Binûn

Mukaddimeler — 8. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

[الْحَج: ٤] .

[Hac: 4].

وَالتَّنْبِيهُ عَلَى مَا فِيهِ مِنْ تَمْثِيلٍ كَقَوْلِه تَعَالَى: وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها (١) لِلنَّاسِ وَما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ [العنكبوت: ٤٣] وَقَوْلِهِ: وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ [إِبْرَاهِيم: ٢٥] .

Yüce Allah'ın: «İşte biz bu misalleri (١) insanlara getiriyoruz; fakat onları ancak ilim sahipleri akleder (kavrar)» [Ankebût: 43] ve «Allah düşünüp öğüt alsınlar diye insanlara misaller verir» [İbrâhim: 25] buyruklarında olduğu gibi, onda yer alan temsile (temsîlî benzetmeye) de dikkat çekilmektedir.

وَلِذَا فَنَحْنُ نُحَاوِلُ تَفْصِيلَ شَيْءٍ مِمَّا أَحَاطَ بِهِ عِلْمُنَا مِنْ وُجُوهِ الْإِعْجَازِ:

Bu sebeple biz, i'câz (Kur'an'ın benzeri getirilemezliği) vechelerinden ilmimizin kuşatabildiği kadarıyla bir kısmını ayrıntılandırmaya çalışacağız:

نَرَى مِنْ أَفَانِينِ الْكَلَامِ الِالْتِفَاتَ وَهُوَ نَقْلُ الْكَلَامِ مِنْ أَحَدِ طُرُقِ التَّكَلُّمِ أَوِ الْخِطَابِ أَوِ الْغَيْبَةِ إِلَى طَرِيقٍ آخَرَ مِنْهَا، وَهُوَ بِمُجَرَّدِهِ مَعْدُودٌ مِنَ الْفَصَاحَةِ، وَسَمَّاهُ ابْنُ جِنِّي شَجَاعَةَ الْعَرَبِيَّةِ لِأَنَّ ذَلِكَ التَّغْيِيرَ يُجَدِّدُ نَشَاطَ السَّامِعِ فَإِذَا انْضَمَّ إِلَيْهِ اعْتِبَارٌ لَطِيفٌ يُنَاسِبُ الِانْتِقَالَ إِلَى مَا انْتُقِلَ إِلَيْهِ صَارَ مِنْ أَفَانِينِ الْبَلَاغَةِ وَكَانَ مَعْدُودًا عِنْدَ بُلَغَاءِ الْعَرَبِ مِنَ النَّفَائِسِ، وَقَدْ جَاءَ مِنْهُ فِي الْقُرْآنِ مَا لَا يُحْصَى كَثْرَةً مَعَ دِقَّةِ الْمُنَاسَبَةِ فِي الِانْتِقَالِ.

Söz sanatlarından biri olarak iltifâtı görmekteyiz; o da sözü mütekellim (birinci şahıs), hitap (ikinci şahıs) veya gaybet (üçüncü şahıs) üsluplarından birinden diğer bir üsluba aktarmaktır. Bu sanat, salt kendisi bile fesahatten sayılmaktadır. İbn Cinnî bunu "Arap dilinin cesareti/cüreti" olarak adlandırmıştır; çünkü bu tür bir değişiklik dinleyicinin dikkatini ve canlılığını tazeler. Şayet buna, geçiş yapılan üsluba uygun düşen latif bir nüans da eklenirse, işte o zaman belâgat sanatlarından olur ve Arap ediplerinin nezdinde en kıymetli cevherlerden sayılırdı. Kur'an'da ise bu geçişlerdeki ince münasebetlerle birlikte, sayılamayacak kadar çok iltifât sanatı yer almıştır.

وَكَانَ لِلتَّشْبِيهِ وَالِاسْتِعَارَةِ عِنْدَ الْقَوْمِ الْمَكَانُ الْقَصِيُّ وَالْقَدْرُ الْعَلِيُّ فِي بَابِ الْبَلَاغَةِ، وَبِهِ فَاقَ امْرُؤُ الْقَيْسِ وَنَبَهَتْ سُمْعَتُهُ، وَقَدْ جَاءَ فِي الْقُرْآنِ مِنَ التَّشْبِيهِ وَالِاسْتِعَارَةِ مَا أَعْجَزَ الْعَرَبَ كَقَوْلِهِ: وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْباً [مَرْيَم: ٤] وَقَوْلِهِ: وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ [الْإِسْرَاء: ٢٤] وَقَوْلِهِ: وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ [يس: ٣٧] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: ابْلَعِي ماءَكِ [هود: ٤٤] وَقَوْلِهِ: صِبْغَةَ اللَّهِ [الْبَقَرَة: ١٣٨] إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ مِنْ وُجُوهِ الْبَدِيعِ.

Teşbih (benzetme) ve istiâre (eğretileme), o kavim nezdinde belâgat alanında en uç noktada ve pek yüce bir mertebede bulunmaktaydı; İmruü'l-Kays bunlarla [diğer şairleri] geçmiş ve şöhreti parlamıştı. Kur'an'da ise Arapları âciz bırakan teşbih ve istiâreler gelmiştir; nitekim O'nun: «...ve baş bembeyaz alev aldı (saçlar ağardı)» [Meryem: 4], «Onlara alçakgönüllülük kanadını indir» [İsrâ: 24], «Gece de onlar için bir delildir; biz ondan gündüzü sıyırıp çekeriz...» [Yâsîn: 37], «...Suyunu yut!» [Hûd: 44] ve «Allah'ın boyası...» [Bakara: 138] buyrukları ile bedî' sanatlarının diğer vecheleri böyledir.

وَرَأَيْتُ مِنْ مَحَاسِنِ التَّشْبِيهِ عِنْدَهُمْ كَمَالَ الشَّبَهِ، وَرَأَيْتُ وَسِيلَةَ ذَلِكَ الِاحْتِرَاسَ وَأَحْسَنُهُ مَا وَقَعَ فِي الْقُرْآنِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فِيها أَنْهارٌ مِنْ ماءٍ غَيْرِ آسِنٍ وَأَنْهارٌ مِنْ لَبَنٍ لَمْ يَتَغَيَّرْ طَعْمُهُ وَأَنْهارٌ مِنْ خَمْرٍ لَذَّةٍ لِلشَّارِبِينَ [مُحَمَّد: ١٥] احْتِرَاسٌ عَنْ كَرَاهَةِ الطَّعَامِ وَأَنْهارٌ مِنْ عَسَلٍ مُصَفًّى [مُحَمَّد: ١٥] احْتِرَاسٌ عَنْ أَنْ تَتَخَلَّلَهُ أَقْذَاءٌ مِنْ بَقَايَا نَحْلِهِ.

Onların nezdinde teşbihin güzelliklerinden birinin benzeyişin tamlığı (kemâl-i şebeh) olduğunu, buna ulaşmanın vesilesinin de ihtiras (sakındırma) sanatı olduğunu gördüm. Bunun en güzeli ise Kur'an'da vuku bulanıdır; Yüce Allah'ın: «İçinde bozulmayan sudan ırmaklar, tadı değişmeyen sütten ırmaklar, içenlere lezzet veren şaraptan ırmaklar...» [Muhammed: 15] buyruğu yiyecek ve içeceğin nahoş olmasından bir ihtirastır; «...ve süzme baldan ırmaklar vardır» [Muhammed: 15] buyruğu da arı kalıntılarından kırıntı ve çöplerin ona karışmasından bir ihtirastır.

وَانْظُرِ التَّمْثِيلِيَّةَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ [الْبَقَرَة: ٢٦٦] الْآيَةَ فَفِيهِ إِتْمَامُ جِهَاتِ كَمَالِ تَحْسِينِ التَّشْبِيهِ لِإِظْهَارِ أَنَّ الْحَسْرَةَ عَلَى تَلَفِهَا أَشَدُّ. وَكَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكاةٍ- إِلَى قَوْلِهِ- يَكادُ زَيْتُها يُضِيءُ [النُّور: ٣٥] فَقَدْ ذَكَرَ مِنَ الصِّفَاتِ، وَالْأَحْوَالِ مَا فِيهِ مَزِيدُ وُضُوحِ الْمَقْصُودِ مِنْ شِدَّةِ الضِّيَاءِ، وَمَا فِيهِ تَحْسِينُ الْمُشَبَّهِ وَتَزْيِينُهُ بِتَحْسِينِ شِبْهِهِ، وَأَيْنَ مِنَ الْآيَتَيْنِ قَوْلُ كَعْبٍ:

Yüce Allah'ın şu ayetindeki temsîlî anlatıma bakınız: «Herhangi biriniz ister mi ki, altından ırmaklar akan hurma ve üzüm ağaçlarıyla dolu bir bahçesi olsun...» [Bakara: 266] ayetinde, o bahçenin yok olmasına duyulacak hasretin ne kadar şiddetli olduğunu ortaya koymak için teşbihin güzelleştirilmesine dair bütün kemâl cihetleri tamamlanmıştır. Kezâ Yüce Allah'ın: «O'nun nurunun misali bir kandillik gibidir... neredeyse yağı aydınlatacaktır» [Nûr: 35] ayetine kadar olan buyruğunda da ışığın şiddetinden kastedilen maksadın açıklığını artıran ve benzeyeni (müşebbeh), benzetilenin (müşebbehün bih) güzelliğiyle daha da güzelleştirip süsleyen pek çok sıfat ve hal zikredilmiştir. Bu iki ayetin yanında Kâ'b'ın şu sözü nerede kalır?:

شُجَّتْ بِذِي شَبَمٍ مِنْ مَاءِ مَحْنِيَةٍ ... صَافٍ بِأَبْطَحَ أَضْحَى وَهُوَ مَشْمُولُ

Vadi kıvrımının suyundan, soğuk bir suyla harmanlandı o şarap... Kuşluk vaktinde kuzey rüzgârıyla serinlemiş düzlükte duru bir suyla.

تَنْفِي الرِّيَاحُ الْقَذَى عَنْهُ وَأَفْرَطَهُ ... مِنْ صَوْبِ سَارِيَةٍ بِيضٌ يَعَالِيلُُ

Rüzgârlar ondan çer çöpü savurup uzaklaştırır; gece yağan yağmur bulutunun sağanağından arta kalan bembeyaz, kat kat köpüklü sular onu doldurup taşırmıştır.

إِنَّ نَظْمَ الْقُرْآنِ مَبْنِيٌّ عَلَى وَفْرَةِ الْإِفَادَةِ وَتَعَدُّدِ الدَّلَالَةِ، فَجُمَلُ الْقُرْآنِ لَهَا دَلَالَتُهَا الْوَضْعِيَّةُ التَّرْكِيبِيَّةُ الَّتِي يُشَارِكُهَا فِيهَا الْكَلَامُ الْعَرَبِيُّ كُلُّهُ، وَلَهَا دَلَالَتُهَا الْبَلَاغِيَّةُ الَّتِي يُشَارِكُهَا فِي مُجْمَلِهَا كَلَامُ الْبُلَغَاءِ وَلَا يَصِلُ شَيْءٌ مِنْ كَلَامِهِمْ إِلَى مَبْلَغِ بَلَاغَتِهَا.

Kur'an'ın nazmı, anlam zenginliği ve delaletlerin çokluğu üzerine kuruludur. Kur'an'ın cümlelerinin, bütün Arap kelâmının da paylaştığı vaz'î-terkîbî (söz dizimsel) delaletleri olduğu gibi, bütünü itibarıyla belîğ kimselerin kelâmının da ortak olduğu ancak onların sözlerinden hiçbirinin onun belâgat derecesine ulaşamadığı belâgî delaletleri de vardır.

وَلَهَا دَلَالَتُهَا الْمَطْوِيَّةُ وَهِيَ دَلَالَةُ مَا يُذْكَرُ عَلَى مَا يُقَدَّرُ اعْتِمَادًا عَلَى الْقَرِينَةِ، وَهَذِهِ الدَّلَالَةُ قَلِيلَةٌ فِي كَلَامِ الْبُلَغَاءِ وَكَثُرَتْ فِي الْقُرْآنِ مِثْلَ تَقْدِيرِ الْقَوْلِ وَتَقْدِيرِ الْمَوْصُوفِ وَتَقْدِيرِ الصِّفَةِ.

Ayrıca Kur'an cümlelerinin, karineye dayanılarak zikredilen lafzın takdir edilen manaya delaleti demek olan matvî (örtük) delaleti de vardır. Bu delalet türü ediplerin sözlerinde az bulunurken, sözün (kavl), mevsûfun veya sıfatın takdir edilmesi gibi örneklerle Kur'an'da pek çoktur.

وَلَهَا دَلَالَةُ مَوَاقِعِ جُمَلِهِ بِحَسَبِ مَا قَبْلَهَا وَمَا بَعْدَهَا، كَكَوْنِ الْجُمْلَةِ فِي مَوْقِعِ الْعِلَّةِ لِكَلَامٍ قَبْلَهَا، أَوْ فِي مَوْقِعِ الِاسْتِدْرَاكِ، أَوْ فِي مَوْقِعِ جَوَابِ سُؤَالٍ، أَوْ فِي مَوْقِعِ تَعْرِيضٍ أَوْ نَحْوِهِ. وَهَذِهِ الدَّلَالَةُ لَا تَتَأَتَّى فِي كَلَامِ الْعَرَبِ لِقَصْرِ أَغْرَاضِهِ فِي قَصَائِدِهِمْ وَخُطَبِهِمْ بِخِلَافِ الْقُرْآنِ، فَإِنَّهُ لَمَّا كَانَ مِنْ قَبِيلِ التَّذْكِيرِ وَالتِّلَاوَةِ سَمَحَتْ أَغْرَاضُهُ بِالْإِطَالَةِ، وَبِتِلْكَ الْإِطَالَةِ تَأَتَّى تَعَدُّدُ مَوَاقِعِ الْجُمَلِ وَالْأَغْرَاضِ.

Yine o cümlelerin, kendinden önceki ve sonraki ifadelere göre konumlanma delaleti de vardır; bir cümlenin kendinden önceki sözün gerekçesi (illet) konumunda olması, istidrâk (düzeltme) konumunda olması, bir sorunun cevabı konumunda olması veya ta'rîz (üstü kapalı dokundurma) ve benzeri bir konumda bulunması gibi. Bu delalet, kasidelerinde ve hutbelerinde maksatları kısa tutulduğu için Arap kelâmında tam olarak ortaya çıkamaz. Kur'an ise böyle değildir; zira o, bir hatırlatma (tezkîr) ve tilavet kabilinden olduğu için maksatları sözü uzatmaya (itnâba) elverişlidir ve bu genişlik sayesinde cümlelerin ve maksatların mevki çeşitliliği gerçekleşebilmiştir.

مِثَالُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَخَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ وَلِتُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ [الجاثية: ٢٢]- بَعْدَ قَوْلِهِ- أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ كَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَواءً مَحْياهُمْ وَمَماتُهُمْ ساءَ مَا يَحْكُمُونَ

Bunun örneği, Yüce Allah'ın: «Yoksa kötülükleri işleyip duranlar, kendilerini inanıp salih ameller işleyenler gibi kılacağımızı, hayatlarının ve ölümlerinin bir olacağını mı sandılar? Ne kötü hüküm veriyorlar!» [Câsiye: 21] buyruğunun ardından gelen: «Allah gökleri ve yeri hak ile ve her nefsin kazandığının karşılığını görmesi için yarattı; onlara haksızlık edilmez» [Câsiye: 22] buyruğudur.

[الجاثية: ٢١] فَإِنَّ قَوْلَهُ: وَخَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ إِلَى آخِرِهِ مُفِيدٌ بِتَرَاكِيبِهِ فَوَائِدَ مِنَ التَّعْلِيمِ وَالتَّذْكِيرِ، وَهُوَ لِوُقُوعِهِ عَقِبَ قَوْلِهِ: أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ اجْتَرَحُوا السَّيِّئاتِ

Zira: «Allah gökleri ve yeri yarattı...» ayeti sonuna kadar kendi terkibiyle talim ve tezkîr açısından pek çok fayda ifade etmektedir; ayrıca: «Yoksa kötülükleri işleyip duranlar... sandılar mı?» buyruğunun hemen peşinden gelmesi hasebiyle de,

وَاقِعٌ مَوْقِعَ الدَّلِيلِ عَلَى أَنَّهُ لَا يَسْتَوِي مَنْ عَمِلَ السَّيِّئَاتِ مَعَ مَنْ عَمِلَ الصَّالِحَاتِ فِي نَعِيمِ الْآخِرَةِ.

ahiret nimetleri hususunda kötülük işleyenlerle salih amel işleyenlerin bir olmayacağına dair bir delil konumunda yer almaktadır.

وَإِنَّ لِلتَّقْدِيمِ وَالتَّأْخِيرِ فِي وَضْعِ الْجُمَلِ وَأَجْزَائِهَا فِي الْقُرْآنِ دَقَائِقَ عَجِيبَةً كَثِيرَةً لَا يُحَاطُ بِهَا وَسَنُنَبِّهُ عَلَى مَا يَلُوحُ مِنْهَا فِي مَوَاضِعِهِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ. وَإِلَيْكَ مَثَلًا مِنْ ذَلِكَ يَكُونُ لَكَ عَوْنًا عَلَى اسْتِجْلَاءِ أَمْثَالِهِ. قَالَ تَعَالَى: إِنَّ جَهَنَّمَ كانَتْ مِرْصاداً لِلطَّاغِينَ مَآباً- إِلَى قَوْلِهِ- إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ مَفازاً حَدائِقَ وَأَعْناباً- إِلَى قَوْلِهِ- وَكَأْساً دِهاقاً لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا كِذَّاباً [النبأ: ٢١- ٣٥] فَكَانَ لِلِابْتِدَاءِ بِذِكْرِ جَهَنَّمَ مَا يُفَسِّرُ الْمَفَازَ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ لِلْمُتَّقِينَ مَفازاً أَنَّهُ الْجَنَّةُ لِأَنَّ الْجَنَّةَ مَكَانُ فَوْزٍ. ثُمَّ كَانَ قَوْلُهُ: لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً وَلا كِذَّاباً مَا يَحْتَمِلُ لِضَمِيرٍ (فِيهَا) مِنْ قَوْلِهِ: لَا يَسْمَعُونَ فِيها أَنْ يَعُودَ إِلَى كَأْساً دِهاقاً

Kur'an'da cümlelerin ve ögelerinin dizilişinde takdim ve tehirin (öne alma ve geriye bırakmanın), ihata edilemeyecek kadar çok ve hayranlık uyandırıcı incelikleri vardır; inşallah yeri geldikçe bunlardan beliren hususlara dikkat çekeceğiz. İşte sana, benzerlerini keşfetmende yardımcı olacak bir misal: Yüce Allah şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz cehennem pusuda beklemektedir; azgınlar için bir varış yeridir... Şüphesiz muttakiler için bir kurtuluş ve kazanç yeri (mefâz), bahçeler, bağlar... ve dopdolu kadehler vardır. Orada ne boş bir söz ne de yalan işitirler» [Nebe': 21-35]. Söze cehennemin zikriyle başlanması, «Şüphesiz muttakiler için bir mefâz vardır» buyruğundaki mefâz kelimesinin cennet olduğunu tefsir etmiştir; çünkü cennet bir kurtuluş ve kazanç yeridir. Sonra «Orada ne boş bir söz ne de yalan işitirler» buyruğundaki «Orada» (fîhâ) zamirinin «dopdolu kadehler»e dönme ihtimali doğmuştur;

وَتَكُونُ (فِي) لِلظَّرْفِيَّةِ الْمَجَازِيَّةِ أَيِ الْمُلَابَسَةِ أَوِ السَّبَبِيَّةِ أَيْ لَا يَسْمَعُونَ فِي مُلَابَسَةِ شُرْبِ الْكَأْسِ مَا يَعْتَرِي شَارِبِيهَاُُُُُُ

bu durumda (fî) edatı mecâzî zarfiyet yani beraberlik ya da sebebiyet ifade eder; yani o kadehten içme esnasında, dünyadaki içicilerin başına gelen

فِي الدُّنْيَا مِنَ اللَّغْوِ وَاللَّجَاجِ، وَأَنْ يَعُودَ إِلَى مَفازاً بِتَأْوِيلِهِ بِاسْمٍ مُؤَنَّثٍ وَهُوَ الْجَنَّةُ وَتَكُونُ (فِي) للظرفية الْحَقِيقَة أَيْ لَا يَسْمَعُونَ فِي الْجَنَّةِ كَلَامًا لَا فَائِدَةَ فِيهِ وَلَا كَلَامًا مُؤْذِيًا. وَهَذِهِ الْمَعَانِي لَا يَتَأَتَّى جَمِيعُهَا إِلَّا بِجُمَلٍ كَثِيرَةٍ لَوْ لَمْ يُقَدِّمْ ذِكْرَ جَهَنَّمَ وَلَمْ يُعَقِّبْ بِكَلِمَةِ مَفازاً. وَلَمْ يُؤَخِّرْ وَكَأْساً دِهاقاً وَلَمْ يُعَقِّبْ بِجُمْلَةِ: لَا يَسْمَعُونَ فِيها لَغْواً إِلَخْ.

boş söz ve çekişmeleri işitmezler. Ya da bu zamir, müennes bir isim olan cennet teviliyle «mefâz» kelimesine döner ve (fî) edatı hakiki zarfiyet bildirir; yani cennette faydasız hiçbir söz ve eziyet verici hiçbir kelâm işitmezler. Şayet cehennemin zikri öne alınmasaydı, ardından «mefâz» kelimesi getirilmeseydi, «ve dopdolu kadehler» geriye bırakılmasaydı ve peşinden «Orada ne boş bir söz işitirler...» cümlesi eklenmeseydi, bu manaların tamamı ancak pek çok cümleyle ifade edilebilirdi.

