Binûn

Mukaddimeler — 7. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَوْلِ زَيْدِ بْنِ ثَابِتٍ «فَقَدْتُ آخِرَ سُورَةِ بَرَاءَةَ» . وَقَدْ تُوُفِّيَ رَسُولُ اللَّهِ وَالْقُرْآنُ مُسَوَّرٌ سُوَرًا مُعَيَّنَةً، كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ حَدِيثُ اخْتِلَافِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ مَعَ هِشَامِ بْنِ حَكِيمِ بْنِ حِزَامٍ فِي آيَاتٍ مِنْ سُورَةِ الْفُرْقَانِ فِي حَيَاةِ النَّبِيءِ ﷺ كَمَا تَقَدَّمَ فِي الْمُقَدِّمَةِ الْخَامِسَةِ. وَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ فِي سُوَرِ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَالْكَهْفِ، وَمَرْيَمَ، وَطه، وَالْأَنْبِيَاءِ «هُنَّ مِنَ الْعِتَاقِ الْأُوَلِ وَهُنَّ مِنْ تِلَادِي» .

[yine] Zeyd b. Sâbit'in «Berâe suresinin sonunu bulamadım» sözü [de buna işaret etmektedir]. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem vefat ettiğinde, beşinci mukaddimede geçtiği üzere, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem sağlığında Ömer b. el-Hattâb ile Hişâm b. Hakîm b. Hizâm'ın Furkân suresinden bazı ayetler hakkındaki ihtilaf hadisinin de delalet ettiği gibi, Kur'an belirli sureler hâlinde ayrılmış durumdaydı. Abdullah b. Mes'ûd da Benî İsrâîl (İsrâ), Kehf, Meryem, Tâhâ ve Enbiyâ sureleri hakkında: «Bunlar ilk [inen] değerli surelerdendir ve benim eski kazancımdandır (ezberimdekilerdendir)» demiştir.

وَقَدْ جَمَعَ مِنَ الصَّحَابَةِ الْقُرْآنَ كُلَّهُ فِي حَيَاةِ رَسُولِ اللَّهِ زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ، وَمُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ، وَأَبُو زَيْدٍ، وَأُبَيُّ بْنُ كَعْبٍ، وَأَبُو الدَّرْدَاءِ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ عُمَرَ، وَعُبَادَةُ بْنُ الصَّامِتِ وَأَبُو أَيُّوبَ، وَسَعْدُ بْنُ عُبَيْدٍ، وَمُجَمِّعُ بْنُ جَارِيَةَ، وَأَبُو مُوسَى الْأَشْعَرِيُّ، وَحَفِظَ كَثِيرٌ مِنَ الصَّحَابَةِ أَكْثَرَ الْقُرْآنِ عَلَى تَفَاوُتٍ بَيْنَهُمْ.

Sahâbeden Kur'an'ın tamamını Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem sağlığında Zeyd b. Sâbit, Muâz b. Cebel, Ebû Zeyd, Übey b. Ka'b, Ebu'd-Derdâ, Abdullah b. Ömer, Ubâde b. es-Sâmit, Ebû Eyyûb, Sa'd b. Ubeyd, Mücemmi' b. Câriye ve Ebû Mûsâ el-Eş'arî cem etmiş (ezberleyip toplamış)tır. Sahâbenin pek çoğu da aralarındaki farklılıklarla birlikte Kur'an'ın çoğunu ezberlemişti.

وَفِي حَدِيثِ غَزْوَةِ حُنَيْنٍ لَمَّا انْكَشَفَ الْمُسْلِمُونَ قَالَ النَّبِيُّ ﷺ لِلْعَبَّاسِ: «اصْرُخْ يَا مَعْشَرَ الْأَنْصَارِ، يَا أَصْحَابَ السَّمُرَةِ، يَا أَصْحَابَ سُورَةِ الْبَقَرَةِ»

Huneyn Gazvesi hadisinde, Müslümanlar dağıldığında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Abbâs'a: «'Ey Ensâr topluluğu! Ey Semure (ağaç altındaki biat) ehli! Ey Bakara suresi ehli!' diye seslen» buyurmuştur.

فَلَعَلَّ الْأَنْصَارَ كَانُوا قَدْ عَكَفُوا عَلَى حِفْظِ مَا نَزَلَ مِنْ سُورَةِ الْبَقَرَةِ لِأَنَّهَا أَوَّلُ السُّوَرِ النَّازِلَةِ بِالْمَدِينَةِ، وَفِي «أَحْكَامِ الْقُرْآنِ» لِابْنِ الْعَرَبِيِّ عَنِ ابْنِ وَهْبٍ عَنْ مَالِكٍ كَانَ شِعَارُهُمْ يَوْمَ حُنَيْنٍ يَا أَصْحَابَ سُورَةِ الْبَقَرَةِ.

Ensâr, Medine'de ilk inen sure olduğu için belki de Bakara suresinden inen kısımları ezberlemeye yoğunlaşmışlardı. İbnü'l-Arabî'nin Ahkâmü'l-Kur'ân'ında İbn Vehb'den, onun da Mâlik'ten rivayet ettiğine göre, Huneyn günü onların parolası «Ey Bakara suresi ehli!» idi.

وَقَدْ ذَكَرَ النَّحْوِيُّونَ فِي الْوَقْفِ عَلَى تَاءِ التَّأْنِيثِ هَاءً أَنَّ رَجُلًا نَادَى: يَا أَهْلَ سُورَةِ الْبَقَرَةِ بِإِثْبَاتِ التَّاءِ فِي الْوَقْفِ وَهِيَ لُغَةٌ، فَأَجَابَهُ مُجِيبٌ: «مَا أَحْفَظُ مِنْهَا وَلَا آيَتْ» مُحَاكَاةً لِلُغَتِهِ.

Nahiv âlimleri, müenneslik tâ'sı (tâ-i te'nîs) üzerinde he ile vakıf yapma konusunda şunu zikretmişlerdir: Bir adam, vakıf hâlinde tâ'yı belirterek –ki bu [bazı kabilelere ait] bir lehçedir– «Yâ ehle sûreti'l-Bakarah (Bakarat)» diye seslenmiş; bir başkası da onun lehçesine uyarak: «Ondan tek bir âyet (âyet) bile ezbere bilmiyorum» diye cevap vermiştir.

الْمُقَدِّمَةُ التَّاسِعَةُ فِي أَنَّ الْمَعَانِيَ الَّتِي تَتَحَمَّلُهَا جُمَلُ الْقُرْآنِ تُعْتَبَرُ مُرَادَةً بِهَا

DOKUZUNCU MUKADDİME: Kur'an Cümlelerinin Kaldırabileceği Anlamların Kastedilmiş Sayılması Hakkında

إِنَّ الْعَرَبَ أُمَّةٌ جُبِلَتْ عَلَى ذَكَاءِ الْقَرَائِحِ وَفِطْنَةِ الْأَفْهَامِ، فَعَلَى دِعَامَةِ فِطْنَتِهِمْ وَذَكَائِهِمْ أُقِيمَتْ أَسَالِيبُ كَلَامِهِمْ، وَبِخَاصَّةٍ كَلَامُ بُلَغَائِهِمْ، وَلِذَلِكَ كَانَ الْإِيجَازُ عَمُودَ بَلَاغَتِهِمْ لِاعْتِمَادِ الْمُتَكَلِّمِينَ عَلَى أَفْهَامِ السَّامِعِينَ كَمَا يُقَالُ: لَمْحَةٌ دَالَّةٌ، لِأَجْلِ ذَلِكَ كَثُرَ فِي كَلَامِهِمْ الْمَجَازُ، وَالِاسْتِعَارَةُ، وَالتَّمْثِيلُ، وَالْكِنَايَةُ، وَالتَّعْرِيضُ، وَالِاشْتِرَاكُ وَالتَّسَامُحُ فِي الِاسْتِعْمَالِ كَالْمُبَالَغَةِ، وَالِاسْتِطْرَادُ وَمُسْتَتْبَعَاتُ التَّرَاكِيبِ، وَالْأَمْثَالُ، وَالتَّلْمِيحُ، وَالتَّمْلِيحُ، وَاسْتِعْمَالُ الْجُمْلَةِ الْخَبَرِيَّةِ فِي غَيْرِ إِفَادَةِ النِّسْبَةِ الْخَبَرِيَّةِ، وَاسْتِعْمَالُ الِاسْتِفْهَامِ فِي التَّقْرِيرِ أَوِ الْإِنْكَارِ، وَنَحْوُ ذَلِكَ. وَمِلَاكُ ذَلِكَ كُلِّه تَوْفِيرُ الْمَعَانِي، وَأَدَاءُ مَا فِي نَفْسِ الْمُتَكَلِّمِ بِأَوْضَحِ عِبَارَةٍ وَأَخْصَرِهَا لِيَسْهُلَ اعْتِلَاقُهَا بِالْأَذْهَانِ وَإِذْ قَدْ كَانَ الْقُرْآنُ وَحْيًا مِنَ الْعَلَّامِ سُبْحَانَهُ وَقَدْ أَرَادَ أَنْ يَجْعَلَهُ آيَةً عَلَى صِدْقِ رَسُولِهِ وَتَحَدَّى بُلَغَاءَ الْعَرَبِ بِمُعَارَضَةِ أَقْصَرِ سُورَةٍ مِنْهُ كَمَا سَيَأْتِي فِي الْمُقَدِّمَةِ الْعَاشِرَةِ، فَقَدْ نُسِجَ نَظْمُهُ نَسْجًا بَالِغًا مُنْتَهَى مَا تَسْمَحُ بِهِ اللُّغَةُ الْعَرَبِيَّةُ مِنَ الدَّقَائِقِ وَاللَّطَائِفِ لَفْظًا وَمَعْنًى بِمَا يَفِي بِأَقْصَى مَا يُرَادُ بَلَاغَةً إِلَى الْمُرْسَلِ إِلَيْهِمْ. فَجَاءَ الْقُرْآنُ عَلَى أُسْلُوبٍ أَبْدَعَ مِمَّا كَانُوا يَعْهَدُونَ وَأَعْجَبَ، فَأَعْجَزَ بُلَغَاءَ الْمُعَانِدِينَ عَنْ مُعَارَضَتِهِ وَلَمْ يَسَعْهُمْ إِلَّا الْإِذْعَانُ، سَوَاءٌ فِي ذَلِكَ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ مِثْلَ لَبِيدِ بْنِ رَبِيعَةَ وَكَعْبِ بْنِ زُهَيْرٍ وَالنَّابِغَةِ الْجَعْدِيِّ، وَمَنِ اسْتَمَرَّ عَلَى كُفْرِهِ عِنَادًا مِثْلَ الْوَلِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ. فَالْقُرْآنُ مِنْ جَانِبِ إِعْجَازِهِ يَكُونُ أَكْثَرَ مَعَانِي مِنَ الْمَعَانِي الْمُعْتَادَةِ الَّتِي يُودِعُهَا الْبُلَغَاءُ فِي كَلَامِهِمْ. وَهُوَ لِكَوْنِهِ كِتَابَ تَشْرِيعٍ وَتَأْدِيبٍ وَتَعْلِيمٍ كَانَ حَقِيقًا بِأَنْ يُودَعَ فِيهِ مِنَ الْمَعَانِي وَالْمَقَاصِدِ أَكْثَرُ مَا تَحْتَمِلُهُ الْأَلْفَاظُ، فِي أَقَلِّ مَا يُمْكِنُ مِنَ الْمِقْدَارِ، بِحَسَبِ مَا تَسْمَحُ بِهِ اللُّغَةُ الْوَارِدُ هُوَ بِهَا الَّتِي هِيَ أَسْمَحُ اللُّغَاتِ بِهَذِهِ الِاعْتِبَارَاتِ، لِيَحْصُلَ تَمَامُ الْمَقْصُودِ مِنَ الْإِرْشَادِ الَّذِي جَاءَ لِأَجْلِهِ فِي جَمِيعِ نَوَاحِي الْهُدَى، فَمُعْتَادُ الْبُلَغَاءِ إِيدَاعُ الْمُتَكَلِّمِ مَعْنًى يَدْعُوهُ إِلَيْهِ غَرَضُ كَلَامِهِ وَتَرْكُ غَيْرِهِ وَالْقُرْآنُ يَنْبَغِي أَنْ يُودَعَ مِنَ الْمَعَانِي كُلَّ مَا يَحْتَاجُ السَّامِعُونَ إِلَى عِلْمِهِ وَكُلَّ مَا لَهُ حَظٌّ فِي الْبَلَاغَةِ سَوَاءٌ كَانَتْ مُتَسَاوِيَةً أَمْ مُتَفَاوِتَةً فِي الْبَلَاغَةِ إِذَا كَانَ الْمَعْنَى الْأَعْلَى مَقْصُودًا وَكَانَ مَا هُوَ

Şüphesiz Araplar, zihin keskinliği ve kavrayış kıvraklığı fıtratında yaratılmış bir millettir. Söz söyleme üslupları, özellikle de beliğ kimselerinin sözleri, bu kıvraklık ve zekâ temeli üzerine kurulmuştur. Bu yüzden, konuşanların dinleyenlerin anlayışına güvenmesi sebebiyle îcâz (az sözle çok şey anlatma), onların belagatinin direği olmuştur; nitekim «anlamlı bir işaret/bakış» denir. İşte bu sebeple onların sözlerinde mecaz, istiâre, temsil, kinâye, ta'rîz (üstü kapalı anlatım), iştirâk (müşterek lafızlar), mübalağa gibi kullanımda müsamaha gösterme, istitrat (ara söz), terkiplerin gerektirdiği yan anlamlar (müstetbeâtü't-terâkîb), atasözleri, telmih, temlih (latife), haber cümlesini haber bildirme amacı dışında kullanma, istifhamı (soru formunu) takrir (onaylatma) veya inkâr için kullanma ve benzeri sanatlar çokça yer almıştır. Bütün bunların esası ise zihinlere tutunması kolay olsun diye anlamları çoğaltmak ve konuşanın içindekini en açık ve en veciz ifadeyle dile getirmektir. Kur'an da her şeyi hakkıyla bilen Allâm olan Yüce Allah'tan bir vahiy olup O, bunu Resûlü'nün doğruluğuna bir mucize kılmayı murat ettiğinden ve onuncu mukaddimede geleceği üzere Arap ediplerine onun en kısa suresinin bir benzerini getirmeleri hususunda meydan okuduğundan; onun nazmı, muhataplara ulaştırılması hedeflenen belagatin en üst derecesini karşılayacak şekilde, Arap dilinin lafız ve mana bakımından elverdiği incelik ve letafetin son sınırına varacak bir biçimde dokunmuştur. Böylece Kur'an, onların alışageldiklerinden daha eşsiz ve daha hayranlık uyandırıcı bir üslup üzere gelmiş, inatçı beliğleri benzerini getirmekten aciz bırakmış ve boyun eğmekten başka çareleri kalmamıştır. İster Lebîd b. Rebîa, Kâ'b b. Züheyr ve Nâbiğa el-Ca'dî gibi iman edenler olsun, ister Velîd b. el-Muğîre gibi inatla küfründe diretenler olsun, durum farksızdır. Dolayısıyla Kur'an, mucizevi yönü itibarıyla beliğ kimselerin sözlerine yükledikleri alışılmış manalardan daha çok mana barındırır. Ayrıca o bir teşrî' (hüküm koyma), terbiye ve öğretim kitabı olması hasebiyle, hidayetin her alanında kendisi için gönderildiği irşad gayesinin tam olarak gerçekleşmesi adına, bu tür inceliklere en müsait lisan olan indirildiği dilin elverdiği ölçüde, mümkün olan en az lafız miktarı içinde lafızların kaldırabileceği en fazla mana ve maksatları ihtiva etmeye en layık olandır. Beliğlerin adeti, konuşanın sözünün maksadının gerektirdiği manayı koyup diğerini bırakması iken, Kur'an'da dinleyenlerin bilmeye ihtiyaç duyduğu her mananın ve belagat açısından bir payı olan her şeyin bulunması gerekir; ister bunlar belagatte eşit olsun isterse daha üstün olan mana kastedilip

أَدْنَى مِنْهُ مُرَادًا مَعَهُ لَا مُرَادًا دُونَهُ سَوَاءٌ كَانَتْ دَلَالَةُ التَّرْكِيبِ عَلَيْهَا مُتَسَاوِيَةً فِي الِاحْتِمَالِ

ondan daha aşağı olan mana onun haricinde değil onunla birlikte murat edilmiş olsun, terkin bunlara delaleti ihtimal açısından eşit olsun

وَالظُّهُورِ أَمْ كَانَتْ مُتَفَاوِتَةً بَعْضَهَا أَظَهَرَ مِنْ بَعْضٍ وَلَوْ أَنْ تَبْلُغَ حَدَّ التَّأْوِيلِ وَهُوَ حَمْلُ اللَّفْظِ عَلَى الْمَعْنَى الْمُحْتَمَلِ الْمَرْجُوحِ. أَمَّا إِذَا تَسَاوَى الْمَعْنَيَانِ فَالْأَمْرُ أَظْهَرُ، مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى:

ve açıklıkta farklılık gösterip bazısı bazısından daha açık olsun, hatta lafzı muhtemel ve mercuh (zayıf) olan manaya hamletmek demek olan tevil derecesine varsın [fark etmez]. İki mana eşit olduğunda ise durum daha da açıktır; nitekim Yüce Allah'ın şöyle buyurması gibi:

وَما قَتَلُوهُ يَقِيناً [النِّسَاء: ١٥٧] أَيْ مَا تَيَقَّنُوا قَتْلَهُ وَلَكِنْ تَوَهَّمُوهُ، أَوْ مَا أَيْقَنَ النَّصَارَى الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي قَتْلِ عِيسَى عِلْمَ ذَلِكَ يَقِينًا بَلْ فَهِمُوهُ خَطَأً، وَمِثْلَ قَوْلِهِ: فَأَنْساهُ الشَّيْطانُ ذِكْرَ رَبِّهِ [يُوسُف: ٤٢] فَفِي كُلٍّ مِنْ كَلِمَةِ ذِكْرَ وربه مَعْنَيَانِ، وَمِثْلَ قَوْلِهِ: قالَ مَعاذَ اللَّهِ إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوايَ [يُوسُف: ٢٣] فَفِي لَفْظِ رَبِّ مَعْنَيَانِ. وَقَدْ تَكْثُرُ الْمَعَانِي بِإِنْزَالِ لَفْظِ الْآيَةِ عَلَى وَجْهَيْنِ أَوْ أَكْثَرَ تَكْثِيرًا لِلْمَعَانِي مَعَ إِيجَازِ اللَّفْظِ وَهَذَا مِنْ وُجُوهِ الْإِعْجَازِ. وَمِثَالُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِيَّاهُ [التَّوْبَة: ١١٤] بِالْمُثَنَّاةِ التَّحْتِيَّةِ وَقَرَأَ الْحَسَنُ الْبَصْرِيُّ (أَبَاهُ) بِالْبَاءِ الْمُوَحَّدَةِ، فَنَشَأَ احْتِمَالٌ فِيمَن هُوَ الْوَعْد. وَلَمَّا كَانَ الْقُرْآنُ نَازِلًا مِنَ الْمُحِيطِ عِلْمُهُ بِكُلِّ شَيْءٍ، كَانَ مَا تَسْمَحُ تَرَاكِيبُهُ الْجَارِيَةُ عَلَى فَصِيحِ اسْتِعْمَالِ الْكَلَامِ الْبَلِيغِ بِاحْتِمَالِهِ مِنَ الْمَعَانِي الْمَأْلُوفَةِ لِلْعَرَبِ فِي أَمْثَالِ تِلْكَ التَّرَاكِيبِ، مَظْنُونًا بِأَنَّهُ مُرَادٌ لِمُنَزِّلِهِ، مَا لَمْ يَمْنَعْ مِنْ ذَلِكَ مَانِعٌ صَرِيحٌ أَوْ غَالِبٌ مِنْ دَلَالَةٍ شَرْعِيَّةٍ أَوْ لُغَوِيَّةٍ أَوْ تَوْقِيفِيَّةٍ. وَقَدْ جَعَلَ اللَّهُ الْقُرْآنَ كِتَابَ الْأُمَّةِ كُلَّهَا وَفِيهِ هَدْيُهَا، وَدَعَاهُمْ إِلَى تَدَبُّرِهِ وَبَذْلِ الْجُهْدِ فِي اسْتِخْرَاجِ مَعَانِيهِ فِي غَيْرِ مَا آيَةٍ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ [التغابن: ١٦] وَقَوْلِهِ: وَإِذا جاءَهُمْ أَمْرٌ مِنَ الْأَمْنِ أَوِ الْخَوْفِ أَذاعُوا بِهِ وَلَوْ رَدُّوهُ إِلَى الرَّسُولِ وَإِلى أُولِي الْأَمْرِ مِنْهُمْ لَعَلِمَهُ الَّذِينَ يَسْتَنْبِطُونَهُ مِنْهُمْ [النِّسَاء: ٨٣] وَقَوْلِهِ: بَلْ هُوَ آياتٌ بَيِّناتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ [العنكبوت: ٤٩] وَغَيْرِ ذَلِكَ. عَلَى أَنَّ الْقُرْآنَ هُوَ الْحُجَّةُ الْعَامَّةُ بَيْنَ عُلَمَاءِ الْإِسْلَامِ لَا يَخْتَلِفُونَ فِي كَوْنِهِ حُجَّةَ شَرِيعَتِهِمْ وَإِنِ اخْتَلَفُوا فِي حُجِّيَّةِ مَا عَدَاهُ مِنَ الْأَخْبَارِ الْمَرْوِيَّةِ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ لِشِدَّةِ الْخِلَافِ فِي شُرُوطِ تَصْحِيحِ الْخَبَرِ، وَلِتَفَاوُتِهِمْ فِي مِقْدَارِ مَا يَبْلُغُهُمْ مِنَ الْأَخْبَارِ مَعَ تَفَرُّقِ الْعُصُورِ وَالْأَقْطَارِ، فَلَا مَرْجِعَ لَهُمْ عِنْدَ الِاخْتِلَافِ يَرْجِعُونَ إِلَيْهِ أَقْوَى مِنَ الْقُرْآنِ وَدَلَالَتِهِ.

