sure getirin” [Hûd 13] kavli ve { فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ } “Onun benzeri bir sure getirin” [Bakara 23] kavli ile Araplara meydan okunması, ancak meydan okuma vaktinde neye delalet ettiği ve çerçevesi onlarca bilinen bir isimle meydan okuma şeklinde olabilir; zira meydan okuma ayetleri ilk inen surelerden sonra nazil olmuştur. Kur'an'da Nûr Suresi'nin sure ismiyle anılması Yüce Allah'ın şu kavlinde de yer almıştır: { سُورَةٌ أَنْزَلْناها } [Nûr:

١] أَيْ هَذِهِ سُورَةٌ، وَقَدْ زَادَتْهُ السُّنَّةُ بَيَانًا. وَلَمْ تَكُنْ

1] “[Bu,] indirdiğimiz bir suredir”; yani 'bu bir suredir' demektir. Sünnet de bunu daha fazla açıklamıştır. Şurası kesindir ki,

أَجْزَاءُ التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ وَالزَّبُورِ مُسَمَّاةً سُوَرًا عِنْدَ الْعَرَبِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَلَا فِي الْإِسْلَامِ.

Tevrat, İncil ve Zebur'un bölümleri ne Cahiliye devrinde ne de İslam devrinde Araplar tarafından 'sure' olarak isimlendirilmemiştir.

وَوَجْهُ تَسْمِيَةِ الْجُزْءِ الْمُعَيَّنِ مِنَ الْقُرْآنِ سُورَةً قِيلَ مَأْخُوذَةٌ مِنَ السُّورِ بِضَمِّ السِّينِ وَتَسْكِينِ الْوَاوِ وَهُوَ الْجِدَارُ الْمُحِيطُ بِالْمَدِينَةِ أَوْ بِمَحَلَّةِ قَوْمٍ، زَادُوهُ هَاءَ تَأْنِيثٍ فِي آخِرِهِ مُرَاعَاةً لِمَعْنَى الْقِطْعَةِ مِنَ الْكَلَامِ، كَمَا سَمُّوا الْكَلَامَ الَّذِي يَقُولُهُ الْقَائِلُ خُطْبَةً أَوْ رِسَالَةً أَوْ مَقَامَةً. وَقِيلَ مَأْخُوذَةٌ مِنَ السُّؤْرِ بِهَمْزَةٍ بَعْدَ السِّينِ وَهُوَ الْبَقِيَّةُ مِمَّا يَشْرَبُ الشَّارِبُ بِمُنَاسَبَةِ أَنَّ السُّؤْرَ جُزْءٌ مِمَّا يُشْرَبُ، ثُمَّ خففوا الْهَمْز بَعْدَ الضَّمَّةِ فَصَارَتْ وَاوًا، قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: «وَتَرْكُ الْهَمْزِ فِي سُورَةٍ هُوَ لُغَةُ قُرَيْشٍ وَمَنْ جَاوَرَهَا مِنْ هُذَيْلٍ وَكِنَانَةَ وَهَوَازِنَ وَسَعْدَ بْنَ بَكْرٍ، وَأَمَّا الْهَمْزُ فَهُوَ لُغَةُ تَمِيمٍ، وَلَيْسَتْ إِحْدَى اللُّغَتَيْنِ بِدَالَّةٍ عَلَى أَنَّ أَصْلَ الْكَلِمَةِ مِنَ الْمَهْمُوزِ أَوِ الْمُعْتَلِّ، لِأَنَّ لِلْعَرَبِ فِي تَخْفِيفِ الْمَهْمُوزِ وَهَمْزِ الْمُخَفَّفِ مِنْ حُرُوفِ الْعِلَّةِ طَرِيقَتَيْنِ، كَمَا قَالُوا أُجُوهٌ وَإِعَاءٌ وَإِشَاحٌ، فِي وُجُوهٍ وَوِعَاءٍ وَوِشَاحٍ، وَكَمَا قَالُوا الذِّئْبَ بِالْهَمْزِ وَالذِّيبَ بِالْيَاءِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: رُبَّمَا خَرَجَتْ بِهِمْ فَصَاحَتُهُمْ إِلَى أَنْ يَهْمِزُوا مَا لَيْسَ مَهْمُوزًا كَمَا قَالُوا «رَثَأْتُ الْمَيِّتَ وَلَبَّأْتُ بِالْحَجِّ وَحَلَأْتُ السَّوِيقَ بِالْهَمْزِ» .

Kur'an'ın belirli bir parçasına sûre (سورة) adının verilme gerekçesine gelince; sin harfinin ötresi ve vav harfinin sükûnu ile 'sûr' (سور) kelimesinden alındığı söylenmiştir ki o da şehri veya bir kavmin mahallesini çevreleyen surdur (duvardır); sözün bir parçası olması manasını gözeterek sonuna bir müenneslik tâ'sı (hâ'sı) eklemişlerdir; nitekim bir konuşmacının söylediği söze hutbe, risale veya makâme adını vermeleri gibidir. Bir diğer görüşe göre ise sin harfinden sonra hemze ile 'sü'r' (سؤر) kelimesinden alınmıştır ki bu da bir şey içenin içtiğinden arta kalan kısımdır; zira sü'r içilen şeyin bir parçasıdır. Sonra ötreli harften sonraki hemzeyi hafifleterek (kolaylaştırarak) vav harfine dönüştürmüşlerdir. İbn Atiyye şöyle demiştir: «Sûre kelimesinde hemzenin terk edilmesi Kureyş'in ve onlara komşu olan Hüzeyl, Kinâne, Hevâzin ve Sa'd b. Bekr kabilelerinin lehçesidir. Hemzeli okunuş ise Temîm kabilesinin lehçesidir. Bu iki lehçeden biri kelimenin aslının hemzeli mi yoksa illetli mi olduğuna delalet etmez; çünkü Arapların hemzeliyi hafifletmede ve illet harflerinden hafifletilmiş olanı hemzelemekte iki ayrı yolu vardır; nitekim vücûh, vi'â' ve vişâh kelimeleri yerine ücûh, i'â' ve işâh dedikleri gibi, kurt kelimesini hemze ile zi'b (ذئب) ve yâ ile zîb (ذيب) şeklinde söyledikleri gibi. Ferrâ şöyle demiştir: Bazen fesahatleri onları hemzeli olmayan kelimeleri hemzelemeye sevk ederdi; nitekim ölüye ağıt yaktım anlamında 'rese'tü'l-meyyite', hacda telbiye getirdim anlamında 'lebbe'tü bi'l-hac' ve kavutu tatlandırdım anlamında 'hale'tü's-sevîka' ifadelerini hemzeli kullanmışlardır.»

وَجَمْعُ سُورَةٍ سُوَرٌ بِتَحْرِيكِ الْوَاوِ كَغُرَفٍ، وَنُقِلَ فِي «شَرْحِ الْقَامُوسِ» عَنِ الْكُرَاعِ (١) أَنَّهَا تُجْمَعُ عَلَى سُورٍ بِسُكُونِ الْوَاوِ.

Sûre kelimesinin çoğulu, guraf (غُرَف) kelimesi gibi vav harfinin harekeli oluşuyla suver (سُوَر) şeklindedir. Şerhu'l-Kâmûs'ta el-Kürâ'dan (١) nakledildiğine göre vav harfinin sükûnu ile sûr (سُور) şeklinde de çoğul yapılır.

وَتَسْوِيرُ الْقُرْآنِ مِنَ السُّنَّةِ فِي زَمَنِ النَّبِيءِ ﷺ، فَقَدْ كَانَ الْقُرْآنُ يَوْمَئِذٍ مُقَسَّمًا إِلَى مِائَةٍ وَأَرْبَعَ عَشْرَةَ سُورَةً بِأَسْمَائِهَا، وَلَمْ يُخَالِفْ فِي ذَلِكَ إِلَّا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ فَإِنَّهُ لَمْ يُثْبِتِ الْمُعَوِّذَتَيْنِ فِي سُوَرِ الْقُرْآنِ، وَكَانَ يَقُولُ: «إِنَّمَا هُمَا تَعَوُّذٌ أَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ بِأَنْ يَقُولَهُ وَلَيْسَ هُوَ

Kur'an'ın surelere ayrılması Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde sünnetle [sabittir]. Zira Kur'an o gün isimleriyle birlikte yüz on dört sureye taksim edilmişti. Bu konuda sadece Abdullah b. Mes'ûd farklı davranmış; Muavvizeteyn'i (Felak ve Nâs surelerini) Kur'an sureleri arasında saymamış ve şöyle demiştir: «Bunlar ancak Allah'ın Peygamberine söylemesini emrettiği birer sığınmadır (istiâzedir), yoksa