وَمِمَّا يَجِبُ التَّنْبِيهُ لَهُ أَنَّ مُرَاعَاةَ الْمَقَامِ فِي أَنْ يُنْظَمَ الْكَلَامُ عَلَى خُصُوصِيَّاتٍ بَلَاغِيَّةٍ هِيَ مُرَاعَاةٌ مِنْ مُقَوِّمَاتِ بَلَاغَةِ الْكَلَامِ وَخَاصَّةً فِي إِعْجَازِ الْقُرْآنِ، فَقَدْ تَشْتَمِلُ آيَةٌ مِنَ الْقُرْآنِ عَلَى خُصُوصِيَّاتٍ تَتَسَاءَلُ نَفْسُ الْمُفَسِّرِ عَنْ دَوَاعِيهَا وَمَا يَقْتَضِيهَا فَيَتَصَدَّى لِتَطَلُّبِ مُقْتَضَيَاتٍ لَهَا رُبَّمَا جَاءَ بِهَا مُتَكَلَّفَةً أَوْ مَغْصُوبَةً، ذَلِكَ لِأَنَّهُ لَمْ يَلْتَفِتْ إِلَّا إِلَى مَوَاقِعِ أَلْفَاظِ الْآيَةِ، فِي حَالِ أَنَّ مُقْتَضَيَاتِهَا فِي الْوَاقِعِ مَنُوطَةٌ بِالْمَقَامَاتِ الَّتِي نَزَلَتْ فِيهَا الْآيَةُ، مِثَالُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي سُورَةِ الْمُجَادَلَةِ [١٩] : أُولئِكَ حِزْبُ الشَّيْطانِ أَلا إِنَّ حِزْبَ الشَّيْطانِ هُمُ الْخاسِرُونَ ثُمَّ قَوْلُهُ: أُولئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ [المجادلة: ٢٢] فَقَدْ يَخْفَى مُقْتَضَى اجْتِلَابِ حَرْفِ التَّنْبِيهِ فِي افْتِتَاحِ كِلْتَا الْجُمْلَتَيْنِ فَيَأْوِي الْمُفَسِّرُ إِلَى تَطَلُّبِ مُقْتَضِهِ وَيَأْتِي بِمُقْتَضَيَاتٍ عَامَّةٍ مِثْلَ أَنْ يَقُولَ: التَّنْبِيهُ لِلِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ، وَلَكِنْ إِذَا قَدَّرْنَا أَنَّ الْآيَتَيْنِ نَزَلَتَا بِمَسْمَعٍ مِنَ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُؤْمِنِينَ جَمِيعًا عَلِمْنَا أَنَّ اخْتِلَافَ حَرْفِ التَّنْبِيهِ فِي الْأُولَى لِمُرَاعَاةِ إِيقَاظِ فَرِيقَيِ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُؤْمِنِينَ جَمِيعًا، فَالْأَوَّلُونَ لِأَنَّهُمْ يَتَظَاهَرُونَ بِأَنَّهُمْ لَيْسُوا مِنْ حِزْبِ الشَّيْطَانِ فِي نَظَرِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ هُمْ يَتَظَاهَرُونَ بِالْإِسْلَامِ فَكَأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ قَدْ عَرَفْنَا دَخَائِلَكُمْ، وَثَانِي الْفَرِيقَيْنِ وَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ نُبِّهُوا لِأَنَّهُمْ غَافِلُونَ عَنْ دَخَائِلِ الْآخَرِينَ فَكَأَنَّهُ يَقُولُ لَهُمْ تَيَقَّظُوا فَإِنَّ الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَ أَعْدَاءَكُمْ هُمْ أَيْضًا عَدُوٌّ لَكُمْ لِأَنَّهُمْ حِزْبُ الشَّيْطَانِ وَالشَّيْطَانُ عَدُوُّ اللَّهِ وَعَدُوُّ اللَّهِ عَدُوٌّ لَكُمْ! وَاجْتِلَابُ حَرْفِ التَّنْبِيهِ فِي الْآيَةِ الثَّانِيَةِ لِتَنْبِيهِ الْمُنَافِقِينَ إِلَى فَضِيلَةِ الْمُسْلِمِينَ لَعَلَّهُمْ يَرْغَبُونَ فِيهَا فَيَرْعَوْونَ عَنِ النِّفَاقِ، وَتَنْبِيهُ الْمُسْلِمِينَ إِلَى أَنَّ حَوْلَهُمْ فَرِيقًا لَيْسُوا مِنْ حِزْبِ اللَّهِ فَلَيْسُوا بِمُفْلِحِينَ لِيَتَوَسَّمُوا أَحْوَالَهُمْ حَقَّ التَّوَسُّمِ فَيُحَذِّرُوهُمْ.

Dikkat çekilmesi gereken hususlardan biri de şudur: Sözün belâgat inceliklerine göre dizilmesinde makamın gözetilmesi, sözün belâgatının -özellikle de Kur'an'ın i'câzının- temel unsurlarındandır. Kur'an'dan bir ayet, müfessirin zihninde sebeplerini ve gerektiricilerini sorgulatan hususiyetler içerebilir; bu durumda müfessir onlar için gerekçeler bulmaya girişir ve belki de tekellüflü (zorlama) veya yapmacık izahlar getirebilir. Bunun sebebi, ayetin lafızlarının dizilişinden başka bir şeye dikkat etmemiş olmasıdır; oysa gerçekte bu gerekçeler, ayetin indiği makamlara bağlıdır. Bunun misali Yüce Allah'ın Mücâdele Suresi'ndeki [19] şu buyruğudur: «İşte onlar şeytanın fırkasıdır. Dikkat edin! Şüphesiz şeytanın fırkası hüsrana uğrayanların ta kendileridir!» ardından gelen buyruk: «İşte onlar Allah'ın fırkasıdır. Dikkat edin! Şüphesiz Allah'ın fırkası kurtuluşa erenlerin ta kendileridir!» [Mücâdele: 22]. Her iki cümlenin başında tenbih edatının (elâ) getirilmesinin gerekçesi gizli kalabilir; bu yüzden müfessir bir gerekçe arayışına sığınır ve "Tenbih, haberin önemini vurgulamak içindir" gibi genel gerekçeler öne sürer. Fakat bu iki ayetin hem münafıkların hem de müminlerin işiteceği bir ortamda indiğini varsayarsak, birinci ayetteki tenbih edatının hem münafıkları hem de müminleri uyandırmak gayesini gözettiğini anlarız. Birinciler (münafıklar) uyarılmıştır, zira onlar müslüman görünerek müminlerin nazarında şeytanın fırkasından değillermiş gibi davranmaktadırlar; adeta Allah şöyle buyurmaktadır: 'Biz sizin iç yüzünüzü bildik.' İkinci zümre olan müminler ise diğerlerinin iç yüzünden gafil oldukları için uyarılmışlardır; adeta onlara şöyle denilmektedir: 'Uyanık olun! Zira düşmanlarınızı dost edinenler de sizin düşmanınızdır; çünkü onlar şeytanın fırkasıdır, şeytan Allah'ın düşmanıdır ve Allah'ın düşmanı da sizin düşmanınızdır!' İkinci ayette tenbih edatının getirilmesi ise münafıkları müslümanların faziletine dikkat çekmek içindir; belki ona imrenirler de nifaktan vazgeçerler. Müslümanlara yönelik uyarısı ise çevrelerinde Allah'ın fırkasından olmayan ve bu sebeple kurtuluşa eremeyecek bir zümrenin bulunduğunu bildirmek içindir; ta ki onların hallerini hakkıyla teşhis edip onlardan sakınsınlar.

وَمَرْجِعُ هَذَا الصِّنْفِ مِنَ الْإِعْجَازِ إِلَى مَا يُسَمَّى فِي عُرْفِ عُلَمَاءِ الْبَلَاغَةِ بِالنُّكَتِ الْبَلَاغِيَّةِ فَإِنَّ بُلَغَاءَهُمْ كَانَ تَنَافُسُهُمْ فِي وَفْرَةِ إِيدَاعِ الْكَلَامِ مِنْ هَذِهِ النُّكَتِ، وَبِذَلِكَ تَفَاضَلَ بُلَغَاؤُهُمْ، فَلَمَّا سَمِعُوا الْقُرْآنَ انْثَالَتْ عَلَى كُلِّ مَنْ سَمِعَهُ مِنْ بُلَغَائِهِمْ مِنَ النُّكَتِ الَّتِي تَفَطَّنَ

İ'câzın bu türünün dayanağı, belâgat âlimlerinin örfünde "belâgî nükteler" olarak adlandırılan hususlara dayanır. Zira Arapların edipleri sözü bu nüktelerle bolca donatma hususunda yarışırlardı ve aralarındaki üstünlük de bununla ortaya çıkardı. Kur'an'ı işittiklerinde ise, onu dinleyen ediplerin her birine farkına vardıkları öyle nükteler

لَهَا مَا لَمْ يَجِدْ مِنْ قُدْرَتِهِ قِبَلًا بِمِثْلِهِ، وَأَحْسَبُ أَنَّ كُلَّ بَلِيغٍ مِنْهُمْ قَدْ فَكَّرَ فِي الِاسْتِعَانَةِ بِزُمَلَائِهُُُُِ

akın edip geldi ki, kendi güçlerinde onun bir benzerini ortaya koyacak iktidarı bulamadılar. Kanaatimce onların her bir edibi, meslektaşlarından yardım almayı düşünmüş,

مِنْ أَهْلِ اللِّسَانِ فَعَلِمَ أَلَّا مَبْلَغَ بِهِمْ إِلَى التَّظَاهُرِ عَلَى الْإِتْيَانِ بِمِثْلِ الْقُرْآنِ فِيمَا عَهِدَهُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ ذَوْقِ زَمِيلِهِ.

fakat dil ehlinden arkadaşının zevk-i selîminden bildiği kadarıyla, Kur'an'ın bir benzerini getirmek için bir araya gelip yardımlaşsalar dahi güçlerinin buna asla yetmeyeceğini anlamıştır.

هَذَا كُلُّهُ بِحَسَبِ مَا بَلَغَتْ إِلَيْهِ قَرِيحَةُ كُلِّ وَاحِدٍ مِمَّنْ سَمِعَ الْقُرْآنَ مِنْهُمْ مِنَ التَّفَطُّنِ إِلَى نُكَتِ الْقُرْآنِ وَخَصَائِصِهِ. وَوَرَاءَ ذَلِكَ نُكَتٌ لَا يَتَفَطَّنُ إِلَيْهَا كُلُّ وَاحِدٍ، وَأَحْسَبُ أَنَّهُمْ تَآمَرُوا وَتَدَارَسُوا بَيْنَهُمْ فِي نَوَادِيهِمْ أَمْرَ تَحَدِّي الرَّسُولِ إِيَّاهُمْ بِمُعَارَضَةِ الْقُرْآنِ وَتَوَاصَفُوا مَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ بَعْضُ آيَاتِهِ الْعَالِقَةِ بِحَوَافِظِهِمْ وَأَسْمَاعِهِمْ مِنَ النُّكَتِ وَالْخَصَائِصِ وَأَوْقَفَ بَعْضُهُمْ بَعْضًا عَلَى مَا لَاحَ لَهُ مِنْ تِلْكَ الْخَصَائِصِ، وَفَكَّرُوا وَقَدَّرُوا وَتَدَبَّرُوا فَعَلِمُوا أَنَّهُمْ عَاجِزُونَ عَنِ الْإِتْيَانِ بِمِثْلِهَا إِنِ انْفَرَدُوا أَوِ اجْتَمَعُوا، وَلِذَلِكَ سَجَّلَ الْقُرْآنُ عَلَيْهِمْ عَجْزَهُمْ فِي الْحَالَتَيْنِ فَقَالَ تَارَةً: فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ [الْبَقَرَة: ٢٣] وَقَالَ لَهُمْ مَرَّةً: لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِيراً [الْإِسْرَاء: ٨٨] فَحَالَةُ اجْتِمَاعِهِمْ وَتَظَاهُرِهِمْ لَمْ تَكُنْ مَغْفُولًا عَنْهَا بَيْنَهُمْ ضَرُورَةَ أَنَّهُمْ مُتَّحَدَّوْنَ بِهَا.

Bütün bunlar, onlardan Kur'an'ı dinleyen her bir kimsenin Kur'an'ın nüktelerini ve hususiyetlerini kavrama hususunda kabiliyetinin (kârîhasının) ulaştığı dereceye göredir. Bunun da ötesinde, herkesin fark edemeyeceği nükteler vardır. Zannımca onlar meclislerinde, Resul'ün kendilerine Kur'an'ın benzerini getirme konusundaki meydan okumasını aralarında müzakere edip tartıştılar; hafızalarına ve kulaklarına yerleşen bazı ayetlerin ihtiva ettiği nükte ve özellikleri birbirlerine anlattılar; bazıları diğerlerine o özelliklerden kendi fark ettiklerini gösterdiler; düşündüler, ölçüp biçtiler ve inceden inceye tefekkür ettiler de ister tek başlarına olsunlar ister toplansınlar onun bir benzerini getirmekten âciz olduklarını bildiler. Bu sebepledir ki Kur'an her iki durumda da onların acziyetini tescil etti; bir defasında: «Haydi onun benzerinden bir sure getirin» [Bakara: 23] derken, bir başka defasında: «Birbirlerine arka çıksalar bile onun benzerini getiremezler» [İsrâ: 88] buyurdu. Zira onların toplanıp yardımlaşma hali aralarında göz ardı edilmiş değildi; çünkü zaten bununla meydan okunmuşlardı.

وَهَذِهِ النَّاحِيَةُ مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ مِنَ الْإِعْجَازِ هِيَ أَقْوَى نَوَاحِي إِعْجَازِ الْقُرْآنِ وَهِيَ الَّتِي يَتَحَقَّقُ بِهَا إِعْجَازُ أَقْصَرِ سُورَةٍ مِنْهُ. وَفِي هَذِهِ الْجِهَةِ نَاحِيَةٌ أُخْرَى وَهِيَ نَاحِيَةُ فَصَاحَةِ اللَّفْظِ وَانْسِجَامِ النَّظْمِ وَذَلِكَ بِسَلَامَةِ الْكَلَامِ فِي أَجْزَائِهِ ومجموعه مِمَّا يجزّ الثِّقَلَ إِلَى لِسَانِ النَّاطِقِ بِهِ، وَلُغَةُ الْعَرَبِ لُغَةٌ فَصِيحَةٌ وَأَهْلُهَا مَشْهُورُونَ بِفَصَاحَةِ الْأَلْسُنِ. قَالَ فَخْرُ الدِّينِ الرَّازِيُّ فِي «مَفَاتِيحِ الْغَيْبِ» : «إِنَّ الْمَحَاسِنَ اللَّفْظِيَّةَ غَيْرُ مَهْجُورَةٍ فِي الْكَلَامِ الْحُكْمِيِّ، وَالْكَلَامُ لَهُ جِسْمٌ وَهُوَ اللَّفْظُ وَلَهُ رُوحٌ وَهُوَ الْمَعْنَى وَكَمَا أَنَّ الْإِنْسَانَ الَّذِي نُوِّرَ رُوحَهُ بِالْمَعْرِفَةِ يَنْبَغِي أَنْ ينوّر جِسْمه بالنظامة، كَذَلِكَ الْكَلَامُ، وَرُبَّ كَلِمَةٍ حَكِيمَةٍ لَا تُؤَثِّرُ فِي النُّفُوسِ لِرَكَاكَةِ لَفْظِهَا» .

İ'câzın bu yönü, Kur'an i'câzının en kuvvetli vechesidir ve onun en kısa suresinin i'câzı da bununla gerçekleşmektedir. Bu cihette başka bir veche daha vardır ki o da lafız fesahati ve nazım ahengidir; bu da kelâmın parçalarında ve bütününde, onu telaffuz edenin diline ağırlık verecek şeylerden uzak olmasıyla sağlanır. Arap dili fasih bir dildir ve ehli de dillerinin fesahatiyle meşhurdur. Fahreddin er-Râzî «Mefâtîhu'l-Gayb»da şöyle demiştir: «Lafzî güzellikler hikmetli sözlerde terk edilmiş değildir. Kelâmın bir cesedi vardır ki o lafızdır; bir de ruhu vardır ki o da manadır. Tıpkı ruhu marifetle aydınlanan insanın bedenini de temizlikle güzelleştirmesi gerektiği gibi kelâm da böyledir. Nice hikmetli söz vardır ki lafzının bayağılığı (rekâketi) sebebiyle gönüllere tesir etmez.»