[Nisâ: 157] «Onu kesin olarak öldürmediler» yani onu öldürdüklerinden kesin emin olmadılar, bilakis öyle sandılar ya da İsa'nın öldürülmesi konusunda ihtilafa düşen Hristiyanlar bu bilgiyi kesin olarak bilemediler, bilakis yanlış anladılar. Yine [Yûsuf: 42] «Şeytan ona efendisine anmayı/hatırlatmayı unutturdu» ayetinde olduğu gibi hem «zikr» hem de «rabbihi» kelimesinde ikişer mana vardır. Yine [Yûsuf: 23] «Dedi ki: Allah'a sığınırım! Şüphesiz o benim rabbimdir/efendimdir, bana güzel bir makam verdi» ayetindeki «rabbî» lafzında iki mana bulunmaktadır. Bazen de lafzın vecizliğiyle birlikte manaları çoğaltmak gayesiyle ayetin lafzı iki veya daha fazla vecih üzere indirilerek manalar çoğalır ki bu da icaz vecihlerindendir. Bunun örneği Yüce Allah'ın [Tevbe: 114] «Ancak ona verdiği bir sözden dolayı...» ayetidir; buradaki «iyyâhu» kelimesini Hasan-ı Basrî «ebâhu» (babasına) şeklinde okumuş ve böylece sözün kimin tarafından verildiği hususunda ihtimal doğmuştur. Kur'an, ilmi her şeyi kuşatan [Allah] tarafından indirilmiş olduğundan, beliğ kelamın fasih kullanımına uygun cereyan eden terkiplerinin, Arapların bu tür terkiplerde alışık olduğu manalardan kaldırabileceği her şey –şer'î, lüğavî veya tevkîfî bir delilden kaynaklanan açık ya da galip bir engel bulunmadığı sürece– onu indiren tarafından kastedilmiş kabul edilir. Allah Kur'an'ı bütün ümmetin kitabı ve hidayet kaynağı kılmış, birçok ayette onları onu tefekkür etmeye ve manalarını çıkarmak için çaba sarf etmeye çağırmıştır; nitekim Yüce Allah'ın: [Teğâbün: 16] «Gücünüz yettiğince Allah'tan korkun», [Nisâ: 83] «Onlara güven veya korkuya dair bir haber geldiğinde onu hemen yayarlar. Hâlbuki onu Resûl'e ve aralarındaki yetki sahiplerine götürselerdi, içlerinden hüküm çıkarabilenler onu elbette bilirlerdi» ve [Ankebût: 49] «Hayır, o kendilerine ilim verilenlerin göğüslerinde apaçık ayetlerdir» buyrukları ve benzerleri böyledir. Kaldı ki Kur'an, İslam âlimleri arasında genel bir hüccettir; onlar haberin sıhhat şartlarındaki şiddetli ihtilaf ve asırlar ile beldelerin farklılaşmasıyla kendilerine ulaşan haberlerin miktarındaki değişkenlik sebebiyle Resûlullah'tan sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edilen diğer haberlerin hüccet oluşunda ihtilaf etseler bile, Kur'an'ın şeriatlarının hücceti olduğu hususunda asla ihtilaf etmezler. Bu yüzden ihtilaf anında başvuracakları Kur'an'dan ve onun delaletinden daha güçlü bir merci yoktur.

وَيَدُلُّ لِتَأْصِيلِنَا هَذَا مَا وَقَعَ إِلَيْنَا مِنْ تَفْسِيرَاتٍ مروية عَن النَّبِي ﷺ لِآيَاتٍ، فَنَرَى مِنْهَا مَا نُوقِنُ بِأَنَّهُ لَيْسَ هُوَ الْمَعْنَى الْأَسْبَقَ مِنَ التَّرْكِيبِ وَلَكِنَّا بِالتَّأَمُّلِ نَعْلَمُ أَنَّ الرَّسُولَ ﵊ مَا أَرَادَ بِتَفْسِيرِهِ إِلَّا إِيقَاظَ الْأَذْهَانِ إِلَى أَخْذِ أَقْصَى الْمَعَانِي مِنْ أَلْفَاظِ الْقُرْآنِ، مِثَالُ ذَلِكَ مَا

Bu kuralımıza, Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem ayetler hakkında bize ulaşan tefsirler de delalet etmektedir. Bunlardan bazılarının cümlenin yapısından ilk akla gelen mana olmadığını kesinlikle görürüz; fakat düşündüğümüzde anlarız ki Resûl aleyhisselâm tefsiriyle zihinleri Kur'an lafızlarından en geniş manaları çıkarmaya yönlendirmek istemiştir. Bunun örneği,

رَوَاهُ أَبُو سَعِيدِ بْنُ الْمُعَلَّى قَالَ: دَعَانِي رَسُولُ اللَّهِ وَأَنَا فِي الصَّلَاةِ فَلَمْ أُجِبْهُ فَلَمَّا فَرَغْتُ أَقْبَلْتُ إِلَيْهِ فَقَالَ: «مَا مَنَعَكَ أَنْ تُجِيبَنِي؟ فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ

Ebû Saîd b. el-Muallâ'nın rivayet ettiğidir; o şöyle demiştir: «Ben namaz kılarken Resûlullah beni çağırdı, ben de ona cevap vermedim. Namazı bitirince yanına gittim. 'Bana icabet etmekten seni alıkoyan neydi?' dedi. Ben de: 'Ey Allah'ın Resûlü,

كُنْتُ أُصَلِّي، فَقَالَ: أَلَمْ يَقُلِ اللَّهُ تَعَالَى اسْتَجِيبُوا لِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ إِذا دَعاكُمْ

namaz kılıyordum' dedim. Bunun üzerine şöyle buyurdu: 'Yüce Allah: [Enfâl: 24] Allah'a ve Resûl'e sizi çağırdığında icabet edin...

[الْأَنْفَال: ٢٤] ؟» ، فَلَا شَكَّ أَنَّ الْمَعْنَى الْمَسُوقَةَ فِيهِ الْآيَةُ هُوَ الِاسْتِجَابَةُ بِمَعْنَى الِامْتِثَالِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ

...buyurmadı mı?'» Şüphe yok ki ayetin sevk edildiği asıl mana, itaat etmek anlamındaki icabettir; nitekim Yüce Allah'ın şöyle buyurması gibidir:

اسْتَجابُوا لِلَّهِ وَالرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ مَا أَصابَهُمُ الْقَرْحُ

[Âl-i İmrân: 172] «Kendilerine yara isabet ettikten sonra Allah'a ve Resûl'e icabet edenler...»

[آل عمرَان: ١٧٢] ، وَأَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الدَّعْوَةِ الْهِدَايَةُ كَقَوْلِهِ: يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ [آل عمرَان: ١٠٤] ، وَقَدْ تَعَلَّقَ فِعْلُ دَعاكُمْ بِقَوْلِهِ لِما يُحْيِيكُمْ أَيْ لِمَا فِيهِ صَلَاحُكُمْ، غَيْرَ أَنَّ لَفْظَ الِاسْتِجَابَةِ لَمَّا كَانَ صَالِحًا لِلْحَمْلِ عَلَى الْمَعْنَى الْحَقِيقِيِّ أَيْضًا وَهُوَ إِجَابَةُ النِّدَاءِ حَمَلَ النَّبِيءُ ﷺ الْآيَةَ عَلَى ذَلِكَ فِي الْمَقَامِ الصَّالِحِ لَهُ، بِقَطْعِ النَّظَرِ عَنِ الْمُتَعَلِّقِ وَهُوَ قَوْلُهُ: لِما يُحْيِيكُمْ وَكَذَلِكَ

[Âl-i İmrân: 172]. Yine davetten muradın [Âl-i İmrân: 104] «Hayra çağırırlar» ayetinde olduğu gibi hidayet olduğu açıktır. «Sizi çağırdığında» fiili «size hayat verecek şeylere» yani ıslahınızın bulunduğu şeylere ifadesiyle irtibatlıdır. Bununla birlikte «icabet» lafzı, hakiki manası olan «çağrıya karşılık verme» anlamına hamledilmeye de elverişli olduğundan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem «size hayat verecek şeylere» şeklindeki müteallaktan (bağlantıdan) bağımsız olarak, buna uygun düşen makamda ayeti bu manaya hamletmiştir. Aynı şekilde

قَوْلُهُ ﷺ: «يُحْشَرُ النَّاسُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ حُفَاةً عُرَاةً غُرْلًا، كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ

Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «İnsanlar kıyamet gününde yalınayak, çıplak ve sünnetsiz olarak haşredileceklerdir; [Enbiyâ: 104] ilk yaratmaya başladığımız gibi onu iade ederiz (yeniden yaratırız)» sözü de böyledir.

[الْأَنْبِيَاء: ١٠٤] إِنَّمَا هُوَ تَشْبِيهُ الْخَلْقِ الثَّانِي بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ لِدَفْعِ اسْتِبْعَادِ الْبَعْثِ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَعَيِينا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ [ق: ١٥] وَقَوْلِهِ: وَهُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ [الرّوم: ٢٧] ، فَذَلِكَ مَوْرِدُ التَّشْبِيهِ، غَيْرَ أَنَّ التَّشْبِيهَ لَمَّا كَانَ صَالِحًا لِلْحَمْلِ عَلَى تَمَامِ الْمُشَابَهَةِ أَعْلَمَنَا النَّبِيءُ ﷺ أَنَّ ذَلِكَ مُرَادٌ مِنْهُ، بِأَنْ يَكُونَ التَّشْبِيهُ بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ شَامِلًا لِلتَّجَرُّدِ مِنَ الثِّيَابِ وَالنِّعَالِ.

[Enbiyâ: 104]. Bu ayet aslında, [Kâf: 15] «İlk yaratmada acze mi düştük? Hayır, onlar yeni bir yaratılıştan şüphe içindedirler» ve [Rûm: 27] «Yaratmayı başlatan, sonra onu iade edecek olan O'dur; bu O'na pek kolaydır» ayetlerinde olduğu gibi, yeniden dirilmeyi uzak görmeyi defetmek için ikinci yaratılışın ilk yaratılışa benzetilmesidir. Teşbihin asıl geliş yeri budur. Ancak bu teşbih tam bir benzerliğe hamledilmeye de elverişli olduğu için Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, ilk yaratılışa yapılan benzerliğin elbisesiz ve ayakkabısız olmayı da kapsayacak şekilde bundan murat edildiğini bize bildirmiştir.

وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ [التَّوْبَة: ٨٠] فَقَدْ قَالَ النَّبِيءُ ﷺ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ لَمَّا قَالَ لَهُ لَا تُصَلِّ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ ابْن أُبَيِّ بن سَلُولَ فَإِنَّهُ مُنَافِقٌ وَقَدْ نَهَاكَ اللَّهُ عَنْ أَنْ تَسْتَغْفِرَ لِلْمُنَافِقِينَ،

Yine Yüce Allah'ın [Tevbe: 80] «Onlar için yetmiş defa bağışlanma dilesen de Allah onları asla bağışlamayacaktır» ayeti de böyledir. Ömer b. el-Hattâb, Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem: «Abdullah b. Übey b. Selûl'ün cenaze namazını kılma, çünkü o münafıktır ve Allah münafıklar için bağışlanma dilemeni sana yasaklamıştır» dediğinde,

فَقَالَ النَّبِيءُ: «خَيَّرَنِي رَبِّي وَسَأَزِيدُ عَلَى السَّبْعِينَ»

Peygamber: «Rabbim beni muhayyer bıraktı, ben de yetmişten fazlasını yapacağım» buyurmuştur.

فَحَمَلَ قَوْلَهُ تَعَالَى: اسْتَغْفِرْ لَهُمْ أَوْ لَا تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ [التَّوْبَة: ٨٠] عَلَى التَّخْيِيرِ مَعَ أَنَّ ظَاهَرَهُ أَنَّهُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّسْوِيَةِ، وَحَمَلَ اسْمَ الْعَدَدِ عَلَى دَلَالَتِهِ الصَّرِيحَةِ دُونَ كَوْنِهِ كِنَايَةً عَنِ الْكَثْرَةِ كَمَا هُوَ قَرِينَةُ السِّيَاقِ لَمَّا كَانَ الْأَمْرُ وَاسْمُ الْعَدَدِ صَالِحَيْنِ لِمَا حَمَلَهُمَا عَلَيْهِ فَكَانَ الْحَمْلُ تَأْوِيلًا نَاشِئًا عَنِ الِاحْتِيَاطِ. وَمِنْ هَذَا قَول النبيء لِأَن كُلْثُومٍ بِنْتِ عُقْبَةَ بْنِ مُعَيْطٍ حِينَ جَاءَتْ مُسْلِمَةً مُهَاجِرَةً إِلَى الْمَدِينَةِ وَأَبَتْ أَنْ تَرْجِعَ إِلَى الْمُشْرِكِينَ فَقَرَأَ النَّبِيءُ قَوْلَهُ تَعَالَى: يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ [الْأَنْعَام: ٩٥] فَاسْتَعْمَلَهُ فِي مَعْنًى مَجَازِيٍّ هُوَ غَيْرُ الْمَعْنَى الْحَقِيقِيِّ الَّذِي سِيقَ إِلَيْهِ، وَمَا أَرَى سُجُودَ النَّبِيءِ ﷺ فِي مَوَاضِعِ سُجُودِ التِّلَاوَةِ مِنَ الْقُرْآنِ إِلَّا رَاجِعًا إِلَى هَذَا الْأَصْلِ فَإِنْ كَانَ فَهْمًا مِنْهُ رَجَعَ إِلَى مَا شَرَحْنَا تَأْصِيلَهُ، وَإِنْ كَانَ وَحْيًا كَانَ أَقْوَى حُجَّةً فِي إِرَادَةِ اللَّهِ مِنْ أَلْفَاظِ كِتَابِهِ مَا تَحْتَمِلُهُ أَلْفَاظُهُ مِمَّا لَا يُنَافِي أَغْرَاضَهُ.

Böylece [Peygamber], Yüce Allah'ın [Tevbe: 80] «Onlar için bağışlanma dile veya dileme...» sözünü, zahiri tesviye (fark etmezlik) için kullanılmış olmasına rağmen muhayyerliğe hamletmiş; sayı ismini de bağlamın karinesi olduğu üzere çokluktan kinaye olması yerine sarih delaletine hamletmiştir. Zira emir kipi ve sayı ismi onun hamlettiği anlama elverişli idi ve bu haml ihtiyattan kaynaklanan bir tevil olmuştur. Yine Peygamber'in, Medine'ye Müslüman olarak hicret edip gelen ve müşriklere dönmeyi reddeden Ümmü Külsûm bnt. Ukbe b. Ebî Muayt'a Yüce Allah'ın [En'âm: 95] «Ölüden diriyi çıkarır» ayetini okuması da bu kabildendir. Burada ayeti sevk edildiği hakiki manasından farklı mecazi bir manada kullanmıştır. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an'daki tilavet secdesi yerlerinde secde etmesini de ancak bu asılla ilişkili görmekteyim. Şayet bu onun bir anlayışı idiyse kuralını açıkladığımız hususa dayanır; şayet vahiy idiyse Allah'ın, kitabının lafızlarından maksatlarına aykırı olmayan ve lafızların kaldırabileceği manaları murat ettiğine dair daha güçlü bir hüccet teşkil eder.

وَكَذَلِكَ لِمَا وَرَدَ عَن أَصْحَاب النبيء ﷺ وَمَنْ بَعْدَهُمْ مِنَ الْأَئِمَّةِ مِثْلَ مَا رُوِيَ

Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem ashabından ve onlardan sonraki imamlardan nakledilenler için de durum böyledir; nitekim rivayet edildiğine göre:

أَنَّ عَمْرَو بْنَ الْعَاصِ أَصْبَحَ جُنُبًا فِي غَزْوَةٍ فِي يَوْمٍ بَارِدٍ فَتَيَمَّمَ وَقَالَ: اللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُمْ رَحِيماً [النِّسَاء: ٢٩] مَعَ أَنَّ مَوْرِدَ الْآيَةِ أَصْلُهُ فِي النَّهْيِ عَنْ أَنْ يَقْتُلَ النَّاسُ بَعْضَهُمْ بَعْضًا.

Amr b. el-Âs bir gazvede soğuk bir günde cünüp olarak sabahlamış, teyemmüm etmiş ve: «Yüce Allah: [Nisâ: 29] Kendinizi öldürmeyin. Şüphesiz Allah size karşı çok merhametlidir buyuruyor» demiştir. Hâlbuki ayetin asıl geliş yeri, insanların birbirini öldürmesini yasaklamak hakkındadır.

وَمِنْ ذَلِكَ أَنَّ عُمَرَ لَمَّا فُتِحَتِ الْعِرَاقُ وَسَأَلَهُ جَيْشُ الْفَتْحِ قِسْمَةَ أَرْضِ السَّوَادِ بَيْنَهُمْ قَالَ: «إِنْ قَسَمْتُهَا بَيْنَكُمْ لَمْ يَجِدِ الْمُسْلِمُونَ الَّذِينَ يَأْتُونَ بَعْدَكُمْ مِنَ الْبِلَادِ الْمَفْتُوحَةِ مِثْلَ مَا وَجَدْتُمْ فَأَرَى أَنْ أَجْعَلَهَا خَرَاجًا عَلَى أَهْلِ الْأَرْضِ يُقْسَمُ عَلَى الْمُسْلِمِينَ كُلَّ مَوْسِمٍ فَإِنَّ اللَّهَ يَقُول: وَالَّذِينَ جاؤُ مِنْ بَعْدِهِمْ [الْحَشْر: ١٠] وَهَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ فِي فَيْءِ قُرَيْظَةَ وَالنَّضِيرِ، وَالْمُرَادُ بِالَّذِينَ جَاءُوا مِنْ بَعْدِ الْمَذْكُورِينَ هُمُ الْمُسْلِمُونَ الَّذِينَ أَسْلَمُوا بَعْدَ الْفَتْحِ الْمَذْكُورِ.

Bunlardan biri de Irak fethedildiğinde fetih ordusunun Sevad arazisinin aralarında taksim edilmesini Ömer'den istemesi üzerine onun şöyle demesidir: «Eğer onu aranızda taksim edersem, sizden sonra gelecek Müslümanlar fethedilen beldelerden sizin bulduğunuz gibi bir şey bulamazlar. Ben bu araziyi, her hasat mevsiminde Müslümanlara taksim edilecek şekilde toprak sahiplerine haraç olarak bırakmayı uygun görüyorum. Zira Allah şöyle buyurmaktadır: [Haşr: 10] 'Onlardan sonra gelenler...'» Hâlbuki bu ayet Kurayza ve Nadîroğulları'nın fey'i hakkında inmiştir ve zikredilenlerden sonra gelenlerden murat, mezkûr fetihten sonra Müslüman olan kimselerdir.

وَكَذَلِكَ اسْتِنْبَاطُ عُمَرَ ابْتِدَاءَ التَّارِيخِ بِيَوْمِ الْهِجْرَةِ، مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَى التَّقْوى مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِيهِ [التَّوْبَة: ١٠٨] فَإِنَّ الْمَعْنَى الْأَصْلِيَّ أَنَّهُ أُسِّسَ مِنْ أَوَّلِ أَيَّامِ تَأْسِيسِهِ، وَاللَّفْظُ صَالِحٌ لِأَنْ يُحْمَلَ عَلَى أَنَّهُ أُسِّسَ مِنْ أَوَّلِ يَوْمٍ مِنَ الْأَيَّامِ أَيْ أَحَقُّ الْأَيَّامِ أَنْ يَكُونَ أَوَّلَ أَيَّامِ الْإِسْلَامِ فَتَكُونُ الْأَوَّلِيَّةُ نِسْبِيَّةً.