مِنَ الْقُرْآنِ» ، وَأَثْبَتَ الْقُنُوتَ الَّذِي يُقَالُ فِي صَلَاةِ الصُّبْحِ عَلَى أَنَّهُ سُورَةٌ مِنَ الْقُرْآنِ سَمَّاهَا سُورَةَ الْخَلْعِ وَالْخَنْعِ، وَجَعَلَ سُورَةَ الْفِيلِ وَسُورَةَ قُرَيْشٍ سُورَةً وَاحِدَةً، وَكُلُّ ذَلِكَ اسْتِنَادًا لِمَا فَهِمَهُ مِنْ نُزُولِ الْقُرْآنِ. وَلَمْ يُحْفَظْ عَنْ جُمْهُورِ الصَّحَابَةِ حِينَ جَمَعُوا الْقُرْآنَ أَنَّهُمْ تَرَدَّدُوا وَلَا اخْتَلَفُوا فِي عَدَدِ سُوَرِهِ، وَأَنَّهَا مِائَةٌ وَأَرْبَعَ عَشْرَةَ سُورَةً، رَوَى أَصْحَابُ «السُّنَنِ» عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ إِذَا نَزَلَتِ الْآيَةُ يَقُولُ: ضَعُوهَا فِي السُّورَةِ الَّتِي يُذْكَرُ فِيهَا كَذَا، وَكَانَتِ السُّوَرُ مَعْلُومَةَ الْمَقَادِيرِ مُنْذُ زَمَنِ النَّبِيِّ ﷺ مَحْفُوظَةً عَنْهُ فِي قِرَاءَةِ الصَّلَاةِ وَفِي عَرْضِ الْقُرْآنِ، فَتَرْتِيبُ الْآيَاتِ فِي السُّوَرِ هُوَ بِتَوْقِيفٍ

Kur'an'dan değildir.» Ayrıca sabah namazında okunan kunut [duasını] Kur'an'dan bir sure sayıp onu Hal' ve Hane' (Hafd) suresi olarak isimlendirmiş, Fîl suresi ile Kureyş suresini de tek bir sure yapmıştır. Bütün bunlar, Kur'an'ın nüzulünden anladığı hususa dayanmaktadır. Sahabenin çoğunluğundan ise Kur'an'ı topladıkları sırada surelerin sayısı hususunda tereddüt ettikleri ya da [sayısının] yüz on dört sure olduğu konusunda ihtilaf ettikleri nakledilmemiştir. Sünen müellifleri İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, bir ayet indiğinde: «Onu, içinde şu konunun zikredildiği sureye yerleştirin» buyururdu.» Surelerin miktarları (uzunluk ve sınırları) Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanından itibaren bilinmekteydi; namaz kıraatinde ve Kur'an arzında (mukabelesinde) kendisinden hıfzedilmişti. Dolayısıyla ayetlerin sureler içindeki tertibi tevkîfîdir (vahye dayalıdır);

مِنَ النَّبِيءِ ﷺ، وَكَذَلِكَ عَزَا ابْنُ عَطِيَّةَ إِلَى مَكِّيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ وَجَزَمَ بِهِ السُّيُوطِيُّ فِي «الْإِتْقَانِ» ، وَبِذَلِكَ يَكُونُ مَجْمُوعُ السُّورَةِ مِنَ الْآيَاتِ أَيْضًا تَوْقِيفِيًّا، وَلِذَلِكَ نَجِدُ

yani Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem [öğrenilmiştir]. İbn Atiyye de bunu Mekkî b. Ebî Tâlib'e dayandırmış ve Süyûtî el-İtkân'da bunu kesin bir dille belirtmiştir. Böylelikle bir surenin ayetlerinin toplamı da tevkîfî (vahye dayalı) olmaktadır. Bu sebepledir ki biz,

فِي «الصَّحِيحِ» أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ قَرَأَ فِي الصَّلَاةِ سُورَةَ كَذَا وَسُورَةَ كَذَا مِنْ طِوَالٍ وَقِصَارٍ، وَمِنْ ذَلِكَ حَدِيثُ صَلَاةِ الْكُسُوفِ، وَفِي «الصَّحِيحِ» أَنَّ رَجُلًا سَأَلَ النَّبِيءَ ﷺ أَنْ يُزَوِّجَهُ امْرَأَةً فَقَالَ لَهُ النَّبِيُّ: «هَلْ عِنْدَكَ مَا تُصْدِقُهَا؟» قَالَ: لَا، فَقَالَ: «مَا مَعَكَ مِنَ الْقُرْآنِ؟» قَالَ: سُورَةُ كَذَا وَسُورَةُ كَذَا لِسُوَرٍ سَمَّاهَا، فَقَالَ: «قَدْ زَوَّجْتُكَهَا بِمَا مَعَكَ مِنَ الْقُرْآنِ»

Sahîh'te Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem namazda uzun ve kısa surelerden falanca ve filanca sureleri okuduğunu görürüz; küsûf (güneş tutulması) namazı hadisi bunlardandır. Yine Sahîh'te geçtiğine göre bir adam Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem kendisini bir kadınla evlendirmesini istemiş; bunun üzerine Peygamber ona: «Ona mehir olarak vereceğin bir şeyin var mı?» buyurmuş; adam «Hayır» deyince, «Kur'an'dan ezberinde ne var?» diye sormuştur. Adam isimlerini zikrederek «Falanca sure ve filanca sure» deyince, Peygamber: «Ezberindeki Kur'an karşılığında onu seninle evlendirdim» buyurmuştur.

وَسَيَأْتِي مَزِيدُ شَرْحٍ لِهَذَا الْغَرَضِ عِنْدَ الْكَلَامِ عَلَى أَسْمَاءِ السُّوَرِ.

Surelerin isimleri konusu ele alınırken bu gayeye dair daha geniş açıklama gelecektir.

وَفَائِدَةُ التَّسْوِيرِ مَا قَالَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ [الْبَقَرَة: ٢٣] «إِنَّ الْجِنْسَ إِذَا انْطَوَتْ تَحْتَهُ أَنْوَاعٌ كَانَ أَحْسَنَ وَأَنْبَلَ مِنْ أَنْ يَكُونَ بَبَّانًا (١) وَاحِدًا، وَأَنَّ الْقَارِئَ إِذَا خَتَمَ سُورَةً أَوْ بَابًا مِنَ الْكِتَابِ ثُمَّ أَخَذَ فِي آخَرَ كَانَ أَنْشَطَ لَهُ وَأَهَزَّ لِعِطْفِهِ كَالْمُسَافِرِ إِذَا عَلِمَ أَنَّهُ قَطَعَ مِيلًا أَوْ طَوَى فَرْسَخًا» .

Surelere ayırmanın faydası ise el-Keşşâf sahibinin Yüce Allah'ın: { فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ } [el-Bakara: 23] “onun benzeri bir sure getirin” buyruğunun tefsirinde zikrettiği şu husustur: «Bir cins, altında türleri barındırdığında, tekdüze (babbân) (١) olmasından daha güzel ve daha değerlidir. Ayrıca okuyucu bir sureyi veya kitaptan bir bölümü bitirip diğerine geçtiğinde, tıpkı bir mil aştığını veya bir fersah yol aldığını bilen bir yolcu gibi, bu durum onun için daha şevk verici ve canlılık kazandırıcı olur.»

وَأَمَّا تَرْتِيبُ السُّوَرِ بَعْضِهَا إِثْرَ بَعْضٍ، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ الْبَاقِلَّانِيُّ: يَحْتَمِلُ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ هُوَ الَّذِي أَمَرَ بِتَرْتِيبِهَا كَذَلِكَ، وَيَحْتَمِلُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مِنِ اجْتِهَادِ الصَّحَابَةِ، وَقَالَ الدَّانِي:

Surelerin birbirini takip eden tertibine gelince; Ebû Bekir el-Bâkıllânî şöyle demiştir: Surelerin bu şekilde sıralanmasını bizzat Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem emretmiş olması muhtemel olduğu gibi, bunun sahabenin ictihadıyla gerçekleşmiş olması da muhtemeldir. Dânî ise şöyle demiştir:

كَانَ جِبْرِيلُ يُوقِفُ رَسُولَ اللَّهِ عَلَى مَوْضِعِ الْآيَةِ وَعَلَى مَوْضِعِ السُّورَةِ وَفِي «الْمُسْتَدْرَكِ» عَنْ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ أَنَّهُ قَالَ: «كُنَّا عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ نُؤَلِّفُ الْقُرْآنَ مِنَ الرِّقَاعِ» قَالَ الْبَيْهَقِيُّ: تَأْوِيلُهُ أَنَّهُمْ كَانُوا يُؤَلِّفُونَ آيَاتِ السُّوَرِ. وَنَقَلَ ابْنُ عَطِيَّةَ عَنِ الْبَاقِلَّانِيِّ الْجَزْمَ بِأَنَّ تَرْتِيبَ السُّوَرِ بَعْضِهَا إِثْرَ بَعْضٍ هُوَ مِنْ وَضْعِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ بِمُشَارَكَةِ عُثْمَانَ، قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَظَاهِرُ الْأَثَرِ أَنَّ السَّبْعَ الطِّوَالَ وَالْحَوَامِيمَ وَالْمُفَصَّلَ كَانَتْ مُرَتَّبَةً فِي زمن النَّبِي ﷺ، وَكَانَ مِنَ السُّوَرِ مَا

Cebrail, Resûlullah'a ayetin yerini de surenin yerini de bildirirdi. el-Müstedrek'te Zeyd b. Sâbit'ten şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Biz Resûlullah'ın huzurunda Kur'an'ı parçalardan bir araya getirip düzenlerdik.» Beyhakî: «Bunun anlamı, surelerin ayetlerini bir araya getirip düzenlemeleridir» demiştir. İbn Atiyye, Bâkıllânî'nin surelerin ardı ardına tertibinin Osman'ın iştirakiyle Zeyd b. Sâbit'in düzenlemesi olduğunu kesin bir dille kabul ettiğini nakletmiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Rivayetin zahirine göre Seb'-i Tıvâl (yedi uzun sure), Havâmîm ve Mufassal sureler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde sıralanmıştı. Surelerden bir kısmı vardı ki,

لَمْ يُرَتَّبْ فَذَلِكَ هُوَ الَّذِي رُتِّبَ وَقْتَ كِتَابَةِ الْمُصْحَفِ.

sıralanmamıştı; işte bunlar mushafın yazımı esnasında sıralanan surelerdir.