وَكَانَ مِمَّا يَعْرِضُ لِشُعَرَائِهِمْ وَخُطَبَائِهِمْ أَلْفَاظٌ وَلَهَجَاتٌ لَهَا بَعْضُ الثِّقَلِ عَلَى اللِّسَانِ، فَأَمَّا مَا يَعْرِضُ لِلْأَلْفَاظِ فَهُوَ مَا يُسَمَّى فِي عِلْمِ الْفَصَاحَةِ بِتَنَافُرِ حُرُوفِ الْكَلِمَةِ أَوْ تَنَافُرِ حُرُوفِ الْكَلِمَاتِ عِنْدَ اجْتِمَاعِهَا مِثْلَ: مُسْتَشْزِرَاتٍ وَالْكَنَهْبَلِ فِي مُعَلَّقَةِ امْرِئِ الْقَيْس، وسفنّجة والحفيدد فِي مُعَلَّقَةِ طَرْفَةَ، وَقَوْلِ الْقَائِلِ: وَلَيْسَ قُرْبَ قَبْرِ حَرْبٍ قَبْرُ.

Onların şair ve hatiplerinin sözlerinde dile bir miktar ağırlık veren lafızlar ve lehçeler zuhur edebilirdi. Lafızlarda ortaya çıkan durum, fesahat ilminde kelimenin harflerinin tenâfürü (uyumsuzluğu) veya bir araya geldiklerinde kelimelerin harflerinin tenâfürü olarak adlandırılan husustur; İmruü'l-Kays'ın Muallaka'sındaki "müsteşzirât" ve "el-kenehbel", Tarfe'nin Muallaka'sındaki "sefennece" ve "el-hufeyded" ile bir şairin «Ve leyse kurbe kabri Harbin kabru» (Harb'in kabrinin yakınında hiçbir kabir yoktur) sözünde olduğu gibi.

وَقَدْ سَلِمَ الْقُرْآنُ مِنْ هَذَا كُلِّهِ مَعَ تَفَنُّنِهِ فِي مُخْتَلِفِ الْأَغْرَاضِ وَمَا تَقْتَضِيهِ مِنْ تَكَاثُرِ الْأَلْفَاظِ، وَبَعْضُ الْعُلَمَاءِ أَوْرَدَ قَوْلَهُ تَعَالَى: أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ [يس: ٦٠] وَقَوْلَهُ: وَعَلى أُمَمٍ مِمَّنْ مَعَكَ [هود: ٤٨]

Kur'an ise, farklı maksatlardaki çeşitliliğine ve bunun gerektirdiği kelime çokluğuna rağmen bütün bunlardan tamamen uzaktır. Bazı âlimler, Yüce Allah'ın: «Ben size ahdetmedim mi (bildirmedim mi)?» [Yâsîn: 60] ve «...seninle beraber olan topluluklara...» [Hûd: 48] buyruklarını [tenâfüre örnek gösterip]

وَتَصَدَّى لِلْجَوَابِ، وَالصَّوَابُ أَنَّ ذَلِكَ غَيْرُ وَارِدٍ كَمَا قَالَهُ الْمُحَقِّقُونَ لِعَدَمِ بُلُوغِهِ حَدَّ الثِّقَلِ، وَلِأَنَّ حُسْنَ دَلَالَةِ اللَّفْظِ عَلَى الْمَعْنَى بِحَيْثُ لَا يَخْلُفُهُ فِيهَا

cevap vermeye kalkışmışlardır. Doğru olan ise muhakkik âlimlerin de belirttiği gibi, bunun bir tenâfür sayılmayacağıdır; zira bu ağırlık derecesine varmamıştır ve lafzın manaya, yerine başka bir lafzın geçemeyeceği şekilde

غَيْرُهُ مُقَدَّمٌ عَلَى مُرَاعَاةِ خِفَّةِ لَفْظِهِ.

mükemmel bir biçimde delalet etmesi, lafzın hafifliğinin gözetilmesinden daha önceliklidir.

فَقَدِ اتَّفَقَ أَئِمَّةُ الْأَدَبِ عَلَى أَنَّ وُقُوعَ اللَّفْظِ الْمُتَنَافِرِ فِي أَثْنَاءِ الْكَلَامِ الْفَصِيحِ لَا يُزِيلُ عَنْهُ وَصْفَ الْفَصَاحَةِ، فَإِنَّ الْعَرَبَ لَمْ يَعِيبُوا مُعَلَّقَةَ امْرِئِ الْقَيْسِ وَلَا مُعَلَّقَةَ طَرْفَةَ. قَالَ أَبُو الْعَبَّاسِ الْمُبَرِّدُ: «وَقَدْ يُضْطَرُّ الشَّاعِرُ الْمُفْلِقُ وَالْخَطِيبُ الْمِصْقَعُ وَالْكَاتِبُ الْبَلِيغُ فَيَقَعُ فِي كَلَامِ أَحَدِهِمُ الْمَعْنَى الْمُسْتَغْلَقُ وَاللَّفْظُ الْمُسْتَكْرَهُ فَإِذَا انْعَطَفَتْ عَلَيْهِ جَنْبَتَا الْكَلَامِ غَطَّتَا عَلَى عُوَارِهِ وَسَتَرَتَا مِنْ شَيْنِهِ» .

Edebiyat otoriteleri (eimme-i edeb), fasih bir kelâmın arasında tenâfürlü bir lafzın bulunmasının o kelâmın fesahat vasfını ortadan kaldırmayacağı hususunda ittifak etmişlerdir; nitekim Araplar ne İmruü'l-Kays'ın Muallaka'sını ne de Tarfe'nin Muallaka'sını ayıplamamışlardır. Ebu'l-Abbâs el-Müberred şöyle demiştir: «Bazen usta bir şair, belîğ bir hatip ve fasih bir yazar darda kalır da sözlerinde kapalı bir mana veya nahoş bir lafız yer alabilir; fakat sözün iki yanı onun üzerine bükülüp sarıldığında kusurunu örter ve ayıbını gizler.»

وَأَمَّا مَا يَعْرِضُ لِلَهَجَاتِ الْعَرَبِ فَذَلِكَ شَيْءٌ تَفَاوَتَتْ فِي مِضْمَارِهِ جِيَادُ أَلْسِنَتِهِمْ وَكَانَ الْمُجْلَى فِيهَا لِسَانَ قُرَيْشٍ وَمِنْ حَوْلِهَا مِنَ الْقَبَائِلِ الْمَذْكُورَةِ فِي الْمُقَدِّمَةِ السَّادِسَةِ وَهُوَ مِمَّا فُسِّرَ بِهِ حَدِيثُ: «أُنْزِلَ الْقُرْآنُ عَلَى سَبْعَةِ أَحْرُفٍ» ، وَلِذَلِكَ جَاءَ الْقُرْآنُ بِأَحْسَنِ اللَّهَجَاتِ وَأَخَفِّهَا وَتَجَنَّبَ الْمَكْرُوهَ مِنَ اللَّهَجَاتِ، وَهَذَا مِنْ أَسْبَابِ تَيْسِيرِ تَلَقِّي الْأَسْمَاعِ لَهُ وَرُسُوخِهِ فِيهَا. قَالَ تَعَالَى: وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ [الْقَمَر: ١٧] .

Arapların lehçelerinde ortaya çıkan durumlara gelince; bu, dillerinin yarış atlarının farklı dereceler gösterdiği bir alandır ve bu yarışta ipi en önde göğüsleyen Kureyş lehçesi ile Altıncı Mukaddime'de zikredilen çevresindeki kabilelerin lehçesi olmuştur. «Kur'an yedi harf üzere indirilmiştir» hadisinin tefsirlerinden biri de budur. Bu sebeple Kur'an, lehçelerin en güzeli ve en hafifiyle gelmiş, hoş karşılanmayan lehçelerden sakınmıştır. Kulakların onu rahatça kabul etmesinin ve gönüllere yerleşmesinin sebeplerinden biri de budur. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: «Andolsun biz Kur'an'ı öğüt alınsın diye kolaylaştırdık; yok mu hiç düşünen?» [Kamer: 17].

وَمِمَّا أَعُدُّهُ فِي هَذِهِ النَّاحِيَةِ صَرَاحَةَ كَلِمَاتِهِ بِاسْتِعْمَالِ أَقْرَبِ الْكَلِمَاتِ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ دَلَالَةً عَلَى الْمَعَانِي الْمَقْصُودَةِ، وَأَشْمَلِهَا لِمَعَانٍ عَدِيدَةٍ مَقْصُودَةٍ بِحَيْثُ لَا يُوجَدُ فِي كَلِمَاتِ الْقُرْآنِ كَلِمَةٌ تَقْصُرُ دَلَالَتُهَا عَنْ جَمِيعِ الْمَقْصُودِ مِنْهَا فِي حَالَةِ تَرْكِيبِهَا، وَلَا تَجِدُهَا مُسْتَعْمَلَةً إِلَّا فِي حَقَائِقِهَا مِثْلَ إِيثَارِ كَلِمَةِ حَرْدٍ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَغَدَوْا عَلى حَرْدٍ قادِرِينَ [الْقَلَم: ٢٥] إِذْ كَانَ جَمِيعُ مَعَانِي الْحَرْدِ صَالِحًا لِلْإِرَادَةِ فِي ذَلِكَ الْغَرَضِ، أَوْ مَجَازَاتٍ أَوِ اسْتِعَارَاتٍ أَوْ نَحْوِهَا مِمَّا تُنْصَبُ عَلَيْهِ الْقَرَائِنُ فِي الْكَلَامِ، فَإِنِ اقْتَضَى الْحَالُ تَصَرُّفًا فِي مَعْنَى اللَّفْظِ كَانَ التَّصَرُّفُ بِطَرِيقِ التَّضْمِينِ وَهُوَ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ أَتَوْا عَلَى الْقَرْيَةِ الَّتِي أُمْطِرَتْ مَطَرَ السَّوْءِ [الْفرْقَان: ٤٠] فَجَاءَ فِعْلُ أَتَوْا مُضَمَّنًا مَعْنَى مَرُّوا فَعُدِّيَ بِحَرْفِ عَلَى لِأَنَّ الْإِتْيَانَ تَعَدَّى إِلَى اسْمِ الْقَرْيَةِ وَالْمَقْصُودُ مِنْهُ الِاعْتِبَارُ بِمَآلِ أَهْلِهَا، فَإِنَّهُ يُقَالُ أَتَى أَرْضَ بَنِي فُلَانٍ وَمَرَّ عَلَى حَيِّ كَذَا. وَهَذِهِ الْوُجُوهُ كُلُّهَا لَا تُخَالِفُ أَسَالِيبَ الْكَلَامِ الْبَلِيغِ بَلْ هِيَ مَعْدُودَةٌ مِنْ دَقَائِقِهِ وَنَفَائِسِهِ الَّتِي تَقِلُّ نَظَائِرُهَا فِي كَلَامِ بُلَغَائِهِمْ لِعَجْزِ فِطْنَةِ الْأَذْهَانِ الْبَشَرِيَّةِ عَنِ الْوَفَاءِ بِجَمِيعِهَا.

Bu veche dahilinde saydığım hususlardan biri de, Arap dilinde kastedilen manalara delaleti en yakın ve hedeflenen pek çok manayı en kapsamlı şekilde içine alan kelimelerin kullanılması suretiyle lafızlarının sarih olmasıdır; öyle ki Kur'an kelimeleri içinde terkip halindeyken kendisinden kastedilen maksadın tamamını karşılamada yetersiz kalan hiçbir kelime bulunmaz. Yüce Allah'ın: «(Ürünleri devşirmeye) güçleri yetebilecek bir azim ve niyetle erkenden yola çıktılar» [Kalem: 25] ayetinde "hard" (حَرْد) kelimesinin tercih edilmesi gibi -çünkü 'hard' kelimesinin bütün manaları o maksatta kastedilmeye elverişlidir- kelimelerin hep hakikatlerinde veya karinelerle belirlenen mecaz, istiâre ve benzerlerinde kullanıldığını görürsün. Eğer durum lafzın manasında bir tasarruf gerektiriyorsa bu tasarruf tazmin yoluyla olmuştur ki bu da Kur'an'da çokça bulunur; tıpkı Yüce Allah'ın: «Andolsun onlar, felaket yağmuruna tutulmuş olan o beldeye uğramışlardı» [Furkan: 40] buyruğunda olduğu gibi. Burada 'etev' (أَتَوْا) fiili 'merrû' (مَرُّوا / uğradılar) manasını tazammun ederek 'alâ' harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır; zira gelmek (ityân) eylemi beldenin ismine taalluk etmiştir ve bundan maksat oranın ahalisinin akıbetinden ibret almaktır; nitekim 'falan oğullarının arazisine geldi' (etâ) ve 'şu kabilenin yurduna uğradı' (merra alâ) denir. Bütün bu vecheler belîğ kelâmın üsluplarına aykırı olmayıp bilakis insan zihninin dirayetinin tamamını ihata etmekten âciz kaldığı, ediplerinin kelâmında benzerleri pek az bulunan inceliklerinden ve nefis hususiyetlerinden sayılır.

وَأَمَّا الْجِهَةُ الثَّانِيَةُ: وَهِيَ مَا أَبْدَعَهُ الْقُرْآنُ مِنْ أَفَانِينِ التَّصَرُّفِ فِي أَسَالِيبِ الْكَلَامِ الْبَلِيغِ وَهَذِهِ جِهَةٌ مَغْفُولَةٌ مِنْ عِلْمِ الْبَلَاغَةِ، فَاعْلَمْ أَنَّ أَدَبَ الْعَرَبِ نَوْعَانِ شِعْرٌ وَنَثْرٌ، وَالنَّثْرُُُُُ

İkinci cihete gelince: Bu, Kur'an'ın belîğ kelâm üsluplarında ortaya koyduğu eşsiz tasarruf sanatlarıdır ki bu yön, belâgat ilminde ihmal edilmiş bir cihettir. Biliniz ki Arap edebiyatı şiir ve nesir olmak üzere iki kısımdır. Nesir ise

خَطَابَةٌ وَأَسْجَاعُ كُهَّانٍ، وَأَصْحَابُ هَذِهِ الْأَنْوَاعِ وَإِنْ تَنَافَسُوا فِي ابْتِكَارِ الْمَعَانِي وَتَفَاوَتُوا فِي تَرَاكِيبِ أَدَائِهَا فِي الشِّعْرِ فَهُمْ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الْأُسْلُوبِ قَدِ الْتَزَمُوا فِي أُسْلُوبَيِ الشِّعْرِ وَالْخَطَابَةِ

hitabet ve kâhinlerin seci'li sözleridir. Bu türlerin sahipleri, manaları icat etmede birbiriyle yarışıp şiirde bunların eda ediliş terkiplerinde farklı derecelerde olsalar da üslup bakımından şiir ve hitabet üsluplarında

طَرِيقَةً وَاحِدَةً تَشَابَهَتْ فُنُونُهَا فَكَادُوا لَا يَعُدُّونَ مَا أَلَّفُوهُ مِنْ ذَلِكَ حَتَّى إِنَّكَ لَتَجِدُ الشَّاعِرَ يَحْذُو حَذْوَ الشَّاعِرِ فِي فَوَاتِحِ الْقَصَائِدِ وَفِي كَثِيرٍ مِنْ تَرَاكِيبِهَا، فَكَمْ مِنْ قَصَائِدَ افْتُتِحَتْ بِقَوْلِهِمْ: «بَانَتْ سُعَادُ» لِلنَّابِغَةِ وَكَعْبِ بْنِ زُهَيْرٍ، وَكَمْ مِنْ شِعْرٍ افْتُتِحَ بِ:

sanatları birbirine benzeyen tek bir yönteme bağlı kalmışlardır; öyle ki bu hususta kaleme aldıkları kalıpların dışına neredeyse hiç çıkmazlardı. Hatta bir şairin kaside açılışlarında ve terkiplerin çoğunda bir başka şairin izini takip ettiğini görürsün; Nâbiğa ve Kâ'b b. Züheyr'e ait nice kasideler «Bânet Su'âd» (Suad ayrıldı) sözüyle açılmıştır ve nice şiirler şu mısrayla başlamıştır:

يَا خَلِيلَيَّ أَرْبِعَا وَاسْتَخْبِرَا

Ey iki dostum, durup bekleyin de haber sorun!

وَكَمْ مِنْ شِعْرٍ افْتُتِحَ بِ:

Ve nice şiirler şöyle başlamıştır:

يَا أَيُّهَا الرَّاكِبُ الْمُزْجِي مَطِيَّتَهُ ... وَقَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ فِي مُعَلَّقَتِهِ:

Ey bineğini hızla sevk eden süvari! ... İmruü'l-Kays da Muallaka'sında şöyle demiştir:

وُقُوفًا بِهَا صَحْبِي عَلَيَّ مَطِيَّهُمْ ... يَقُولُونَ لَا تَهْلِكْ أَسًى وَتَحَمَّلِ

Arkadaşlarım orada bineklerini üzerime durdurmuş: 'Kederden helak olma, dayan!' diyorlardı.

فَقَالَ طَرْفَةُ فِي مُعَلَّقَتِهِ بَيْتًا مُمَاثِلًا لَهُ سِوَى أَنْ كَلِمَةَ الْقَافِيَةِ مِنْهُ «وَتَجَلُّدِ» .

Bunun üzerine Tarfe de Muallaka'sında kafiye kelimesi olan «ve tecellüdi» (sabret) dışında onunla tamamen aynı olan bir beyit söylemiştir.

وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي خُطَبِهِمْ تَكَادُ تَكُونُ لَهْجَةً وَاحِدَةً وَأُسْلُوبًا وَاحِدًا فِيمَا بَلَغَنَا مِنْ خُطَبِ سَحْبَانَ وَقُسِّ بْنِ سَاعِدَةَ. وَكَذَلِكَ أَسْجَاعُ الْكُهَّانِ وَهِيَ قَدِ اخْتُصَّتْ بِقِصَرِ الْفِقْرَاتِ وَغَرَابَةِ الْكَلِمَاتِ. إِنَّمَا كَانَ الشِّعْرُ الْغَالِبُ عَلَى كَلَامِهِمْ، وَكَانَتِ الْخَطَابَةُ بِحَالَةِ نَدُورٍ لِنُدْرَةِ مَقَامَاتِهَا. قَالَ عُمَرُ «كَانَ الشِّعْرُ عِلْمَ الْقَوْمِ وَلَمْ يَكُنْ لَهُمْ عِلْمٌ أَصَحُّ مِنْهُ» فَانْحَصَرَ تَسَابُقُ جِيَادِ الْبَلَاغَةِ فِي مَيْدَانِ الْكَلَامِ الْمَنْظُومِ، فَلَمَّا جَاءَ الْقُرْآنُ وَلَمْ يَكُنْ شِعْرًا وَلَا سَجْعَ كُهَّانٍ، وَكَانَ مِنْ أُسْلُوبِ النَّثْرِ أَقْرَبَ إِلَى الْخَطَابَةِ، ابْتَكَرَ لِلْقَوْلِ أَسَالِيبَ كَثِيرَةً بَعْضَهَا تَتَنَوَّعُ بِتَنَوُّعِ الْمَقَاصِدِ، وَمَقَاصِدُهَا بِتَنَوُّعِ أُسْلُوبِ الْإِنْشَاءِ، فِيهَا أَفَانِينُ كَثِيرَةٌ فَيَجِدُ فِيهِ الْمُطَّلِعُ عَلَى لِسَانِ الْعَرَبِ بُغْيَتَهُ وَرَغْبَتَهُ، وَلِهَذَا قَالَ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ لَمَّا اسْتَمَعَ إِلَى قِرَاءَةِ النَّبِيءِ ﷺ: «وَاللَّهِ مَا هُوَ بِكَاهِنٍ، مَا هُوَ بِزَمْزَمَتِهِ وَلَا سَجْعِهِ، وَقَدْ عَرَفْنَا الشِّعْرَ كُلَّهُ رَجَزَهُ وَهَزَجَهُ، وَقَرِيضَهُ وَمَبْسُوطَهُ، وَمَقْبُوضَهُ مَا هُوَ بِشَاعِرٍ» .