Aynı şekilde Ömer'in takvimin başlangıcını hicret günü olarak belirlemesini, Yüce Allah'ın [Tevbe: 108] «İlk günden takva üzerine kurulan mescid, içinde namaza durmana elbette daha layıktır» buyruğundan çıkarması da böyledir. Zira asıl mana, kuruluşunun ilk gününden itibaren kurulmuş olmasıdır; ancak lafız günlerin ilkinden itibaren kurulduğu yani İslam günlerinin ilki olmaya en layık gün olduğu manasına hamledilmeye de elverişlidir, böylece öncelik izafî (nisbî) olur.

وَقَدِ اسْتَدَلَّ فُقَهَاؤُنَا عَلَى مَشْرُوعِيَّةِ الْجَعَالَةِ وَمَشْرُوعِيَّةِ الْكَفَالَةِ فِي الْإِسْلَامِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي قِصَّةِ يُوسُفَ: وَلِمَنْ جاءَ بِهِ حِمْلُ بَعِيرٍ وَأَنَا بِهِ زَعِيمٌ [يُوسُف: ٧٢] كَمَا تَقَدَّمَ فِي الْمُقَدِّمَةِ الثَّالِثَةِ، مَعَ أَنَّهُ حِكَايَةُ قِصَّةٍ مَضَتْ فِي أُمَّةٍ خَلَتْ لَيْسَتْ فِي سِيَاقِ تَقْرِيرٍ وَلَا إِنْكَارٍ، وَلَا هِيَ مِنْ شَرِيعَةٍ سَمَاوِيَّةٍ، إِلَّا أَنَّ الْقُرْآنَ ذَكَرَهَا وَلَمْ يُعْقِبْهَا بِإِنْكَارٍ.

Fakihlerimiz, üçüncü mukaddimede geçtiği üzere, İslam'da cuâle (ödüllü taahhüt) ve kefaletin meşruiyetine Yûsuf kıssasındaki Yüce Allah'ın [Yûsuf: 72] «Onu getirene bir deve yükü [mükâfat] vardır ve ben buna kefilim» buyruğuyla delil getirmişlerdir. Hâlbuki bu, onaylama veya inkâr bağlamında olmayan ve semavi bir şeriata da ait bulunmayan, geçmiş bir ümmette yaşanmış bir kıssanın anlatımıdır; ancak Kur'an onu zikretmiş ve ardından bir inkâr getirmemiştir.

وَمِنْ هَذَا الْقَبِيلِ اسْتِدْلَالُ الشَّافِعِيِّ عَلَى حُجِّيَّةِ الْإِجْمَاعِ وَتَحْرِيمِ خَرْقِهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى:

Şâfiî'nin icmânın hüccet olduğuna ve ona aykırı davranmanın haramlığına Yüce Allah'ın şu ayetiyle delil getirmesi de bu kabildendir:

وَمَنْ يُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ مَا تَبَيَّنَ لَهُ الْهُدى وَيَتَّبِعْ غَيْرَ سَبِيلِ الْمُؤْمِنِينَ نُوَلِّهِ مَا تَوَلَّى وَنُصْلِهِ جَهَنَّمَ وَساءَتْ مَصِيراً [النِّسَاء: ١١٥] مَعَ أَنَّ سِيَاقَ الْآيَةِ فِي أَحْوَالِ الْمُشْرِكِينَ، فَالْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ مُشَاقَّةٌ خَاصَّةٌ وَاتِّبَاعُ غَيْرِ سَبِيلٍ خَاصٍّ وَلَكِنَّ الشَّافِعِيَّ جَعَلَ حُجِّيَّةَ الْإِجْمَاعِ مِنْ كَمَالِ الْآيَةِ.

[Nisâ: 115] «Kendisine doğru yol apaçık belli olduktan sonra Peygamber'e muhalefet eden ve müminlerin yolundan başkasına uyan kimseyi döndüğü yolda bırakır ve onu cehenneme sokarız. Ne kötü bir varış yeridir orası!» Hâlbuki ayetin bağlamı müşriklerin halleri hakkındadır; dolayısıyla ayetten murat özel bir muhalefet ve özel bir yolun dışına uymaktır. Fakat Şâfiî icmânın hüccet oluşunu ayetin kemalinden (kapsamının mükemmelliğinden) saymıştır.

وَإِنَّ الْقِرَاءَاتِ الْمُتَوَاتِرَةَ إِذَا اخْتَلَفَتْ فِي قِرَاءَةِ أَلْفَاظِ الْقُرْآنِ اخْتِلَافًا يُفْضِي إِلَى اخْتِلَافِ الْمَعَانِي لَمِمَّا يَرْجِعُ إِلَى هَذَا الْأَصْلِ.

Mütevâtir kıraatlerin, Kur'an lafızlarının okunuşunda manaların farklılaşmasına yol açacak şekilde farklılık göstermesi de kesinlikle bu asla dayanmaktadır.

ثُمَّ إِنَّ مَعَانِيَ التَّرْكِيبِ الْمُحْتَمِلِ مَعْنَيَيْنِ فَصَاعِدًا قَدْ يَكُونُ بَيْنَهُمَا الْعُمُومُ وَالْخُصُوصُ فَهَذَا النَّوْعُ لَا تَرَدُّدَ فِي حَمْلِ التَّرْكِيبِ عَلَى جَمِيعِ مَا يَحْتَمِلُهُ، مَا لَمْ يَكُنْ عَنْ بَعْضِ تِلْكَ الْمَحَامِلِ صَارِفٌ لَفْظِيٌّ أَوْ مَعْنَوِيٌّ، مِثْلَ حَمْلِ الْجِهَادِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَنْ جاهَدَ فَإِنَّما يُجاهِدُ لِنَفْسِهِ فِي سُورَةِ العنكبوت [٦] على معنيي مُجَاهَدَةِ النَّفْسِ فِي إِقَامَةِ شَرَائِعِ الْإِسْلَامِ، وَمُقَاتَلَةِ الْأَعْدَاءِ فِي الذَّبِّ عَنْ حَوْزَةِ الْإِسْلَامِ. وَقد يكون بَينهَا التَّغَايُرُ، بِحَيْثُ يَكُونُ تَعْيِينُ التَّرْكِيبِ لِلْبَعْضِ

Sonra, iki veya daha fazla mana taşıyan bir terkibin manaları arasında umum-husus (genellik-özellik) ilişkisi bulunabilir. Bu türde, söz konusu ihtimallerin bir kısmından çeviren lafzî veya manevi bir engel bulunmadığı sürece, terkibi muhtemel olduğu manaların hepsine hamletmekte tereddüt yoktur. Nitekim Yüce Allah'ın Ankebût suresindeki [6] «Cihad eden ancak kendisi için cihad eder» ayetindeki cihadı, hem İslam'ın hükümlerini ikame etmede nefisle mücahede etme hem de İslam yurdunu savunmada düşmanlarla savaşma manalarına hamletmek böyledir. Bazen de aralarında başkalık (tegayyür) bulunur; öyle ki terkibin bir manaya tahsis edilmesi,

مُنَافِيًا لِتَعْيِينِهِ لِلْآخَرِ بِحَسَبِ إِرَادَةِ الْمُتَكَلِّمِ عُرْفًا، وَلَكِنَّ صَلُوحِيَّةَ التَّرْكِيبِ لَهَا عَلَى الْبَدَلِيَّةِ مَعَ عَدَمِ مَا يُعِيِّنُ إِرَادَةَ أَحَدِهَا تَحْمِلُ السَّامِعَ عَلَى الْأَخْذِ بِالْجَمِيعِ

örfen konuşanın iradesine göre diğerine tahsis edilmesine zıt olur; fakat terkibin bunlardan birini bedel olarak almaya elverişli olması ve birinin kastedildiğini belirleyen bir karinenin bulunmaması, dinleyeni hepsini birden almaya sevk eder;

إِيفَاءً بِمَا عَسَى أَنْ يَكُونَ مُرَادَ الْمُتَكَلِّمِ، فَالْحَمْلُ عَلَى الْجَمِيعِ نَظِيرُ مَا قَالَهُ أَهْلُ الْأُصُولِ فِي حَمْلِ الْمُشْتَرَكِ عَلَى مَعَانِيهِ احْتِيَاطًا. وَقَدْ يَكُونُ ثَانِي الْمَعْنَيَيْنِ مُتَوَلِّدًا مِنَ الْمَعْنَى الْأَوَّلِ، وَهَذَا لَا شُبْهَةَ فِي الْحَمْلِ عَلَيْهِ لِأَنَّهُ مِنْ مُسْتَتْبَعَاتِ التَّرَاكِيبِ، مِثْلَ الْكِنَايَةِ وَالتَّعْرِيضِ وَالتَّهَكُّمِ مَعَ مَعَانِيهَا الصَّرِيحَةِ، وَمِنْ هَذَا الْقَبِيلِ مَا فِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ عُمَرُ يُدْخِلُنِي مَعَ أَشْيَاخِ بَدْرٍ فَكَأَنَّ بَعْضَهُمْ وَجَدَ فِي نَفْسِهِ فَقَالَ: لِمَ يَدْخُلُ هَذَا مَعَنَا وَلَنَا أَبْنَاءٌ مِثْلُهُ، فَقَالَ عُمَرُ: إِنَّهُ مِنْ حَيْثُ عَلِمْتُمْ فَدَعَاهُ ذَاتَ يَوْمٍ فَأَدْخَلَهُ مَعَهُمْ قَالَ: فَمَا رَئَيْتُ أَنَّهُ دَعَانِي إِلَّا لِيُرِيَهُمْ، قَالَ: مَا تَقُولُونَ فِي قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى: إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ [النَّصْر: ١] فَقَالَ بَعْضُهُمْ: أُمِرْنَا أَنْ نَحْمَدَ اللَّهَ وَنَسْتَغْفِرَهُ إِذَا نَصَرَنَا وَفَتَحَ عَلَيْنَا وَسَكَتَ بَعْضُهُمْ فَلَمْ يَقُلْ شَيْئًا، فَقَالَ لِي: أَكَذَلِكَ تَقُولُ يَا ابْنَ عَبَّاسٍ؟ فَقُلْتُ: لَا، فَقَالَ: فَمَا تَقُولُ؟ قُلْتُ:

zira bu, konuşanın muradı olabilecek her şeyi tam olarak karşılama gayesine dayanır. Hepsine birden hamletmek, usûl âlimlerinin ihtiyat kabilinden müşterek lafzı bütün anlamlarına hamletme konusundaki görüşlerine benzer. Bazen de iki manadan ikincisi birinci manadan doğmuş olur; bunun üzerine hamledilmesinde hiçbir şüphe yoktur, çünkü bu sarih manalarıyla birlikte kinaye, tariz ve tehekküm (alay) gibi terkiplerin tabiî gereğidir (müstetbeâtındandır). Sahîh-i Buhârî'de İbn Abbâs'tan nakledilen şu rivayet bu kabildendir: O şöyle demiştir: «Ömer beni Bedir gazileri olan yaşlı sahâbîlerle birlikte meclise alırdı. Onlardan bazıları bundan rahatsız olmuş gibi göründü ve: 'Bunun gibi oğullarımız varken bu çocuk niye bizimle meclise giriyor?' dediler. Ömer de: 'O, bildiğiniz ilim ve mertebe ehlindendir' dedi. Bir gün beni çağırıp onların yanına aldı. Anladım ki beni sadece onlara [durumumu] göstermek için çağırmıştı. Şöyle dedi: 'Yüce Allah'ın: [Nasr: 1] Allah'ın yardımı ve fetih geldiği zaman... ayeti hakkında ne dersiniz?' Bazıları: 'Bize yardım edilip fetih nasip olduğunda Allah'a hamdetmemiz ve O'ndan bağışlanma dilememiz emredildi' dediler. Bazıları da susup hiçbir şey söylemedi. Bunun üzerine bana: 'Sen de böyle mi söylüyorsun ey İbn Abbâs?' dedi. 'Hayır' dedim. 'Peki ne diyorsun?' dedi. Dedim ki:

هُوَ أَجَلُ رَسُولِ اللَّهِ أَعْلَمَهُ لَهُ، قَالَ إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَالْفَتْحُ وَذَلِكَ عَلَامَةُ أَجَلِكَ فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَاسْتَغْفِرْهُ إِنَّهُ كانَ تَوَّاباً [النَّصْر: ٣] فَقَالَ عُمَرُ: مَا أَعْلَمُ مِنْهَا إِلَّا مَا تَقُولُ.

Bu, Resûlullah'ın ecelidir; Allah bunu ona bildirmiştir. [Allah] buyurdu ki: 'Allah'ın yardımı ve fetih geldiği zaman –ki bu senin ecelinin alametidir– [Nasr: 3] Rabbini hamd ile tesbih et ve O'ndan bağışlanma dile. Şüphesiz O, tevbeleri çokça kabul edendir.' Bunun üzerine Ömer: 'Ben de ondan sadece senin söylediğini biliyorum' dedi.»

وَإِنَّكَ لَتَمُرُّ بِالْآيَةِ الْوَاحِدَةِ فَتَتَأَمَّلُهَا وَتَتَدَبَّرُهَا فَتَنْهَالُ عَلَيْكَ مَعَانٍ كَثِيرَةٌ يَسْمَحُ بِهَا التَّرْكِيبُ عَلَى اخْتِلَافِ الِاعْتِبَارَاتِ فِي أَسَالِيبِ الِاسْتِعْمَالِ الْعَرَبِيِّ، وَقَدْ تَتَكَاثَرُ عَلَيْك فَلَا تِلْكَ مِنْ كَثْرَتِهَا فِي حَصْرٍ وَلَا تَجْعَلِ الْحَمْلَ عَلَى بَعْضِهَا مُنَافِيًا لِلْحَمْلِ عَلَى الْبَعْضِ الْآخَرِ إِنْ كَانَ التَّرْكِيبُ سَمْحًا بِذَلِكَ.

Sen tek bir ayete rastlayıp onu tefekkür ve tedebbür ettiğinde, Arapçanın kullanım üsluplarındaki farklı açılardan terkibin elverdiği pek çok mana üzerine sağanak gibi yağar. Hatta bunlar senin zihninde o kadar çoğalabilir ki çokluğundan ötürü sınırlandırılamaz; terkip buna müsaade ettiği müddetçe bunlardan bir kısmına hamletmeyi diğer kısmına hamletmeye aykırı saymazsın.

فَمُخْتَلِفُ الْمَحَامِلِ الَّتِي تَسْمَحُ بِهَا كَلِمَاتُ الْقُرْآنِ وَتَرَاكِيبُهُ وَإِعْرَابُهُ وَدَلَالَتُهُ، مِنِ اشْتِرَاكٍ وَحَقِيقَةٍ وَمَجَازٍ، وَصَرِيحٍ وَكِنَايَةٍ، وَبَدِيعٍ، وَوَصْلٍ، وَوَقْفٍ، إِذَا لَمْ تُفْضِ إِلَى خِلَافِ الْمَقْصُودِ مِنَ السِّيَاقِ، يَجِبُ حَمْلُ الْكَلَامِ عَلَى جَمِيعِهَا كَالْوَصْلِ وَالْوَقْفِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:

Kur'an'ın kelimelerinin, terkiplerinin, irabının ve delaletinin imkân tanıdığı; iştirak, hakikat, mecaz, sarih, kinaye, bedî', vasl ve vakıf gibi çeşitli ihtimaller, bağlamın asıl maksadına aykırı bir sonuca götürmediği müddetçe kelamı bunların tamamına hamletmek vaciptir. Nitekim Yüce Allah'ın şu buyruklarındaki vasl ve vakıf gibi:

لَا رَيْبَ فِيهِ هُدىً لِلْمُتَّقِينَ [الْبَقَرَة: ٢] إِذَا وُقِفَ عَلَى لَا رَيْبَ أَوْ عَلَى فِيهِ. وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ [آل عمرَان: ١٤٦] بِاخْتِلَافِ الْمَعْنَى إِذَا وُقِفَ على قَوْله قاتَلَ، أَوْ عَلَى قَوْلِهِ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ. وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ يَقُولُونَ [آل عمرَان: ٧] بِاخْتِلَافِ الْمَعْنَى عِنْدَ الْوَقْفِ عَلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ أَوْ عَلَى قَوْلِهِ فِي الْعِلْمِ، وَكَقَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ أَراغِبٌ أَنْتَ عَنْ آلِهَتِي يَا إِبْراهِيمُ لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ [مَرْيَم: ٤٦] بِاخْتِلَافِ ارْتِبَاطِ النِّدَاءِ مِنْ قَوْلِهِ:

[Bakara: 2] «Onda şüphe yoktur, takva sahipleri için bir hidayettir» ayetinde «lâ rayb» üzerinde veya «fîhi» üzerinde durulması hâli; Yüce Allah'ın: [Âl-i İmrân: 146] «Nice peygamberler vardı ki beraberinde birçok rabbânî kimseler savaştı» ayetinde «kâtele» üzerinde veya «meahû ribbiyyûne kesîr» üzerinde durulmasıyla mananın değişmesi hâli; Yüce Allah'ın: [Âl-i İmrân: 7] «Onun tevilini ancak Allah bilir. İlimde derinleşenler ise derler ki...» ayetinde lafza-i celâl (Allah ismi) üzerinde veya «fi'l-ilm» üzerinde durulduğunda mananın değişmesi hâli; ve Yüce Allah'ın: [Meryem: 46] «Dedi ki: Ey İbrahim! Sen benim ilahlarımdan yüz mü çeviriyorsun? Andolsun eğer vazgeçmezsen seni mutlaka taşlarım» ayetinde:

يَا إِبْراهِيمُ بِالتَّوْبِيخِ بِقَوْلِهِ: أَراغِبٌ أَنْتَ، أَوْ بِالْوَعِيدِ فِي قَوْلِهِ: لَئِنْ لَمْ تَنْتَهِ لَأَرْجُمَنَّكَ.

«Ey İbrahim!» nidasının «sen yüz mü çeviriyorsun?» azarlamasına veya «eğer vazgeçmezsen seni mutlaka taşlarım» tehdidine bağlanmasındaki mana farklılığı böyledir.

وَقَدْ أَرَادَ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يَكُونَ الْقُرْآنُ كِتَابًا مُخَاطَبًا بِهِ كُلُّ الْأُمَمِ فِي جَمِيعِ الْعُصُورِ، لِذَلِكَ جَعَلَهُ بِلُغَةٍ هِيَ أَفْصَحُ كَلَامٍ بَيْنَ لُغَاتِ الْبَشَرِ وَهِيَ اللُّغَةُ الْعَرَبِيَّةُ، لِأَسْبَابٍ يَلُوحُ لِي

Yüce Allah, Kur'an'ın bütün asırlarda tüm milletlerin muhatap olduğu bir kitap olmasını murat etmiştir; bu sebeple onu insan dilleri arasında en fasih kelam olan Arap diliyle indirmiştir. Bana beliren sebeplere göre,

مِنْهَا، أَنَّ تِلْكَ اللُّغَةَ أَوْفَرُ اللُّغَاتِ مَادَّةً، وَأَقَلُّهَا حُرُوفًا، وَأَفْصَحُهَا لَهْجَةً، وَأَكْثَرُهَا تَصَرُّفًا فِي الدَّلَالَةِ عَلَى أَغْرَاضِ الْمُتَكَلِّمِ، وَأَوْفَرُهَا أَلْفَاظًا، وَجَعَلَهُ جَامِعًا لِأَكْثَرِ مَا يُمْكِنُ أَنْ تَتَحَمَّلَهُ اللُّغَةُ الْعَرَبِيَّةُ فِي نَظْمِ تَرَاكِيبِهَا مِنَ الْمَعَانِي، فِي أَقَلِّ مَا يَسْمَحُ بِهِ نَظْمُ تِلْكَ اللُّغَةِ، فَكَانَ قِوَامُ أَسَالِيبِهِ جَارِيًا عَلَى أُسْلُوبِ الْإِيجَازِ فَلِذَلِكَ كَثُرَ فِيهِ مَا لَمْ يَكْثُرْ مِثْلُهُ فِي كَلَامِ بُلَغَاءِ الْعَرَبِ.

bu sebeplerden biri şudur: Bu dil, kelime kökü bakımından en zengin, harf sayısı en az, lehçe bakımından en fasih, konuşanın maksatlarını ifade etmede en geniş tasarruf imkânına sahip ve kelime dağarcığı en bol olan dildir. Allah Kur'an'ı, bu dilin nazmının izin verdiği en az lafız içinde, Arap dilinin terkiplerinin taşıyabileceği en fazla manayı toplayıcı kılmıştır. Dolayısıyla onun üsluplarının esası îcâz (özlü anlatım) üzerine cereyan etmiş, bu yüzden de Arap ediplerinin sözlerinde görülmeyen derecede [anlam zenginliği] onda çokça yer almıştır.