أَقُولُ: لَا شَكَّ أَنَّ طَوَائِفَ مِنْ سُوَرِ الْقُرْآنِ كَانَتْ مُرَتَّبَةً فِي زَمَنِ النَّبِيءِ ﷺ عَلَى تَرْتِيبِهَا فِي الْمُصْحَفِ الَّذِي بِأَيْدِينَا الْيَوْمَ الَّذِي هُوَ نُسْخَةٌ مِنَ الْمُصْحَفِ الْإِمَامِ الَّذِي جُمِعَ وَكُتِبَ فِي خِلَافَةِ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَوُزِّعَتْ عَلَى الْأَمْصَارِ نُسَخٌ مِنْهُ فِي خِلَافَةِ عُثْمَانَ ذِي النُّورَيْنِ فَلَا شَكَّ فِي أَنَّ سُورَ الْمُفَصَّلِ كَانَتْ هِيَ آخِرَ الْقُرْآنِ وَلِذَلِكَ كَانَتْ سُنَّةُ قِرَاءَةِ السُّورَةِ فِي الصَّلَوَاتِ الْمَفْرُوضَةِ أَنْ يَكُونَ فِي بَعْضِ الصَّلَوَاتِ مِنْ طِوَالِ الْمُفَصَّلِ وَفِي بَعْضِهَا مِنْ

Derim ki: Şüphe yok ki Kur'an surelerinden birtakım gruplar, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem zamanında, bugün elimizde bulunan -ki bu, Ebû Bekir es-Sıddîk'ın hilafetinde toplanıp yazılan ve Zü'n-Nûreyn Osman'ın hilafetinde nüshaları beldelere dağıtılan İmam Mushaf'ın bir nüshasıdır- mushaftaki tertibi üzere sıralanmış durumdaydı. Nitekim Mufassal surelerin Kur'an'ın son kısmı olduğunda şüphe yoktur. Bundan dolayı farz namazlarda sure okuma sünneti; bazı namazlarda tıvâl-i mufassaldan (mufassalın uzun surelerinden), bazılarında ise

وَسَطِ الْمُفَصَّلِ وَفِي بَعْضِهَا مِنْ قِصَارِ الْمُفَصَّلِ، وَأَنَّ طَائِفَةَ السُّوَرِ الطُّولَى الْأَوَائِلِ فِي الْمُصْحَفِ كَانَتْ مُرَتَّبَةً فِي زَمَنِ النَّبِيءِ ﷺ أَوَّلَ الْقُرْآنِ، وَالِاحْتِمَالُ فِيمَا عَدَا ذَلِكَ.

Mufassal'ın ortalarından, bazılarında ise Mufassal'ın kısalarından olacak şekildeydi. Yine mushafın başındaki uzun sureler grubu da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde Kur'an'ın başı olarak sıralanmıştı. Bunun dışındaki kısımlarda ise ihtimal söz konusudur.

وَأَقُولُ: لَا شَكَّ فِي أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ وَعُثْمَانَ بْنَ عَفَّانَ وَهُمَا مِنْ أَكْبَرِ حُفَّاظِ الْقُرْآنِ مِنَ الصَّحَابَةِ، تَوَخَّيَا مَا اسْتَطَاعَا تَرْتِيبَ قِرَاءَةِ النَّبِيءِ ﷺ لِلسُّوَرِ، وَتَرْتِيبَ قِرَاءَةِ الْحُفَّاظِ الَّتِي لَا تَخْفَى عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَكَانَ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ مِنْ أَكْبَرِ حُفَّاظِ الْقُرْآنِ وَقَدْ لَازَمَ النَّبِيءَ ﷺ مُدَّةَ حَيَاتِهِ بِالْمَدِينَةِ، وَلَمْ يَتَرَدَّدْ فِي تَرْتِيبِ سُوَرِ الْقُرْآنِ عَلَى نَحْوِ مَا كَانَ يَقْرَؤُهَا النَّبِيءُ ﷺ حِينَ نَسَخَ الْمَصَاحِفَ فِي زَمَنِ عُثْمَانَ. ذَلِكَ أَنَّ الْقُرْآنَ حِينَ جُمِعَ فِي خِلَافَةِ أَبِي بَكْرٍ لَمْ يُجْمَعُ فِي مُصْحَفٍ مُرَتَّبٍ وَإِنَّمَا جَعَلُوا لِكُلِّ سُورَةٍ صَحِيفَةً مُفْرَدَةً وَلِذَلِكَ عَبَّرُوا عَنْهَا بِالصُّحُفِ، وَفِي «مُوَطَّأِ ابْنِ وَهْبٍ» عَنْ مَالِكٍ أَنَّ ابْنَ عُمَرَ قَالَ: «جَمَعَ أَبُو بَكْرٍ الْقُرْآنَ فِي قَرَاطِيسَ» . وَكَانَتْ تِلْكَ الصُّحُفُ عِنْدَ أَبِي بَكْرٍ ثُمَّ عِنْدَ عُمَرَ ثُمَّ عِنْدَ حَفْصَةَ بِنْتِ عُمَرَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ، بِسَبَبِ أَنَّهَا كَانَتْ وَصِيَّةَ أَبِيهَا عَلَى تَرِكَتِهِ، فَلَمَّا أَرَادَ عُثْمَانُ جَمْعَ الْقُرْآنِ فِي مُصْحَفٍ وَاحِدٍ أَرْسَلَ إِلَى حَفْصَةَ فَأَرْسَلَتْ بِهَا إِلَيْهِ وَلَمَّا نُسِخَتْ فِي مُصْحَفٍ وَاحِدٍ أَرْجَعَ الصُّحُفَ إِلَيْهَا، قَالَ فِي «فَتْحِ الْبَارِي» : «وَهَذَا وَقَعَ فِي رِوَايَةِ عُمَارَةَ بْنِ غَزِيَّةَ أَنَّ زَيْدَ بْنَ ثَابِتٍ قَالَ: أَمَرَنِي أَبُو بَكْرٍ فَكَتَبْتُ فِي قِطَعِ الْأَدِيمِ وَالْعُسُبِ فَلَمَّا هَلَكَ أَبُو بَكْرٍ وَكَانَ عُمَرُ، كَتَبْتُ ذَلِكَ فِي صَحِيفَةٍ وَاحِدَةٍ فَكَانَتْ عِنْدَهُ» وَالْأَصَحُّ أَنَّ الْقُرْآنَ جُمِعَ فِي زَمَنِ أَبِي بَكْرٍ فِي مُصْحَفٍ وَاحِدٍ.

Yine derim ki: Sahabe içinde Kur'an'ı en iyi ezberleyenlerden olan Zeyd b. Sâbit ve Osman b. Affân'ın, güçleri yettiğince Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem sureleri okuyuş sırasını ve Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem gizli kalmayan hafızların okuyuş sırasını gözettiklerinde şüphe yoktur. Zeyd b. Sâbit Kur'an hafızlarının en büyüklerindendi ve Medine'de yaşadığı sürece Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem hiç ayrılmamıştı; Osman döneminde mushafları çoğaltırken Kur'an surelerini Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem okuduğu şekilde sıralamakta tereddüt etmedi. Zira Kur'an, Ebû Bekir'in hilafeti döneminde toplandığında tertipli tek bir mushaf halinde toplanmamış, aksine her sure için ayrı bir sayfa yapılmıştı; bu sebeple bunlardan sahifeler diye söz etmişlerdir. Muvatta' İbn Vehb'de Mâlik'ten rivayet edildiğine göre İbn Ömer şöyle demiştir: «Ebû Bekir Kur'an'ı kâğıtlarda (tomarlarda) topladı.» Bu sahifeler önce Ebû Bekir'in, sonra Ömer'in, ardından da babasının terekesinin vasiyet yetkilisi olması hasebiyle Müminlerin Annesi Hafsa bint Ömer'in yanındaydı. Osman Kur'an'ı tek bir mushafta toplamak isteyince Hafsa'ya haber gönderdi, o da sahifeleri ona gönderdi. Tek bir mushaf halinde istinsah edilince sahifeleri ona geri verdi. Fethu'l-Bârî'de şöyle denilmiştir: «Bu husus Umâre b. Gaziyye'nin rivayetinde yer almıştır; buna göre Zeyd b. Sâbit şöyle demiştir: Ebû Bekir bana emretti, ben de deri parçalarına ve hurma dallarına yazdım. Ebû Bekir vefat edip Ömer halife olunca, bunları tek bir sahifeye yazdım ve onun yanında kaldı.» En sahih olan görüş ise Kur'an'ın Ebû Bekir döneminde tek bir mushafta toplandığıdır.