Aynı şekilde onların hutbeleri hakkında da söylenecek söz şudur: Sahbân ve Kuss b. Sâide'nin bize ulaşan hutbelerinde görüldüğü üzere neredeyse tek bir lehçe ve tek bir üsluptan ibaretti. Kâhinlerin seci'li sözleri de böyledir; onlar da kısa fıkralar ve garip kelimelerle temayüz etmişti. Onların kelâmına hâkim olan yalnızca şiirdi; hitabet ise makamlarının nadirliği sebebiyle az bulunur bir haldeydi. Ömer [b. el-Hattâb] şöyle demiştir: «Şiir o kavmin ilmiydi ve onların bundan daha sahih bir ilmi yoktu.» Böylece belâgat atlarının yarışı manzum söz meydanına inhisar etmişti. Kur'an gelip de şiir veya kâhin seci'i olmayınca, nesir üslupları arasından da hitabete daha yakın bulununca, söz için pek çok üslup icat etti; bunların bir kısmı maksatların çeşitlenmesiyle çeşitlenir, maksatları da inşa üslubunun çeşitlenmesiyle farklılaşır. İçinde pek çok sanat vardır; dolayısıyla Arap diline vâkıf olan kimse onda aradığını ve arzuladığını bulur. İşte bu sebeple Velîd b. Mugīre, Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kıraatini dinlediğinde şöyle demiştir: «Vallahi o bir kâhin değildir; onun fısıltısı ve seci'i onda yoktur. Biz şiirin tamamını; recezini, hezecini, karîzini, mebsûtunu ve makbûzunu iyi biliriz; o bir şair de değildir.»

وَكَذَلِكَ وَصْفَهُ أُنَيْسَ بْنَ جُنَادَةَ الْغِفَارِيُّ الشَّاعِرُ أَخُو أَبِي ذَرٍّ حِينَ انْطَلَقَ إِلَى مَكَّةَ لِيَسْمَعَ مِنَ النَّبِيءِ ﷺ وَيَأْتِيَ بِخَبَرِهِ إِلَى أَخِيهِ فَقَالَ: «لَقَدْ سَمِعْتُ قَوْلَ الْكَهَنَةِ فَمَا هُوَ بِقَوْلِهِمْ، وَلَقَدْ وَضَعْتُهُ عَلَى أَقْرَاءِ الشِّعْرِ فَلَمْ يَلْتَئِمْ، وَمَا يَلْتَئِمُ عَلَى لِسَانٍ وَاحِدٍ بَعْدِي أَنَّهُ شِعْرٌ» ثُمَّ أَسْلَمَ. وَوَرَدَ مِثْلُ هَذِهِ الصِّفَةِ عَنْ عُتْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ وَالنَّضْرِ بْنِ الْحَارِثِ، وَالظَّاهِرُ أَنَُُُُّ

Aynı şekilde Ebû Zerr'in şair kardeşi Üneys b. Cünâde el-Gıfârî de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [bizzat] dinlemek ve haberini kardeşine getirmek üzere Mekke'ye gittiğinde onu şöyle nitelemiştir: «Kâhinlerin sözlerini dinledim; o [Kur'an], kesinlikle onların sözü değildir. Onu şiir yollarına vurdum (ölçülerine göre tarttım) fakat uyuşmadı. Benden sonra da hiçbir kimsenin dili onun şiir olduğunu söylemeye uyum sağlayamaz.» Sonra da Müslüman oldu. Benzer bir niteleme Utbe b. Rebîa ve Nadr b. el-Hâris'ten de nakledilmiştir. Zahir olan şudur ki

الْمُشْرِكِينَ لَمَّا لَمْ يَجِدُوا بُدًّا مِنْ إِلْحَاقِ الْقُرْآنِ بِصِنْفٍ مِنْ أَصْنَافِ كَلَامِهِمْ أَلْحَقُوهُ بِأَشْبَهِ

müşrikler Kur'an'ı kendi söz türlerinden birine dahil etmekten başka çare bulamayınca, onu kendisine en çok benzeyen

الْكَلَامِ بِهِ فَقَالُوا إِنَّهُ شِعْرٌ تَقْرِيبًا لِلدَّهْمَاءِ بِمَا عَهِدَهُ الْقَوْمُ مِنَ الْكَلَامِ الْجَدِيرِ بِالِاعْتِبَارِ مِنْ حَيْثُ مَا فِيهِ مِنْ دَقَائِقِ الْمَعَانِي وَأَحْكَامِ الِانْتِظَامِ وَالنُّفُوذِ إِلَى الْعُقُولِ، فَإِنَّهُ مَعَ بُلُوغِهِ أَقْصَى حَدٍّ فِي فَصَاحَةِ الْعَرَبِيَّةِ وَمَعَ طُولِ أَغْرَاضِهِ وَتَفَنُّنِ مَعَانِيهِ وَكَوْنِهِ نَثْرًا لَا شِعْرًا تَرَى أُسْلُوبَهُ يَجْرِي عَلَى الْأَلْسِنَةِ سَلِسًا سَهْلًا لَا تَفَاوُتَ فِي فَصَاحَةِ تَرَاكِيبِهِ، وَتَرَى حِفْظَهُ أَسْرَعَ مِنْ حِفْظِ الشِّعْرِ. وَقَدِ اخْتَارَ الْعَرَبُ الشِّعْرَ لِتَخْلِيدِ أَغْرَاضِهِمْ وَآدَابِهِمْ لِأَنَّ مَا يَقْتَضِيهِ من الْوَزْن يلجىء إِلَى التَّدْرِيبِ عَلَى أَلْفَاظٍ مُتَوَازِنَةٍ فَيُكْسِبُهَا ذَلِكَ التَّوَازُنُ تَلَاؤُمًا فَتَكُونُ سَلِسَةً عَلَى الْأَلْسُنِ، فَلِذَلِكَ انْحَصَرَ تَسَابُقُ جِيَادِ الْبَلَاغَةِ فِي الْكَلَامِ الْمَنْظُومِ، وَفُحُولُ الشُّعَرَاءِ مَعَ ذَلِكَ مُتَفَاوِتُونَ فِي سَلَاسَةِ الْكَلَامِ مَعَ تَسَامُحِهِمْ فِي أُمُورٍ كَثِيرَةٍ اغْتَفَرَهَا النَّاسُ لَهُمْ وَهِيَ الْمُسَمَّاةُ بِالضَّرُورَاتِ، بِحَيْثُ لَوْ كَانَ لِوَاحِدٍ مِنَ الْبَشَرِ أَنْ يَتَكَلَّفَ فَصَاحَةً لِمَا يَقُولُهُ مِنْ كَلَامٍ وَيُعَاوِدُ تَنْقِيحَهُ وَتَغْيِيرَ نظمه بإبدال لكلمات أَوْ بِالتَّقْدِيمِ لِمَا حَقُّهُ التَّأْخِيرُ أَوِ التَّأْخِيرِ لِمَا حَقُّهُ التَّقْدِيمُ، أَوْ حَذْفٍ أَوْ زِيَادَةٍ، لَقَضَى زَمَنًا مَدِيدًا فِي تَأْلِيفِ مَا يُقَدَّرُ بِسُورَةٍ مِنْ مُتَوَسِّطِ سُوَرِ الْقُرْآنِ، وَلَمَا سَلِمَ مَعَ ذَلِكَ مِنْ جُمَلٍ يَتَعَثَّرُ فِيهَا اللِّسَانُ. وَلَمْ يَدْعُ مَعَ تِلْكَ الْفَصَاحَةِ دَاعٍ إِلَى ارْتِكَابِ ضَرُورَةٍ أَوْ تَقْصِيرٍ فِي بَعْضِ مَا تَقْتَضِيهِ الْبَلَاغَةُ، فَبَنَى نَظْمُهُ عَلَى فَوَاصِلَ وَقَرَائِنَ مُتَقَارِبَةٍ فَلَمْ تَفُتْهُ سَلَاسَةُ الشِّعْرِ وَلَمْ تَرْزَحْ تَحْتَ قُيُودِ الْمِيزَانِ، فَجَاءَ الْقُرْآنُ كَلَامًا مَنْثُورًا وَلَكِنَّهُ فَاقَ فِي فَصَاحَتِهِ وَسَلَاسَتِهِ عَلَى الْأَلْسِنَةِ وَتَوَافُقِ كَلِمَاتِهِ وَتَرَاكِيبِهِ فِي السَّلَامَةِ مِنْ أَقَلِّ تَنَافُرٍ وَتَعَثُّرٍ عَلَى الْأَلْسِنَةِ. فَكَانَ كَوْنُهُ مِنَ النَّثْرِ دَاخِلًا فِي إِعْجَازِهِ، وَقَدِ اشْتَمَلَ الْقُرْآنُ عَلَى أَنْوَاعِ أَسَالِيبِ الْكَلَامِ الْعَرَبِيِّ وَابْتَكَرَ أَسَالِيبَ لَمْ يَكُونُوا يَعْرِفُونَهَا وَإِنَّ لِذَلِكَ التَّنْوِيعِ حِكْمَتَيْنِ دَاخِلَتَيْنِ فِي الإعجاز: أَولا هما ظُهُورُ أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِذْ قَدْ تَعَارَفَ الْأُدَبَاءُ فِي كُلِّ عَصْرٍ أَنْ يَظْهَرَ نُبُوغُ نَوَابِغِهِمْ عَلَى أَسَالِيبَ مُخْتَلِفَةٍ كُلٌّ يُجِيدُ أُسْلُوبًا أَوْ أُسْلُوبَيْنِ. الثَّانِيَة أَنْ يَكُونَ فِي ذَلِكَ زِيَادَة التحدي المتحدّين بِهِ بِحَيْثُ لَا يَسْتَطِيعُ أَحَدٌ أَنْ يَقُولَ إِنَّ هَذَا الْأُسْلُوبَ لَمْ تَسْبِقْ لِي مُعَالَجَتُهُ وَلَوْ جَاءَنَا بِأُسْلُوبٍ آخَرَ لَعَارَضْتُهُ.

söze dahil ettiler ve avam tabakasına kavmin ince manalar, sağlam intizam ve akıllara nüfuz etme bakımından itibara değer gördüğü sözü yaklaştırmak adına onun 'şiir' olduğunu söylediler. Zira o, Arapça fesahatinin en son zirvesine ulaşmış olmasıyla, geniş maksatları, zengin manaları ve şiir değil nesir olmasıyla birlikte üslubunun dillerde akıcı ve kolayca aktığını, terkiplerinin fesahatinde hiçbir dengesizlik bulunmadığını görürsün; ezberlenmesinin de şiirden daha hızlı olduğunu müşahede edersin. Araplar maksatlarını ve edebiyatlarını ebedîleştirmek için şiiri tercih etmişlerdi; çünkü veznin gerektirdiği yapı, vezinli lafızlar üzerinde temrin yapmayı zorunlu kılar ve bu ahenk onlara bir uyum kazandırarak dillerde akıcı hale getirir. Bu yüzden belâgat yarışçıları manzum kelâm meydanında toplanmıştı. Usta şairler dahi, insanların kendileri için hoş gördüğü ve 'zaruret-i şiiriyye' (şiir zaruretleri) denilen pek çok kusura müsamaha göstermelerine rağmen sözün akıcılığında farklı mertebelerdedirler. Öyle ki insanlardan biri söyleyeceği söze zoraki fesahat katmaya kalkışsa, kelimeleri değiştirerek, öne alınması gerekeni geriye bırakarak veya geriye bırakılması gerekeni öne alarak, ya da hazif ve ilavelerle nazmını tekrar tekrar düzeltip değiştirse, Kur'an'ın orta uzunluktaki surelerinden bir sure kadarını telif etmek için çok uzun bir zaman harcar ve yine de dilin takılıp tökezleyeceği cümlelerden kurtulamazdı. O üstün fesahatle birlikte hiçbir zarurete başvurma ya da belâgatın gerektirdiği hususlarda bir kusur işleme ihtiyacı doğmamış; nazmını birbirine yakın fasılalar ve seciler üzerine kurmuş, böylece ne şiirin akıcılığını yitirmiş ne de vezin zincirleri altında ezilmiştir. Böylece Kur'an mensur bir kelâm olarak gelmiş; fakat fesahatinde, dillerdeki akıcılığında ve kelimeleri ile terkiplerinin dillerde en küçük bir tenâfür ve tökezlemeden arınmış olmasındaki ahenginde [bütün sözleri] aşmıştır. Dolayısıyla onun nesir türünden olması da i'câzına dahil olmuştur. Kur'an, Arap kelâmının bütün üslup çeşitlerini ihtiva etmiş ve onların hiç bilmediği yepyeni üsluplar ortaya koymuştur. Bu üslup çeşitliliğinin i'câza dahil iki hikmeti vardır: Birincisi, onun Allah katından olduğunun ortaya çıkmasıdır; zira her çağın edebiyatçıları arasında bilinen bir gerçektir ki dâhilerin dehası farklı üsluplarda belirir ve herkes ancak bir veya iki üslupta mahirdir. İkincisi ise, bununla meydan okunan kimselere meydan okumanın daha da artırılmasıdır; öyle ki hiç kimse: 'Bu üslubu daha önce tecrübe etmemiştim, şayet bize başka bir üslupla gelseydi onun benzerini getirirdim' diyemesin.

نَرَى مِنْ أَعْظَمِ الْأَسَالِيبِ الَّتِي خَالَفَ بِهَا الْقُرْآنُ أَسَالِيبَ الْعَرَبِ أَنَّهُ جَاءَ فِي نَظْمِهِ بِأُسْلُوبٍ جَامِعٍ بَيْنَ مَقْصِدَيْهِ وَهُمَا: مَقْصِدُ الْمَوْعِظَةِ وَمَقْصِدُ التَّشْرِيعِ، فَكَانَ نَظْمُهُ يَمْنَحُ بِظَاهِرِهِ السَّامِعِينَ مَا يَحْتَاجُونَ أَنْ يَعْلَمُوهُ وَهُوَ فِي هَذَا النَّوْعِ يُشْبِهُ خُطَبَهُمْ، وَكَانَ فِي مَطَاوِي مَعَانِيهِ مَا يَسْتَخْرِجُ

Kur'an'ın Arap üsluplarından ayrıldığı en büyük üsluplardan birinin, nazmında iki gayesini yani mev'iza (öğüt) ve teşrî' (hüküm koyma) maksatlarını bir araya getiren kuşatıcı bir üslupla gelmiş olması olduğunu görmekteyiz. Nazmı zahiriyle dinleyenlere bilmeye muhtaç oldukları şeyleri vermektedir ki bu yönüyle onların hutbelerine benzer; manalarının kıvrımlarında ise

مِنْهُ الْعَالِمُ الْخَبِيرُ أَحْكَامًا كَثِيرَةً فِي التَّشْرِيعِ وَالْآدَابِ وَغَيْرِهَا، وَقَدْ قَالَ فِي الْكَلَامِ عَلَى بَعْضِهِ: وَما يَعْلَمُ تَأْوِيلَهُ إِلَّا اللَّهُ وَالرَّاسِخُونَ فِي الْعِلْمِ [آل عمرَان: ٧] هَذَا مِنْ حَيْثُ مَا لِمَعَانِيهِ مِنَ الْعُمُومِ وَالْإِيمَاءِ إِلَى الْعِلَلِ وَالْمَقَاصِدِ وَغَيْرِهَا.

uzman bir âlimin teşrî', ahlak ve diğer alanlarda pek çok hüküm çıkaracağı derinlikler barındırır. Nitekim Kur'an'ın bir kısmı hakkında: «Onun tevilini ancak Allah ve ilimde derinleşenler bilir» [Âl-i İmrân: 7] buyrulmuştur. Bu durum, onun manalarının umumiyetinden, illet ve maksatlara işaret etmesinden ve diğer hususiyetlerinden ileri gelmektedir.

وَمِنْ أَسَالِيبِهِ مَا أُسَمِّيهِ بِالتَّفَنُّنِ وَهُوَ بَدَاعَةُ تَنَقُّلَاتِهِ مِنْ فَنٍّ إِلَى فَنٍّ بِطَرَائِقِ الِاعْتِرَاض والتنظير والتذليل وَالْإِتْيَانِ بِالْمُتَرَادِفَاتِ عِنْدَ التَّكْرِيرِ تَجَنُّبًا لِثِقَلِ تَكْرِيرِ الْكَلِمِ، وَكَذَلِكَ الْإِكْثَارُ مِنْ أُسْلُوبِ الِالْتِفَاتِ الْمَعْدُودِ مِنْ أَعْظَمِ أَسَالِيبِ التَّفَنُّنِ عِنْدَ بُلَغَاءِ الْعَرَبِيَّةِ فَهُوَ فِي الْقُرْآنِ كَثِيرٌ، ثُمَّ الرُّجُوعُ إِلَى الْمَقْصُودِ فَيَكُونُ السَّامِعُونَ فِي نَشَاطٍ مُتَجَدِّدٍ بِسَمَاعِهِ وَإِقْبَالِهِمْ عَلَيْهِ، وَمَنْ أَبْدَعِ أَمْثِلَةِ ذَلِكَ قَوْلُهُ: مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِي اسْتَوْقَدَ نَارًا فَلَمَّا أَضاءَتْ مَا حَوْلَهُ ذَهَبَ اللَّهُ بِنُورِهِمْ وَتَرَكَهُمْ فِي ظُلُماتٍ لَا يُبْصِرُونَ صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَرْجِعُونَ. أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ فِيهِ ظُلُماتٌ وَرَعْدٌ وَبَرْقٌ يَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ مِنَ الصَّواعِقِ حَذَرَ الْمَوْتِ وَاللَّهُ مُحِيطٌ بِالْكافِرِينَ يَكادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصارَهُمْ كُلَّما أَضاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَإِذا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قامُوا وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ إِنَّ اللَّهَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ [الْبَقَرَة: ١٧- ٢٠] بِحَيْثُ كَانَ أَكْثَرُ أَسَالِيبِ الْقُرْآنِ مِنَ الْأَسَالِيبِ الْبَدِيعَةِ الْعَزِيزِ مِثْلِهَا فِي شِعْرِ الْعَرَبِ وَفِي نَثْرِ بُلَغَائِهِمْ مِنَ الخطباء وَأَصْحَاب بدائه الْأَجْوِبَةِ. وَفِي هَذَا التَّفَنُّنِ وَالتَّنَقُّلِ مُنَاسَبَاتٌ بَيْنَ الْمُنْتَقَلِ مِنْهُ وَالْمُنْتَقَلِ إِلَيْهِ هِيَ فِي مُنْتَهَى الرِّقَّةِ وَالْبَدَاعَةِ بِحَيْثُ لَا يَشْعُرُ سَامِعُهُ وَقَارِئُهُ بِانْتِقَالِهِ إِلَّا عِنْدَ حُصُولِهِ. وَذَلِكَ التَّفَنُّنُ مِمَّا يُعِينُ عَلَى اسْتِمَاعِ السَّامِعِينَ وَيَدْفَعُ سَآمَةَ الْإِطَالَةِ عَنْهُمْ، فَإِنَّ مِنْ أَغْرَاضِ الْقُرْآنِ اسْتِكْثَارَ أَزْمَانِ قِرَاءَتِهِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: عَلِمَ أَنْ لَنْ تُحْصُوهُ فَتابَ عَلَيْكُمْ فَاقْرَؤُا مَا تَيَسَّرَ مِنَ الْقُرْآنِ [المزمل: ٢٠] فَقَوْلُهُ مَا تَيَسَّرَ يَقْتَضِي الِاسْتِكْثَارَ بِقَدْرِ التَّيَسُّرِ، وَفِي تَنَاسُبِ أَقْوَالِهِ وَتَفَنُّنِ أَغْرَاضِهِ مَجْلَبَةٌ لِذَلِكَ التَّيْسِيرِ وَعَوْنٌ عَلَى التَّكْثِيرِ.