وَمِنْ أَدَقِّ ذَلِكَ وَأَجْدَرِهِ بِأَنْ نُنَبِّهَ عَلَيْهِ فِي هَذِهِ الْمُقَدِّمَةِ اسْتِعْمَالُ اللَّفْظِ الْمُشْتَرَكِ فِي مَعْنَيَيْهِ أَوْ مَعَانِيهِ دُفْعَةً. وَاسْتِعْمَالُ اللَّفْظِ فِي مَعْنَاهُ الْحَقِيقِيِّ وَمَعْنَاهُ الْمَجَازِيِّ مَعًا. بَلْهَ إِرَادَةَ الْمَعَانِي الْمُكَنَّى عَنْهَا مَعَ الْمَعَانِي الْمُصَرَّحِ بِهَا، وَإِرَادَةَ الْمَعَانِي الْمُسْتَتْبَعَاتِ (بِفَتْحِ الْبَاءِ) مِنَ التَّرَاكِيبِ الْمُسْتَتْبِعَةِ (بِكَسْرِ الْبَاءِ) .

Bu mukaddimede dikkat çekmemiz gereken en ince ve en layık meselelerden biri, müşterek lafzın aynı anda iki veya daha fazla manasında kullanılması ve lafzın hakiki manası ile mecazi manasında birlikte kullanılmasıdır. Açıkça belirtilen manalarla birlikte kendisinden kinaye yapılan manaların murat edilmesi ve gerektiren terkiplerden (müstetbi' [bâ harfinin kesresiyle]) gerektirilen manaların (müstetbe'ât [bâ harfinin fethasıyla]) murat edilmesi ise zaten böyledir.

وَهَذَا الْأَخِيرُ قَدْ نَبَّهَ عَلَيْهِ عُلَمَاءُ الْعَرَبِيَّةِ الَّذِينَ اشْتَغَلُوا بِعِلْمِ الْمَعَانِي وَالْبَيَانِ. وَبَقِيَ الْمَبْحَثَانِ الْأَوَّلَانِ وَهُمَا اسْتِعْمَالُ الْمُشْتَرَكِ فِي مَعْنَيَيْهِ أَوْ مَعَانِيهِ، وَاسْتِعْمَالُ اللَّفْظِ فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ، مَحَلَّ تَرَدُّدٍ بَيْنَ الْمُتَصَدِّينَ لِاسْتِخْرَاجِ مَعَانِي الْقُرْآنِ تَفْسِيرًا وَتَشْرِيعًا، سَبَبُهُ أَنَّهُ غَيْرُ وَارِدٍ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ قَبْلَ الْقُرْآنِ أَوْ وَاقِعٌ بِنُدْرَةٍ، فَلَقَدْ تَجِدُ بَعْضَ الْعُلَمَاءِ يَدْفَعُ مَحْمَلًا مِنْ مَحَامِلِ بَعْضِ آيَاتٍ بِأَنَّهُ مَحْمَلٌ يُفْضِي إِلَى اسْتِعْمَالِ الْمُشْتَرَكِ فِي مَعْنَيَيْهِ أَوِ اسْتِعْمَالِ اللَّفْظِ فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ، وَيَعُدُّونَ ذَلِكَ خَطْبًا عَظِيمًا.

Bu son hususa Meânî ve Beyân ilmiyle meşgul olan Arap dili âlimleri dikkat çekmişlerdir. İlk iki mesele –yani müşterekin iki veya daha fazla anlamında kullanılması ile lafzın hem hakikat hem mecaz anlamında kullanılması– ise tefsir ve teşrî' açısından Kur'an'ın manalarını çıkarmaya yönelenler arasında bir tereddüt konusu olarak kalmıştır. Bunun sebebi, Kur'an'dan önceki Arap kelamında bunun yer almaması veya pek nadir bulunmasıdır. Nitekim bazı âlimlerin, müşterekin iki manasında kullanılmasına veya lafzın hakikat ve mecazında [birlikte] kullanılmasına yol açtığı gerekçesiyle bazı ayetlerin muhtemel bir yorumunu reddettiklerini ve bunu büyük bir kusur saydıklarını görürsün.

مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ اخْتَلَفَ عُلَمَاءُ الْعَرَبِيَّةِ وَعُلَمَاءُ أُصُولِ الْفِقْهِ فِي جَوَازِ اسْتِعْمَالِ الْمُشْتَرَكِ فِي أَكْثَرَ مِنْ مَعْنَى مِنْ مَدْلُوله اخْتِلَافا ينبىء عَنْ تَرَدُّدِهِمْ فِي صِحَّةِ حَمْلِ أَلْفَاظِ الْقُرْآنِ عَلَى هَذَا الِاسْتِعْمَالِ. وَقَدْ أَشَارَ كَلَامُ بَعْضِ الْأَئِمَّةِ إِلَى أَنَّ مَثَارَ اخْتِلَافِهِمْ هُوَ عَدَمُ الْعَهْدِ بِمِثْلِهِ عِنْدَ الْعَرَبِ قَبْلَ نُزُولِ الْقُرْآنِ، إِذْ قَالَ الْغَزَالِيُّ وَأَبُو الْحُسَيْنِ الْبَصْرِيُّ يَصِحُّ أَنْ يُرَادَ بِالْمُشْتَرَكِ عِدَّةُ مَعَانٍ لَكِنْ بِإِرَادَةِ الْمُتَكَلِّمِ وَلَيْسَ بِدَلَالَةِ اللُّغَةِ. وَظَنِّي بِهِمَا أَنَّهُمَا يُرِيدَانِ تَصْيِيرَ تِلْكَ الْإِرَادَةِ

İşte bundan dolayı Arap dili âlimleri ile fıkıh usûlü âlimleri, müşterek [lafzın] delalet ettiği manalardan birden fazlasında kullanılmasının caiz olup olmadığı konusunda, Kur'an lafızlarının bu tür bir kullanıma hamledilmesinin sıhhati hususundaki tereddütlerini yansıtan bir ihtilafa düşmüşlerdir. Bazı imamların ifadeleri, aralarındaki bu ihtilafın kaynağının Kur'an'ın inişinden önce Araplarda böyle bir kullanımın bilinmemesi olduğuna işaret etmiştir. Nitekim Gazzâlî ve Ebü'l-Hüseyin el-Basrî, müşterek [lafız] ile birden fazla mananın kastedilmesinin dilin delaletiyle değil mütekellimin (konuşanın) iradesiyle sahih olduğunu söylemişlerdir. Benim bu iki [âlim] hakkındaki kanaatim şudur ki onlar bu iradeyi...

إِلَى أَنَّهَا دَلَالَةٌ مِنْ مُسْتَتْبَعَاتِ التَّرَاكِيبِ لِأَنَّهَا دَلَالَةٌ عَقْلِيَّةٌ لَا تَحْتَاجُ إِلَى عَلَاقَةٍ وَقَرِينَةٍ، كَدَلَالَةِ الْمَجَازِ وَالِاسْتِعَارَةِ.

terkiplerin tabiî gereğinden (müstetbeâtından) bir delalet kılmak istemektedirler; zira bu, mecaz ve istiâre delaleti gibi bir alaka ve karineye ihtiyaç duymayan aklî bir delalettir.

وَالْحَقُّ أَنَّ الْمُشْتَرَكَ يَصِحُّ إِطْلَاقُهُ عَلَى عِدَّةٍ مِنْ مَعَانِيهِ جَمِيعًا أَوْ بَعْضًا إِطْلَاقًا لُغَوِيًّا، فَقَالَ قَوْمٌ هُوَ مِنْ قَبِيلِ الْحَقِيقَةِ وَنُسِبَ إِلَى الشَّافِعِيِّ وَأَبِي بَكْرٍ الْبَاقِلَّانِيِّ وَجُمْهُورِ الْمُعْتَزِلَةِ.

Doğrusu şudur ki müşterek lafzın manalarından birçoğunun tamamına veya bir kısmına lügavî olarak ıtlak edilmesi (kullanılması) caizdir. Bir grup bunun hakikat kabilinden olduğunu söylemiş; bu görüş Şâfiî'ye, Ebû Bekir el-Bâkıllânî'ye ve Mu'tezile'nin cumhuruna nispet edilmiştir.

وَقَالَ قَوْمٌ هُوَ الْمَجَازُ وَجَزَمَ ابْنُ الْحَاجِبِ مُرَادُ الْبَاقِلَّانِيِّ مِنْ قَوْلِهِ فِي كِتَابِ «التَّقْرِيبِ وَالْإِرْشَادِ» إِنَّ الْمُشْتَرَكَ لَا يُحْمَلُ عَلَى أَكْثَرَ مِنْ مَعْنًى إِلَّا بِقَرِينَةٍ، فَفَهِمَ ابْنُ الْحَاجِبِ أَنَّ الْقَرِينَةَ مِنْ عَلَامَاتِ الْمَجَازِ وَهَذَا لَا يَسْتَقِيمُ لِأَنَّ الْقَرِينَةَ الَّتِي هِيَ مِنْ عَلَامَاتِ الْمَجَازِ هِيَ الْقَرِينَةُ الْمَانِعَةُ مِنْ إِرَادَةِ الْمَعْنَى الْحَقِيقِيِّ وَهِيَ لَا تُتَصَوَّرُ فِي مَوْضُوعِنَا إِذْ مَعَانِي الْمُشْتَرَكُ كُلُّهَا مِنْ قَبِيلِ الْحَقِيقَة وَإِلَّا لاقتضت حَقِيقَةُ الْمُشْتَرَكِ فَارْتَفَعَ الْمَوْضُوعُ مِنْ أَصْلِهِ. وَإِنَّمَا سَهَا أَصْحَابُ هَذَا الرَّأْيِ عَنِ الْفَرْقِ بَيْنَ قَرِينَةِ إِطْلَاقِ اللَّفْظِ عَلَى مَعْنَاهُ الْمَجَازِيِّ وَقَرِينَةِ إِطْلَاقِ الْمُشْتَرَكِ عَلَى عِدَّةٍ مِنْ مَعَانِيهِ، فَإِنَّ قَرِينَةَ الْمَجَازِ مَانِعَةٌ مِنْ إِرَادَةِ الْمَعْنَى الْحَقِيقِيِّ وَقَرِينَةَ الْمُشْتَرَكِ مُعَيِّنَةٌ لِلْمَعَانِي الْمُرَادَةُ كُلًّا أَوْ بَعْضًا.

Bir grup ise bunun mecaz olduğunu söylemiştir. İbnü'l-Hâcib, Bâkıllânî'nin et-Takrîb ve'l-İrşâd adlı kitabındaki «Müşterek ancak bir karine ile birden fazla manaya hamledilir» sözünden muradının bu olduğunu kesin olarak belirtmiştir. Zira İbnü'l-Hâcib karinenin mecaz alametlerinden olduğunu anlamıştır. Fakat bu doğru değildir; çünkü mecaz alametlerinden olan karine, hakiki mananın kastedilmesine engel olan karinedir (karîne-i mânia) ve bu bizim konumuzda düşünülemez. Zira müşterekin manalarının tamamı hakikat kabilindendir; aksi takdirde müşterekin hakikati [bozulur] ve konu kökünden ortadan kalkardı. Bu görüş sahipleri ancak lafzın mecazi manasında kullanılmasının karinesi ile müşterekin manalarından birkaçı için kullanılmasının karinesi arasındaki farkı gözden kaçırmışlardır. Nitekim mecazın karinesi hakiki mananın kastedilmesine engel olurken, müşterekin karinesi kastedilen manaların tamamını veya bir kısmını tayin edicidir.

وَثَمَّةَ قَوْلٌ آخَرُ لَا يَنْبَغِي الِالْتِفَاتُ إِلَيْهِ وَإِنَّمَا نَذْكُرُهُ اسْتِيعَابًا لِآرَاءِ النَّاظِرِينَ فِي هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ، وَهُوَ صِحَّةُ إِطْلَاقِ الْمُشْتَرِكِ عَلَى مَعَانِيهِ فِي النَّفْيِ وَعَدَمِ صِحَّةِ ذَلِكَ فِي الْإِيجَابِ، وَنُسِبَ هَذَا الْقَوْلُ إِلَى بُرْهَانِ، عَلِيٍّ الْمَرْغِينَانِيِّ الْفَقِيهِ الْحَنَفِيِّ صَاحِبِ كِتَابِ «الْهِدَايَةِ» فِي الْفِقْهِ، وَمَثَارُهُ- فِي مَا أَحْسَبُ- اشْتِبَاهُ دَلَالَةِ اللَّفْظِ الْمُشْتَرَكِ عَلَى مَعَانِيهِ بِدَلَالَةِ النَّكِرَةِ الْكُلِّيَّةِ عَلَى أَفْرَادِهَا حَيْثُ تُفِيدُ الْعُمُومَ إِذَا وَقَعَتْ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ وَلَا تُفِيدُهُ فِي سِيَاقِ الْإِثْبَاتِ.

İltifat edilmemesi gereken bir başka görüş daha vardır ki biz bunu sadece bu meseleyi inceleyenlerin görüşlerini eksiksiz zikretmek adına aktarıyoruz: Bu da müşterekin manalarında kullanılmasının olumsuzlukta (nefiyde) sahih olup olumlulukta (ispatta) sahih olmamasıdır. Bu görüş fıkıhta el-Hidâye kitabının müellifi olan Hanefî fakihi Burhân[üddin] Ali el-Mergīnânî'ye nispet edilmiştir. Bunun kaynağı –tahminimce– müşterek lafzın manalarına delaletinin, nefiy bağlamında yer aldığında umum bildiren, ispat bağlamında ise bunu bildirmeyen küllî nekranın fertlerine delaletiyle karıştırılmasıdır.

وَالَّذِي يَجِبُ اعْتِمَادُهُ أَنْ يُحْمَلَ الْمُشْتَرَكُ فِي الْقُرْآنِ عَلَى مَا يَحْتَمِلُهُ مِنَ الْمَعَانِي، سَوَاءٌ فِي ذَلِكَ اللَّفْظُ الْمُفْرَدُ الْمُشْتَرَكُ، وَالتَّرْكِيبُ الْمُشْتَرَكُ بَيْنَ مُخْتَلِفِ الِاسْتِعْمَالَاتِ، سَوَاءٌ كَانَتِ الْمَعَانِي حَقِيقِيَّةً أَوْ مَجَازِيَّةُ، مَحْضَةً أَوْ مُخْتَلِفَةً. مِثَالُ اسْتِعْمَالِ اللَّفْظِ الْمُفْرَدِ فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يَسْجُدُ لَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ وَالنُّجُومُ وَالْجِبالُ وَالشَّجَرُ وَالدَّوَابُّ وَكَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ [الْحَج: ١٨] فَالسُّجُودُ لَهُ مَعْنًى حَقِيقِيٌّ وَهُوَ وَضْعُ الْجَبْهَةِ عَلَى الْأَرْضِ وَمَعْنًى مَجَازِيٌّ وَهُوَ التَّعْظِيمُ، وَقَدِ اسْتُعْمِلَ فِعْلُ يَسْجُدُ هُنَا فِي مَعْنَيَيْهِ الْمَذْكُورَيْنِ لَا مَحَالَةَ. وَقَوْلُهُ تَعَالَى: وَيَبْسُطُوا إِلَيْكُمْ أَيْدِيَهُمْ وَأَلْسِنَتَهُمْ بِالسُّوءِ [الممتحنة: ٢] فَبَسْطُ الْأَيْدِي حَقِيقَةٌ فِي مَدِّهَا لِلضَّرْبِ وَالسَّلْبِ، وَبَسْطُ الْأَلْسِنَةِ مَجَازٌ فِي عَدَمِ إِمْسَاكِهَا عَنِ الْقَوْلِ الْبَذِيءِ،

Esas alınması gereken şudur: Kur'an'daki müşterek lafız, ister tek bir müşterek kelime olsun ister farklı kullanımlar arasında müşterek olan bir terkip olsun; manaları ister sırf hakiki, ister sırf mecazi, isterse karma olsun, kaldırabileceği manalara hamledilmelidir. Tek bir lafzın hem hakikat hem mecaz anlamında kullanılmasının örneği, Yüce Allah'ın şu buyruğudur: [Hac: 18] «Görmedin mi ki göklerde olanlar, yerde olanlar, güneş, ay, yıldızlar, dağlar, ağaçlar, canlılar ve insanların birçoğu Allah'a secde etmektedir.» Secdenin alnı yere koymak şeklinde hakiki bir manası ve tazim etmek şeklinde mecazi bir manası vardır; buradaki «secde eder» fiili hiç şüphesiz bu iki manasında birden kullanılmıştır. Yine Yüce Allah'ın: [Mümtehine: 2] «Size kötülükle ellerini ve dillerini uzatırlar» buyruğu da böyledir; zira ellerin uzatılması vurmak ve gasp etmek için uzatılmasında hakikat, dillerin uzatılması ise çirkin sözden geri durmamada mecazdır

وَقَدِ اسْتُعْمِلَ هُنَا فِي كِلَا مَعْنَيَيْهِ. وَمِثَالُ اسْتِعْمَالِ الْمُرَكَّبِ الْمُشْتَرَكِ فِي مَعْنَيَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ [المطففين: ١] فَمُرَكَّبُ وَيْلٌ لَهُ يُسْتَعْمَلُ خَبَرًا وَيُسْتَعْمَلُ دُعَاءً، وَقَدْ حَمَلَهُ الْمُفَسِّرُونَ هُنَا عَلَى كِلَا الْمَعْنَيَيْنِ.

ve burada her iki manasında da kullanılmıştır. Müşterek terkibin iki manasında birden kullanılmasının örneği ise Yüce Allah'ın: [Mutaffifîn: 1] «Ölçüde ve tartıda hile yapanların vay hâline!» buyruğudur. «Veylün lehû» terkibi hem haber hem de dua (beddua) olarak kullanılır; müfessirler bunu burada her iki manaya da hamletmişlerdir.

وَعَلَى هَذَا الْقَانُونِ يَكُونُ طَرِيقُ الْجَمْعِ بَيْنَ الْمَعَانِي الَّتِي يَذْكُرُهَا الْمُفَسِّرُونَ، أَوْ تَرْجِيحُ بَعْضِهَا عَلَى بَعْضٍ، وَقَدْ كَانَ الْمُفَسِّرُونَ غَافِلِينَ عَنْ تَأْصِيلِ هَذَا الْأَصْلِ فَلِذَلِكَ كَانَ الَّذِي يُرَجِّحُ مَعْنًى مِنَ الْمَعَانِي الَّتِي يَحْتَمِلُهَا لَفْظُ آيَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ، يَجْعَلُ غَيْرَ ذَلِكَ الْمَعْنَى

Müfessirlerin zikrettiği manaların arasını cem etme veya birini diğerine tercih etme yöntemi bu kurala göre olur. Müfessirler bu aslı kural hâline getirmekten gafil idiler; bu sebeple Kur'an'daki bir ayetin lafzının kaldırabileceği manalardan birini tercih eden kimse, diğer manayı

مُلْغًى. وَنَحْنُ لَا نُتَابِعُهُمْ عَلَى ذَلِكَ بَلْ نَرَى الْمَعَانِيَ الْمُتَعَدِّدَةَ الَّتِي يَحْتَمِلُهَا اللَّفْظُ بِدُونِ خُرُوجٍ عَنْ مَهِيعِ الْكَلَامِ الْعَرَبِيِّ الْبَلِيغِ، مَعَانِيَ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ، فَنَحْنُ فِي تَفْسِيرِنَا هَذَا إِذَا ذَكَرْنَا مَعْنَيَيْنِ فَصَاعِدًا فَذَلِكَ عَلَى هَذَا الْقَانُونِ، وَإِذَا تَرَكْنَا مَعْنًى مِمَّا حَمَلَ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَيْهِ فِي آيَاتٍ مِنَ الْقُرْآنِ فَلَيْسَ تَرْكُنَا إِيَّاهُ دَالًّا عَلَى إِبْطَالِهِ، وَلَكِنْ قَدْ يَكُونُ ذَلِكَ لِتَرَجُّحِ غَيْرِهِ، وَقَدْ يَكُونُ اكْتِفَاءً بِذِكْرِهِ فِي تَفَاسِيرَ أُخْرَى تَجَنُّبًا لِلْإِطَالَةِ، فَإِنَّ التَّفَاسِيرَ الْيَوْمَ مَوْجُودَةٌ بَيْنَ يَدَيْ أَهْلِ الْعِلْمِ لَا يعوزهم استقراءها وَلَا تَمْيِيزُ مَحَامِلِهَا مَتَى جَرَوْا عَلَى هَذَا الْقَانُونِ.

geçersiz (mülga) sayardı. Biz ise bu hususta onlara uymuyor, bilakis fasih ve beliğ Arap kelamının ana yolundan çıkmaksızın lafzın kaldırabileceği çoklu manaları ayetin tefsirindeki geçerli anlamlar olarak görüyoruz. Dolayısıyla biz bu tefsirimizde iki veya daha fazla mana zikrettiğimizde bu, söz konusu kurala göredir. Kur'an'daki ayetlerde bazı müfessirlerin yüklediği bir manayı terk ettiğimizde ise onu terk etmemiz batıl olduğuna delalet etmez; bilakis bu bazen diğerinin daha kuvvetli oluşundan, bazen de sözü uzatmaktan kaçınarak diğer tefsirlerde zikredilmesiyle yetinilmesindendir. Zira bugün tefsirler ilim ehlinin elinin altındadır; bu kuralı takip ettikleri sürece onları baştan sona incelemek ve muhtemel manalarını ayırt etmek onlar için zor değildir.