وَقَدْ يُوجَدُ فِي آيٍ مِنَ الْقُرْآنِ مَا يَقْتَضِي سَبْقَ سُورَةٍ عَلَى أُخْرَى مِثْلَ قَوْلِهِ فِي سُورَةِ النَّحْلِ [١١٨] : وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا مَا قَصَصْنا عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ يُشِيرُ إِلَى قَوْلِهِ:

Kur'an ayetleri arasında, bir surenin diğerinden önce olduğunu gerektiren ifadeler bulunabilir; Nahl suresindeki [118]: { وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا مَا قَصَصْنا عَلَيْكَ مِنْ قَبْلُ } “Yahudilere de daha önce sana anlattıklarımızı haram kılmıştık” buyruğu gibi ki bu ayet,

وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ الْآيَةَ مِنْ سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٤٦] فَدَلَّتْ عَلَى أَنَّ سُورَةَ الْأَنْعَامِ نَزَلَتْ قَبْلَ سُورَةِ النَّحْلِ، وَكَذَلِكَ هِيَ مُرَتَّبَةٌ فِي الْمُصْحَفِ، وَقَدْ ثَبَتَ أَنَّ آخِرَ آيَةٍ نَزَلَتْ آيَةٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ أَوْ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ أَوْ فِي بَرَاءَةَ، وَثَلَاثَتُهَا فِي التَّرْتِيبِ مُقَدَّمَةٌ

En'âm suresindeki: { وَعَلَى الَّذِينَ هادُوا حَرَّمْنا كُلَّ ذِي ظُفُرٍ } [146] “Yahudilere tırnaklı hayvanların hepsini haram kıldık” ayetine işaret etmektedir. Bu da En'âm suresinin Nahl suresinden önce indiğini gösterir ve mushafta da bu şekilde sıralanmıştır. En son inen ayetin Bakara suresinde veya Nisâ suresinde yahut Berâe (Tevbe) suresinde bir ayet olduğu sabit olmuştur; oysa bu üç sure tertip açısından

عَلَى سُوَرٍ كَثِيرَةٍ. فَالْمَصَاحِفُ الْأُولَى الَّتِي كَتَبَهَا الصَّحَابَةُ لِأَنْفُسِهِمْ فِي حَيَاة النبيء ﷺ كَانَتْ مُخْتَلِفَةً فِي تَرْتِيبِ وَضْعِ السُّوَرِ.

birçok surenin önünde yer almaktadır. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem sağlığında sahabilerin kendileri için yazdıkları ilk mushaflar, surelerin tertip düzeni bakımından birbirinden farklıydı.

وَمِمَّنْ كَانَ لَهُ مُصْحَفٌ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ وَأُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ، وَرُوِيَ أَنَّ أَوَّلَ مَنْ جَمَعَ الْقُرْآنَ فِي مُصْحَفٍ، سَالِمٌ مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ. قَالَ فِي «الْإِتْقَانِ» : إِنَّ مِنَ الصَّحَابَةِ مَنْ رَتَّبَ مُصْحَفَهُ عَلَى تَرْتِيبِ النُّزُولِ- أَيْ بِحَسَبِ مَا بَلَغَ إِلَيْهِ عِلْمُهُ- وَكَذَلِكَ

Kendisine ait mushafı olanlar arasında Abdullah b. Mes'ûd ve Übey b. Ka'b vardı. Kur'an'ı bir mushafta ilk toplayanın Ebû Huzeyfe'nin azatlısı Sâlim olduğu da rivayet edilmiştir. el-İtkân'da şöyle denilmiştir: Sahabeden kimileri mushafını nüzul sırasına göre –yani ilminin ulaştığı ölçüde– tertip etmiştir; nitekim

كَانَ مُصْحَفُ عَلِيٍّ ﵁ وَكَانَ أَوَّلُهُ اقْرَأْ بِاسْمِ [العلق: ١] ، ثُمَّ الْمُدَّثِّرَ، ثُمَّ الْمُزَّمِّلَ، ثُمَّ التَّكْوِيرَ، وَهَكَذَا إِلَى آخِرِ الْمَكِّيِّ ثُمَّ الْمَدَنِيِّ. وَمِنْهُمْ مَنْ رَتَّبَ عَلَى حَسَبِ الطُّولِ وَالْقِصَرِ وَكَذَلِكَ كَانَ مُصْحَفُ أُبَيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ فَكَانَا ابْتَدَآ بِالْبَقَرَةِ ثُمَّ النِّسَاءِ ثُمَّ آلِ عِمْرَانَ، وَعَلَى هَذِهِ الطَّرِيقَةِ أَمَرَ عُثْمَانُ ﵁ بِتَرْتِيبِ الْمُصْحَفِ الْمَدْعُوِّ بِالْإِمَامِ.

Ali'nin radıyallâhu anh mushafı böyleydi. Başı { اقْرَأْ بِاسْمِ } [el-Alak: 1] “Rabbinin adıyla oku”, sonra el-Müddessir, sonra el-Müzzemmil, sonra et-Tekvîr ve böylece Mekkî surelerin sonuna, ardından Medenî surelere kadar devam ediyordu. Onlardan bazıları ise surelerin uzunluk ve kısalığına göre sıralamıştı; Übey ve İbn Mes'ûd'un mushafları da böyleydi; onlar Bakara ile başlayıp sonra Nisâ, sonra Âl-i İmrân şeklinde devam etmişlerdi. Osman radıyallâhu anh da 'İmam' olarak adlandırılan mushafın bu usul üzere tertip edilmesini emretmiştir.

أَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قُلْتُ لِعُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ: مَا حَمَلَكُمْ أَنْ عَمَدْتُمْ إِلَى الْأَنْفَالِ وَهِيَ مِنَ الْمَثَانِي وَإِلَى بَرَاءَةَ وَهِيَ مِنَ الْمِئِينَ فَقَرَنْتُمْ بَيْنَهُمَا وَلَمْ تَكْتُبُوا بَيْنَهُمَا سَطْرَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، وَوَضَعْتُمُوهُمَا فِي السَّبْعِ الطِّوَالِ، فَقَالَ عُثْمَانُ: «كَانَ رَسُولُ اللَّهِ مِمَّا يَأْتِي عَلَيْهِ الزَّمَانُ وَهُوَ تُنَزَّلُ عَلَيْهِ السُّوَرُ ذَوَاتُ الْعَدَدِ فَكَانَ إِذَا نَزَلَ عَلَيْهِ الشَّيْءُ دَعَا بَعْضَ مَنْ كَانَ يَكْتُبُ فَيَقُولُ ضَعُوا هَؤُلَاءِ الْآيَاتِ فِي السُّورَةِ الَّتِي يُذْكَرُ فِيهَا كَذَا وَكَذَا، وَكَانَتِ الْأَنْفَالُ مِنْ أَوَائِلِ مَا أُنْزِلَتْ بِالْمَدِينَةِ وَكَانَتْ بَرَاءَةُ مِنْ آخِرِ الْقُرْآنِ، وَكَانَتْ قِصَّتُهَا شَبِيهَةً بِقِصَّتِهَا فَظَنَنْتُ أَنَّهَا مِنْهَا فَقُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ وَلَمْ يُبَيِّنَ لَنَا أَنَّهَا مِنْهَا، فَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ قَرَنْتُ بَيْنَهُمَا وَلَمْ أَكْتُبْ بَيْنَهُمَا سَطْرَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ فَوَضَعْتُهُمَا فِي السَّبْعِ الطِّوَالِ» . وَهُوَ صَرِيحٌ فِي أَنَّهُمْ جَعَلُوا عَلَامَةَ الْفَصْلِ بَيْنَ السُّوَرِ كِتَابَةَ الْبَسْمَلَةِ وَلِذَلِكَ لَمْ يَكْتُبُوهَا بَيْنَ سُورَةِ الْأَنْفَالِ وَسُورَةِ بَرَاءَةَ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَجْزِمُوا بِأَنَّ بَرَاءَةَ سُورَةٌ مُسْتَقِلَّةٌ، وَلَكِنَّهُ كَانَ الرَّاجِحَ عِنْدَهُمْ فَلَمْ يُقْدِمُوا عَلَى الْجَزْمِ بِالْفَصْلِ بَيْنَهُمَا تَحَرِّيًا.

Tirmizî ve Ebû Dâvûd İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: Osman b. Affân'a: «Mesânîden (yüz ayetten az olanlardan) olan Enfâl ile Miîn'den (yüz ayet civarı olanlardan) olan Berâe'yi (Tevbe'yi) ele alıp aralarını birleştirmeye, aralarına Bismillâhirrahmânirrahîm satırını yazmamaya ve ikisini Seb'-i Tıvâl (yedi uzun sure) arasına koymaya sizi sevk eden nedir?» dedim. Osman şöyle dedi: «Resûlullah'a öyle zamanlar gelirdi ki kendisine çok sayıda [ayeti olan] sureler inerdi. Kendisine bir şey indiğinde vahiy kâtiplerinden birini çağırır ve: 'Bu ayetleri içinde şu ve şu hususların zikredildiği sureye koyun' derdi. Enfâl Medine'de ilk inen surelerdendi, Berâe ise Kur'an'ın en son inenlerindendi. Kıssası da onun kıssasına benziyordu; bu yüzden onun bir parçası olduğunu zannettim. Resûlullah vefat etti ve onun ondan bir parça olup olmadığını bize açıklamadı. İşte bundan dolayı ikisini birleştirdim, aralarına Bismillâhirrahmânirrahîm satırını yazmadım ve ikisini Seb'-i Tıvâl arasına koydum.» Bu rivayet, sureler arasındaki ayrım alametini Besmele'nin yazılması olarak kabul ettiklerini açıkça göstermektedir; bundan dolayı Enfâl suresi ile Berâe suresi arasına Besmele yazmamışlardır, çünkü Berâe'nin bağımsız bir sure olduğunu kesinleştirememişlerdi; fakat yanlarındaki kuvvetli görüş bu yönde olduğu için, ihtiyat gereği aralarını kesin olarak ayırmaya kalkışmamışlardır.