Onun üsluplarından biri de 'tefennün' (çeşitlendirme) olarak adlandırdığım sanattır; bu da itirâz (ara cümle), tenzîr (örnekleme), tezyîl (tamamlama) yollarıyla ve kelimeleri tekrarlamanın ağırlığından sakınmak için tekrarlarda eş anlamlı lafızlar getirmek suretiyle bir sanattan diğerine geçişteki eşsiz güzelliktir. Arap belîğleri nezdinde tefennün üsluplarının en büyüklerinden sayılan iltifât üslubunun bolca kullanılması da böyledir; bu da Kur'an'da çokça yer alır. Ardından asıl maksada dönülür; böylece dinleyiciler onu işitmekle ve ona yönelmekle sürekli yenilenen bir canlılık içinde olurlar. Bunun en parlak örneklerinden biri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: «Onların misali, bir ateş yakan kimsenin misali gibidir. Ateş çevresini aydınlatınca Allah onların nurunu giderdi ve onları karanlıklar içinde görmez halde bıraktı. Onlar sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler; artık dönemezler. Yahut gökten boşanan, içinde karanlıklar, gök gürültüsü ve şimşek bulunan bir yağmura tutulmuş kimseler gibidirler. Yıldırımlardan ölüm korkusuyla parmaklarını kulaklarına tıkarlar; oysa Allah kâfirleri çepeçevre kuşatmıştır. Şimşek neredeyse gözlerini alıverecek; önlerini her aydınlattığında onda yürürler, üzerlerine karanlık çökünce de dikilip kalırlar. Şayet Allah dileseydi onların işitmelerini ve görmelerini elbette giderirdi. Şüphesiz Allah her şeye kadirdir» [Bakara: 17-20]. Öyle ki Kur'an üsluplarının çoğu, Arap şiirinde, hatiplerin mensur sözlerinde ve hazırcevap kimselerin ani ifadelerinde benzeri pek az bulunan bedî' üsluplardan meydana gelmiştir. Bu tefennün ve geçişlerde, kendisinden geçilen ile kendisine geçilen husus arasında son derece zarif ve harikulade öyle münasebetler vardır ki, onu dinleyen ve okuyan kimse bu geçişi ancak vuku bulduğunda fark eder. Bu tefennün, dinleyicilerin dikkatle dinlemesine yardımcı olan ve sözün uzamasından doğacak bıkkınlığı gideren unsurlardandır; zira Kur'an'ın maksatlarından biri de Yüce Allah'ın: «O, sizin bunu sayamayacağınızı (vakitleri tam belirleyemeyeceğinizi) bildi de tevbenizi kabul etti; artık Kur'an'dan kolayınıza geleni okuyun» [Müzzemmil: 20] buyurduğu gibi onun okunacağı zamanları çoğaltmaktır. Ayetteki «kolayınıza geleni» ifadesi, kolay geldiği ölçüde çokça okumayı gerektirir; onun sözlerindeki tenasüp ve maksatlarındaki tefennün ise bu kolaylaştırmayı temin eden ve çoğaltmaya yardımcı olan bir vesiledir.

نُقِلَ عَنْ أَبِي بَكْرِ بْنِ الْعَرَبِيِّ أَنَّهُ قَالَ فِي كِتَابِهِ «سِرَاجِ الْمُرِيدِينَ» : «ارْتِبَاطُ آيِ الْقُرْآنِ بَعْضِهَا مَعَ بَعْضٍ حَتَّى تَكُونَ كَالْكَلِمَةِ الْوَاحِدَة متّسعة الْمعَانِي مُنْتَظِمَةِ الْمَبَانِي، عِلْمٌ عَظِيمٌ» وَنَقَلَ الزَّرْكَشِيُّ عَنْ عِزِّ الدِّينِ بْنِ عَبْدِ السَّلَامِ: «الْمُنَاسَبَةُ عِلْمٌ حَسَنٌ وَيُشْتَرَطُ فِي حُسْنِ ارْتِبَاطِ الْكَلَامِ أَنْ يَقَعَ فِي أَمْرٍ مُتَّحِدٍ مُرْتَبِطٍ أَوَّلُهُ بِآخِرِهِ فَإِنْ وَقَعَ عَلَى أَسْبَابٍ مُخْتَلِفَةٍ لَمْ يَقَعْ فِيهِ ارْتِبَاطٌ، وَالْقُرْآنُ نَزَلَ فِي نَيِّفٍ وَعِشْرِينَ سَنَةً فِي أَحْكَامٍ مُخْتَلِفَةٍ شُرِعَتْ لِأَسْبَابٍ مُخْتَلِفَةٍ، وَمَا كَانَ كَذَلِكَ لَا يَتَأَتَّى ربط بعضه بعض» .

Ebû Bekir b. el-Arabî'den «Sirâcu'l-Mürîdîn» adlı eserinde şöyle dediği nakledilmiştir: «Kur'an ayetlerinin, manaları geniş ve yapıları intizamlı tek bir kelime gibi olacak şekilde birbirine bağlanması muazzam bir ilimdir.» ez-Zerkeşî de İzzüddin b. Abdüsselâm'dan şöyle nakletmiştir: «Münasebet ilmi güzel bir ilimdir; sözün irtibatının güzel olabilmesi için, başı sonuna bağlı tek bir hususta vuku bulması şarttır; şayet farklı sebepler üzerine gelmişse onda bir irtibat bulunmaz. Kur'an ise yirmi küsur yılda, farklı sebeplerle meşru kılınan farklı hükümler hakkında inmiştir; böyle olan bir kelâmın bazı kısımlarının diğerine bağlanması mümkün olmaz.»

وَقَالَ شَمْسُ الدِّينِ مَحْمُودٌ الْأَصْفَهَانِيُّ فِي «تَفْسِيرِهِ» نَقْلًا عَنِ الْفَخْرِ الرَّازِيِّ أَنَّهُ قَالَ:

Şemseddin Mahmûd el-İsfahânî «Tefsîr»inde Fahrüddin er-Râzî'den naklen onun şöyle dediğini aktarmıştır:

«إِنَّ الْقُرْآنَ كَمَا أَنَّهُ مُعْجِزٌ بِسَبَبِ فَصَاحَةِ أَلْفَاظِهِ وَشَرَفِ مَعَانِيهِ هُوَ أَيْضًا مُعْجِزٌ بِسَبَبِ تَرْتِيبِهِ وَنَظْمِ آيَاتِهِ، وَلَعَلَّ الَّذِينَ قَالُوا إِنَّهُ مُعْجِزٌ بِسَبَبِ أُسْلُوبِهِ أَرَادُوا ذَلِكَ» .

«Kur'an, lafızlarının fesahati ve manalarının yüceliği sebebiyle mu'ciz olduğu gibi tertibi ve ayetlerinin nazmı sebebiyle de mu'cizdir; onun üslubu sebebiyle mu'ciz olduğunu söyleyenler de muhtemelen bunu kastetmişlerdir.»

إِنَّ بَلَاغَةَ الْكَلَامِ لَا تَنْحَصِرُ فِي أَحْوَالِ تَرَاكِيبِهِ اللَّفْظِيَّةِ، بَلْ تَتَجَاوَزُ إِلَى الْكَيْفِيَّاتِ الَّتِي تُؤَدَّى بِهَا تِلْكَ التَّرَاكِيبُ. فَإِنَّ سُكُوتَ الْمُتَكَلِّمِ الْبَلِيغِ فِي جُمْلَةٍ سُكُوتًا خَفِيفًا قَدْ يُفِيدُ مِنَ

Sözün belâgatı sadece lafzî terkiplerinin durumlarına münhasır kalmaz; bilakis bu terkiplerin eda edildiği keyfiyetlere (icra biçimlerine) de uzanır. Zira belîğ bir mütekellimin bir cümle içinde hafifçe susması (sekte yapması), bazen ifade edebilir...

التَّشْوِيقِ إِلَى مَا يَأْتِي بَعْدَهُ مَا يُفِيدُهُ إِبْهَامُ بَعْضِ كَلَامِهِ ثُمَّ تَعْقِيبُهُ بِبَيَانِهِ، فَإِذَا كَانَ مِنْ مَوَاقِعِ الْبَلَاغَةِ نَحْوَ الْإِتْيَانِ بِلَفْظِ الِاسْتِئْنَافِ الْبَيَانِيِّ، فَإِنَّ السُّكُوتَ عِنْدَ كَلِمَةٍ وَتَعْقِيبَهَا بِمَا بَعْدَهَا يَجْعَلُ مَا بَعْدَهَا بِمَنْزِلَةِ الِاسْتِئْنَافِ الْبَيَانِيِّ، وَإِنْ لَمْ يَكُنْهُ عَيْنَهُ، مِثَالُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ مُوسى إِذْ ناداهُ رَبُّهُ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُوىً [النازعات: ١٦] فَإِنَّ الْوَقْفَ عَلَى قَوْلِهِ (مُوسَى) يُحْدِثُ فِي نَفْسِ السَّامِعِ تَرَقُّبًا لِمَا يُبَيِّنُ حَدِيثَ مُوسَى، فَإِذَا جَاءَ بَعْدَهُ إِذْ ناداهُ رَبُّهُ إِلَخْ حَصَلَ الْبَيَانُ مَعَ مَا يَحْصُلُ عِنْدَ الْوَقْفِ عَلَى كَلِمَةِ (مُوسَى) مِنْ قَرِينَةٍ مِنْ قَرَائِنِ الْكَلَامِ لِأَنَّهُ عَلَى سَجْعَةِ الْأَلِفِ مِثْلَ قَوْلِهِ: طُوىً، طَغى [النازعات: ١٧] ، تَزَكَّى [النازعات: ١٨] ، إِلَخْ.

...sonrasına yönelik iştiyak uyandırma hususunda, sözün bir kısmının müphem bırakılıp ardından açıklanmasının sağladığı faydayı sağlayabilir. Belâgatın yerinde kullanımlarından biri istînâf-ı beyânî lafzı getirmek olduğu gibi, bir kelimede durup ardından sonrasını getirmek de -bizzat kendisi olmasa bile- sonrasını istînâf-ı beyânî konumuna getirir. Bunun örneği Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ مُوسى إِذْ ناداهُ رَبُّهُ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُوىً } “Musa'nın haberi sana geldi mi? Hani Rabbi ona mukaddes vadi Tuva'da seslenmişti” [en-Nâziât: 16]. Zira { مُوسَى } ifadesinde vakıf yapmak (durmak), dinleyicinin nefisinde Musa'nın haberini açıklayacak şeye dair bir intizar (beklenti) meydana getirir. Peşinden { إِذْ ناداهُ رَبُّهُ } ilh. gelince açıklama hasıl olur; bununla birlikte { مُوسَى } kelimesinde durulmasıyla sözün karinelerinden biri de gerçekleşmiş olur, çünkü o; { طُوىً }, { طَغى } [en-Nâziât: 17], { تَزَكَّى } [en-Nâziât: 18] ilh. buyruklarında olduğu gibi elif seci'si üzeredir.

وَقَدْ بَيَّنْتُ عِنْدَ تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: ذلِكَ الْكِتابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدىً لِلْمُتَّقِينَ [الْبَقَرَة:

Nitekim Yüce Allah'ın: { ذلِكَ الْكِتابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } “O kitap; kendisinde hiçbir şüphe yoktur, müttakîler için bir yol göstericidir” [el-Bakara:

٢] أَنَّكَ إِنْ وَقَفْتَ عَلَى كَلِمَةِ رَيْبَ كَانَ مِنْ قَبِيلِ إِيجَازِ الْحَذْفِ أَيْ لَا رَيْبَ فِي أَنَّهُ الْكِتَابُ فَكَانَتْ جُمْلَةُ فِيهِ هُدىً لِلْمُتَّقِينَ ابْتِدَاءَ كَلَامٍ وَكَانَ مُفَادُ حَرْفِ (فِي) اسْتِنْزَالَ طَائِرِ الْمُعَانِدِينَ أَيْ إِنْ لَمْ يَكُنْ كُلُّهُ هُدًى فَإِنَّ فِيهِ هُدًى، وَإِنْ وَصَلْتَ فِيهِ كَانَ مِنْ قَبِيلِ الْإِطْنَابِ وَكَانَ مَا بَعْدَهُ مُفِيدًا أَنَّ هَذَا الْكِتَابَ كُلَّهُ هُدًى.

2] buyruğunun tefsirinde, { رَيْبَ } kelimesi üzerinde durursan bunun hazif yoluyla îcâz kabilinden olacağını, yani [mananın] "onun [hakiki] kitap olduğunda hiçbir şüphe yoktur" şeklinde olacağını; böylece { فِيهِ هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } cümlesinin yeni bir başlangıç cümlesi sayılacağını ve { فِي } harfinin inatçıların hırçınlığını teskin etme manası ifade edeceğini, yani "şayet tamamı hidayet olmasa bile muhakkak ki içinde hidayet vardır" manasına geleceğini; şayet { فِيهِ } kelimesini bağlayarak [üzerinde durarak] okursan bunun ıtnâb kabilinden olacağını ve sonrasının bu kitabın tamamının hidayet olduğunu ifade edeceğini açıklamıştım.

وَمِنْ أَسَالِيبِ الْقُرْآنِ الْعُدُولُ عَنْ تَكْرِيرِ اللَّفْظِ وَالصِّيغَةِ فِيمَا عَدَا الْمَقَامَاتِ الَّتِي تَقْتَضِي التَّكْرِيرَ مِنْ تَهْوِيلٍ وَنَحْوِهِ، وَمِمَّا عُدِلَ فِيهِ عَنْ تَكْرِيرِ الصِّيغَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنْ تَتُوبا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما [التَّحْرِيم: ٤] فَجَاءَ بِلَفْظِ قُلُوبٍ جَمْعًا مَعَ أَنَّ الْمُخَاطَبَ امْرَأَتَانِ فَلم يقل قلبا كَمَا تَجَنُّبًا لِتَعَدُّدِ صِيغَةِ الْمُثَنَّى.

Kur'an'ın üsluplarından biri de korku salma (tehvîl) ve benzeri tekrarı gerektiren makamlar dışındaki yerlerde lafız ve sîga tekrarından kaçınmaktır. Sîga tekrarından kaçınılan yerlerden biri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { إِنْ تَتُوبا إِلَى اللَّهِ فَقَدْ صَغَتْ قُلُوبُكُما } “Eğer ikiniz Allah'a tevbe ederseniz ne âlâ, çünkü kalpleriniz eğrilmişti” [et-Tahrîm: 4]. Burada muhatap iki kadın olduğu halde { قُلُوبٍ } lafzı çoğul olarak getirilmiş; tesniye (ikil) sîgasının ardı ardına gelmesinden kaçınmak için { قَلْبَاكُمَا } denmemiştir.

وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالُوا مَا فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُكُورِنا وَمُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا [الْأَنْعَام: ١٣٩] فَرُوعِيَ مَعْنَى مَا الْمَوْصُولَةِ مَرَّةً فَأَتَى بِضَمِيرِ جَمَاعَةِ الْمُؤَنَّثِ وَهُوَ خالِصَةٌ، وَرُوعِيَ لَفْظُ مَا الموصولة فَأتي بِمحرم مُذَكَّرًا مُفْرَدًا.

Bunun bir örneği de Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَقالُوا مَا فِي بُطُونِ هذِهِ الْأَنْعامِ خالِصَةٌ لِذُكُورِنا وَمُحَرَّمٌ عَلى أَزْواجِنا } “Dediler ki: Bu hayvanların karınlarındakiler yalnızca erkeklerimize helal, kadınlarımıza ise haram kılınmıştır” [el-En'âm: 139]. Burada bir defasında sıla edatı olan { مَا }'nın manası gözetilerek müennes çoğul zamiri ile { خالِصَةٌ } getirilmiş; [diğerinde ise] sıla edatı olan { مَا }'nın lafzı gözetilerek müzekker ve müfred olarak { مُحَرَّمٌ } getirilmiştir.

إِنَّ الْمَقَامَ قَدْ يَقْتَضِي شَيْئَيْنِ مُتَسَاوِيَيْنِ أَوْ أَشْيَاءَ مُتَسَاوِيَةً فَيَكُونُ الْبَلِيغُ مُخَيَّرًا فِي أَحَدِهِمَا وَلَهُ ذِكْرُهُمَا تَفَنُّنًا وَقَدْ وَقَعَ فِي الْقُرْآنِ كَثِيرٌ مِنْ هَذَا:

Makam bazen birbirine denk iki şeyi yahut denk şeyleri gerektirebilir; bu durumda belîğ kimse ikisinden birini seçmekte muhayyerdir, tefennün (üslup çeşitliliği) gayesiyle ikisini de zikredebilir. Kur'an'da bunun pek çok örneği vuku bulmuştur:

مِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ: وَقُلْنا يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلا مِنْها رَغَداً بِوَاوِ الْعَطْفِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣٥] ، وَقَوْلُهُ فِي الْأَعْرَافِ [١٩] فَكُلا بِفَاءِ التَّفْرِيعِ وَكِلَاهُمَا مُطَابِقٌ لِلْمَقَامِ فَإِنَّهُ أَمْرٌ ثَانٍ وَهُوَ أَمْرٌ مُفَرَّعٌ عَلَى الْإِسْكَانِ فَيَجُوزُ أَنْ يُحْكَى بِكُلٍّ مِنَ الِاعْتِبَارَيْنِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٥٨] : وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْها وَفِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٦١] : وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا مِنْها فَعبر مرّة

Bunlardan biri, Bakara Suresi'nde [35] atıf vâv'ı ile { وَقُلْنا يَا آدَمُ اسْكُنْ أَنْتَ وَزَوْجُكَ الْجَنَّةَ وَكُلا مِنْها رَغَداً } “Ve dedik ki: Ey Âdem! Sen ve eşin cennete yerleşin ve ondan bol bol yiyin” buyrulması, A'râf Suresi'nde [19] ise tefrî' fâ'sı ile { فَكُلا } “yiyin” buyrulmasıdır. Her ikisi de makama uygundur; zira bu ikinci bir emirdir ve yerleşme emrine terettüp eden bir emirdir. Dolayısıyla her iki itibar ile de aktarılması caizdir. Yine bunlardan biri, Bakara Suresi'nde [58]: { وَإِذْ قُلْنَا ادْخُلُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ فَكُلُوا مِنْها } “Hani, 'Şu şehre girin de ondan dilediğiniz gibi yiyin' demiştik” buyrulması, A'râf Suresi'nde ise [161]: { وَإِذْ قِيلَ لَهُمُ اسْكُنُوا هذِهِ الْقَرْيَةَ وَكُلُوا مِنْها } “Hani onlara, 'Şu şehre yerleşin ve ondan yiyin' denilmişti” buyrulmasıdır. Bir defasında...