الْمُقَدِّمَةُ الْعَاشِرَةُ فِي إِعْجَازِ الْقُرْآنِ

Onuncu Mukaddime: Kur'an'ın İ'câzı Hakkında

لَمْ أَرَ غَرَضًا تَنَاضَلَتْ لَهُ سِهَامُ الْأَفْهَامِ، وَلَا غَايَةً تَسَابَقَتْ إِلَيْهَا جِيَادُ الْهِمَمِ فَرَجَعَتْ دُونَهَا حَسْرَى، وَاقْتَنَعَتْ بِمَا بَلَغَتْهُ مِنْ صُبَابَةِ نَزْرًا، مِثْلَ الْخَوْضِ فِي وُجُوهِ إِعْجَازِ الْقُرْآنِ، فَإِنَّهُ لَمْ يَزَلْ شُغْلَ أَهْلِ الْبَلَاغَةِ الشَّاغِلَ، وَمَوْرِدَهَا لِلْمَعْلُولِ وَالنَّاهِلِ، وَمُغْلَى سِبَائِهَا لِلنَّدِيمِ وَالْوَاغِلِ، وَلَقَدْ سَبَقَ أَنْ أُلِّفَ عِلْمُ الْبَلَاغَةِ مُشْتَمِلًا عَلَى نَمَاذِجَ مِنْ وُجُوهِ إِعْجَازِهِ، وَالتَّفْرِقَةِ بَيْنَ حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ،. إِلَّا أَنَّهُ بَاحِثٌ عَنْ كُلِّ خَصَائِصِ الْكَلَامِ الْعَرَبِيِّ الْبَلِيغِ لِيَكُونَ مِعْيَارًا لِلنَّقْدِ أَوْ آلَةً لِلصُّنْعِ، ثُمَّ لِيَظْهَرَ مِنْ جَرَّاءِ ذَلِكَ كَيْفَ تَفَوَّقَ الْقُرْآنُ عَلَى كُلِّ كَلَامٍ بَلِيغٍ بِمَا تَوَفَّرَ فِيهِ مِنَ الْخَصَائِصِ الَّتِي لَا تَجْتَمِعُ فِي كَلَامٍ آخَرَ لِلْبُلَغَاءِ حَتَّى عَجَزَ السَّابِقُونَ وَاللَّاحِقُونَ مِنْهُمْ عَنِ الْإِتْيَانِ بِمِثْلِهِ.

Anlayış oklarının kendisi için yarıştığı, yüksek himmet küheylanlarının ona ulaşmak için koşup da önünde yorgun ve bitkin geri döndüğü, ulaştığı azıcık bir kırıntıyla yetinmek zorunda kaldığı, Kur'an'ın i'câz veçhelerine dalmak gibi bir hedef ve gaye görmedim. Zira o, belağat ehlinin daima en meşgul edici uğraşı, susuz olanın da suya doymuş olanın da su kaynağı, meclistekinin de sonradan dâhil olanın da en kıymetli şarabı olagelmiştir. Nitekim belağat ilmi daha önce onun i'câz veçhelerinden örnekleri, hakikati ile mecazı arasındaki farkları ihtiva edecek şekilde tedvin edilmişti. Ne var ki o, eleştiri için bir ölçüt yahut [edebi] üretim için bir alet olsun diye ve ardından bunun neticesinde Kur'an'ın, belağat ehlinin başka hiçbir sözünde bir araya gelmeyen özellikleri kendinde toplamasıyla her beliğ sözün üzerine nasıl çıktığı ve böylece onların öncekilerinin de sonrakilerinin de onun bir benzerini getirmekten aciz kaldığı anlaşılsın diye beliğ Arap kelamının bütün özelliklerini araştırmaktadır.

قَالَ أَبُو يَعْقُوبَ السَّكَّاكِيُّ فِي كِتَابِ «الْمِفْتَاحِ» «وَاعْلَمْ أَنِّي مَهَّدْتُ لَكَ فِي هَذَا الْعِلْمِ قَوَاعِدَ مَتَى بَنَيْتَ عَلَيْهَا أَعْجَبَ كُلَّ شَاهِدٍ بِنَاؤُهَا وَاعْتَرَفَ لَكَ بِكَمَالِ الْحِذْقِ فِي الْبَلَاغَةِ أَبْنَاؤُهَا، إِلَى أَنْ قَالَ: ثُمَّ إِذَا كُنْتَ مِمَّنْ مَلَكَ الذَّوْقَ وَتَصَفَّحْتَ كَلَامَ رَبِّ الْعِزَّةِ أَطْلَعَتْكَ عَلَى مَا يُورِدُكَ مَوَارِدَ الْعِزَّةِ وَكَشَفَتْ عَنْ وَجْهِ إِعْجَازِهِ الْقِنَاعَ» اهـ.

Ebû Ya'kûb es-Sekkâkî, «el-Miftâh» adlı kitabında şöyle demiştir: «Bil ki ben bu ilimde sana öyle kaideler hazırladım ki, onların üzerine bina ettiğinde bu bina gören herkesin hayranlığını kazanır ve belağat ehli senin bu konudaki tam maharetini itiraf eder.» Devamında ise şöyle demiştir: «Sonra eğer [edebi] zevke sahip biriysen ve Rabbu'l-İzze'nin kelamını incelersen, [bu kaideler] seni izzet pınarlarına ulaştıracak şeylere vakıf kılar ve onun i'câzının yüzündeki örtüyü kaldırır.»

فَأَمَّا أَنَا فَأَرَدْتُ فِي هَذِهِ الْمُقَدِّمَةِ أَنْ أُلِمَّ بِكَ أَيُّهَا الْمُتَأَمِّلُ إِلْمَامَةً لَيْسَتْ كَخَطْرَةِ طَيْفٍ وَلَا هِيَ كَإِقَامَةِ الْمُنْتَجِعِ فِي الْمَرْبَعِ حَتَّى يُظِلَّهُ الصَّيْفُ، وَإِنَّمَا هِيَ لَمْحَةٌ تَرَى مِنْهَا كَيْفَ كَانَ الْقُرْآنُ مُعْجِزًا وَتَتَبَصَّرُ مِنْهَا نَوَاحِيَ إِعْجَازِهِ وَمَا أَنَا بِمُسْتَقْصٍ دَلَائِلَ الْإِعْجَازِ فِي آحَادِ الْآيَاتِ وَالسُّوَرِ فَذَلِكَ لَهُ مُصَنَّفَاتُهُ وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ. ثُمَّ تَرَى مِنْهَا بَلَاغَةَ الْقُرْآنِ وَلَطَائِفَ أَدَبِهِ الَّتِي هِيَ فَتْحٌ لِفُنُونٍ رَائِعَةٍ مِنْ أَدَبِ لُغَةِ الْعَرَبِ حَتَّى تَرَى كَيْفَ كَانَ هَذَا الْقُرْآنُ فَتْحَ بَصَائِرَ، وَفَتْحَ عُقُولٍ، وَفَتْحَ مَمَالِكَ، وَفَتْحَ أَدَبٍ غَضٍّ ارْتَقَى بِهِ الْأَدَبُ الْعَرَبِيُّ مُرْتَقًى لَمْ يَبْلُغْهُ أَدَبُ أُمَّةٍ مِنْ قَبْلُ. وَكُنْتُ أَرَى الْبَاحِثِينَ مِمَّنْ تَقَدَّمَنِي يَخْلِطُونَ هَذَيْنِ الْغَرَضَيْنِ خَلْطًا، وَرُبَّمَا أَهْمَلُوا مُعْظَمَ الْفَنِّ الثَّانِي، وَرُبَّمَا أَلَمُّوا بِهِ إِلْمَامًا وَخَلَطُوهُ بِقِسْمِ الْإِعْجَازِ وَهُوَ الَّذِي يَحِقُّ أَنْ يَكُونَ الْبَحْثُ فِيهِ مِنْ مُقَدِّمَاتِ عِلْمِ التَّفْسِيرِ، وَلَعَلَّكَ تَجِدُ فِي هَذِهِ الْمُقَدِّمَةِ أُصُولًا

Bana gelince, ey dikkatle inceleyen okuyucu! Ben bu mukaddimede seni ne bir hayal gibi geçici ne de yaz gelene kadar ilkbahar yurdunda kalan bir göçebenin ikameti gibi uzun olmayan bir şekilde gezdirmek istedim. Bu, yalnızca Kur'an'ın nasıl mucize olduğunu göreceğin ve i'câz yönlerini basiretle kavrayacağın bir bakıştır. Yoksa ben tek tek ayet ve surelerdeki i'câz delillerini en ince ayrıntısına kadar sayıp dökecek değilim; zira bunun müstakil eserleri vardır ve küçük büyük her şey yazılmıştır. Sonra sen bu bakışla Kur'an'ın belağatini ve Arap dilinin edebiyatına dair harika sanatların kapısını aralayan edebi inceliklerini görürsün; ta ki bu Kur'an'ın nasıl basiretlerin fethi, akılların fethi, ülkelerin fethi ve Arap edebiyatını daha önce hiçbir milletin edebiyatının ulaşamadığı bir mertebeye yükselten taptaze bir edebiyatın fethi olduğunu anlayasın. Benden önceki araştırmacıların bu iki gayeyi birbirine karıştırdıklarını görüyordum; bazen ikinci sanatın çoğunu ihmal ediyorlar, bazen de ona kısaca değinip i'câz kısmıyla karıştırıyorlardı. Oysa tefsir ilminin mukaddimelerinden olması gereken asıl araştırma konusu budur. Umulur ki sen bu mukaddimede

وَنُكَتًا أَغْفَلَهَا مَنْ تَقَدَّمُوا مِمَّنْ تَكَلَّمُوا فِي إِعْجَازِ الْقُرْآنِ مِثْلَ الْبَاقِلَّانِيِّ، وَالرُّمَّانِيِّ، وَعَبْدِ الْقَاهِرِ، وَالْخَطَّابِيِّ، وَعِيَاضٍ، وَالسَّكَّاكِيِّ، فَكُونُوا مِنْهَا بِالْمِرْصَادِ، وَافْلُوا عَنْهَا

Bâkıllânî, Rummânî, Abdülkâhir, Hattâbî, İyâz ve Sekkâkî gibi Kur'an'ın i'câzı hakkında söz söylemiş önceki âlimlerin gözden kaçırdığı asıllar ve ince nükteler bulursun. O hâlde bunları dikkatle gözetin ve

كَمَا يُفْلَى عَنِ النَّارِ الرَّمَادُ، وَإِنَّ عَلَاقَةَ هَذِهِ الْمُقَدِّمَةِ بِالتَّفْسِيرِ هِيَ أَنَّ مُفَسِّرَ الْقُرْآنِ لَا يُعَدُّ تَفْسِيرُهُ لِمَعَانِي الْقُرْآنِ بَالِغًا حَدَّ الْكَمَالِ فِي غَرَضِهِ مَا لَمْ يَكُنْ مُشْتَمِلًا عَلَى بَيَانِ دَقَائِقَ مِنْ وُجُوهِ الْبَلَاغَةِ فِي آيِهِ الْمُفَسَّرَةِ بِمِقْدَارِ مَا تَسْمُو إِلَيْهِ الْهِمَّةُ مِنْ تَطْوِيلٍ وَاخْتِصَارٍ، فَالْمُفَسِّرُ بِحَاجَةٍ إِلَى بَيَانِ مَا فِي آيِ الْقُرْآنِ مِنْ طُرُقِ الِاسْتِعْمَالِ الْعَرَبِيِّ وَخَصَائِصِ بَلَاغَتِهِ وَمَا فَاقَتْ بِهِ آيُ الْقُرْآنِ فِي ذَلِكَ حَسْبَمَا أَشَرْنَا إِلَيْهِ فِي الْمُقَدِّمَةِ الثَّانِيَةِ لِئَلَّا يَكُونَ الْمُفَسِّرُ حِينَ يُعْرِضُ عَنْ ذَلِكَ بِمَنْزِلَةِ الْمُتَرْجِمِ لَا بِمَنْزِلَةِ الْمُفَسِّرِ.

ateşin üzerinden külün ayıklandığı gibi onları ayıklayın. Bu mukaddimenin tefsirle olan irtibatı şudur: Kur'an müfessirinin, Kur'an manalarına dair tefsiri, -himmetin uzatma ve kısaltma hususundaki gayretine göre- tefsir edilen ayetlerdeki belağat veçhelerinin inceliklerini açıklamayı ihtiva etmedikçe gayesinde kemal derecesine ulaşmış sayılmaz. Müfessir, ikinci mukaddimede işaret ettiğimiz üzere, Kur'an ayetlerinde bulunan Arapça kullanım yollarını, belağat özelliklerini ve Kur'an ayetlerinin bu hususta diğer sözleri nasıl aştığını açıklamaya muhtaçtır; ta ki müfessir bundan yüz çevirdiğinde müfessir değil de bir mütercim konumunda kalmasın.

فَمِنْ أَعْجَبِ مَا نَرَاهُ خُلُوُّ مُعْظَمِ التَّفَاسِيرِ عَنِ الِاهْتِمَامِ بِالْوُصُولِ إِلَى هَذَا الْغَرَضِ الْأَسْمَى إِلَّا عُيُونَ التَّفَاسِيرِ، فَمِنْ مُقِلٍّ مِثْلَ «مَعَانِي الْقُرْآنِ» لِأَبِي إِسْحَاق الزّجاج و «المحرّر الْوَجِيزِ» لِلشَّيْخِ عَبْدِ الْحَقِّ بْنِ عَطِيَّةَ الْأَنْدَلُسِيِّ، وَمِنْ مُكْثِرٍ مِثْلَ «الْكَشَّافِ» . وَلَا يُعْذَرُ فِي الْخُلُوِّ عَنْ ذَلِكَ إِلَّا التَّفَاسِيرُ الَّتِي نَحَتْ نَاحِيَةً خَاصَّةً مِنْ مَعَانِي الْقُرْآنِ مِثْلَ أَحْكَامِ الْقُرْآنِ، عَلَى أَنَّ بَعْضَ أَهْلِ الْهِمَمِ الْعَلِيَّةِ مِنْ أَصْحَابِ هَذِهِ التَّفَاسِيرِ لَمْ يُهْمِلْ هَذَا الْعِلْقَ النَّفِيسَ كَمَا يَصِفُ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ كِتَابَ «أَحْكَامُ الْقُرْآنِ» لِإِسْمَاعِيلَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ حَمَّادٍ الْمَالِكِيِّ الْبَغْدَادِيِّ، وَكَمَا نَرَاهُ فِي مَوَاضِعَ مِنْ «أَحْكَامِ الْقُرْآنِ» لِأَبِي بَكْرِ ابْن الْعَرَبِيِّ.

Gördüğümüz en şaşırtıcı şeylerden biri, tefsirlerin seçkinleri müstesna, tefsirlerin çoğunun bu yüce gayeye ulaşma ihtimamından yoksun olmasıdır. Bu seçkin tefsirlerden kimi Ebû İshâk ez-Zeccâc'ın «Meâni'l-Kur'ân»ı ve Şeyh Abdülhak b. Atıyye el-Endelüsî'nin «el-Muharrerü'l-vecîz»i gibi [bu konuya] az yer vermiş, kimi de «el-Keşşâf» gibi çokça yer vermiştir. Ahkâmü'l-Kur'ân gibi Kur'an manalarından özel bir alana yönelen tefsirler dışında hiçbir tefsir bundan yoksun olduğu için mazur görülemez. Bununla birlikte, bu tefsirlerin müelliflerinden bazı yüksek himmet sahipleri de bu kıymetli mücevheri ihmal etmemiştir; nitekim bazı âlimlerin İsmâil b. İshâk b. Hammâd el-Mâlikî el-Bağdâdî'nin «Ahkâmü'l-Kur'ân» kitabını tavsif ettiği gibi ve Ebû Bekir İbnu'l-Arabî'nin «Ahkâmü'l-Kur'ân»ında yer yer gördüğümüz gibi.

ثُمَّ إِنَّ الْعِنَايَةَ بِمَا نَحْنُ بِصَدَدِهِ مِنْ بَيَانِ وُجُوهِ إِعْجَازِ الْقُرْآنِ إِنَّمَا نَبَعَتْ مِنْ مُخْتَزَنِ أَصْلٍ كَبِيرٍ مِنْ أُصُولِ الْإِسْلَامِ وَهُوَ كَوْنُهُ المعجزة الْكُبْرَى للنبيء ﷺ، وَكَوْنُهُ الْمُعْجِزَةَ الْبَاقِيَةَ، وَهُوَ الْمُعْجِزَةُ الَّتِي تَحَدَّى بِهَا الرَّسُولُ مُعَانِدِيهِ تَحَدِّيًا صَرِيحًا. قَالَ تَعَالَى: وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آياتٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ [العنكبوت: ٥٠، ٥١] وَلَقَدْ تَصَدَّى لِلِاسْتِدْلَالِ عَلَى هَذَا أَبُو بَكْرٍ الْبَاقِلَّانِيُّ فِي كِتَابٍ لَهُ سَمَّاهُ أَوْ سُمِّيَ «إِعْجَازَ الْقُرْآنِ» وَأَطَالَ، وَخُلَاصَةُ الْقَوْلِ فِيهِ أَنَّ رِسَالَةَ نَبِيِّنَا ﵊ بُنِيَتْ عَلَى مُعْجِزَةِ الْقُرْآنِ وَإِنْ كَانَ قَدْ أُيِّدَ بَعْدَ ذَلِكَ بِمُعْجِزَاتٍ كَثِيرَةٍ إِلَّا أَنَّ تِلْكَ الْمُعْجِزَاتِ قَامَتْ فِي أَوْقَاتٍ وَأَحْوَالٍ وَمَعَ نَاسٍ خَاصَّةٍ وَنُقِلَ بَعْضُهَا مُتَوَاتِرًا وَبَعْضُهَا نُقِلَ نَقْلًا خَاصًّا، فَأَمَّا الْقُرْآنُ فَهُوَ مُعْجِزَةٌ عَامَّةٌ، وَلُزُومُ الْحُجَّةِ بِهِ بَاقٍ مِنْ أَوَّلِ وُرُودِهَا إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ، وَإِنْ كَانَ يُعْلَمُ وَجْهُ إِعْجَازِهِ مِنْ عَجْزِ أَهْلِ الْعَصْرِ الْأَوَّلِ عَنِ الْإِتْيَانِ بِمِثْلِهِ فَيُغْنِي ذَلِكَ عَنْ نَظَرٍ مُجَدَّدٍ، فَكَذَلِكَ عَجَزَ أَهْلُ كُلِّ عَصْرٍ مِنَ الْعُصُورِ التَّالِيَةِ عَنِ النَّظَرِ فِي حَالِ عَجْزِ أَهْلِ الْعَصْرِ الْأَوَّلِ، وَدَلِيلُ ذَلِكَ مُتَوَاتِرٌ مِنْ نَصِّ

Ayrıca Kur'an'ın i'câz veçhelerini beyan etme konusundaki bu ihtimamımız, İslam'ın büyük esaslarından birinin hazinesinden neşet etmiştir ki o da Kur'an'ın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in en büyük mucizesi ve baki kalan mucizesi oluşu, ayrıca Resul'ün inatçı muhaliflerine açıkça meydan okuduğu (tehaddî ettiği) mucize olmasıdır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: [Ankebût: 50, 51] «Ona Rabbinden mucizeler indirilmeli değil miydi? dediler. De ki: Mucizeler ancak Allah'ın katındadır. Ben ise sadece apaçık bir uyarıcıyım. Kendilerine okunmakta olan Kitab'ı sana indirmiş olmamız onlara yetmedi mi?» Ebû Bekir el-Bâkıllânî, kendisinin adlandırdığı veya adı verilen «İ'câzü'l-Kur'ân» adlı kitabında buna delil getirmeye girişmiş ve sözü uzatmıştır. Bundaki sözün özü şudur: Peygamberimiz aleyhisselâm'ın risaleti Kur'an mucizesi üzerine bina edilmiştir; her ne kadar bundan sonra birçok mucize ile teyit edilmiş olsa da o mucizeler muayyen vakitlerde, muayyen hâllerde ve özel birtakım kimselerin yanında gerçekleşmiş, bazısı mütevatir olarak nakledilmiş, bazısı ise hususi yolla nakledilmiştir. Kur'an'a gelince; o umumi bir mucizedir ve onunla hüccetin bağlayıcılığı ilk vürudundan kıyamet gününe kadar bakidir. Gerçi onun i'câz veçhi, ilk asrın ehlinin onun bir benzerini getirmekten aciz kalmasından bilinmekte olup bu durum yeni bir incelemeye ihtiyaç bırakmaz; nitekim sonraki asırların her birinin ehli de ilk asır ehlinin acziyet hâlini incelemekten aciz kalmıştır. Bunun delili ise bizzat metninden mütevatirdir:

الْقُرْآنِ فِي عِدَّةِ آيَاتٍ تَتَحَدَّى

Kur'an'ın meydan okuyan birçok ayetinde

الْعَرَبَ بِأَنْ يَأْتُوا بِسُورَةٍ مثله، وبعشر سُورَة مِثْلِهِ مِمَّا هُوَ مَعْلُومٌ، نَاهِيكَ أَنَّ الْقُرْآنَ نَادَى بِأَنَّهُ مُعْجِزٌ لَهُمْ، نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَداءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ [الْبَقَرَة: ٢٣، ٢٤] الْآيَةَ فَإِنَّهُ سَهَّلَ وَسَجَّلَ: سَهَّلَ عَلَيْهِمْ أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ سُورَةٍ مِنْ سُوَرِهِ، وَسَجَّلَ عَلَيْهِمْ أَنَّهُمْ لَا يَفْعَلُونَ ذَلِكَ أَبَدًا، فَكَانَ كَمَا سَجَّلَ، فَالتَّحَدِّي مُتَوَاتِرٌ وَعَجْزُ الْمُتَحَدَّيْنَ أَيْضًا مُتَوَاتِرٌ بِشَهَادَةِ التَّارِيخِ إِذْ طَالَتْ مُدَّتُهُمْ فِي الْكُفْرِ وَلَمْ يُقِيمُوا الدَّلِيلَ عَلَى أَنَّهُمْ غَيْرُ عَاجِزِينَ، وَمَا اسْتَطَاعُوا الْإِتْيَانَ بِسُورَةٍ مِثْلِهِ ثُمَّ عَدَلُوا إِلَى الْمُقَاوَمَةِ بِالْقُوَّةِ. قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَداءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا فَاتَّقُوا النَّارَ الْآيَةَ مِنْ سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٣، ٢٤] . وَقَالَ: قُلْ فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِثْلِهِ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ سُورَةُ يُونُسَ [٣٨] وَقَالَ: أَمْ يَقُولُونَ افْتَراهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَياتٍ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ فَإِلَّمْ يَسْتَجِيبُوا لَكُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّما أُنْزِلَ بِعِلْمِ اللَّهِ سُورَةُ هُودٍ [١٣، ١٤] . فَعَجْزُ جَمِيعِ الْمُتَحَدَّيْنَ عَنِ الْإِتْيَانِ بِمِثْلِ الْقُرْآنِ مُتَوَاتِرٌ بِتَوَاتُرِ هَذِهِ الْآيَاتِ بَيْنَهُمْ وَسُكُوتِهِمْ عَنِ الْمُعَارَضَةِ مَعَ تَوَفُّرِ دَوَاعِيهِمْ عَلَيْهَا.

Araplara onun benzeri bir sure veya onun benzeri on sure getirmeleri konusunda meydan okuduğu malumdur. Kur'an'ın onlar için bir mucize olduğunu açıkça ilan etmesi bir yana, Yüce Allah'ın: [Bakara: 23, 24] «Eğer kulumuza indirdiğimizden şüphe içinde iseniz, onun benzerinden bir sure getirin ve eğer doğru sözlü iseniz Allah'tan başka şahitlerinizi de çağırın. Eğer yapamazsanız -ki asla yapamayacaksınız- o vakit ateşten sakının...» ayeti gibi; zira hem kolaylaştırmış hem de kesin hükmü kaydetmiştir: Onlara surelerinden bir surenin benzerini getirmeyi kolaylaştırmış, bunu asla yapamayacaklarını da kesin olarak kaydetmiştir; ve nitekim kaydettiği gibi de olmuştur. Dolayısıyla meydan okuma mütevatirdir, meydan okunanların acziyeti de tarihin şahitliğiyle mütevatirdir; zira küfürdeki süreleri uzamış, aciz olmadıklarına dair hiçbir delil ortaya koyamamış, onun benzeri bir sure getirmeye güç yetirememiş ve neticede kaba kuvvetle direnmeye yönelmişlerdir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: Bakara Suresi'nden [23, 24] «Eğer kulumuza indirdiğimizden şüphe içinde iseniz, onun benzerinden bir sure getirin ve eğer doğru sözlü iseniz Allah'tan başka şahitlerinizi de çağırın. Eğer yapamazsanız -ki asla yapamayacaksınız- o vakit ateşten sakının...» ayeti. Yine Yûnus Suresi'nde [38]: «De ki: Eğer doğru sözlü iseniz, haydi onun benzeri bir sure getirin ve Allah'tan başka çağırabileceğiniz kim varsa çağırın!» buyurmuştur. Hûd Suresi'nde de [13, 14]: «Yoksa 'Onu uydurdu' mu diyorlar? De ki: Öyleyse onun benzeri uydurulmuş on sure getirin ve eğer doğru sözlü iseniz Allah'tan başka çağırabileceğiniz kim varsa çağırın! Eğer size cevap veremezlerse bilin ki o ancak Allah'ın ilmiyle indirilmiştir» buyurmuştur. Şu hâlde meydan okunanların tamamının Kur'an'ın bir benzerini getirmekten aciz kalışı, bu ayetlerin aralarında mütevatir olması ve karşı koyma sebepleri fazlasıyla mevcut olduğu hâlde karşı koymaktan suskun kalmaları sebebiyle mütevatirdir.

وَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي تَعْلِيلِ عَجْزِهِمْ عَنْ ذَلِكَ فَذَهَبَتْ طَائِفَةٌ قَلِيلَةٌ إِلَى تَعْلِيلِهِ بِأَنَّ اللَّهَ صَرَفَهُمْ عَنْ مُعَارَضَةِ الْقُرْآنِ فَسَلَبَهُمُ الْمَقْدِرَةَ أَوْ سَلَبَهَمُ الدَّاعِيَ لِتَقُومَ الْحُجَّةُ عَلَيْهِمْ بِمَرْأَى وَمَسْمَعٍ مِنْ جَمِيعِ الْعَرَبِ، وَيُعْرَفُ هَذَا الْقَوْلُ بِالصَّرْفَةِ كَمَا فِي «المواقف» للعضد و «الْمَقَاصِد» لِلتَّفْتَزَانِيِّ (وَلَعَلَّهَا بِفَتْحِ الصَّادِ وَسُكُونِ الرَّاءِ وَهِيَ مَرَّةٌ من الصّرْف وضع بِصِيغَةِ الْمَرَّةِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّهَا صَرْفٌ خَاصٌّ فَصَارَتْ كَالْعِلْمِ بِالْغَلَبَةِ) وَلَمْ يَنْسُبُوا هَذَا الْقَوْلَ إِلَّا إِلَى الْأَشْعَرِيِّ فِيمَا حَكَاهُ أَبُو الْفَضْلِ عِيَاضٌ فِي «الشِّفَاءِ» وَإِلَى النَّظَّامِ وَالشَّرِيفِ الْمُرْتَضَى وَأَبِي إِسْحَاقَ الِإِسْفِرَائِينِيِّ فِيمَا حَكَاهُ عَنْهُمْ عَضُدُ الدِّينِ فِي «الْمَوَاقِفِ» ، وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ حَزْمٍ صَرَّحَ بِهِ فِي كِتَابِ «الْفَصْلِ» ص ٧ جُزْء ٣، ص ١٨٤ جُزْء ٢ وَقَدْ عَزَاهُ صَاحِبُ «الْمَقَاصِدِ» فِي شَرْحِهِ إِلَى كَثِيرٍ مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ.

Âlimler onların bundan aciz kalışının illetinde ihtilaf etmişlerdir. Azınlık bir grup, bütün Arapların gözü ve kulağı önünde aleyhlerine delil oluşsun diye Allah'ın onları Kur'an'a karşı koymaktan çevirdiği (sarf ettiği), böylece kudretlerini ellerinden aldığı veya isteklerini yok ettiği gerekçesiyle bunu açıklamıştır. Bu görüş, Adududdîn'in «el-Mevâkıf»ında ve Teftâzânî'nin «el-Makâsıd»ında geçtiği üzere sarfe (صَرْفَة) diye bilinir (muhtemelen sâd'ın fethası ve râ'nın sükûnu iledir; sarf kökünden ism-i merredir, özel bir çevirme olduğuna işaret etmek üzere ism-i merre kalıbında vaz edilmiş ve galebe yoluyla özel isim gibi olmuştur). Bu görüşü Ebü'l-Fazl İyâz'ın «eş-Şifâ»da naklettiğine göre el-Eş'arî'ye, Adudüddin'in «el-Mevâkıf»ta onlardan naklettiğine göre ise en-Nazzâm, eş-Şerîf el-Murtazâ ve Ebû İshâk el-İsferâyînî'ye nispet etmişlerdir. İbn Hazm'ın da görüşü budur; «el-Fasl» kitabında (c. 3, s. 7; c. 2, s. 184) bunu açıkça belirtmiştir. «el-Makâsıd» sahibi de şerhinde bunu Mutezile'nin çoğuna nispet etmiştir.

وَأَمَّا الَّذِي عَلَيْهِ جَمْهَرَةُ أَهْلِ الْعِلْمِ وَالتَّحْقِيقِ وَاقْتصر عَلَيْهِ أئمّة الْأَشْعَرِيَّةِ وَإِمَامُ

İlim ve tahkik ehli cumhurunun benimsediği, Eş'arî imamlarının ve İmâmü'l-

الْحَرَمَيْنِ وَعَلَيْهِ الْجَاحِظُ وَأَهْلُ الْعَرَبِيَّةِ كَمَا فِي «الْمَوَاقِفِ» ، فَالتَّعْلِيلُ لِعَجْزِ الْمُتَحَدَّيْنَ بِهِ بِأَنَّهُ بُلُوغُ الْقُرْآنِ فِي دَرَجَاتِ الْبَلَاغَةِ وَالْفَصَاحَةِ مَبْلَغًا تَعْجِزُ قُدْرَةُ بُلَغَاءِ الْعَرَبِ عَنِ الْإِتْيَانِ بِمِثْلِهِ،

Haremeyn'in üzerinde durduğu, «el-Mevâkıf»ta geçtiği üzere Câhız ve Arap dili ehlinin de benimsediği görüşe gelince; kendilerine meydan okunanların acziyetinin gerekçesi, Kur'an'ın belağat ve fesahat derecelerinde, Arap ediplerinin gücünün benzerini getirmekten aciz kalacağı bir mertebeye ulaşmış olmasıdır.

وَهُوَ الَّذِي نَعْتَمِدُهُ وَنَسِيرُ عَلَيْهِ فِي هَذِهِ الْمُقَدِّمَةِ الْعَاشِرَةِ.

Bu onuncu mukaddimede itimat ettiğimiz ve üzerinde yürüdüğümüz görüş de budur.

وَقَدْ بَدَا لِي دَلِيلٌ قَوِيٌّ عَلَى هَذَا وَهُوَ بَقَاءُ الْآيَاتِ الَّتِي نُسِخَ حُكْمُهَا وَبَقِيَتْ مَتْلُوَّةً مِنَ الْقُرْآنِ وَمَكْتُوبَةً فِي الْمَصَاحِفِ فَإِنَّهَا لَمَّا نُسِخَ حُكْمُهَا لَمْ يَبْقَ وَجْهٌ لِبَقَاءِ تِلَاوَتِهَا وَكَتْبِهَا فِي الْمَصَاحِفِ إِلَّا مَا فِي مِقْدَارِ مَجْمُوعِهَا مِنَ الْبَلَاغَةِ بِحَيْثُ يَلْتَئِمُ مِنْهَا مِقْدَارُ ثَلَاثِ آيَاتٍ مُتَحَدًّى بِالْإِتْيَانِ بِمِثْلِهَا مِثَالُ ذَلِكَ آيَةُ الْوَصِيَّةِ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ.

Buna dair bana güçlü bir delil zahir oldu ki o da hükmü neshedildiği hâlde Kur'an'dan okunmaya ve mushaflarda yazılı kalmaya devam eden ayetlerin varlığıdır. Zira bunların hükmü neshedildiğinde, benzerinin getirilmesi konusunda meydan okunan üç ayet miktarını oluşturacak toplamlarındaki belağat dışında mushaflarda yazılı kalmalarının ve tilavet edilmelerinin hiçbir gerekçesi kalmamıştır; Mâide Suresi'ndeki vasiyet ayeti bunun bir örneğidir.

وَإِنَّمَا وَقَعَ التَّحَدِّي بِسُورَةٍ أَيْ وَإِنْ كَانَتْ قَصِيرَةً دُونَ أَنْ يَتَحَدَّاهُمْ بِعَدَدٍ مِنَ الْآيَاتِ لِأَنَّ مِنْ أَفَانِينِ الْبَلَاغَةِ مَا مَرْجِعُهُ إِلَى مَجْمُوعِ نَظْمِ الْكَلَامِ وَصَوْغِهِ بِسَبَبِ الْغَرَضِ الَّذِي سِيقَ فِيهِ مِنْ فَوَاتِحِ الْكَلَامِ وَخَوَاتِمِهِ، وَانْتِقَالِ الْأَغْرَاضِ، وَالرُّجُوعِ إِلَى الْغَرَضِ، وَفُنُونِ الْفَصْلِ، وَالْإِيجَازِ وَالْإِطْنَابِ، وَالِاسْتِطْرَادِ وَالِاعْتِرَاضِ، وَقَدْ جَعَلَ شَرَفُ الدِّينِ الطِّيبِيُّ هَذَا هُوَ الْوَجْهَ لِإِيقَاعِ التَّحَدِّي بِسُورَةٍ دُونَ أَنْ يُجْعَلَ بِعَدَدٍ مِنَ الْآيَاتِ.

Onlara belli sayıda ayetle meydan okunmayıp da -kısa da olsa- bir sure ile meydan okunmasının sebebi şudur: Zira belağat türlerinden bazısı sözün başı ve sonu, maksatların geçişi, asıl maksada dönüş, fasl sanatları, icaz ve itnâb, istitrat ve itiraz gibi söylenme gayesi sebebiyle kelamın nazmının ve kurgusunun bütününe racidir. Şerefüddîn et-Tîbî de belli sayıda ayetle değil de bir sure ile meydan okunmasının vechini bu olarak kabul etmiştir.

وَإِذْ قَدْ كَانَ تَفْصِيلُ وُجُوهِ الْإِعْجَازِ لَا يَحْصُرُهُ الْمُتَأَمِّلُ كَانَ عَلَيْنَا أَنْ نَضْبُطَ مَعَاقِدَهَا الَّتِي هِيَ مِلَاكُهَا، فَنَرَى مِلَاكَ وُجُوهِ الْإِعْجَازِ رَاجِعًا إِلَى ثَلَاثِ جِهَاتٍ:

İ'câz veçhelerinin tafsilatını düşünen kimsenin kuşatması mümkün olmadığına göre, onun esası olan düğüm noktalarını zapt etmemiz gerekir. Biz i'câz veçhelerinin esasının üç yöne raci olduğunu görmekteyiz:

الْجِهَةُ الْأُولَى:

Birinci Yön:

بُلُوغُهُ الْغَايَةَ الْقُصْوَى مِمَّا يُمْكِنُ أَنْ يَبْلُغَهُ الْكَلَامُ الْعَرَبِيُّ الْبَلِيغُ مِنْ حُصُولِ كَيْفِيَّاتٍ فِي نَظْمِهِ مُفِيدَةٍ مَعَانِيَ دَقِيقَةً وَنُكَتًا مِنْ أَغْرَاضِ الْخَاصَّةِ مِنْ بُلَغَاءِ الْعَرَبِ مِمَّا لَا يُفِيدُهُ أَصْلُ وَضْعِ اللُّغَةِ، بِحَيْثُ يَكْثُرُ فِيهِ ذَلِكَ كَثْرَةً لَا يُدَانِيهَا شَيْءٌ مِنْ كَلَامِ الْبُلَغَاءِ مِنْ شُعَرَائِهِمْ وَخُطَبَائِهِمْ.

Dilin asıl vaz'ının ifade etmediği, Arap ediplerinin seçkinlerine has maksatlardan olan ince manaları ve nükteleri ifade eden keyfiyetlerin nazmında hâsıl olması bakımından beliğ Arap kelamının ulaşabileceği en uç gayeye ulaşmasıdır; öyle ki bu durum Kur'an'da, ediplerinin şair ve hatiplerinden hiçbirinin sözünün yaklaşamayacağı derecede çok bulunur.

الْجِهَةُ الثَّانِيَةُ:

İkinci Yön:

مَا أَبْدَعَهُ الْقُرْآنُ مِنْ أَفَانِينِ التَّصَرُّفِ فِي نَظْمِ الْكَلَامِ مِمَّا لَمْ يَكُنْ مَعْهُودًا فِي أَسَالِيبِ الْعَرَبِ، وَلكنه غير خارح عَمَّا تَسْمَحُ بِهِ اللُّغَةُ.

Kur'an'ın kelam nazmında tasarruf çeşitlerinden ortaya koyduğu, Arapların üsluplarında alışılagelmemiş olan, ancak dilin müsaade ettiği sınırların da dışına çıkmayan eşsiz yeniliklerdir.

الْجِهَةُ الثَّالِثَةُ:

Üçüncü Yön:

مَا أُودِعَ فِيهِ مِنَ الْمَعَانِي الْحِكَمِيَّةِ وَالْإِشَارَاتِ إِلَى الْحَقَائِقِ الْعَقْلِيَّةِ وَالْعِلْمِيَّةِ مِمَّا لَمْ تَبْلُغْ إِلَيْهِ عُقُولُ الْبَشَرِ فِي عَصْرِ نُزُولِ الْقُرْآنِ وَفِي عُصُورٍ بَعْدَهُ مُتَفَاوِتَةٍ، وَهَذِهِ الْجِهَةُ أَغْفَلَهَا الْمُتَكَلِّمُونَ فِي إِعْجَازِ الْقُرْآنِ مِنْ عُلَمَائِنَا مِثْلَ أَبِي بَكْرٍ الْبَاقِلَّانِيِّ وَالْقَاضِي عِيَاضٍ.

Kur'an'ın nüzul çağında ve onu takip eden muhtelif asırlarda insan aklının henüz erişemediği hikmetli manaları, aklî ve ilmî hakikatlere dair işaretleri ihtiva etmesidir. Ebû Bekir el-Bâkıllânî ve Kâdî İyâz gibi âlimlerimizden Kur'an'ın i'câzı hakkında kelam edenler bu yönü ihmal etmişlerdir.

وَقَدْ عَدَّ كَثِيرٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ مِنْ وُجُوهِ إِعْجَازِ الْقُرْآنِ مَا يُعَدُّ جِهَةً رَابِعَةً هِيَ مَا انْطَوَى

Pek çok âlim dördüncü bir yön sayılabilecek bir hususu Kur'an'ın i'câz veçhelerinden saymıştır ki o da [Kur'an'ın]

عَلَيْهِ مِنَ الْأَخْبَارِ عَنِ الْمُغَيَّبَاتِ مِمَّا دَلَّ عَلَى أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ عَلَّامِ الْغُيُوبِ، وَقَدْ يَدْخُلُ فِي هَذِهِ الْجِهَةِ مَا عَدَّهُ عِيَاضٌ فِي «الشِّفَاءِ» وَجْهًا رَابِعًا مِنْ وُجُوهِ إِعْجَازِ الْقُرْآنِ وَهُوَ مَا أَنْبَأَ بِهِ مِنْ أَخْبَارِ الْقُرُونِ السَّالِفَةِ مِمَّا كَانَ لَا يَعْلَمُ مِنْهُ الْقِصَّةَ الْوَاحِدَةَ إِلَّا الْفَذُّ مِنْ أَحْبَارِ أَهْلِ الْكِتَابِ، فَهَذَا مُعْجِزٌ لِلْعَرَبِ الْأُمِّيِّينَ خَاصَّةً وَلَيْسَ مُعْجِزًا لِأَهْلِ الْكِتَابِ وَخَاصٌّ ثُبُوتُ إِعْجَازِهِ بِأَهْلِ الْإِنْصَافِ مِنَ النَّاظِرِينَ فِي نَشْأَةِ الرَّسُولِ ﷺ وَأَحْوَالِهِ، وَلَيْسَ مُعْجِزًا لِلْمُكَابِرِينَ فَقَدْ قَالُوا إِنَّما يُعَلِّمُهُ بَشَرٌ [النَّحْل: ١٠٣] .

gayb haberlerini ihtiva etmesidir; bu da onun gaybları hakkıyla bilen [Allah] tarafından indirildiğine delalet etmiştir. İyâz'ın «eş-Şifâ»da Kur'an'ın i'câzının dördüncü vechi olarak saydığı husus da bu yöne dâhil olabilir ki o da ehl-i kitap hahamlarının seçkinlerinden başkasının tek bir kıssasını dahi bilmediği geçmiş asırların haberlerini bildirmesidir. Bu, ehl-i kitap için değil, bilhassa ümmi Araplar için bir mucizedir ve bunun i'câzının sübutu, Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'in yetişme tarzını ve hâllerini inceleyen insaf ehline mahsustur; inatçılar için ise bir mucize değildir, nitekim onlar: [Nahl: 103] «Ona ancak bir insan öğretiyor» demişlerdir.