وَفِي بَابِ تَأْلِيفِ الْقُرْآنِ مِنْ «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ ذَكَرَ النَّظَائِرَ الَّتِي كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَقْرَأُهُنَّ فِي كُلِّ رَكْعَةٍ فَسُئِلَ عَلْقَمَةُ عَنْهَا فَقَالَ: عِشْرُونَ سُورَةً مِنْ أَوَّلِ الْمُفَصَّلِ عَلَى تَأْلِيفِ ابْنِ مَسْعُودٍ آخِرُهَا مِنَ الْحَوَامِيمِ حم الدُّخَانِ وعَمَّ يَتَساءَلُونَ [النبأ: ١] ، عَلَى أَنَّ الْجُمْهُورَ جَزَمُوا بِأَنَّ كَثِيرًا مِنَ السُّورِ كَانَ مُرَتَّبًا فِي زَمَنِ النَّبِيءِ ﷺ.

Sahîh-i Buhârî'nin 'Kur'an'ın Cem'i' babında Abdullah b. Mes'ûd'dan, Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem her rekatta okuduğu benzer sureleri zikrettiği rivayet edilir. Alkame'ye bu sureler sorulunca şöyle demiştir: İbn Mes'ûd'un tertibine göre Mufassal'ın başından yirmi sure olup sonuncuları Havâmîm'den Hâmîm ed-Duhân ve { عَمَّ يَتَساءَلُونَ } [en-Nebe': 1] “Birbirlerine neyi soruyorlar?” suresidir. Bununla birlikte cumhur, surelerin birçoğunun Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde tertip edilmiş olduğunu kesin olarak belirtmiştir.

ثُمَّ اعْلَمْ أَنَّ ظَاهِرَ حَدِيثِ عَائِشَةَ ﵂ فِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» فِي بَابِ تَأْلِيفِ الْقُرْآنِ أَنَّهَا لَا تَرَى الْقِرَاءَةَ عَلَى تَرْتِيبِ الْمُصْحَفِ أَمْرًا لَازِمًا فَقَدْ سَأَلَهَا رَجُلٌ مِنَ الْعِرَاقِ أَنْ تُرِيَهُ مُصْحَفَهَا لِيُؤَلِّفَ عَلَيْهِ مُصْحَفَهُ فَقَالَتْ: «وَمَا يَضُرُّكَ أَيَّةَ آيَةٍ قُرِأَتْ قَبْلُ، إِنَّمَا نَزَلَ أَوَّلَ مَا

Şunu da bil ki, Sahîh-i Buhârî'nin 'Kur'an'ın Cem'i' babında geçen Âişe'nin radıyallâhu anhâ hadisinin zahirine göre o, mushafın tertibine göre okumayı zorunlu bir husus olarak görmüyordu. Zira Irak ehlinden bir adam kendi mushafını onun mushafına göre düzenlemek için mushafını kendisine göstermesini istemiş, Âişe de şöyle demiştir: «Hangi ayetin önce okunduğunun sana ne zararı var? Ondan ilk inen,

نَزَلَ مِنْهُ سُورَةٌ فِيهَا ذِكْرُ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ حَتَّى إِذَا ثَابَ النَّاسُ إِلَى الْإِسْلَامِ نَزَلَ الْحَلَالُ وَالْحَرَامُ»

içinde cennet ve cehennemin zikredildiği bir sureydi. İnsanlar İslâm'a yönelince ise helal ve haram indi.»

وَفِي «صَحِيحِ مُسْلِمٍ» عَنْ حُذَيْفَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ صَلَّى بِالْبَقَرَةِ ثُمَّ بِالنِّسَاءِ ثُمَّ بِآلِ عِمْرَانَ فِي رَكْعَةٍ

Sahîh-i Müslim'de Huzeyfe'den nakledildiğine göre, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bir rekatta önce Bakara, sonra Nisâ, sonra da Âl-i İmrân suresi ile namaz kıldırmıştır.

. قَالَ عِيَاضٌ فِي «الْإِكْمَالِ» : «هُوَ دَلِيلٌ لِكَوْنِ تَرْتِيبِ السُّورَةِ وَقَعَ

İyâz el-İkmâl'de şöyle demiştir: «Bu, surelerin tertibinin,

بِاجْتِهَادِ الصَّحَابَةِ حِينَ كَتَبُوا الْمُصْحَفَ وَهُوَ قَوْلُ مَالِكٍ ﵀ وَجُمْهُورِ الْعُلَمَاءِ» وَفِي حَدِيثِ صَلَاةِ الْكُسُوفِ أَنَّ النَّبِيءَ قَرَأَ فِيهَا بِسُورَتَيْنِ طَوِيلَتَيْنِ وَلَمَّا كَانَتْ جَهْرِيَّةً فَإِنَّ قِرَاءَتَهُ تَيْنِكَ السُّورَتَيْنِ لَا يَخْفَى عَلَى أَحَدٍ مِمَّنْ صَلَّى مَعَهُ، وَلِذَلِكَ فَالظَّاهِرُ أَنَّ تَقْدِيمَ سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ عَلَى سُورَةِ النِّسَاءِ فِي الْمُصْحَفِ الْإِمَامِ مَا كَانَ إِلَّا اتِّبَاعًا لقِرَاءَة النبيء ﷺ، وَإِنَّمَا قَرَأَهَا النَّبِيِّ كَذَلِكَ إِمَّا لِأَنَّ سُورَةَ آلِ عِمْرَانَ سَبَقَتْ فِي النُّزُولِ سُورَةَ النِّسَاءِ الَّتِي هِيَ مِنْ آخِرِ مَا أُنْزِلَ، أَوْ لِرَعْيِ الْمُنَاسَبَةِ بَيْنَ سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَسُورَةِ آلِ عِمْرَانَ فِي الِافْتِتَاحِ بِكَلِمَةِ الم، أَوْ لِأَنَّ النَّبِيءَ ﷺ وَصَفَهُمَا وَصْفًا وَاحِدًا:

sahabenin mushafı yazdıkları sıradaki ictihadıyla gerçekleştiğinin delilidir; Mâlik'in rahimehullâh ve âlimlerin çoğunluğunun kavli de budur.» Küsûf namazı hadisinde de Peygamber'in orada iki uzun sure okuduğu yer almaktadır. Namaz cehrî (sesli) kılındığı için o iki sureyi okuması onunla birlikte namaz kılan hiç kimseye gizli kalmamıştır. Dolayısıyla zahir olan şudur ki, İmam Mushaf'ta Âl-i İmrân suresinin Nisâ suresinin önüne geçirilmesi ancak Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kıraatine ittiba etmekten ibarettir. Peygamber'in onu bu şekilde okuması ise ya Âl-i İmrân suresinin nüzul bakımından en son inenlerden olan Nisâ suresinden önce gelmiş olmasından, ya Bakara suresi ile Âl-i İmrân suresi arasında Elif-Lâm-Mîm harfleriyle başlama bakımından bulunan münasebeti gözetmekten, ya da Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem her ikisini tek bir vasıfla nitelemiş olmasındandır:

«فَفِي حَدِيثِ أَبِي أُمَامَة أَن النَّبِي قَالَ اقْرَءُوا الزَّهْرَاوَيْنِ الْبَقَرَةَ وَآلَ عِمْرَانَ،

«Zira Ebû Ümâme hadisinde Peygamber'in: 'İki parlak sureyi, Bakara ve Âl-i İmrân'ı okuyun' buyurduğu

وَذَكَرَ فَضْلَهُمَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَوْ لِمَا

ve kıyamet günündeki faziletlerini zikrettiği nakledilmiştir; yahut

فِي «صَحِيحِ مُسْلِمٍ» أَيْضًا عَنْ حَدِيثِ النَّوَّاسِ بْنِ سمْعَان أَن النَّبِي قَالَ: «يُؤْتَى بِالْقُرْآنِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَأَهْلِهِ الَّذِينَ كَانُوا يَعْمَلُونَ بِهِ تَقْدُمُهُ سُورَةُ الْبَقَرَةِ وَآلُ عِمْرَانَ، وَضَرَبَ لَهُمَا ثَلَاثَةَ أَمْثَالِ»

Sahîh-i Müslim'de Nevvâs b. Sem'ân'dan gelen hadiste Peygamber'in şöyle buyurmasından dolayıdır: «Kıyamet gününde Kur'an ve onunla amel eden ehli getirilir; önlerinde Bakara ve Âl-i İmrân sureleri bulunur.» Resûlullah onlar için üç misal vermiştir…»

الْحَدِيثِ.

hadisi.

وَوَقَعَ فِي «تَفْسِيرِ شَمْسِ الدِّينِ مَحْمُودٍ الْأَصْفَهَانِيِّ الشَّافِعِيِّ» (١) ، فِي الْمُقَدِّمَةِ الْخَامِسَةِ مِنْ أَوَائِلِهِ «لَا خِلَافَ فِي أَنَّ الْقُرْآنَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مُتَوَاتِرًا فِي أَصْلِهِ وَأَجْزَائِهِ، وَأَمَّا فِي مَحَلِّهِ وَوَضْعِهِ وَتَرْتِيبِهِ فَعِنْدَ الْمُحَقِّقِينَ مِنْ أَهْلِ السُّنَّةِ كَذَلِكَ إِذِ الدَّوَاعِي تَتَوَفَّرُ عَلَى نَقْلِهِ عَلَى وَجْهِ التَّوَاتُرِ، وَمَا قِيلَ التَّوَاتُرُ شَرْطٌ فِي ثُبُوتِهِ بِحَسَبِ أَصْلِهِ وَلَيْسَ شَرْطًا فِي مَحَلِّهِ وَوَضْعِهِ وَتَرْتِيبِهِ فَضَعِيفٌ لِأَنَّهُ لَوْ لَمْ يُشْتَرَطِ التَّوَاتُرُ فِي الْمَحَلِّ جَازَ أَنْ لَا يَتَوَاتَرَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُكَرَّرَاتِ الْوَاقِعَةِ فِي الْقُرْآنِ وَمَا لَمْ يَتَوَاتَرْ يَجُوزُ سُقُوطُهُ» وَهُوَ يَعْنِي بِالْقُرْآنِ أَلْفَاظَ آيَاتِهِ وَمَحَلَّهَا دُونَ تَرْتِيبِ السُّوَرِ.