بادخلوا وَمرَّة باسكنوا، وَعَبَّرَ مَرَّةً بِوَاوِ الْعَطْفِ وَمَرَّةً بِفَاءِ التَّفْرِيعِ. وَهَذَا التَّخَالُفُ بَيْنَ الشَّيْئَيْنِ يُقْصَدُ لِتَلْوِينِ الْمَعَانِي الْمُعَادَةِ حَتَّى لَا تَخْلُوَ إِعَادَتُهَا عَنْ تَجَدُّدِ مَعْنًى وَتَغَايُرِ أُسْلُوبٍ، فَلَا تَكُونُ إِعَادَتُهَا مُجَرَّدَ تَذْكِيرٍ.

...{ ادْخُلُوا } ile, bir defasında da { اسْكُنُوا } ile ifade edilmiş; bir defasında atıf vâv'ı, bir defasında da tefrî' fâ'sı kullanılmıştır. İki durum arasındaki bu farklılık, tekrarlanan manaların renklendirilmesi maksadıyla yapılır; ta ki tekrar edilmeleri mana yenilenmesinden ve üslup farklılığından hâli kalmasın, böylece tekrarlanmaları salt bir hatırlatmadan ibaret olmasın.

قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» فِي تَفْسِيرِ قَوْله تَعَالَى: قالَ (١) رَبِّي يَعْلَمُ الْقَوْلَ فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ [٤] : «لَيْسَ بِوَاجِبٍ أَنْ يُجَاءَ بِالْآكَدِ فِي كُلِّ مَوْضِعٍ وَلَكِنْ يُجَاءُ بِالْوَكِيدِ تَارَةً وَبِالْآكَدِ أُخْرَى كَمَا يُجَاءُ بِالْحَسَنِ فِي مَوْضِعٍ وَبِالْأَحْسَنِ فِي غَيْرِهِ لِيَفْتَنَّ الْكَلَامَ افْتِنَانًا» .

el-Keşşâf'ta Enbiyâ Suresi'ndeki [4] Yüce Allah'ın: { قالَ (١) رَبِّي يَعْلَمُ الْقَوْلَ فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ } “[Peygamber] dedi ki: Rabbim gökte ve yerdeki her sözü bilir” buyruğunun tefsirinde şöyle denmiştir: «Her yerde en tekitli olanın getirilmesi vacip değildir; bilakis sözün üslup zenginliğine kavuşması için, bir yerde güzel olanın, başka bir yerde ise daha güzel olanın getirilmesi gibi, bazen tekitli olan, bazen de daha tekitli olan getirilir.»

وَمِنْهَا اتِّسَاعُ أَدَبِ اللُّغَةِ فِي الْقُرْآنِ. لَمْ يَكُنْ أَدَبُ الْعَرَبِ السَّائِرُ فِيهِمْ غَيْرَ الشِّعْرِ، فَهُوَ الَّذِي يُحْفَظُ وَيُنْقَلُ وَيَسِيرُ فِي الْآفَاقِ، وَلَهُ أُسْلُوبٌ خَاصٌّ مِنِ انْتِقَاءِ الْأَلْفَاظِ وَإِبْدَاعِ الْمَعَانِي، وَكَانَ غَيْرُهُ مِنَ الْكَلَامِ عَسِيرَ الْعُلُوقِ بِالْحَوَافِظِ، وَكَانَ الشِّعْرُ خَاصًّا بِأَغْرَاضٍ وَأَبْوَابٍ مَعْرُوفَةٍ أَشْهُرُهَا وَأَكْثَرُهَا النَّسِيبُ وَالْحَمَاسَةُ وَالرِّثَاءُ وَالْهِجَاءُ وَالْفَخْرُ، وَأَبْوَابٌ أُخَرُ لَهُمْ فِيهَا شِعْرٌ قَلِيلٌ وَهِيَ الْمُلَحُ وَالْمَدِيحُ. وَلَهُمْ مِنْ غَيْرِ الشِّعْرِ الْخُطَبُ، وَالْأَمْثَالُ، وَالْمُحَاوَرَاتُ: فَأَمَّا الْخُطَبُ فَكَانَتْ تُنْسَى بِانْتِهَاءِ الْمَقَامَاتِ الْمَقُولَةِ فِيهَا فَلَا يُحْفَظُ مِنْ أَلْفَاظِهَا شَيْءٌ، وَإِنَّمَا يَبْقَى فِي السَّامِعِينَ التَّأَثُّرُ بِمَقَاصِدِهَا زَمَانًا قَلِيلًا لِلْعَمَلِ بِهِ فَتَأَثُّرُ الْمُخَاطَبِينَ بِهَا جُزْئِيٌّ وَوَقْتِيٌّ. وَأَمَّا الْأَمْثَالُ فَهِيَ أَلْفَاظٌ قَصِيرَةٌ يُقْصَدُ مِنْهَا الِاتِّعَاظُ بِمَوَارِدِهَا، وَأَمَّا الْمُحَاوَرَاتُ فَمِنْهَا عَادِيَّةٌ لَا يَهْتَمُّونَ بِمَا تَتَضَمَّنُهُ إِذْ لَيْسَتْ مِنَ الْأَهَمِّيَّةِ بِحَيْثُ تُنْقَلُ وَتَسِيرُ، وَمِنْهَا مُحَاوَرَاتُ نَوَادٍ وَهِيَ الْمُحَاوَرَاتُ الْوَاقِعَةُ فِي الْمَجَامِعِ الْعَامَّةِ وَالْمُنْتَدَيَاتِ وَهِيَ الَّتِي أَشَارَ إِلَيْهَا لَبِيدٌ بِقَوْلِهِ:

Bunlardan biri de Kur'an'daki dil edebiyatının genişliğidir. Araplar arasında yaygın olan edebiyat şiirden başkası değildi; ezberlenen, nakledilen ve her tarafa yayılan oydu. Şiirin, lafızların seçilmesi ve manaların özgünce üretilmesi açısından kendine has bir üslubu vardı. Şiir dışındaki sözler ise hafızalarda zor tutunurdu. Şiir de belirli maksatlara ve bölümlere münhasırdı; bunların en meşhuru ve en yaygını nesîb, hamâset, mersiye, hiciv ve fahriyye idi. Bir de az sayıda şiir söyledikleri diğer türler vardı ki bunlar da müleh ve medih idi. Şiir dışında ise hitabeleri, atasözleri ve muhavereleri vardı. Hitabelere gelince, söylendikleri makamların bitmesiyle unutulur ve lafızlarından geriye hiçbir şey ezberlenmezdi; dinleyicilerde yalnızca onun maksatlarından etkilenme durumu, gereğince amel edilmesi için kısa bir süre kalırdı; dolayısıyla muhatapların bundan etkilenmesi cüz'î ve geçici idi. Atasözleri ise söylendikleri durumlardan ibret alınması kastedilen kısa ifadelerdi. Muhaverelere gelince, bunların bir kısmı sıradan konuşmalardı; nakledilip yayılacak derecede bir öneme sahip olmadığından içerdikleri şeylere ehemmiyet vermezlerdi. Bir kısmı da kulüp muhavereleri idi ki bunlar genel toplantılarda ve meclislerde gerçekleşen konuşmalardı. Lebîd'in şu sözüyle işaret ettiği de bunlardır:

وَكَثِيرَةٍ غُرَبَاؤُهَا مَجْهُولَةٍ ... تُرْجَى نَوَافِلُهَا وَيُخْشَى ذَامُهَا

«Nice meclisler vardır ki yabancıları çok, [hali] meçhuldür... İyilikleri umulur, kınanmasından korkulur.»

غُلْبٌ تَشَذَّرُ بِالذُّحُولِ كَأَنَّهَا ... جِنُّ الْبَدِيِّ رَوَاسِيًا أَقْدَامُهَاُُ

«Kan davaları sebebiyle öfkeyle kabaran, sanki ayakları [yere] çakılmış el-Bedî‘ cinleri gibi kalın boyunlu [adamlar vardır].»

أَنْكَرْتُ باطلها وَيُؤْت بحقهما ... عِنْدِي وَلَمْ يَفْخَرْ عَلَيَّ كِرَامُهَا

«Ben onların batılını reddettim, yanımda hakları verildi ve onların ileri gelenleri bana karşı böbürlenemedi.»

وَتِلْكَ مِثْلُ مَجَامِعِهِمْ عِنْدَ الْمُلُوكِ وَفِي مَقَامَاتِ الْمُفَاخَرَاتِ وَهِيَ نَادِرَةُ الْوُقُوعِ قَلِيلَةُ السَّيَرَانِ وَحِيدَةُ الْغَرَضِ، إِذْ لَا تَعْدُو الْمَفَاخِرُ وَالْمُبَالَغَاتُ فَلَا يُحْفَظُ مِنْهَا إِلَّا مَا فِيهِ نُكْتَةٌ أَوْ مُلْحَةٌ أَوْ فِقْرَاتٌ مَسْجُوعَةٌ مِثْلَ خِطَابِ امْرِئِ الْقَيْسِ مَعَ شُيُوخِ بَنِي أَسَدٍ. فَجَاءَ الْقُرْآنُ بِأُسْلُوبٍ فِي الْأَدَبِ غَضٍّ جَدِيدٍ صَالِحٍ لِكُلِّ الْعُقُولِ، مُتَفَنِّنٍ إِلَى أَفَانِينِ أَغْرَاضِ الْحَيَاةِ كُلِّهَا

Bu meclisler, hükümdarların yanındaki ve övünme yarışlarındaki toplantıları gibidir; vuku bulması nadir, yayılması az ve tek bir amaca yöneliktir; zira övünmelerin ve abartıların ötesine geçmez. Dolayısıyla İmruülkays'ın Benî Esed yaşlılarıyla olan hitabı gibi içinde bir nükte, bir letafet yahut seci'li fıkralar bulunanlar dışında bunlardan bir şey ezberlenmezdi. Kur'an ise edebiyatta taptaze, yepyeni, bütün akıllara hitap eden, hayatın bütün maksat ve alanlarına çeşit çeşit yönelen bir üslupla geldi.

مُعْطٍ لِكُلِّ فَنٍّ مَا يَلِيقُ بِهِ مِنَ الْمَعَانِي وَالْأَلْفَاظِ وَاللَّهْجَةِ، فَتَضَمَّنَ الْمُحَاوَرَةَ وَالْخَطَابَةَ وَالْجَدَلَ وَالْأَمْثَالَ (أَيِ الْكَلِمَ الْجَوَامِعَ) وَالْقِصَصَ وَالتَّوْصِيفَ وَالرِّوَايَةَ.

Her türe kendine yakışan mana, lafız ve tonu vermiş; böylece muhavereyi, hitabeti, cedeli, darbımeselleri (yani veciz sözleri), kıssaları, tasviri ve rivayeti bünyesinde toplamıştır.

وَكَانَ لِفَصَاحَةِ أَلْفَاظِهِ وَتَنَاسُبِهَا فِي تَرَاكِيبِهِ وَتَرْتِيبِهِ عَلَى ابْتِكَارِ أُسْلُوبِ الْفَوَاصِلِ الْعَجِيبَةِ الْمُتَمَاثِلَةِ فِي الْأَسْمَاعِ وَإِنْ لَمْ تَكُنْ مُتَمَاثِلَةَ الْحُرُوفِ فِي الْأَسْجَاعِ، كَانَ لِذَلِكَ سَرِيعَ الْعُلُوقِ بِالْحَوَافِظِ خَفِيفَ الِانْتِقَالِ وَالسَّيْرِ فِي الْقَبَائِلِ، مَعَ كَوْنِ مَادَّتِهِ وَلُحْمَتِهِ هِيَ الْحَقِيقَةَ دُونَ الْمُبَالَغَاتِ الْكَاذِبَةِ وَالْمُفَاخَرَاتِ الْمَزْعُومَةِ، فَكَانَ بِذَلِكَ لَهُ صَوْلَةُ الْحَقِّ وَرَوْعَةٌ لِسَامِعِيهِ، وَذَلِكَ تَأْثِيرٌ رُوحَانِيٌّ وَلَيْسَ بِلَفْظِيٍّ وَلَا مَعْنَوِيٍّ.

Lafızlarının fesahati, terkiplerindeki uyumu ve secilerdeki harfleri birebir aynı olmasa dahi kulaklarda aynı ahengi bırakan eşsiz fasılalar üslubunun getirdiği tertip sebebiyle Kur'an, hafızalarda hızla yer edinen, kabileler arasında kolayca aktarılıp yayılan bir mahiyete sahip olmuştur. Bununla birlikte onun özü ve dokusu, asılsız abartılar ve hayalî övünmeler değil, hakikatin ta kendisi idi; böylece onda hakkın heybeti ve dinleyenleri büyüleyen bir tesir bulunuyordu ki bu, lafzî yahut manevî olmaktan ziyade ruhanî bir etkidir.

وَقَدْ رَأَيْتُ الْمُحَسِّنَاتِ فِي الْبَدِيعِ جَاءَتْ فِي الْقُرْآنِ أَكْثَرَ مِمَّا جَاءَتْ فِي شِعْرِ الْعَرَبِ، وَخَاصَّةً الْجِنَاسَ كَقَوْلِهِ: وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً.

Bedî' ilmindeki edebî sanatların Kur'an'da Arap şiirinde olduğundan daha fazla yer aldığını gördüm; bilhassa cinas sanatı bunlardandır, nitekim Yüce Allah şöyle buyurur: { وَهُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعاً } “Onlar ise güzel iş yaptıklarını sanırlar”.

وَالطِّبَاقَ كَقَوْلِهِ: كُتِبَ عَلَيْهِ أَنَّهُ مَنْ تَوَلَّاهُ فَأَنَّهُ يُضِلُّهُ وَيَهْدِيهِ إِلى عَذابِ السَّعِيرِ [الْكَهْف: ١٠٤] وَقَدْ أَلَّفَ ابْنُ أَبِي الْإِصْبَعِ كِتَابًا فِي «بَدِيعِ الْقُرْآنِ» . وَصَارَ لِمَجِيئِهِ نَثْرًا أَدَبًا جَدِيدًا غَضًّا وَمُتَنَاوِلًا لِكُلِّ الطَّبَقَاتِ. وَكَانَ لِبَلَاغَتِهِ وَتَنَاسُقِهِ نَافِذُ الْوُصُولِ إِلَى الْقُلُوبِ حَتَّى وَصَفُوهُ بِالسِّحْرِ وَبِالشِّعْرِ: أَمْ يَقُولُونَ شاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ [الطّور: ٣٠] .

Ve tıbâk sanatı; nitekim şöyle buyurmaktadır: { كُتِبَ عَلَيْهِ أَنَّهُ مَنْ تَوَلَّاهُ فَأَنَّهُ يُضِلُّهُ وَيَهْدِيهِ إِلى عَذابِ السَّعِيرِ } “Onun hakkında şöyle yazılmıştır: Kim onu dost edinirse bilsin ki o kendisini saptırır ve alevli ateşin azabına sürükler” [el-Kehf: 104]. İbn Ebü'l-İsba' «Bedî'u'l-Kur'ân» adlı bir eser telif etmiştir. Kur'an, nesir olarak gelmesi hasebiyle taptaze yeni bir edebiyat ve bütün tabakaların ulaşabileceği bir kaynak haline gelmiştir. Belâgatı ve ahengi sebebiyle kalplere öyle derinlemesine nüfuz ediyordu ki onu sihirle ve şiirle nitelemişlerdi: { أَمْ يَقُولُونَ شاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ } “Yoksa onlar: 'O bir şairdir; onun başına zamanın felaketlerinin gelmesini bekliyoruz' mu diyorlar?” [et-Tûr: 30].

مبتكرات الْقُرْآن هَذَا وَلِلْقُرْآنِ مُبْتَكَرَاتٌ تَمَيَّزَ بِهَا نَظْمُهُ عَنْ بَقِيَّةِ كَلَامِ الْعَرَبِ.

Kur'an'ın Özgün Yönleri (Mübtekerât): Bununla birlikte Kur'an'ın, nazmının diğer Arap kelamından ayrıldığı birtakım özgün yenilikleri vardır.

فَمِنْهَا أَنَّهُ جَاءَ عَلَى أُسْلُوبٍ يُخَالِفُ الشِّعْرَ لَا مَحَالَةَ، وَقَدْ نَبَّهَ عَلَيْهِ الْعُلَمَاءُ الْمُتَقَدِّمُونَ، وَأَنَا أَضُمُّ إِلَى ذَلِكَ أَنَّ أسلوبه يُخَالف أسلوب الْخَطَابَةَ بَعْضَ الْمُخَالَفَةِ، بَلْ جَاءَ بِطَرِيقَةِ كِتَابٍ يُقْصَدُ حِفْظُهُ وَتِلَاوَتُهُ، وَذَلِكَ مِنْ وُجُوهِ إِعْجَازِهِ إِذْ كَانَ نَظْمُهُ عَلَى طَرِيقَةٍ مُبْتَكَرَةٍ لَيْسَ فِيهَا اتِّبَاعٌ لِطَرَائِقِهَا الْقَدِيمَةِ فِي الْكَلَامِ.

Bunlardan biri, onun şüphesiz şiire muhalif bir üslupla gelmiş olmasıdır ki önceki âlimler buna dikkat çekmişlerdir. Ben buna şunu da ekliyorum: Onun üslubu hitabet üslubuna da bir dereceye kadar muhaliftir; bilakis o, ezberlenmesi ve tilavet edilmesi kastedilen bir kitap tarzında gelmiştir. Nazmının, kelamdaki eski yöntemlere uymayan özgün bir yöntem üzere olması da onun i'câz vecihlerindendir.

وَأَعُدُّ مِنْ ذَلِكَ أَنَّهُ جَاءَ بِالْجُمَلِ الدَّالَّةِ عَلَى مَعَانٍ مُفِيدَةٍ مُحَرَّرَةً، شَأْنَ الْجُمَلِ الْعِلْمِيَّةِ وَالْقَوَاعِدِ التَّشْرِيعِيَّةِ، فَلم يَأْتِ بعمومات شَأْنُهَا التَّخْصِيصُ غَيْرَ مَخْصُوصَةٍ، وَلَا بِمُطْلَقَاتٍ تَسْتَحِقُّ التَّقْيِيدَ غَيْرَ مُقَيَّدَةٍ، كَمَا كَانَ يَفْعَلُهُ الْعَرَبُ لِقِلَّةِ اكْتِرَاثِهِمْ بِالْأَحْوَالِ الْقَلِيلَةِ وَالْأَفْرَادِ النَّادِرَةِ، مِثَالُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجاهِدُونَ [النِّسَاء: ٩٥] وَقَوْلُهُ: وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَيْرِ هُدىً مِنَ اللَّهِ [الْقَصَص:

Yine bunlardan biri olarak şunu sayarım: Kur'an, ilmî cümleler ve teşrîî kaideler gibi, faydalı manalara delalet eden cümleleri tam bir titizlikle getirmiştir. Arapların istisnaî durumlara ve nadir fertlere pek aldırış etmedikleri için yaptıkları gibi, tahsis edilmesi gereken umumi ifadeleri tahsissiz, takyit edilmesi gereken mutlak ifadeleri de kayıtsız bırakmamıştır. Bunun örneği Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { لَا يَسْتَوِي الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ وَالْمُجاهِدُونَ } “Müminlerden -özür sahibi olanlar dışında- [cihada gitmeyip] oturanlar ile cihat edenler bir olmaz” [en-Nisâ: 95] ve şu buyruğudur: { وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَيْرِ هُدىً مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir hidayet olmaksızın kendi hevasına uyandan daha sapık kim olabilir?” [el-Kasas:

٥٠] فَبَيَّنَ أَنَّ الْهَوَى قَدْ يَكُونُ مَحْمُودًا إِذا كَانَ هوى الْمَرْءِ عَنْ هُدًى، وَقَوْلُهُ: إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا [الْعَصْر: ٢، ٣] .