فَإِعْجَازُ الْقُرْآنِ مِنَ الْجِهَتَيْنِ الْأُولَى وَالثَّانِيَةِ مُتَوَجِّهٌ إِلَى الْعَرَبِ، إِذْ هُوَ مُعْجِزٌ لِفُصَحَائِهِمْ وَخُطَبَائِهِمْ وَشُعَرَائِهِمْ مُبَاشَرَةً، وَمُعْجِزٌ لِعَامَّتِهِمْ بِوَاسِطَةِ إِدْرَاكِهِمْ أَنَّ عَجْزَ مُقَارِعِيهِ عَنْ مُعَارَضَتِهِ مَعَ تَوَفُّرِ الدَّوَاعِي عَلَيْهِ هُوَ بُرْهَانٌ سَاطِعٌ عَلَى أَنَّهُ تَجَاوَزَ طَاقَةَ جَمِيعِهِمْ. ثُمَّ هُوَ بِذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى صِدْقِ الْمُنَزَّلِ عَلَيْهِ لَدَى بَقِيَّةِ الْبَشَرِ الَّذِينَ بَلَغَ إِلَيْهِمْ صَدَى عَجْزِ الْعَرَبِ بُلُوغًا لَا يُسْتَطَاعُ إِنْكَارُهُ لِمُعَاصِرِيهِ بِتَوَاتُرِ الْأَخْبَارِ، وَلِمَنْ جَاءَ بَعْدَهُمْ بِشَوَاهِدِ التَّارِيخِ.

Kur'an'ın birinci ve ikinci yönlerden i'câzı Araplara yöneliktir; zira onların fasihlerine, hatiplerine ve şairlerine doğrudan bir mucizedir; avamına ise ona karşı koyma saikleri son derece mevcut olduğu hâlde onunla boy ölçüşenlerin aciz kalmasının, onun hepsinin gücünü aştığına dair parlak bir delil olduğunu kavramaları vasıtasıyla bir mucizedir. Sonra bu durum, Arapların acziyetinin yankısı kendilerine inkâr edilemeyecek bir şekilde ulaşan diğer insanlar nezdinde de kendisine kitap indirilenin doğruluğuna bir delildir; çağdaşları için haberlerin tevatürüyle, onlardan sonra gelenler için ise tarihin şahitlikleriyle sabittir.

فَإِعْجَازُهُ لِلْعَرَبِ الْحَاضِرِينَ دَلِيلٌ تَفْصِيلِيٌّ، وَإِعْجَازُهُ لِغَيْرِهِمْ دَلِيلٌ إِجْمَالِيٌّ.

Dolayısıyla Kur'an'ın [o dönemde] mevcut Araplar için mucize oluşu tafsili bir delil, onların dışındakiler için ise icmali bir delildir.

ثُمَّ قَدْ يُشَارِكُ خَاصَّةً الْعَرَبَ فِي إِدْرَاكِ إِعْجَازِهِ كُلُّ مَنْ تَعَلَّمَ لُغَتَهُمْ وَمَارَسَ بَلِيغَ كَلَامِهِمْ وَآدَابِهِمْ مِنْ أَئِمَّةِ الْبَلَاغَةِ الْعَرَبِيَّةِ فِي مُخْتَلِفِ الْعُصُورِ، وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِ السَّكَّاكِيِّ فِي «الْمِفْتَاحِ» مُخَاطِبًا لِلنَّاظِرِ فِي كِتَابِهِ «مُتَوَسِّلًا بِذَلِكَ (أَيْ بِمَعْرِفَةِ الْخَصَائِصِ الْبَلَاغِيَّةِ الَّتِي هُوَ بِصَدَدِ الْكَلَامِ عَلَيْهَا إِلَى أَنْ تَتَأَنَّقَ فِي وَجْهِ الْإِعْجَازِ فِي التَّنْزِيلِ مُنْتَقِلًا مِمَّا أَجْمَلَهُ عَجْزُ الْمُتَحَدَّيْنَ بِهِ عِنْدَكَ إِلَى التَّفْصِيلِ» .

Sonra muhtelif asırlarda Arap belağatı imamlarından onların dilini öğrenen, beliğ kelamlarını ve edebiyatlarını derinlemesine inceleyen herkes onun i'câzını kavramada seçkin Araplarla ortak olabilir. Sekkâkî'nin «el-Miftâh»ta kitabını inceleyene hitaben söylediği şu sözün manası da budur: «Bununla (yani hakkında konuşmakta olduğu belağat özelliklerini bilmekle), kendisine meydan okunanların aczinin senin nezdinde icmalen ortaya koyduğu durumdan tafsilata intikal ederek Tenzîl'deki i'câz vechini incelikle kavramaya vasıta kılarsın.»

وَالْقُرْآنُ مُعْجِزٌ مِنِ الْجِهَةِ الثَّالِثَةِ لِلْبَشَرِ قَاطِبَةً إِعْجَازًا مُسْتَمِرًّا عَلَى مَمَرِّ الْعُصُورِ، وَهَذَا مِنْ جُمْلَةِ مَا شَمِلَهُ قَوْلُ أَئِمَّةِ الدِّينِ: إِنَّ الْقُرْآنَ هُوَ الْمُعْجِزَةُ الْمُسْتَمِرَّةُ عَلَى تَعَاقُبِ السِّنِينَ، لِأَنَّهُ قَدْ يُدْرِكُ إِعْجَازَهُ الْعُقَلَاءُ مِنْ غَيْرِ الْأُمَّةِ الْعَرَبِيَّةِ بِوَاسِطَةِ تَرْجَمَةِ مَعَانِيهِ التَّشْرِيعِيَّةِ وَالْحِكَمِيَّةِ وَالْعِلْمِيَّةِ وَالْأَخْلَاقِيَّةِ، وَهُوَ دَلِيلٌ تَفْصِيلِيٌّ لِأَهْلِ تِلْكَ الْمَعَانِي وَإِجْمَالِيٌّ لِمَنْ تَبْلُغُهُ شَهَادَتُهُمْ بِذَلِكَ.

Kur'an üçüncü yönden bütün insanlık için çağlar boyunca devam eden kesintisiz bir mucizedir. Din imamlarının «Kur'an, yılların birbirini kovalaması boyunca süregiden bir mucizedir» sözünün kapsadığı hususlardan biri de budur; zira Arap olmayan milletlerden akıl sahipleri de onun teşrii, hikemi, ilmi ve ahlaki manalarının tercümesi vasıtasıyla i'câzını kavrayabilirler. Bu, söz konusu manaların ehline tafsili bir delil, onların buna dair şahitliği kendisine ulaşanlara ise icmali bir delildir.

وَهُوَ مِنَ الْجِهَةِ الرَّابِعَةِ- عِنْدَ الَّذِينَ اعْتَبَرُوهَا زَائِدَةً عَلَى الْجِهَاتِ الثَّلَاثِ- مُعْجِزٌ لِأَهْلِ عَصْرِ نُزُولِهِ إِعْجَازًا تَفْصِيلِيًّا، ومعجز لمن يجيىء بَعْدَهُمْ مِمَّنْ يَبْلُغُهُ ذَلِكَ بِسَبَبِ تَوَاتُرِ نَقْلِ الْقُرْآنِ، وَتَعَيُّنِ صَرْفِ الْآيَاتِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَى هَذَا الْإِخْبَارِ إِلَى مَا أُرِيدَ مِنْهَا.

Dördüncü yönden ise -bunu üç yöne ilave bir yön kabul edenlere göre- indirildiği asrın ehli için tafsili bir mucizedir; Kur'an'ın naklinin tevatürü ve bu haberleri ihtiva eden ayetlerin kastedilen manalara hamledilmesinin gerekliliği sebebiyle kendilerine bu haber ulaşan sonraki nesiller için de bir mucizedir.

هَذَا مِلَاكُ الْإِعْجَازِ بِحَسَبِ مَا انْتَهَى إِلَيْهِ اسْتِقْرَاؤُنَا إِجْمَالًا، وَلَنَأْخُذْ فِي شَيْءٍ مِنْ تَفْصِيلِ ذَلِكَ وَتَمْثِيلِهِ.

İncelememizin icmalen ulaştığı sonuca göre i'câzın esası budur. Şimdi bunun biraz tafsilatına ve örneklendirilmesine geçelim.

فَأَمَّا الْجِهَةُ الْأَوْلَى فَمَرْجِعُهَا إِلَى مَا يُسَمَّى بِالطَّرَفِ الْأَعْلَى مِنَ الْبَلَاغَةِ وَالْفَصَاحَةِ، وَهُوَ الْمُصْطَلَحُ عَلَى تَسْمِيَتِهِ حَدَّ الْإِعْجَازِ، فَلَقَدْ كَانَ مُنْتَهَى التَّنَافُسِ عِنْدَ الْعَرَبِ بِمِقْدَارِ التَّفَوُّقِ فِي الْبَلَاغَةِ وَالْفَصَاحَةِ، وَقَدْ وَصَفَ أَئِمَّةُ الْبَلَاغَةِ وَالْأَدَبِ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ بِمَا دُوِّنَ لَهُ عِلْمَا الْمَعَانِي وَالْبَيَانِ، وَتَصَدَّوْا فِي خِلَالِ ذَلِكَ لِلْمُوَازَنَةِ بَيْنَ مَا وَرَدَ فِي الْقُرْآنِ مِنْ ضُرُوبِ الْبَلَاغَةِ وَبَيْنَ أَبْلَغِ مَا حُفِظَ عَنِ الْعَرَبِ مِنْ ذَلِكَ مِمَّا عُدَّ فِي أَقْصَى دَرَجَاتِهَا. وَقَدْ تَصَدَّى أَمْثَالُ أَبِي بَكْرٍ الْبَاقِلَّانِيِّ وَأَبِي هِلَالٍ الْعَسْكَرِيِّ وَعَبْدِ الْقَاهِرِ وَالسَّكَّاكِيِّ وَابْنِ الْأَثِيرِ، إِلَى الْمُوَازَنَةِ بَيْنَ مَا وَرَدَ فِي الْقُرْآنِ وَبَين مَا ورد فِي بَلِيغِ كَلَامِ الْعَرَبِ مِنْ بَعْضِ فُنُونِ الْبَلَاغَةِ بِمَا فِيهِ مَقْنَعٌ لِلْمُتَأَمِّلِ، وَمَثَلٌ لِلْمُتَمَثِّلِ. وَلَيْسَ مِنْ حَظِّ الْوَاصِفِ إِعْجَازَ الْقُرْآن وَصفا إجماليا كَصُنْعِنَا هَاهُنَا أَنْ يَصِفَ هَذِهِ الْجِهَةَ وَصْفًا مُفَصَّلًا لِكَثْرَةِ أَفَانِينِهَا، فَحَسْبُنَا أَنْ نُحِيلَ فِي تَحْصِيلِ كُلِّيَّاتِهَا وَقَوَاعِدِهَا عَلَى الْكُتُبِ الْمَجْعُولَةِ لِذَلِكَ مِثْلَ «دَلَائِلِ الْإِعْجَازِ» ، وَ «أَسْرَارِ الْبَلَاغَةِ» ، وَالْقِسْمُ الثَّالِثُ فَمَا بَعْدَهُ مِنَ «الْمِفْتَاحِ» ، وَنَحْوِ ذَلِكَ، وَأَنْ نُحِيلَ فِي تَفَاصِيلِهَا الْوَاصِفَةِ لِإِعْجَازِ آيِ الْقُرْآنِ عَلَى التَّفَاسِيرِ الْمُؤَلَّفَةِ فِي ذَلِكَ وَعُمْدَتُهَا كِتَابُ «الْكَشَّافِ» لِلْعَلَّامَةِ الزَّمَخْشَرِيِّ، وَمَا سَنَسْتَنْبِطُهُ وَنَبْتَكِرُهُ فِي تَفْسِيرِنَا هَذَا إِنْ شَاءَ اللَّهُ، غَيْرَ أَنِّي ذَاكِرٌ هُنَا أُصُولًا لِنَوَاحِي إِعْجَازِهِ مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ وَبِخَاصَّةٍ مَا لَمْ يَذْكُرْهُ الْأَئِمَّةُ أَوْ أَجْمَلُوا فِي ذِكْرِهِ.

Birinci yöne gelince; bunun esası belağat ve fesahatte «en üst mertebe» olarak adlandırılan ve terim olarak «i'câz sınırı» diye isimlendirilen mertebeye racidir. Zira Araplar arasındaki en büyük rekabet belağat ve fesahatteki üstünlük derecesine göre idi. Belağat ve edebiyat imamları bu iki hususu meânî ve beyân ilimlerinin tedvin edildiği kurallarla nitelemiş ve bu esnada Kur'an'da yer alan belağat çeşitleri ile Araplardan ezberlenip en üst derecede sayılan en beliğ sözler arasında mukayese yapmaya girişmişlerdir. Ebû Bekir el-Bâkıllânî, Ebû Hilâl el-Askerî, Abdülkâhir, es-Sekkâkî ve İbnu'l-Esîr gibiler, Kur'an'da yer alanlar ile beliğ Arap kelamında yer alan bazı belağat sanatları arasında düşüneni ikna edecek ve örnek verene misal teşkil edecek şekilde mukayeseler yapmışlardır. Bizim burada yaptığımız gibi Kur'an'ın i'câzını icmali olarak niteleyen birinin görevi, sanatlarının çokluğu sebebiyle bu yönü detaylı olarak açıklamak değildir. Bizim için onun külli kaidelerini ve kurallarını elde etme hususunda «Delâilü'l-İ'câz», «Esrârü'l-Belâga» ve «el-Miftâh»ın üçüncü kısmı ve sonrası gibi bunun için yazılmış kitaplara havale etmek; Kur'an ayetlerinin i'câzını niteleyen tafsilatında ise bu hususta telif edilmiş tefsirlere -ki bunların dayanağı Allâme ez-Zemahşerî'nin «el-Keşşâf» kitabıdır- ve Allah'ın izniyle bizim bu tefsirimizde istinbat edip ortaya koyacağımız şeylere havale etmek yeterlidir. Ancak ben burada onun bu yöndeki i'câz yönlerine dair esasları, bilhassa imamların zikretmediği yahut icmali olarak zikrettiği hususları zikredeceğim.

وَحَسْبُنَا هُنَا الدَّلِيلُ الْإِجْمَالِيُّ وَهُوَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى تَحَدَّى بُلَغَاءَهُمْ أَنْ يَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ فَلَمْ يَتَعَرَّضْ وَاحِدٌ إِلَى مُعَارَضَتِهِ، اعْتِرَافًا بِالْحَقِّ وَرَبْئًا بِأَنْفُسِهِمْ عَنِ التَّعْرِيضِ بِالنَّفْسِ إِلَى الِافْتِضَاحِ، مَعَ أَنَّهُمْ أَهْلُ الْقُدْرَةِ فِي أَفَانِينِ الْكَلَامِ نَظْمًا وَنَثْرًا، وَتَرْغِيبًا وَزَجْرًا، قَدْ خُصُّوا مِنْ بَيْنِ الْأُمَمِ بِقُوَّةِ الذِّهْنِ وَشِدَّةِ الْحَافِظَةِ وَفَصَاحَةِ اللِّسَانِ وَتِبْيَانِ الْمَعَانِي، فَلَا يَسْتَصْعِبُ عَلَيْهِمْ سَابِقٌ مِنَ الْمعَانِي، وَلَا يجمع بِهِمْ عَسِيرٌ مِنَ الْمَقَامَاتِ.

Burada bize icmali delil yeterlidir; o da Yüce Allah'ın onların ediplerine onun benzerinden bir sure getirmeleri için meydan okuması ve hakkı itiraf ederek ve kendilerini rezil olma tehlikesine atmaktan sakınarak hiçbirinin ona karşı koymaya kalkışmamasıdır. Hâlbuki onlar şiir ve nesirde, teşvik ve sakındırmada söz sanatlarına muktedir kimselerdi; milletler arasında zihin keskinliği, güçlü hafıza, dil fesahati ve manaları açıkça beyan etme yeteneğiyle temayüz etmişlerdi. Öyle ki kendilerinden önce söylenmiş hiçbir mana onlara zor gelmez, makamların hiçbir çetin olanı onları acze düşürmezdi.

قَالَ عِيَاضٌ فِي «الشِّفَاءِ» : «فَلَمْ يَزَلْ يُقَرِّعُهُمُ النَّبِيءُ ﷺ أَشَدَّ التَّقْرِيعِ وَيُوَبِّخُهُمْ غَايَةَ التَّوْبِيخِ وَيُسَفِّهُ أَحْلَامَهُمْ وَيَحُطُّ أَعْلَامَهُمْ وَهُمْ فِي كُلِّ هَذَا نَاكِصُونَ عَنْ مُعَارَضَتِهِ مُحْجِمُونَ عَنْ مُمَاثَلَتِهِ، يُخَادِعُونَ أَنْفُسَهُمْ بِالتَّكْذِيبِ وَالْإِغْرَاءِ بِالِافْتِرَاءِ، وَقَوْلِهِمْ: إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ يُؤْثَرُ [المدثر: ٢٤] وسِحْرٌ مُسْتَمِرٌّ [الْقَمَر: ٢] وإِفْكٌ افْتَراهُ [الْفرْقَان: ٤] وأَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ [الْأَنْعَام: ٢٥] وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: فَإِنْ لَمْ تَفْعَلُوا وَلَنْ تَفْعَلُوا، فَمَا

İyâz «eş-Şifâ»da şöyle demiştir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onları en şiddetli şekilde kınamaya, alabildiğine azarlamaya, akıllarını beyinsizlik saymaya ve önderlerini alçaltmaya devam etti; onlar ise bütün bunlara rağmen ona karşı koymaktan geri duruyor, onun benzerini getirmekten çekiniyor, yalanlayarak, iftiraya teşvik ederek ve [Müddessir: 24] 'Bu, nakledilegelen bir büyüden başka bir şey değildir', [Kamer: 2] 'Sürüp giden bir büyüdür', [Furkān: 4] 'Uydurduğu bir yalandır' ve [En'âm: 25] 'Öncekilerin masallarıdır' diyerek kendi kendilerini kandırıyorlardı. Yüce Allah ise: 'Eğer yapamazsanız -ki asla yapamayacaksınız-' buyurmuştur; nitekim ne

فَعَلُوا وَلَا قَدَرُوا، وَمَنْ تَعَاطَى ذَلِكَ مِنْ سُخَفَائِهِمْ كَمُسَيْلِمَةَ كُشِفَ عَوَارُهُ لِجَمِيعِهِمْ. وَلَمَّا سَمِعَ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةَ قَوْلَهُ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسانِ [النَّحْل: ٩٠] الْآيَةَ قَالَ: وَاللَّهِ إِنَّ لَهُ لَحَلَاوَةً وَإِنَّ عَلَيْهِ لَطَلَاوَةً، وَإِنَّ أَسْفَلَهُ لَمُغْدِقٌ وَإِنَّ أَعْلَاهُ لَمُثْمِرٌ وَمَا هُوَ بِكَلَامِ بَشَرٍ. وَذَكَرَ

yaptılar ne de güç yetirebildiler; Müseylime gibi onların akılsızlarından buna kalkışanların ise rezilliği hepsine aşikâr oldu. Velîd b. el-Mugīre, Yüce Allah'ın: [Nahl: 90] «Muhakkak ki Allah adaleti ve iyiliği emreder...» ayetini işittiğinde şöyle dedi: 'Vallahi onda tatlı bir lezzet ve üzerinde bir güzellik vardır. Kökü bol suludur ve dalı meyvelidir; o bir insan sözü olamaz!' Ebû Ubeyde de

أَبُو عُبَيْدَةَ أَنَّ أَعْرَابِيًّا سَمِعَ رَجُلًا يَقْرَأُ فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ [الْحجر: ٩٤] فَسَجَدَ وَقَالَ: سَجَدْتُ لِفَصَاحَتِهِ، (وَكَانَ مَوْضِعُ التَّأْثِيرِ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ هُوَ كَلِمَةَ اصْدَعْ فِي إِبَانَتِهَا عَنِ الدَّعْوَةِ وَالْجَهْرِ بِهَا وَالشَّجَاعَةِ فِيهَا، وَكَلِمَةَ بِما تُؤْمَرُ فِي إِيجَازِهَا وَجَمْعِهَا) . وَسَمِعَ آخَرُ رَجُلًا يَقْرَأُ: فَلَمَّا اسْتَيْأَسُوا مِنْهُ خَلَصُوا نَجِيًّا [يُوسُف: ٨٠] فَقَالَ: أَشْهَدُ أَنَّ مَخْلُوقًا لَا يَقْدِرُ عَلَى مِثْلِ هَذَا الْكَلَامِ. وَكَوْنُ النَّبِيءِ ﷺ تَحَدَّى بِهِ وَأَنَّ الْعَرَبَ عَجَزُوا عَنْ مُعَارَضَتِهِ مِمَّا عُلِمَ بِالضَّرُورَةِ إِجْمَالًا وَتَصَدَّى أَهْلُ عِلْمِ الْبَلَاغَةِ لِتَفْصِيلِهِ.