Tefsîru Şemsiddîn Mahmûd el-İsfehânî eş-Şâfiî'de (١), baş kısımlarındaki beşinci mukaddimede şu ifade yer almıştır: «Kur'an'ın aslı ve cüzleri bakımından mütevâtir olmasının gerektiğinde ihtilaf yoktur. Yeri, konuluşu ve tertibi konusunda ise Ehl-i Sünnet muhakkiklerine göre durum yine böyledir; zira onun tevâtür yoluyla nakledilmesine yönelik etkenler tamdır. 'Tevâtür aslı itibarıyla sabit olmasında şarttır, yeri, konuluşu ve tertibinde şart değildir' şeklindeki görüş ise zayıftır; çünkü şayet yerinde tevâtür şart koşulmasaydı, Kur'an'da yer alan birçok tekrarın mütevâtir olmaması caiz olurdu, mütevâtir olmayan şeyin ise [metinden] düşmesi caiz olurdu.» O, Kur'an ifadesiyle ayetlerin lafızlarını ve yerlerini kastetmekte olup surelerin tertibini kastetmemektedir.

قَالَ ابْنُ بَطَّالٍ (٢) : «لَا نَعْلَمُ أَحَدًا قَالَ بِوُجُوبِ الْقِرَاءَةِ عَلَى تَرْتِيبِ السُّوَرِ فِي الْمُصْحَفِ بَلْ يَجُوزُ أَنْ تَقْرَأَ الْكَهْفَ قَبْلَ الْبَقَرَةِ، وَأَمَّا مَا جَاءَ عَنِ السَّلَفِ مِنَ النَّهْيِ عَنْ

İbn Battâl (٢) şöyle demiştir: «Mushaflardaki sure tertibine göre okumanın vacip olduğunu söyleyen hiçbir kimse bilmiyoruz; aksine Kehf suresini Bakara'dan önce okumak caizdir. Selef'ten gelen,

قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ مُنَكَّسًا، فَالْمُرَادُ مِنْهُ أَنْ يُقْرَأَ مِنْ آخِرِ السُّورَةِ إِلَى أَوَّلِهَا» . قُلْتُ أَوْ يُحْمَلُ النَّهْيُ عَلَى الْكَرَاهَةِ.

Kur'an'ı tersinden (münekkesen) okuma yasağına gelince, bundan maksat surenin sonundan başına doğru okunmasıdır.» Derim ki: Yahut bu nehiy kerahete hamledilir.

وَاعْلَمْ أَنَّ مَعْنَى الطُّولَى وَالْقُصْرَى فِي السُّوَرِ مُرَاعًى فِيهِ عَدَدَ الْآيَاتِ لَا عَدَدَ الْكَلِمَاتِ

Bil ki surelerde en uzunluk (tûlâ) ve en kısalık (kusrâ) anlamında, kelimelerin sayısı değil ayetlerin sayısı dikkate alınmıştır

وَالْحُرُوفِ، وَأَنَّ الِاخْتِلَافَ- بَيْنَهُمْ فِي تَعْيِينِ الْمَكِّيِّ وَالْمَدَنِيِّ مِنْ سُوَرِ الْقُرْآنِ خِلَافٌ لَيْسَ بِكَثِيرٍ، وَأَنَّ تَرْتِيبَ الْمُصْحَفِ تَخَلَّلَتْ فِيهِ السُّوَرُ الْمَكِّيَّةُ وَالْمَدَنِيَّةُ. وَأَمَّا تَرْتِيبُ نُزُولِ السُّوَرِ الْمَكِّيَّةِ وَنُزُولِ السُّوَرِ الْمَدَنِيَّةِ فَفِيهِ ثَلَاثُ رِوَايَاتٍ، إِحْدَاهَا رِوَايَةُ مُجَاهِدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَالثَّانِيَةُ رِوَايَةُ عَطَاءٍ الْخُرَاسَانِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَالثَّالِثَةُ لِجَابِرِ بْنِ زَيْدٍ وَلَا يَكُونُ إِلَّا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَهِيَ الَّتِي اعْتَمَدَهَا الْجَعْبَرِيُّ فِي مَنْظُومَتِهِ الَّتِي سَمَّاهَا «تَقْرِيبَ الْمَأْمُولِ فِي تَرْتِيبِ النُّزُولِ» وَذَكَرَهَا السُّيُوطِيُّ فِي «الْإِتْقَانِ» وَهِيَ الَّتِي جَرَيْنَا عَلَيْهَا فِي تَفْسِيرِنَا هَذَا.

ayet sayısı gözetilir. Kur'an surelerinden Mekkî ve Medenî olanların tayininde aralarındaki ihtilaf çok büyük bir ihtilaf değildir. Mushafın tertibinde Mekkî ve Medenî sureler birbirine karışık olarak yer almıştır. Mekkî surelerin ve Medenî surelerin nüzul sırasına gelince, bu hususta üç rivayet vardır: Birincisi Mücâhid'in İbn Abbâs'tan rivayeti; ikincisi Atâ el-Horasânî'nin İbn Abbâs'tan rivayeti; üçüncüsü ise Câbir b. Zeyd'in rivayetidir ki bu da ancak İbn Abbâs'tan olabilir. Ca'berî'nin Takrîbu'l-Me'mûl fî Tertîbi'n-Nüzûl adlı manzumesinde itimat ettiği, Süyûtî'nin el-İtkân'da zikrettiği ve bizim de bu tefsirimizde benimsediğimiz rivayet budur.

وَأَمَّا أَسْمَاءُ السُّوَرِ فَقَدْ جُعِلَتْ لَهَا مِنْ عَهْدِ نُزُولِ الْوَحْيِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ تَسْمِيَتِهَا تَيْسِيرُ الْمُرَاجَعَةِ وَالْمُذَاكَرَةِ. وَقَدْ دَلَّ حَدِيثُ ابْنِ عَبَّاسٍ الَّذِي ذُكِرَ آنِفًا أَنَّ

Surelerin isimlerine gelince; bunlar vahyin indiği dönemden itibaren konulmuştur ve isimlendirilmesindeki maksat, müracaat ve müzakereyi kolaylaştırmaktır. Az önce zikredilen İbn Abbâs hadisi,

النَّبِيءَ ﷺ كَانَ يَقُولُ إِذَا نَزَلَتِ الْآيَةُ: «ضَعُوهَا فِي السُّورَةِ الَّتِي يُذْكَرُ فِيهَا كَذَا»

Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem bir ayet indiğinde: «Bunu içinde şu hususun zikredildiği sureye koyun» dediğine delalet etmiştir.

، فَسُورَةُ الْبَقَرَةِ مثلا كَانَت تلقب بِالسُّورَةِ الَّتِي تُذْكَرُ فِيهَا الْبَقَرَةُ. وَفَائِدَةُ التَّسْمِيَةِ أَنْ تَكُونَ بِمَا يُمَيِّزُ السُّورَةَ عَنْ غَيْرِهَا.

Mesela Bakara suresi 'içinde bakara (inek) zikredilen sure' olarak lakaplandırılıyordu. İsimlendirmenin faydası, sureyi diğerlerinden ayırt edecek bir özellikle olmasıdır.

وَأَصْلُ أَسْمَاءِ السُّوَرِ أَنْ تَكُونَ بِالْوَصْفِ كَقَوْلِهِمُ السُّورَةُ الَّتِي يُذْكَرُ فِيهَا كَذَا، ثُمَّ شَاعَ فَحَذَفُوا الْمَوْصُولَ وَعَوَّضُوا عَنْهُ الْإِضَافَةَ فَقَالُوا سُورَةُ ذِكْرِ الْبَقَرَةِ مَثَلًا، ثُمَّ حَذَفُوا الْمُضَافَ وَأَقَامُوا الْمُضَافَ إِلَيْهِ مَقَامَهُ فَقَالُوا سُورَةُ الْبَقَرَةِ. أَوْ أَنَّهُمْ لَمْ يُقَدِّرُوا مُضَافًا وَأَضَافُوا السُّورَةَ لِمَا يُذْكَرُ فِيهَا لِأَدْنَى مُلَابَسَةٍ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» قَوْلُ عَائِشَةَ ﵂:

Sure isimlerinin aslı, «içinde şu hususun zikredildiği sure» demeleri gibi niteleme iledir. Sonra bu yaygınlaşınca ismi mevsûlü hazfettiler ve yerine izâfeti koyarak mesela «Bakara zikrinin suresi» dediler. Daha sonra muzafı hazfedip muzafun ileyhi onun yerine geçirerek «Bakara suresi» dediler. Yahut bir muzaf takdir etmeksizin en küçük bir münasebetten ötürü sureyi içinde zikredilen şeye izâfe ettiler. Nitekim Sahîh-i Buhârî'de Âişe'nin radıyallâhu anhâ şöyle dediği sabit olmuştur:

«لَمَّا نَزَلَتِ الْآيَاتُ مِنْ آخِرِ الْبَقَرَةِ» الْحَدِيثَ وَفِيهِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ النَّجْمَ وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ سَجَدَ بِالنَّجْمِ. وَمَا

«Bakara'nın sonundan ayetler indiğinde…» hadisi; yine orada İbn Mes'ûd'dan Resûlullah'ın en-Necm'i okuduğu, İbn Abbâs'tan da Resûlullah'ın en-Necm ile secde ettiği rivayeti yer almaktadır. Enes'ten

رُوِيَ مِنْ حَدِيثٍ عَنْ أَنَسٍ مَرْفُوعًا: «لَا تَقُولُوا سُورَةَ الْبَقَرَةِ وَلَا سُورَةَ آلِ عِمْرَانَ وَلَا سُورَةَ النِّسَاءِ وَكَذَلِكَ الْقُرْآنُ كُلُّهُ وَلَكِنْ قُولُوا السُّورَةَ الَّتِي يُذْكَرُ فِيهَا آلُ عِمْرَانَ- وَكَذَا الْقُرْآنَ كُلُّهُ»

merfû olarak rivayet edilen: «Bakara suresi, Âl-i İmrân suresi ve Nisâ suresi demeyin; bütün Kur'an da böyledir. Fakat içinde Âl-i İmrân zikredilen sure deyin; bütün Kur'an'da da böyle söyleyin» hadisine gelince,

، فَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ هُوَ حَدِيثٌ مُنْكَرٌ، وَذَكَرُهُ ابْنُ الْجَوْزِيِّ فِي «الْمَوْضُوعَاتِ» ، وَلَكِنَّ ابْنَ حَجَرٍ أَثْبَتَ صِحَّتَهُ. وَيُذْكَرُ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ يَقُولُ مِثْلَ ذَلِكَ وَلَا يرفعهُ إِلَى النبيء ﷺ، ذَكَرَهُ الْبَيْهَقِيُّ فِي «شُعَبِ الْإِيمَانِ» ، وَكَانَ الْحَجَّاجُ بْنُ يُوسُفَ يَمْنَعُ مَنْ يَقُولُ سُورَةُ كَذَا وَيَقُولُ قُلِ السُّورَةُ الَّتِي يُذْكَرُ فِيهَا كَذَا، وَالَّذِينَ صَحَّحُوا حَدِيثَ أَنَسٍ تَأَوَّلُوهُ وَتَأَوَّلُوا قَوْلَ ابْنِ عُمَرَ بِأَنَّ ذَلِكَ كَانَ فِي مَكَّةَ حِينَ كَانَ الْمُسلمُونَ إِذا قَالُوا: سُورَةَ الْفِيلِ وَسُورَةَ الْعَنْكَبُوتِ مَثَلًا هَزَأَ بِهِمُ الْمُشْرِكُونَ، وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ هَذَا سَبَبُ نُزُولِ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ [الْحجر: ٩٥] فَلَمَّا هَاجَرَ

Ahmed b. Hanbel bunun münker bir hadis olduğunu söylemiş, İbnü'l-Cevzî de el-Mevzûât'ta zikretmiştir; ancak İbn Hacer sıhhatini sabit görmüştür. İbn Ömer'den de Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem ref' etmeksizin benzer sözler söylediği zikredilir; bunu Beyhakî Şuabü'l-Îmân'da kaydetmiştir. Haccâc b. Yûsuf da «falanca sure» diyenleri meneder ve «içinde şu husus zikredilen sure de» derdi. Enes hadisini sahih kabul edenler ile İbn Ömer'in sözünü tevil edenler, bunun Mekke döneminde olduğunu; zira Müslümanlar mesela «Fîl suresi», «Ankebût suresi» dediklerinde müşriklerin onlarla alay ettiğini söylemişlerdir. Rivayet edildiğine göre Yüce Allah'ın: { إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ } [el-Hicr: 95] “O alay edenlere karşı şüphesiz biz sana yeteriz” buyruğunun iniş sebebi budur. Müslümanlar Medine'ye hicret edince

الْمُسْلِمُونَ إِلَى الْمَدِينَةِ زَالَ سَبَبُ النَّهْيِ فَنُسِخَ، وَقَدْ عَلِمَ النَّاسُ كُلُّهُمْ مَعْنَى التَّسْمِيَةِ.

yasaklama sebebi ortadan kalkmış ve neshedilmiştir; artık bütün insanlar bu isimlendirmenin manasını öğrenmiştir.

وَلم يشْتَهر عَن السّلف هَذَا الْمَنْعُ وَلِهَذَا تَرْجَمَ الْبُخَارِيُّ فِي كِتَابِ فَضَائِلِ الْقُرْآنِ بِقَوْلِهِ: «بَابُ مَنْ لَمْ يَرَ بَأْسًا أَنْ يَقُولَ سُورَةُ الْبَقَرَةِ وَسُورَةُ كَذَا وَسُورَةُ كَذَا» وَأَخْرَجَ فِيهِ أَحَادِيثَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُمْ قَالُوا سُورَةُ الْبَقَرَةِ، سُورَةُ الْفَتْحِ، سُورَةُ النِّسَاءِ، سُورَةُ الْفُرْقَانِ، سُورَةُ بَرَاءَةَ، وَبَعْضُهَا مِنْ لَفْظِ النَّبِيءِ ﷺ، وَعَلَيْهِ فَلِلْقَائِلِ أَنْ يَقُولَ سُورَةُ الْبَقَرَةِ أَوِ الَّتِي يُذْكَرُ فِيهَا الْبَقَرَةُ، وَأَنْ يَقُولَ سُورَةُ وَالنَّجْمِ وَسورَة النَّجْمِ، وقرأت النَّجْمَ وَقَرَأْتُ وَالنَّجْمِ، كَمَا جَاءَتْ هَذِهِ الْإِطْلَاقَاتُ فِي حَدِيثِ السُّجُودِ فِي سُورَةِ النَّجْمِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ.

Selef'ten bu yasaklama meşhur olmamıştır; bu sebeple Buhârî, Kitâbu Fedâili'l-Kur'ân'da «Bakara Suresi ve Falanca Sure, Filanca Sure Demekte Bir Sakınca Görmeyen Kimse Babı» başlığını atmış ve burada onların 'Bakara suresi', 'Fetih suresi', 'Nisâ suresi', 'Furkan suresi', 'Berâe suresi' dediklerine –ki bazısı Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kendi lafzındandır– delalet eden hadisleri rivayet etmiştir. Buna göre bir kimse 'Bakara suresi' veya 'içinde bakara zikredilen sure' diyebileceği gibi; İbn Abbâs'tan gelen Necm suresindeki secde hadisinde bu kullanımların geçtiği üzere 'Ven-Necm suresi', 'en-Necm suresi', 'Necm'i okudum' ve 'Ven-Necm'i okudum' da diyebilir.

وَالظَّاهِرُ أَنَّ الصَّحَابَةَ سَمُّوا بِمَا حفظوه عَن النبيء ﷺ أَوْ أَخَذُوا لَهَا أَشْهَرَ الْأَسْمَاءِ الَّتِي كَانَ النَّاسُ يَعْرِفُونَهَا بِهَا وَلَوْ كَانَتِ التَّسْمِيَةُ غَيْرَ مَأْثُورَةٍ، فَقَدْ سَمَّى ابْنُ مَسْعُودٍ الْقُنُوتَ سُورَةَ الْخَلْعِ وَالْخَنْعِ كَمَا مَرَّ، فَتَعَيَّنَ أَنْ تَكُونَ التَّسْمِيَةُ مِنْ وَضْعِهِ، وَقَدِ اشْتُهِرَتْ تَسْمِيَةُ بَعْضِ السُّوَرِ فِي زَمَنِ النَّبِيءِ ﷺ وَسَمِعَهَا وَأَقَرَّهَا وَذَلِكَ يَكْفِي فِي تَصْحِيحِ التَّسْمِيَةِ.

Görünen o ki sahabe, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem ezberledikleri isimlerle isimlendirmişler veya bu isimlendirme rivayet yoluyla gelmemiş olsa bile insanların o sureyi bildiği en meşhur isimleri almışlardır. Nitekim İbn Mes'ûd daha önce geçtiği üzere kunutu Hal' ve Han' suresi olarak isimlendirmiştir; dolayısıyla bu isimlendirmenin onun koyduğu bir isim olması kaçınılmazdır. Bazı surelerin isimlendirilmesi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem döneminde meşhur olmuş, o da bunu işitip onaylamıştır; bu da isimlendirmenin sıhhati için yeterlidir.