50]. Böylece kişinin hevası hidayetten kaynaklandığında hevanın övülebileceğini açıklamıştır. Bir diğer örnek de şu buyruğudur: { إِنَّ الْإِنْسانَ لَفِي خُسْرٍ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا } “Gerçekten insan hüsrandadır; ancak iman edenler müstesna” [el-Asr: 2-3].

وَمِنْهَا أَنْ جَاءَ عَلَى أُسْلُوبِ التَّقْسِيمِ وَالتَّسْوِيرِ وَهِيَ سُنَّةٌ جَدِيدَةٌ فِي الْكَلَامِ الْعَرَبِيِّ أَدْخَلَ بِهَا عَلَيْهِ طَرِيقَةَ التَّبْوِيبِ وَالتَّصْنِيفِ وَقَدْ أَوْمَأَ إِلَيْهَا فِي «الْكَشَّافِ» إِيمَاءً.

Bunlardan biri de taksim ve surelere ayırma üslubu üzere gelmiş olmasıdır ki bu, Arap kelamında yepyeni bir usuldür; onunla Arapçaya bablara ayırma ve tasnif etme yöntemini kazandırmıştır. el-Keşşâf'ta da buna üstü kapalı işaret edilmiştir.

وَمِنْهَا الْأُسْلُوبُ الْقَصَصِيُّ فِي حِكَايَةِ أَحْوَالِ النَّعِيمِ وَالْعَذَابِ فِي الْآخِرَةِ، وَفِي تَمْثِيلِ الْأَحْوَالِ، وَقَدْ كَانَ لِذَلِكَ تَأْثِيرٌ عَظِيمٌ عَلَى نُفُوسِ الْعَرَبِ إِذْ كَانَ فَنُّ الْقَصَصِ مَفْقُودًا مِنْ أَدَبِ الْعَرَبِيَّةِ إِلَّا نَادِرًا، كَانَ فِي بَعْضِ الشِّعْرِ كَأَبْيَاتِ النَّابِغَةِ فِي الْحَيَّةِ الَّتِي قَتَلَتِ الرَّجُلَ وَعَاهَدَتْ أَخَاهُ وَغَدَرَ بِهَا، فَلَمَّا جَاءَ الْقُرْآنُ بِالْأَوْصَافِ بُهِتَ بِهِ الْعَرَبُ كَمَا فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٤٤] مِنْ وَصْفِ أَهْلِ الْجَنَّةِ وَأَهْلِ النَّارِ وَأَهْلِ الْأَعْرَافِ: وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ إِلَخْ وَفِي سُورَةِ الْحَدِيدِ [١٣] : فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ الْآيَاتِ.

Bunlardan biri de ahiretteki nimet ve azap hallerinin anlatımında ve durumların tasvirinde kıssa üslubunun kullanılmasıdır. Bunun Arapların nefisleri üzerinde büyük bir etkisi olmuştur; zira Arap edebiyatında kıssa sanatı yok denecek kadar azdı, Nâbiğa'nın adamı öldüren, kardeşiyle ahitleşen ve sonunda adamın ona hıyanet ettiği yılan hakkındaki beyitleri gibi bazı şiirlerde nadiren bulunurdu. Kur'an bu tasvirlerle gelince Araplar hayretler içinde kalmıştır; nitekim A'râf Suresi'nde [44] cennet ehlinin, cehennem ehlinin ve A'râf ehlinin nitelendirilmesinde geçen: { وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ } “Cennet ehli cehennem ehline seslendi...” ilh. ve Hadîd Suresi'nde [13]: { فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ } “Aralarına bir sur çekildi...” ayetlerinde olduğu gibi.

وَمِمَّا يَتْبَعُ هَذَا أَنَّ الْقُرْآنَ يَتَصَرَّفُ فِي حِكَايَةِ أَقْوَالِ الْمَحْكِيِّ عَنْهُمْ فَيَصُوغُهَا عَلَى مَا يَقْتَضِيهِ أُسْلُوبُ إِعْجَازِهِ لَا عَلَى الصِّيغَةِ الَّتِي صَدَرَتْ فِيهَا، فَهُوَ إِذَا حَكَى أَقْوَالًا غَيْرَ عَرَبِيَّةٍ صَاغَ مَدْلُولَهَا فِي صِيغَةٍ تَبْلُغُ حَدَّ الْإِعْجَازِ بِالْعَرَبِيَّةِ، وَإِذَا حَكَى أَقْوَالًا عَرَبِيَّةً تَصَرَّفَ فِيهَا تَصَرُّفًا يُنَاسِبُ أُسْلُوبَ الْمُعَبِّرِ مِثْلَ مَا يَحْكِيهِ عَنِ الْعَرَبِ فَإِنَّهُ لَا يَلْتَزِمُ حِكَايَةَ أَلْفَاظِهِمْ بَلْ يَحْكِي

Buna bağlı olarak Kur'an, sözleri aktarılan kişilerin ifadelerini naklederken tasarrufta bulunur; onları sözün söylendiği kalıpla değil, kendi i'câz üslubunun gerektirdiği şekilde kalıba döker. Arapça olmayan sözleri aktardığında, onların medlulünü Arapça olarak i'câz derecesine ulaşan bir sîgada ifade eder. Arapça sözleri aktardığında ise, ifade edenin üslubuna uygun şekilde tasarrufta bulunur; nitekim Araplardan naklettiği sözlerde onların lafızlarını aynen aktarmayı iltizam etmez, bilakis...

حَاصِلَ كَلَامِهِمْ، وَلِلْعَرَبِ فِي حِكَايَةِ الْأَقْوَالِ اتِّسَاعٌ مَدَارُهُ عَلَى الْإِحَاطَةِ بِالْمَعْنَى دُونَ الْتِزَامِ الْأَلْفَاظِ، فَالْإِعْجَازُ الثَّابِتُ لِلْأَقْوَالِ الْمَحْكِيَّةِ فِي الْقُرْآنِ هُوَ إِعْجَازٌ لِلْقُرْآنِ لَا لِلْأَقْوَالِ الْمَحْكِيَّةِ.

...onların sözlerinin özünü aktarır. Arapların da söz aktarımında, lafızlara bağlı kalmaksızın manayı ihata etmeye dayanan geniş bir serbestisi vardır. Dolayısıyla Kur'an'da aktarılan sözler için sabit olan i'câz, aktarılan sözlerin kendisine değil bizzat Kur'an'a aittir.

وَمِنْ هَذَا الْقَبِيلِ حِكَايَةُ الْأَسْمَاءِ الْوَاقِعَةِ فِي الْقِصَصِ فَإِنَّ الْقُرْآنَ يُغَيِّرُهَا إِلَى مَا يُنَاسِبُ حُسْنَ مَوَاقِعِهَا فِي الْكَلَامِ مِنَ الْفَصَاحَةِ مِثْلَ تَغْيِيرِ شَاوِلَ إِلَى طَالُوتَ، وَتَغْيِيرِ اسْمِ تَارَحَ أَبِي إِبْرَاهِيمَ إِلَى آزَرَ.

Kıssalarda geçen isimlerin aktarılması da bu kabildendir; nitekim Kur'an bu isimleri fesahat bakımından sözdeki yerlerinin güzelliğine uygun hale getirmek üzere değiştirir. Şâûl isminin Tâlût'a, İbrahim'in babası Târah'ın isminin de Âzer'e dönüştürülmesi gibi.

وَكَذَلِكَ التَّمْثِيلُ فَقَدْ كَانَ فِي أَدَبِ الْعَرَبِ الْأَمْثَالُ وَهِيَ حِكَايَةُ أَحْوَالٍ مَرْمُوزٍ لَهَا بِتِلْكَ الْجُمَلِ الْبَلِيغَةِ الَّتِي قِيلَتْ فِيهَا أَوْ قِيلَتْ لَهَا الْمُسَمَّاةِ بِالْأَمْثَالِ، فَكَانَتْ تِلْكَ الْجُمَلُ مُشِيرَةً إِلَى تِلْكَ الْأَحْوَالِ، إِلَّا أَنَّهَا لَمَّا تَدَاوَلَتْهَا الْأَلْسُنُ فِي الِاسْتِعْمَالِ وَطَالَ عَلَيْهَا الْأَمَدُ نُسِيَتِ الْأَحْوَالُ الَّتِي وَرَدَتْ فِيهَا وَلَمْ يَبْقَ لِلْأَذْهَانِ عِنْدَ النُّطْقِ بِهَا إِلَّا الشُّعُورُ بِمَغَازِيهَا الَّتِي تُقَالُ لِأَجْلِهَا.

Aynı şekilde temsil de böyledir; zira Arap edebiyatında darbımeseller vardı. Bunlar, hakkında söylendiği veya hitap ettiği durumlara işaret eden ve mesel olarak adlandırılan belîğ cümlelerle sembolize edilmiş hallerin anlatımıydı. Dolayısıyla bu cümleler söz konusu hallere işaret ediyordu; ne var ki dillerde dolaşıp kullanımda uzun zaman geçince ortaya çıktıkları haller unutuldu ve telaffuz edildiklerinde zihinlerde yalnızca kendileri için söylendiği maksatların hissi kaldı.

أَمَّا الْقُرْآنُ فَقَدْ أَوْضَحَ الْأَمْثَالَ وَأَبْدَعَ تَرْكِيبَهَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمالُهُمْ كَرَمادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عاصِفٍ [إِبْرَاهِيم: ١٨] وَقَوْلِهِ: وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكانٍ سَحِيقٍ [الْحَج: ٣١] وَقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ إِلَى قَوْلِهِ: فَما لَهُ مِنْ

Kur'an'a gelince, o temsilleri açıklamış ve terkiplerini eşsiz kılmıştır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurur: { مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمالُهُمْ كَرَمادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عاصِفٍ } “Rablerini inkâr edenlerin durumu şudur: Onların amelleri, fırtınalı bir günde rüzgârın şiddetle savurduğu bir küle benzer” [İbrâhîm: 18]; { وَمَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَكَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّيْرُ أَوْ تَهْوِي بِهِ الرِّيحُ فِي مَكانٍ سَحِيقٍ } “Kim Allah'a ortak koşarsa sanki gökten düşmüş de kendisini kuşlar kapışmış veya rüzgâr onu uzak bir yere savurmuş gibidir” [el-Hacc: 31]; ve Yüce Allah'ın { وَالَّذِينَ كَفَرُوا أَعْمالُهُمْ كَسَرابٍ بِقِيعَةٍ يَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ } “İnkâr edenlerin amelleri ise düzlükteki serap gibidir; susayan onu [su] sanır...” ayetinden { فَما لَهُ مِنْ } ifadesine kadar...

نُورٍ

{ نُورٍ } “...[hiçbir] nuru [yoktur]”

[النُّور: ٣٩] وَقَوْلِهِ: وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَجِيبُونَ لَهُمْ بِشَيْءٍ إِلَّا كَباسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْماءِ لِيَبْلُغَ فاهُ وَما هُوَ بِبالِغِهِ [الرَّعْد: ١٤] .

“...artık onun hiçbir nuru yoktur” [en-Nûr: 39-40] buyruğuna kadar; ve şu buyruğudur: { وَالَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ لَا يَسْتَجِيبُونَ لَهُمْ بِشَيْءٍ إِلَّا كَباسِطِ كَفَّيْهِ إِلَى الْماءِ لِيَبْلُغَ فاهُ وَما هُوَ بِبالِغِهِ } “O'ndan başka yalvardıkları ise kendilerine hiçbir şekilde karşılık veremezler. Onların durumu, suya ulaşsın diye iki avucunu ona doğru açan kimse gibidir; oysa su onun ağzına ulaşacak değildir” [er-Ra'd: 14].

لَمْ يَلْتَزِمِ الْقُرْآنُ أُسْلُوبًا وَاحِدًا، وَاخْتَلَفَتْ سُوَرُهُ وَتَفَنَّنَتْ، فَتَكَادُ تَكُونُ لِكُلِّ سُورَةٍ لَهْجَةٌ خَاصَّةٌ، فَإِنَّ بَعْضَهَا بُنِيَ عَلَى فَوَاصِلَ وَبَعْضَهَا لَيْسَ كَذَلِكَ. وَكَذَلِكَ فَوَاتِحُهَا مِنْهَا مَا افْتُتِحَ بِالِاحْتِفَالِ كَالْحَمْدِ، وَيَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا [الْبَقَرَة: ١٠٤] ، والم ذلِكَ الْكِتابُ [الْبَقَرَة: ١، ٢] ، وَهِيَ قَرِيبٌ مِمَّا نُعَبِّرُ عَنْهُ فِي صِنَاعَةِ الْإِنْشَاءِ بِالْمُقَدِّمَاتِ. وَمِنْهَا مَا افْتُتِحَ بِالْهُجُومِ عَلَى الْغَرَضِ مِنْ أَوَّلِ الْأَمْرِ نَحْوَ: الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ [مُحَمَّد: ١] وبَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ [التَّوْبَة: ١] .

Kur'an tek bir üsluba bağlı kalmamış; sureleri farklılaşmış ve çeşitlilik göstermiştir. Neredeyse her surenin kendine has bir üslubu vardır; zira bazısı fasılalar üzerine kurulmuş, bazısı ise öyle değildir. Surelerin başlangıçları da böyledir: Kimi hamdele, { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman edenler!” [el-Bakara: 104] ve { الم ذلِكَ الْكِتابُ } “Elif. Lâm. Mîm. Bu kitap...” [el-Bakara: 1-2] gibi ihtimam ve görkemle başlamıştır ki bunlar inşa sanatında mukaddime diye ifade ettiğimiz şeye yakındır. Kimi de doğrudan maksada girilerek başlamıştır; nitekim: { الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ أَضَلَّ أَعْمالَهُمْ } “İnkâr edip de Allah yolundan alıkoyanların amellerini Allah boşa çıkarmıştır” [Muhammed: 1] ve { بَراءَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Allah ve Resulü'nden bir ültimatomdur” [et-Tevbe: 1] ayetlerinde olduğu gibi.

وَمِنْ أَبْدَعِ الْأَسَالِيبِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ الْإِيجَازُ وَهُوَ مُتَنَافَسُهُمْ وَغَايَةٌ تَتَبَارَى إِلَيْهَا فُصَحَاؤُهُمْ، وَقَدْ جَاءَ الْقُرْآنُ بِأَبْدَعِهِ إِذْ كَانَ- مَعَ مَا فِيهِ مِنَ الْإِيجَازِ الْمُبَيَّنِ فِي عِلْمِ الْمَعَانِي- فِيهِ إِيجَازٌ عَظِيمٌ آخَرُ وَهُوَ صَلُوحِيَّةُ مُعْظَمِ آيَاتِهِ لِأَنْ تُؤْخَذَ مِنْهَا مَعَانٍ مُتَعَدِّدَةٍ كُلُّهَا تَصْلُحُ لَهَا الْعِبَارَةُ بِاحْتِمَالَاتٍ لَا يُنَافِيهَا اللَّفْظُ، فَبَعْضُ تِلْكَ الِاحْتِمَالَاتِ مِمَّا يُمْكِنُ اجْتِمَاعُهُ، وَبَعْضُهَا إِن كَانَ فَرْضٌ وَاحِدٌ مِنْهُ يَمْنَعُ مِنْ فَرْضٍ آخَرَ فَتَحْرِيكُ الْأَذْهَانِ إِلَيْهِ وَإِخْطَارُهُ بِهَا يَكْفِي فِي حُصُولِ الْمَقْصِدِ مِنَ التَّذْكِيرِ بِهِ لِلِامْتِثَالِ أَوِ الِانْتِهَاءِ. وَقَدْ أَشَرْنَا إِلَى هَذَا فِي الْمُقَدِّمَةِ التَّاسِعَةِ.

Arap kelamındaki en eşsiz üsluplardan biri, aralarında rekabet konusu olan ve fasihlerinin ulaşmak için yarıştığı bir gaye niteliğindeki îcâzdır. Kur'an îcâzın en mükemmelini getirmiştir; zira meânî ilminde açıklanan îcâzın yanı sıra onda muazzam bir başka îcâz daha vardır: O da ayetlerinin çoğunun, lafzın ters düşmediği ihtimallerle ifadenin elverdiği çok sayıda mananın çıkarılmasına elverişli olmasıdır. Bu ihtimallerin bir kısmı bir arada bulunabilir türdendir; şayet bir ihtimal diğerini engelliyorsa bile zihinleri buna sevk etmek ve hatıra getirmek, emre uyulması yahut yasaktan sakınılması için yapılan hatırlatmanın gayesinin hasıl olmasında yeterlidir. Dokuzuncu Mukaddimede buna işaret etmiştik.

وَلَوْلَا إِيجَازُ الْقُرْآنِ لَكَانَ مَا يَتَضَمَّنُهُ مِنَ الْمَعَانِي فِي أَضْعَافِ مِقْدَارِ الْقُرْآنِ، وَأَسْرَارُ التَّنْزِيلِ وَرُمُوزُهُ فِي كُلِّ بَابٍ بَالِغَةٌ مِنَ اللُّطْفِ وَالْخَفَاءِ حَدًّا يَدِقُّ عَنْ تَفَطُّنِ الْعَالِمِ وَيَزِيدُ عَنْ تَبَصُّرِهِ، وَلا يُنَبِّئُكَ مِثْلُ خَبِيرٍ [فاطر: ١٤] .

Şayet Kur'an'ın îcâzı olmasaydı, onun içerdiği manalar Kur'an hacminin kat kat fazlasında yer alırdı. Tenzîlin sırları ve sembolleri her konuda âlimin kavrayışının ötesine geçecek ve basiretini aşacak derecede lütuf ve letafete, incelik ve gizliliğe ulaşmıştır. { وَلا يُنَبِّئُكَ مِثْلُ خَبِيرٍ } “Sana her şeyden haberdar olan [Allah] gibi hiç kimse haber veremez” [Fâtır: 14].