şunu zikretmiştir: Bir bedevi, bir adamın [Hicr: 94] «Sana emrolunanı açıkça bildir» ayetini okuduğunu işitince secdeye kapandı ve: 'Fesahati karşısında secde ettim' dedi (bu cümledeki tesir noktası, daveti, onu açıkça ilan etmeyi ve bu konudaki cesareti ifade etmesindeki «fasda'» kelimesi ile vecizliği ve kapsamlılığı bakımından «bimâ tü'mer» kelimesi idi). Bir başkası ise bir adamın: [Yûsuf: 80] «Ondan ümitlerini kesince baş başa verip fısıldaşarak bir kenara çekildiler» ayetini okuduğunu duyunca: 'Şehadet ederim ki hiçbir mahluk bu sözün bir benzerine güç yetiremez' dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onunla meydan okuduğu ve Arapların ona karşı koymaktan aciz kaldığı hususu icmalen zaruri olarak bilinen şeylerdendir; belağat ilmi ehli de bunu tafsilatlandırmaya girişmiştir.

قَالَ السَّكَّاكِيُّ فِي «الْمِفْتَاحِ» : «وَاعْلَمْ أَنَّ شَأْنَ الْإِعْجَازِ عَجِيبٌ يُدْرَكُ وَلَا يُمْكِنُ وَصْفُهُ، كَاسْتِقَامَةِ الْوَزْنِ تُدْرَكُ وَلَا يُمْكِنُ وَصْفُهَا، أَوْ كَالْمَلَاحَةِ، وَمُدْرِكُ الْإِعْجَازِ عِنْدِي هُوَ الذَّوْقُ لَيْسَ إِلَّا، وَطَرِيقُ اكْتِسَابِ الذَّوْقِ طُولُ خِدْمَةِ هَذَيْنِ الْعِلْمَيْنِ (الْمَعَانِي وَالْبَيَانِ) نَعَمْ لِلْبَلَاغَةِ وُجُوهٌ مُتَلَثِّمَةٌ رُبَّمَا تَيَسَّرَتْ إِمَاطَةُ اللِّثَامِ عَنْهَا لَتُجْلَى عَلَيْكَ، أَمَّا نَفْسُ وَجْهِ الْإِعْجَازِ فَلَا» اهـ.

Sekkâkî «el-Miftâh»ta şöyle demiştir: «Bil ki i'câzın şânı acayiptir; kavranır fakat tavsif edilemez. Tıpkı veznin düzgünlüğünün kavranıp da tavsif edilememesi veya güzellik (melahat) gibi. Bana göre i'câzı kavrayan şey yalnızca [edebi] zevktir; zevki kazanmanın yolu ise bu iki ilme (meânî ve beyân) uzun süre hizmet etmektir. Evet, belağatin peçeli veçheleri vardır, sana aşikâr olsun diye peçenin onların üzerinden kaldırılması kolaylaşabilir; fakat bizzat i'câz veçhinin kendisine gelince, hayır!»

قَالَ التفتازانيّ: «يَعْنِي أَنَّ كُلَّ مَا نُدْرِكُهُ بِعُقُولِنَا فَفِي غَالِبِ الْأَمْرِ نَتَمَكَّنُ مِنَ التَّعْبِيرِ عَنْهُ، وَالْإِعْجَازُ لَيْسَ كَذَلِكَ لِأَنَّا نَعْلَمُ قَطْعًا مِنْ كَلَامِ اللَّهِ أَنَّهُ بِحَيْثُ لَا تُمْكِنُ لِلْبَشَرِ مُعَارَضَتُهُ وَالْإِتْيَانُ بِمِثْلِهِ وَلَا يُمَاثِلُهُ شَيْءٌ مِنْ كَلَامِ فُصَحَاءِ الْعَرَبِ مَعَ أَنَّ كَلِمَاتِهِ كَلِمَاتُ كَلَامِهِمْ، وَكَذَا هَيْئَاتُ تَرَاكِيبِهِ، كَمَا أَنَّا نَجِدُ كَلَامًا نَعْلَمُ قَطْعًا أَنَّهُ مُسْتَقِيمُ الْوَزْنِ دُونَ آخَرَ، وَكَمَا أَنَّا نُدْرِكُ مِنْ أَحَدٍ كَوْنَ كُلِّ عُضْوٍ مِنْهُ كَمَا يَنْبَغِي وَآخَرُ كَذَلِكَ أَوْ دُونَ ذَلِكَ، لَكِنْ فِيهِ شَيْءٌ نُسَمِّيهِ الْمَلَاحَةَ وَلَا نَعْرِفُ أَنَّهُ مَا هُوَ، وَلَيْسَ مُدْرِكُ الْإِعْجَازِ عِنْدَ الْمُصَنِّفِ سِوَى الذَّوْقِ وَهُوَ قُوَّةٌ إِدْرَاكِيَّةٌ لَهَا اخْتِصَاصٌ بِإِدْرَاكِ لَطَائِفِ الْكَلَامِ وَوُجُوهِ مَحَاسِنِهِ الْخَفِيَّةِ، فَإِنْ كَانَ حَاصِلًا بِالْفِطْرَةِ فَذَاكَ وَإِنْ أُرِيدَ اكْتِسَابُهُ فَلَا طَرِيقَ إِلَيْهِ سِوَى الِاعْتِنَاءِ بِعِلْمَيِ الْمَعَانِي وَالْبَيَانِ وَطُولِ مُمَارَسَتِهِمَا وَالِاشْتِغَالِ بِهِمَا، وَإِنْ جَمَعَ بَيْنَ الذَّوْقِ الْفِطْرِيِّ وَطُولِ خِدْمَةِ الْعِلْمَيْنِ فَلَا غَايَةَ وَرَاءَهُ، فَوَجْهُ الْإِعْجَازِ أَمْرٌ مِنْ جِنْسِ الْبَلَاغَةِ وَالْفَصَاحَةِ لَا كَمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ النِّظَّامُ وَجَمْعٌ مِنَ الْمُعْتَزِلَةِ أَنَّ إِعْجَازَهُ بِالصَّرْفَةِ بِمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ صَرَفَ الْعَرَبَ عَنْ مُعَارَضَتِهِ وَسَلَبَ قُدْرَتَهُمْ عَلَيْهَا، وَلَا كَمَا ذَهَبَ إِلَيْهِ جَمَاعَةٌ مِنْ أَنَّ إِعْجَازَهُ بِمُخَالَفَةِ أُسْلُوبِهِ لِأَسَالِيبِ كَلَامِهِمْ مِنَ الْأَشْعَارِ وَالْخُطَبِ وَالرَّسَائِلِ لَا سِيَّمَا فِي الْمَقَاطِعِ

Taftâzânî şöyle demiştir: «Yani aklımızla kavradığımız her şeyi çoğunlukla ifade etmeye güç yetirebiliriz; i'câz ise böyle değildir. Zira biz Allah'ın kelâmından, kelimeleri onların sözlerinin kelimeleri ve terkip biçimleri de [onların terkipleri gibi] olduğu halde, insanların ona muâraza etmesinin (karşılık verip benzerini getirmesinin) ve mislini ortaya koymasının mümkün olmadığını, Arap fasihlerinin hiçbir sözünün ona denk olamayacağını kesin olarak biliriz. Tıpkı bir sözün vezninin düzgün olduğunu, diğerinin ise olmadığını kesin olarak bildiğimiz gibi; yahut bir kimsede her bir uzvun olması gerektiği gibi bulunduğunu, diğerinde de böyle veya bundan daha aşağı olduğunu, fakat onda 'melâhat' (sevimlilik/çekicilik) adını verdiğimiz ve ne olduğunu tam olarak bilemediğimiz bir şeyin varlığını idrak ettiğimiz gibi. Musannife göre i'câzı idrak eden şey zevkten başkası değildir. O da sözün inceliklerini ve gizli güzellik yönlerini kavramaya mahsus idrakî bir güçtür. Şayet bu [güç] fıtraten mevcutsa ne âlâ; eğer kazanılmak istenirse meânî ve beyân ilimlerine özen göstermek, bunlarla uzun süre meşgul olup pratik yapmaktan başka bir yol yoktur. Şayet [insan] fıtrî zevk ile bu iki ilme uzun süre hizmet etmeyi bir araya getirirse, artık bunun ötesinde bir gaye yoktur. Dolayısıyla i'câz yönü belağat ve fesahat cinsinden bir husustur; Nazzâm ve Mûtezile'den bir grubun ileri sürdüğü gibi i'câzın, Allah'ın Arapları ona muâraza etmekten çevirdiği ve bu husustaki güçlerini çekip aldığı anlamındaki 'sarfe' ile olduğu şeklinde değildir. Yine bir topluluğun iddia ettiği gibi i'câzın, Kur'an üslûbunun şiirler, hutbeler ve mektuplar gibi onların söz üslûplarına -bilhassa durak yerlerinde (makta'larda)- aykırı olması sebebiyle olduğu şeklinde de değildir.

مِثْلَ يُؤْمِنُونَ وَيُنْفِقُونَ وَيَعْلَمُونَ (قَالَ السَّيِّدُ لَا سِيَّمَا فِي مَطَالِعِ السُّوَرِ وَمَقَاطِعِ الْآيِ) أَوْ بِسَلَامَتِهِ مِنَ التَّنَاقُضِ (قَالَ السَّيِّدُ مَعَ طُولِهِ

«yü'minûn», «yünfikūn» ve «ya'lemûn» gibi (Seyyid [Cürcânî]: 'Bilhassa sure başlarında ve ayet sonlarında' demiştir); yahut [iddia edildiği gibi] çelişkiden uzak olması (Seyyid [Cürcânî]: 'Son derece uzun olmasına rağmen' demiştir)

جِدًّا) أَوْ بِاشْتِمَالِهِ عَلَى الْإِخْبَارِ بِالْمُغَيَّبَاتِ وَالْكُلُّ فَاسِدٌ» . اهـ.

veya gayb haberlerini ihtiva etmesi sebebiyle değildir; [bu görüşlerin] hepsi batıldır.»

وَقَالَ السَّيِّدُ الْجُرْجَانِيُّ فَهَذِهِ أَقْوَالٌ خَمْسَةٌ فِي وَجْهِ الْإِعْجَازِ لَا سَادِسَ لَهَا.

Seyyid el-Cürcânî şöyle demiştir: İ'câz vechi hakkında altıncısı olmayan beş görüş işte bunlardır.

وَقَالَ السَّيِّدُ أَرَادَ الْمُصَنِّفَ أَنَّ الْإِعْجَازَ نَفْسَهُ وَإِنْ لَمْ يُمْكِنْ وَصْفُهُ وَكَشْفُهُ بِحَيْثُ يُدْرَكُ بِهِ لَكِنَّ الْأُمُورَ الْمُؤَدِّيَةَ إِلَى كَوْنِ الْكَلَامِ مُعْجِزًا أَعَنَى وُجُوهَ الْبَلَاغَةِ قَدْ تَحْتَجِبُ فَرُبَّمَا تَيَسَّرَ كَشْفُهَا لِيَتَقَوَّى بِذَلِكَ ذَوْقُ الْبَلِيغِ عَلَى مُشَاهَدَةِ الْإِعْجَازِ.

Seyyid yine şöyle demiştir: Müellif, i'câzın bizzat kendisini vasfedip onunla kavranacak şekilde açığa çıkarmanın mümkün olmasa da kelamın mucize olmasını sağlayan şeylerin -yani belağat veçhelerinin- bazen gizli kalabileceğini, fakat edibin zevkinin i'câzı müşahede hususunda bununla güçlenmesi için bunların açığa çıkarılmasının kolaylaşabileceğini kastetmiştir.

يُرِيدُ السَّيِّدُ بِهَذَا الْكَلَامِ إِبْطَالَ التَّدَافُعِ بَيْنَ قَوْلِ صَاحِبِ «الْمِفْتَاحِ» : يُدْرَكُ وَلَا يُمْكِنُ وَصْفُهُ إِذْ نَفَى الْإِمْكَانَ، وَبَيْنَ قَوْلِهِ نَعَمْ لِلْبَلَاغَةِ وُجُوهٌ مُتَلَثِّمَةٌ رُبَّمَا تَيَسَّرَتْ إِمَاطَةُ اللِّثَامِ عَنْهَا، فَأَثْبَتَ تَيَسُّرَ وَصْفِ وُجُوهِ الْإِعْجَازِ، بِأَنَّ الْإِعْجَازَ نَفْسَهُ لَا يُمْكِنُ كَشْفُ الْقِنَاعِ عَنْهُ، وَأَمَّا وُجُوهُ الْبَلَاغَةِ فَيُمْكِنُ كَشْفُ الْقِنَاعِ عَنْهَا.

Seyyid bu sözüyle «el-Miftâh» sahibinin imkânı nefyeden 'Kavranır fakat tavsif edilemez' sözü ile i'câz veçhelerini tavsif etmenin kolaylığını ispat eden 'Evet, belağatin peçeli veçheleri vardır, peçenin onların üzerinden kaldırılması kolaylaşabilir' sözü arasındaki çelişkiyi gidermek istemektedir; zira i'câzın bizzat kendisinin üzerindeki örtüyü kaldırmak mümkün değilken belağat veçhelerinin üzerindeki örtüyü kaldırmak mümkündür.

وَاعْلَمْ أَنَّهُ لَا شَكَّ فِي أَنَّ خُصُوصِيَّاتِ الْكَلَامِ الْبَلِيغِ وَدَقَائِقَهُ مُرَادَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى فِي كَوْنِ الْقُرْآنِ مُعْجِزًا وَمَلْحُوظَةً لِلْمُتَحَدَّيْنَ بِهِ عَلَى مِقْدَارِ مَا يَبْلُغُ إِلَيْهِ بَيَانُ الْمُبِينِ. وَإِنَّ إِشَارَاتٍ كَثِيرَةً فِي الْقُرْآنِ تَلْفِتُ الْأَذْهَانَ لِذَلِكَ وَيَحْضُرُنِي الْآنَ مِنْ ذَلِكَ أُمُورٌ: أَحَدُهَا: مَا

Bil ki, beliğ kelamın hususiyetleri ve incelikleri, Kur'an'ın bir mucize oluşunda Yüce Allah tarafından murat edilmiş ve açıkça beyan edenin beyanının ulaşabileceği ölçüde kendilerine meydan okunanlarca da mülahaza edilmiştir; bunda şüphe yoktur. Kur'an'daki birçok işaret zihinleri buna yöneltmektedir; şu anda hatırıma bunlardan bazı hususlar gelmektedir: Birincisi:

رَوَاهُ مُسْلِمٌ وَالْأَرْبَعَةُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: قَسَّمْتُ الصَّلَاةَ (أَيْ سُورَةِ الْفَاتِحَةِ) بَيْنِي وَبَيْنَ عَبْدِي نِصْفَيْنِ وَلِعَبْدِي مَا سَأَلَ: فَإِذَا قَالَ الْعَبْدُ: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: حَمِدَنِي عَبْدِي. وَإِذَا قَالَ: الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى أَثْنَى عَلَيَّ عَبْدِي. وَإِذا قَالَ: مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ قَالَ: مَجَّدَنِي عَبْدِي، وَقَالَ مَرَّةً: فَوَّضَ إِلَيَّ عَبْدِي، فَإِذَا قَالَ: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ قَالَ: هَذَا بَيْنِي وَبَيْنَ عَبْدِي وَلِعَبْدِي مَا سَأَلَ، فَإِذَا قَالَ: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ [الْفَاتِحَة: ٢- ٧] ، قَالَ: هَذَا لِعَبْدِي وَلِعَبْدِي مَا سَأَلَ.

Müslim ve dört [sünen sahibi]nin Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Yüce Allah buyurdu ki: Namazı (yani Fâtiha Suresi'ni) kulumla kendi aramda ikiye böldüm ve kuluma dilediği verilecektir. Kul: 'el-Hamdü lillâhi Rabbi'l-âlemîn' (Hamd âlemlerin Rabbi Allah'a mahsustur) dediğinde Yüce Allah: 'Kulum bana hamdetti' buyurur. Kul: 'er-Rahmâni'r-Rahîm' (O Rahmân'dır, Rahîm'dir) dediğinde Yüce Allah: 'Kulum beni sena etti' buyurur. Kul: 'Mâliki yevmi'd-dîn' (Din gününün sahibidir) dediğinde: 'Kulum beni temcid etti (yüceltti)' -bir defasında da: 'Kulum işini bana havale etti'- buyurur. Kul: 'İyyâke na'büdü ve iyyâke neste'în' (Yalnız sana kulluk eder ve yalnız senden yardım dileriz) dediğinde: 'Bu, benimle kulum arasındadır ve kuluma dilediği verilecektir' buyurur. Kul: [Fâtiha: 2-7] 'İhdina's-sırâta'l-müstekīm, sırâtallezîne en'amte aleyhim gayri'l-mağdûbi aleyhim veleddâllîn' (Bizi dosdoğru yola ilet; nimet verdiğin kimselerin yoluna, gazaba uğrayanların ve sapanlarınkine değil) dediğinde ise: 'Bu kuluma aittir ve kuluma dilediği verilecektir' buyurur.»

فَفِي هَذَا الْحَدِيثِ تَنْبِيهٌ عَلَى مَا فِي نَظْمِ فَاتِحَةِ الْكِتَابِ مِنْ خُصُوصِيَّةِ التَّقْسِيمِ إِذْ قَسَّمَ الْفَاتِحَةَ ثَلَاثَةَ أَقْسَامٍ. وَحُسْنُ التَّقْسِيمِ مِنَ الْمُحَسِّنَاتِ الْبَدِيعِيَّةِ، مَعَ مَا تَضَمَّنَهُ ذَلِكَ التَّقْسِيم من محسن التَّخَلُّصِ فِي قَوْلِهِ: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ،

Bu hadiste, Fâtiha'yı üç kısma ayırmış olması hasebiyle Fâtihatü'l-Kitâb'ın nazmındaki taksim hususiyetine bir dikkat çekme vardır. Hüsn-i taksim (güzel kısımlara ayırma) ise bedî' sanatlarındandır; bununla birlikte bu taksim, «İyyâke na'büdü ve iyyâke neste'în» (Yalnız sana kulluk eder ve yalnız senden yardım dileriz) sözünde hüsn-i tehallüs sanatını da tazammun etmektedir;

قَالَ: «هَذَا بَيْنِي وَبَيْنَ عَبْدِي»

nitekim: «Bu, benimle kulum arasındadır» buyurmuştur;

إِذْ كَانَ ذَلِكَ مَزِيجًا مِنَ الْقِسْمَيْنِ الَّذِي قَبْلَهُ وَالَّذِي بَعْدَهُ.

çünkü bu, kendisinden önceki ve sonraki iki kısmın bir mezcidir (harmanıdır).

وَفِي الْقُرْآنِ مُرَاعَاةُ التَّجْنِيسِ فِي غَيْرِ مَا آيَةٍ وَالتَّجْنِيسُ مِنَ الْمُحَسِّنَاتِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَهُمْ يَنْهَوْنَ عَنْهُ وَيَنْأَوْنَ عَنْهُ [الْأَنْعَام: ٢٦] .

Kur'an'da pek çok ayette cinas (tecnîs) gözetilmiştir; cinas da [bedîî] güzelleştiricilerdendir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bundandır: [En'âm: 26] «Onlar hem insanları ondan menederler hem de kendileri ondan uzak dururlar.»

وَفِيهِ التَّنْبِيه على محسّن الْمُطَابَقَةِ كَقَوْلِهِ: فَأَنَّهُ يُضِلُّهُ وَيَهْدِيهِ إِلى عَذابِ السَّعِيرِ

Onda tıbâk (tezat) sanatına da dikkat çekilmektedir; şu buyrukta olduğu gibi: «...Şüphesiz o onu saptırır ve alevli ateşin azabına iletir.»