وَاعْلَمْ أَنَّ أَسْمَاءَ السُّوَرِ إِمَّا أَنْ تَكُونَ بِأَوْصَافِهَا مِثْلَ الْفَاتِحَةِ وَسُورَةِ الْحَمْدِ، وَإِمَّا أَنْ تَكُونَ بِالْإِضَافَةِ لِشَيْءٍ اخْتُصَّتْ بِذِكْرِهِ نَحْوَ سُورَةِ لُقْمَانَ وَسُورَةِ يُوسُفَ وَسُورَةِ الْبَقَرَةِ، وَإِمَّا بِالْإِضَافَةِ لِمَا كَانَ ذِكْرُهُ فِيهَا أَوْفَى نَحْوَ سُورَةِ هُودٍ وَسُورَةِ إِبْرَاهِيمَ، وَإِمَّا بِالْإِضَافَةِ لِكَلِمَاتٍ تَقَعُ فِي السُّورَةِ نَحْوَ سُورَةِ بَرَاءَةَ، وَسُورَةِ حم عسق، وَسُورَةِ حم السَّجْدَةِ كَمَا سَمَّاهَا بَعْضُ السَّلَفِ، وَسُورَةِ فَاطِرٍ. وَقَدْ سَمَّوْا مَجْمُوعَ السُّوَرِ الْمُفْتَتَحَةِ بِكَلِمَةِ حم «آلَ حم» ، وَرُبَّمَا سَمَّوْا السُّورَتَيْنِ بِوَصْفٍ وَاحِدٍ فَقَدْ سَمَّوْا سُورَةَ الْكَافِرُونَ وَسُورَةَ الْإِخْلَاصِ الْمُقَشْقِشَتَيْنِ.

Bil ki surelerin isimleri ya Fâtiha ve el-Hamd suresi gibi kendi vasıflarıyla; ya Lokmân suresi, Yûsuf suresi ve Bakara suresi gibi zikriyle temayüz ettiği bir şeye izâfetle; ya Hûd suresi ve İbrâhîm suresi gibi kıssası onda daha geniş anlatılan şeye izâfetle; ya da Berâe suresi, Hâmîm Ayn-Sîn-Kâf suresi, Selef'ten bazılarının isimlendirdiği gibi Hâmîm es-Secde suresi ve Fâtır suresi gibi surenin içinde geçen kelimelere izâfetle olur. Hâmîm ile başlayan sureler grubunu «Âl-i Hâmîm» olarak da adlandırmışlardır. Bazen iki sureyi tek bir vasıfla isimlendirmişlerdir; nitekim Kâfirûn suresi ile İhlâs suresini el-Mukaşkışateyn (şirkten arındıran iki sure) olarak adlandırmışlardır.

وَاعْلَمْ أَنَّ الصَّحَابَةَ لَمْ يُثْبِتُوا فِي الْمُصْحَفِ أَسْمَاءَ السُّوَرِ بَلِ اكْتَفَوْا بِإِثْبَاتِ الْبَسْمَلَةِ فِي مَبْدَأِ كُلِّ سُورَةٍ عَلَامَةً عَلَى الْفَصْلِ بَيْنَ السُّورَتَيْنِ، وَإِنَّمَا فَعَلُوا ذَلِكَ كَرَاهَةَ أَنْ يَكْتُبُوا فِي أَثْنَاءِ الْقُرْآنِ مَا لَيْسَ بِآيَةٍ قُرْآنِيَّةٍ، فَاخْتَارُوا الْبَسْمَلَةَ لِأَنَّهَا مُنَاسِبَةٌ لِلِافْتِتَاحِ مَعَ كَوْنِهَا آيَةً مِنَ الْقُرْآنِ وَفِي «الْإِتْقَانِ» أَنَّ سُورَةَ الْبَيِّنَةِ سُمِّيَتْ فِي مُصْحَفِ أُبَيٍّ سُورَةَ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَهَذَا يُؤْذِنُ بِأَنَّهُ كَانَ يُسَمِّي السُّوَرَ فِي مُصْحَفِهِ. وَكُتِبَتْ أَسْمَاءُ السُّوَرِ فِي الْمَصَاحِفِ بِاطِّرَادٍ فِي عَصْرِ التَّابِعِينَ وَلَمْ يُنكر عَلَيْهِم ذَلِك. قَالَ الْمَازِرِيُّ فِي «شَرْحِ الْبُرْهَانِ» عَنِ الْقَاضِي أَبِي بَكْرٍ الْبَاقِلَّانِيِّ: إِنَّ أَسْمَاءَ السُّوَرِ لَمَّا كُتِبَتِ الْمَصَاحِفُ كُتِبَتْ بِخَطٍّ آخَرَ لِتَتَمَيَّزَ عَنِ الْقُرْآنِ، وَإِنَّ الْبَسْمَلَةَ كَانَتْ مَكْتُوبَةً فِي أَوَائِلِ السُّوَرِ بِخَطٍّ لَا يَتَمَيَّزُ عَنِ الْخَطِّ الَّذِي كُتِبَ بِهِ الْقُرْآنُ.

Bil ki sahabe mushafa sure isimlerini yazmamış, yalnızca iki sure arasındaki ayrımı gösteren bir alamet olarak her surenin başında Besmele'yi yazmakla yetinmişlerdir. Bunu da Kur'an'ın arasına Kur'an ayeti olmayan bir şeyi yazmayı hoş görmedikleri için yapmışlar; hem Kur'an'dan bir ayet olması hem de başlangıca uygun düşmesi sebebiyle Besmele'yi tercih etmişlerdir. el-İtkân'da Beyyine suresinin Übey'in mushafında 'Ehlü'l-Kitâb suresi' olarak adlandırıldığı belirtilmektedir; bu da onun mushafında sureleri isimlendirdiğini gösterir. Sure isimleri Tâbiîn asrında mushaflara düzenli bir şekilde yazılmış ve bu durum yadırganmamıştır. Mâzerî Şerhu'l-Bürhân'da Kâdı Ebû Bekir el-Bâkıllânî'den şunu aktarır: Mushaflar yazıldığında sure isimleri Kur'an'dan ayırt edilsin diye başka bir yazı tipiyle yazılmış; Besmele ise sure başlarında Kur'an'ın yazıldığı yazı tipinden farksız bir yazı ile yazılmıştır.

وَأَمَّا تَرْتِيبُ آيَاتِ السُّورَةِ فَإِنَّ التَّنْجِيمَ فِي النُّزُولِ مِنَ الْمَعْلُومِ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا، وَذَلِكَ فِي

Surenin ayetlerinin tertibine gelince; nüzulün peyderpey (tencîmen) gerçekleştiği az önce geçtiği üzere malumdur. Bu durum,

آيَاتِهِ وَسُوَرِهِ فَرُبَّمَا نَزَلَتِ السُّورَةُ جَمِيعًا دُفْعَةً وَاحِدَةً كَمَا نَزَلَتْ سُورَةُ الْفَاتِحَةِ وَسُورَةُ

ayetlerinde ve surelerinde geçerlidir. Bazen Fâtiha suresi ve kısa surelerden

الْمُرْسَلَاتِ مِنَ السُّوَرِ الْقَصِيرَةِ، وَرُبَّمَا نَزَلَتْ نُزُولًا مُتَتَابِعًا كَسُورَةِ الْأَنْعَامِ، وَفِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» عَنْ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ قَالَ آخِرُ سُورَةٍ نَزَلَتْ كَامِلَةً بَرَاءَةُ، وَرُبَّمَا نَزَلَتِ السُّورَةُ وَنزلت السورتان مفرقتان فِي أَوْقَاتٍ مُتَدَاخِلَةٍ،

Mürselât suresinin indiği gibi sure bütünüyle bir defada inerdi; bazen de En'âm suresi gibi peş peşe inerdi. Sahîh-i Buhârî'de Berâ b. Âzib'den tam olarak en son inen surenin Berâe olduğu rivayet edilmiştir. Bazen de bir sure veya iki sure birbiriyle iç içe girmiş vakitlerde parça parça inerdi.

رَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنْ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ قَالَ: «كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِمَّا يَأْتِي عَلَيْهِ الزَّمَانُ وَهُوَ تَنْزِلُ عَلَيْهِ السُّوَرُ ذَوَاتُ الْعَدَدِ- أَيْ فِي أَوْقَاتٍ مُتَقَارِبَةٍ- فَكَانَ إِذَا نَزَلَ عَلَيْهِ الشَّيْءُ دَعَا بَعْضَ مَنْ يَكْتُبُ الْوَحْي فَيَقُول ضَعُوا هَؤُلَاءِ الْآيَاتِ فِي السُّورَةِ كَذَا»

Tirmizî'nin İbn Abbâs'tan, onun da Osman b. Affân'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem öyle zamanlar gelirdi ki kendisine çok sayıda [ayeti olan] sureler –yani birbirine yakın vakitlerde– inerdi. Kendisine bir şey indiğinde vahiy kâtiplerinden birini çağırır ve: 'Bu ayetleri falanca sureye koyun' derdi.»

. وَلِذَلِكَ فَقَدْ تَكُونُ السُّورَةُ بَعْضُهَا مَكِّيًّا وَبَعْضُهَا مَدَنِيًّا. وَكَذَلِكَ تَنْهِيَةُ كُلِّ سُورَةٍ كَانَ بِتَوْقِيفٍ مِنَ النَّبِيءِ ﷺ، فَكَانَتْ نِهَايَاتُ السُّوَرِ مَعْلُومَةً، كَمَا

Bu sebepledir ki bir surenin bir kısmı Mekkî, bir kısmı Medenî olabilir. Aynı şekilde her surenin sonlandırılması da Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem bildirmesiyle (tevkîfî olarak) gerçekleşmişti; dolayısıyla surelerin sonları belliydi. Nitekim

يُشِيرُ إِلَيْهِ حَدِيثُ «مَنْ قَرَأَ الْآيَاتِ الْخَوَاتِمَ مِنْ سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ»

«Kim Âl-i İmrân suresinin son ayetlerini okursa…» hadisi de buna işaret etmektedir.