إِنَّكَ تَجِدُ فِي كَثِيرٍ مِنْ تَرَاكِيبِ الْقُرْآنِ حَذْفًا وَلَكِنَّكَ لَا تَعْثُرُ عَلَى حَذْفٍ يَخْلُو الْكَلَامُ مِنْ دَلِيلٍ عَلَيْهِ مِنْ لَفْظٍ أَوْ سِيَاقٍ، زِيَادَةً عَلَى جَمْعِهِ الْمَعَانِيَ الْكَثِيرَةَ فِي الْكَلَامِ الْقَلِيلِ، قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» فِي سُورَةِ الْمُدَّثِّرِ: «الْحَذْفُ وَالِاخْتِصَارُ هُوَ نَهْجُ التَّنْزِيلِ» قَالَ بَعْضُ بَطَارِقَةِ الرُّومِ لِعُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ لَمَّا سَمِعَ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَخْشَ اللَّهَ وَيَتَّقْهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ. [النُّور: ٥٢] «قَدْ جَمَعَ اللَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا أَنْزَلَ عَلَى عِيسَى مِنْ أَحْوَالِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ» وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَأَوْحَيْنا إِلى أُمِّ مُوسى أَنْ أَرْضِعِيهِ [الْقَصَص: ٧] الْآيَةَ، جَمَعَ بَيْنَ أَمْرَيْنِ وَنَهْيَيْنِ وَبِشَارَتَيْنِ، وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ: وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ [الْبَقَرَة: ١٧٩] مُقَابِلًا أَوْجَزَ كَلَامَ عُرِفَ عِنْدَهُمْ وَهُوَ «الْقَتْلُ أَنْفَى لِلْقَتْلِ» وَمِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقِيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ وَيا سَماءُ أَقْلِعِي [هود: ٤٤] وَلَقَدْ بَسَّطَ السَّكَّاكِيُّ فِي «الْمِفْتَاحِ» آخِرَ قِسْمِ الْبَيَانِ نَمُوذَجًا مِمَّا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ مِنَ الْبَلَاغَةِ وَالْفَصَاحَةِ،

Kur'an'ın birçok terkibinde hazif bulursun; fakat az sözde çok manayı toplamasına ilaveten, kelamda lafız yahut bağlam cihetiyle kendisine bir delil bulunmayan hiçbir hazfe rastlayamazsın. Müddessir Suresi'nde el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir: «Hazif ve ihtisar, Tenzîl'in yöntemidir.» Rum patriklerinden biri, Ömer b. el-Hattâb'a, Yüce Allah'ın: { وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَيَخْشَ اللَّهَ وَيَتَّقْهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْفائِزُونَ } “Kim Allah'a ve Resulüne itaat eder, Allah'tan korkar ve O'na karşı gelmekten sakınırsa işte onlar kurtulanların ta kendileridir” [en-Nûr: 52] buyruğunu işitince şöyle demiştir: «Allah bu ayette İsa'ya indirdiği dünya ve ahiret hallerini toplamıştır.» Yine bunlardan biri Yüce Allah'ın: { وَأَوْحَيْنا إِلى أُمِّ مُوسى أَنْ أَرْضِعِيهِ } “Musa'nın annesine: 'Onu emzir' diye vahyettik” [el-Kasas: 7] ayetidir; bu ayet iki emri, iki nehyi ve iki müjdeyi bir araya getirmiştir. Yine bunlardan biri, Araplar arasında bilinen en veciz söz olan «Öldürmek öldürmeyi en çok engelleyen şeydir» sözüne karşılık gelen: { وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ } “Kısasta sizin için hayat vardır” [el-Bakara: 179] buyruğudur. Yine bunlardan biri de Yüce Allah'ın: { وَقِيلَ يَا أَرْضُ ابْلَعِي ماءَكِ وَيا سَماءُ أَقْلِعِي } “Ve denildi ki: Ey yer, suyunu yut! Ve ey gök, sen de tut!” [Hûd: 44] buyruğudur. es-Sekkâkî «el-Miftâh»ın beyan bölümünün sonunda bu ayetin içerdiği belâgat ve fesahatten bir numuneyi genişçe açıklamıştır.

وَتَصَدَّى أَبُو بَكْرٍ الْبَاقِلَّانِيُّ فِي كِتَابِهِ الْمُسَمَّى «إِعْجَازَ الْقُرْآنِ» إِلَى بَيَانِ مَا فِي سُورَةِ النَّمْلِ مِنَ الْخَصَائِصِ فَارْجِعْ إِلَيْهِمَا.

Ebû Bekir el-Bâkıllânî de «İ'câzü'l-Kur'ân» adlı kitabında Neml Suresi'nde bulunan incelikleri açıklamaya girişmiştir; bu iki esere müracaat ediniz.

وَأَعُدُّ مِنْ أَنْوَاعِ إِيجَازِهِ إِيجَازَ الْحَذْفِ مَعَ عَدَمِ الِالْتِبَاسِ، وَكَثُرَ ذَلِكَ فِي حَذْفِ الْقَوْلِ، وَمِنْ أَبْدَعِ الْحَذْفِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فِي جَنَّاتٍ يَتَساءَلُونَ عَنِ الْمُجْرِمِينَ مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ [المدثر: ٤٠- ٤٣] أَيْ يَتَذَاكَرُونَ شَأْنَ الْمُجْرِمِينَ فَيَقُولُ مَنْ عَلِمُوا شَأْنَهُمْ سَأَلْنَاهُمْ فَقُلْنَا مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ. قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» قَوْلُهُ: مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ لَيْسَ بِبَيَانٍ لِلتَّسَاؤُلِ عَنْهُمْ وَإِنَّمَا هُوَ حِكَايَةُ قَوْلِ الْمَسْئُولِينَ، أَيْ أَنَّ الْمَسْئُولِينَ يَقُولُونَ لِلسَّائِلِينَ قُلْنَا لَهُمْ مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ قَالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ اهـ.

Kur'an'ın îcâz türlerinden biri olarak kapalılığa yol açmayan hazif yoluyla îcâzı sayarım; bu durum sözün hazfinde pek çoktur. Hazfin en güzellerinden biri Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { فِي جَنَّاتٍ يَتَساءَلُونَ عَنِ الْمُجْرِمِينَ مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ } “Onlar cennetlerdedirler; suçluların durumunu birbirlerine sorarlar: Sizi Sekar'a ne sürükledi?” [el-Müddessir: 40-42]. Yani suçluların halini müzakere ederler; onların halini bilenler de 'Biz onlara sorduk ve: Sizi Sekar'a ne soktu dedik' derler. el-Keşşâf'ta şöyle denmiştir: { مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ } ifadesi onların birbirine sormasının beyanı değildir; aksine bu, kendilerine soru sorulanların sözünün aktarımıdır; yani soru sorulanlar soranlara şöyle derler: 'Biz onlara: Sizi Sekar'a ne soktu dedik, onlar da: Biz namaz kılanlardan değildik dediler' [el-Keşşâf].

وَمِنْهُ حَذْفُ الْمُضَافِ كَثِيرًا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ. [الْبَقَرَة: ١٧٧] وَحَذْفُ الْجُمَلِ الَّتِي يَدُلُّ الْكَلَامُ عَلَى تَقْدِيرِهَا نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ [الشُّعَرَاء: ٦٣] إِذِ التَّقْدِيرُ فَضَرَبَ فَانْفَلَقَ. وَمِنْ ذَلِكَ الْإِخْبَارُ عَنْ أَمْرٍ خَاصٍّ بِخَبَرٍ يَعُمُّهُ وَغَيْرَهُ لِتَحْصُلَ فَوَائِدُ: فَائِدَةُ الْحُكْمِ الْعَامِّ، وَفَائِدَةُ الْحُكْمِ الْخَاصِّ، وَفَائِدَةُ أَنَّ هَذَا الْمَحْكُومَ عَلَيْهِ بِالْحُكْمِ الْخَاصِّ هُوَ مِنْ جِنْسِ ذَلِكَ الْمَحْكُومِ عَلَيْهِ بِالْحُكْمِ الْعَامِّ.

Bunlardan biri de Yüce Allah'ın: { وَلكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ } “Fakat asıl iyilik, Allah'a iman edenin [iyiliğidir]” [el-Bakara: 177] buyruğunda olduğu gibi muzâfın çokça hazfedilmesidir. Yine sözün takdirine delalet ettiği cümlelerin hazfedilmesidir; nitekim Yüce Allah'ın: { فَأَوْحَيْنا إِلى مُوسى أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ } “Bunun üzerine Musa'ya: 'Âsân ile denize vur!' diye vahyettik; [vurdu ve deniz] derhal yarıldı” [eş-Şuarâ: 63] buyruğunda takdir «[Musa] vurdu da yarıldı» şeklindedir. Yine bunlardan biri, birtakım faydaların hasıl olması için özel bir durum hakkında hem onu hem de başkasını kapsayan genel bir haber verilmesidir: Genel hükmün faydası, özel hükmün faydası ve hakkında özel hüküm verilen bu hususun hakkında genel hüküm verilen cinsin bir parçası olduğu faydası.

وَقَدْ تَتَبَّعْتُ أَسَالِيبَ مِنْ أَسَالِيبِ نَظْمِ الْكَلَامِ فِي الْقُرْآنِ فَوَجَدْتُهَا مِمَّا لَا عَهْدَ بِمِثْلِهَا فِي

Kur'an'daki söz dizimi üsluplarından bazı üslupları araştırdım ve bunların benzeri görülmemiş türden olduğunu tespit ettim...

كَلَامِ الْعَرَبِ، مِثَالُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكُمْ ذِكْراً رَسُولًا يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آياتِ اللَّهِ مُبَيِّناتٍ [الطَّلَاق: ١٠] فَإِبْدَالُ (رَسُولًا) مِنْ (ذِكْرًا) يُفِيدُ أَنَّ هَذَا الذِّكْرَ ذِكْرُ هَذَا الرَّسُولِ، وَأَنَّ مَجِيءَ الرَّسُولِ هُوَ ذِكْرٌ لَهُمْ، وَأَنَّ وَصفه بقوله يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آياتِ اللَّهِ يُفِيدُ أَنَّ الْآيَاتِ ذِكْرٌ. وَنَظِيرُ هَذَا قَوْلُهُ: حَتَّى تَأْتِيَهُمُ الْبَيِّنَةُ رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ يَتْلُوا صُحُفاً مُطَهَّرَةً [الْبَيِّنَة: ١، ٢] الْآيَةَ وَلَيْسَ الْمَقَامُ بِسَامِحٍ لإيراد عديد الْأَمْثِلَة مِنْ هَذَا، وَلَعَلَّهُ يَأْتِي فِي أَثْنَاءِ التَّفْسِيرِ.

...Arap kelamında. Bunun örneği Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { قَدْ أَنْزَلَ اللَّهُ إِلَيْكُمْ ذِكْراً رَسُولًا يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آياتِ اللَّهِ مُبَيِّناتٍ } “Allah size bir zikir, Allah'ın apaçık ayetlerini size okuyan bir elçi indirmiştir” [et-Talâk: 10-11]. Burada { رَسُولًا } kelimesinin { ذِكْرًا } kelimesinden bedel yapılması; bu zikrin söz konusu elçinin zikri olduğunu, elçinin gelişinin onlar için bir zikir olduğunu ve onun { يَتْلُوا عَلَيْكُمْ آياتِ اللَّهِ } şeklinde nitelenmesinin ayetlerin de bir zikir olduğunu ifade eder. Bunun bir benzeri de: { حَتَّى تَأْتِيَهُمُ الْبَيِّنَةُ رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ يَتْلُوا صُحُفاً مُطَهَّرَةً } “...kendilerine apaçık bir delil, Allah katından tertemiz sahifeleri okuyan bir elçi gelinceye kadar...” [el-Beyyine: 1-2] ayetidir. Makam buna dair çok sayıda örnek getirmeye elverişli değildir; inşallah tefsir esnasında gelecektir.

وَمِنْ بَدِيعِ الْإِيجَازِ فِي الْقُرْآنِ وَأَكْثَرِهِ مَا يُسَمَّى بِالتَّضْمِينِ، وَهُوَ يَرْجِعُ إِلَى إِيجَازِ الْحَذْفِ، وَالتَّضْمِينُ أَنْ يُضَمَّنَ الْفِعْلُ أَوِ الْوَصْفُ مَعْنَى فِعْلٍ أَوْ وَصْفٍ آخَرَ وَيُشَارُ إِلَى الْمَعْنَى الْمُضَمَّنِ بِذِكْرِ مَا هُوَ مِنْ مُتَعَلَّقَاتِهِ مِنْ حَرْفٍ أَوْ مَعْمُولٍ فَيَحْصُلُ فِي الْجُمْلَةِ مَعْنَيَانِ.

Kur'an'daki eşsiz ve en çok kullanılan îcâz türlerinden biri de «tazmin» adı verilen sanattır; bu da hazif yoluyla îcâza dayanır. Tazmin, bir fiile veya vasfa başka bir fiil veya vasfın manasını yüklemek ve tazmin edilen manaya harf-i cer veya mef'ul gibi onun müteallaklarından biri zikredilerek işaret edilmesidir; böylece cümlede iki mana birden hasıl olur.

وَمِنْ هَذَا الْبَابِ مَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ مِنَ الْجُمَلِ الْجَارِيَةِ مَجْرَى الْأَمْثَالِ، وَهَذَا بَابٌ مِنْ أَبْوَابِ الْبَلَاغَةِ نَادِرٌ فِي كَلَامِ بُلَغَاءِ الْعَرَبِ، وَهُوَ الَّذِي لِأَجْلِهِ عُدَّتْ قَصِيدَةُ زُهَيْرٍ فِي «الْمُعَلَّقَاتِ» فَجَاءَ فِي الْقُرْآنِ مَا يَفُوقُ ذَلِكَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ

Kur'an'ın darbımesel yerine geçen veciz cümleleri içermesi de bu türdendir. Bu, Arap bülegâsının sözünde nadir bulunan bir belâgat türüdür; Züheyr'in kasidesi de sırf bu sebepten ötürü «Muallakāt» arasında sayılmıştır. Kur'an'da ise bundan çok daha üstün olanları gelmiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurur: { قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ }

[الْإِسْرَاء: ٨٤] وَقَوْلِهِ: طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ

“De ki: Herkes kendi mizaç ve karakterine göre amel eder” [el-İsrâ: 84]; ve şu buyruğu: { طاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ }

[النُّور: ٥٣] وَقَوْلِهِ: ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ [الْمُؤْمِنُونَ:

“[Sizden istenen] bilinen bir itaattir” [en-Nûr: 53]; ve şu buyruğu: { ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Sen [kötülüğü] en güzel olan ile sav” [el-Mü'minûn:

٩٦] .

96].

وَسَلَكَ الْقُرْآنُ مَسْلَكَ الْإِطْنَابِ لِأَغْرَاضٍ مِنَ الْبَلَاغَةِ وَمِنْ أَهَمِّ مَقَامَاتِ الْإِطْنَابِ مَقَامُ تَوْصِيفِ الْأَحْوَالِ الَّتِي يُرَادُ بِتَفْصِيلِ وَصْفِهَا إِدْخَالُ الرَّوْعِ فِي قَلْبِ السَّامِعِ وَهَذِهِ طَرِيقَةٌ عَرَبِيَّةٌ فِي مِثْلِ هَذَا كَقَوْلِ ابْنِ زَيَّابَةَ:

Kur'an belâgat gayeleri doğrultusunda ıtnâb yolunu da izlemiştir. Itnâbın en mühim makamlarından biri, ayrıntılı olarak tasvir edilmesiyle dinleyicinin kalbine dehşet ve ürperti salınması murat edilen durumların tasviri makamıdır. Bu, Arapların bu gibi durumlarda başvurduğu bir yöntemdir; İbn Zebbâbe'nin şu sözü gibi:

نُبِّئْتَ عَمْرًا غَارِزًا رَأْسَهُ ... فِي سِنَةٍ يُوعِدُ أَخْوَالَهُ

«Bana Amr'ın kafasını daldırdığı uyku içinde dayılarını tehdit ettiği haber verildi.»

فَمِنْ آيَاتِ الْقُرْآنِ فِي مِثْلِهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: كَلَّا إِذا بَلَغَتِ التَّراقِيَ وَقِيلَ مَنْ راقٍ وَظَنَّ أَنَّهُ الْفِراقُ وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ [الْقِيَامَة: ٢٦- ٢٩] وَقَوْلُهُ: فَلَوْلا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ وَأَنْتُمْ حِينَئِذٍ تَنْظُرُونَ [الْوَاقِعَة: ٨٣، ٨٤] وَقَوْلُهُ: مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُؤُسِهِمْ لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ [إِبْرَاهِيم: ٤٣] .

Bu tür durumlar hakkındaki Kur'an ayetlerinden bazıları Yüce Allah'ın şu buyruklarıdır: { كَلَّا إِذا بَلَغَتِ التَّراقِيَ وَقِيلَ مَنْ راقٍ وَظَنَّ أَنَّهُ الْفِراقُ وَالْتَفَّتِ السَّاقُ بِالسَّاقِ } “Hayır! Can köprücük kemiklerine dayandığı, 'Kim tedavi edecek?' denildiği, [can çekişenin] bunun gerçek bir ayrılış olduğunu anladığı ve bacak bacağa dolaştığı zaman...” [el-Kıyâme: 26-29]; { فَلَوْلا إِذا بَلَغَتِ الْحُلْقُومَ وَأَنْتُمْ حِينَئِذٍ تَنْظُرُونَ } “Hele can boğaza dayandığı zaman! Ki o sırada siz bakıp durursunuz” [el-Vâkıa: 83-84]; { مُهْطِعِينَ مُقْنِعِي رُؤُسِهِمْ لَا يَرْتَدُّ إِلَيْهِمْ طَرْفُهُمْ } “Başlarını yukarı dikerek koşarlar; gözleri kendilerine bile dönmez” [İbrâhîm: 43].

وَمِنْ أَسَالِيبِ الْقُرْآنِ الْمُنْفَرِدِ بِهَا الَّتِي أَغْفَلَ الْمُفَسِّرُونَ اعْتِبَارَهَا أَنَّهُ يَرِدُ فِيهِ اسْتِعْمَالُ اللَّفْظِ الْمُشْتَرَكِ فِي مَعْنَيَيْنِ أَوْ مَعَانٍ إِذَا صَلُحَ الْمَقَامُ بِحَسَبِ اللُّغَة الْعَرَبيَّة لإِرَادَة مَا يَصْلُحُ مِنْهَا، وَاسْتِعْمَالُ اللَّفْظِ فِي مَعْنَاهُ الْحَقِيقِيِّ وَالْمَجَازِيِّ إِذَا صَلُحَ الْمَقَامُ لِإِرَادَتِهِمَا، وَبِذَلِكَ تَكْثُرُ مَعَانِي الْكَلَامِ مَعَ الْإِيجَازِ وَهَذَا مِنْ آثَارِ كَوْنِهِ مُعْجِزَةً خَارِقَةً لِعَادَةِ كَلَامِ الْبَشَرِ وَدَالَّةً عَلَى أَنَّهُ مُنَزَّلٌ مِنْ لَدُنِ الْعَلِيمِ بِكُلِّ شَيْءٍ وَالْقَدِيرِ عَلَيْهِ. وَقَدْ نَبَّهْنَا عَلَى ذَلِكَ وَحَقَّقْنَاهُ فِي الْمُقَدِّمَةِ التَّاسِعَةِ.

Kur'an'ın kendine özgü üsluplarından olup müfessirlerin dikkate almadığı bir husus da şudur: Arap diline göre makam hangisine elverişli ise, müşterek bir lafzın iki yahut daha fazla manada birden kullanılması; makam her ikisini de murat etmeye elverişli olduğunda ise bir lafzın hem hakiki hem de mecazi manasında birlikte kullanılmasıdır. Böylece îcâz ile birlikte kelamın manaları çoğalır; bu da onun insan kelamının alışılagelmiş sınırlarını aşan harikulade bir mucize oluşunun ve her şeyi hakkıyla bilen ve her şeye gücü yeten Allah katından indirilmiş olduğunun delillerindendir. Dokuzuncu Mukaddimede buna dikkat çekmiş ve meseleyi tahkik etmiştik.

وَمِنُُْ

Yine...