بِبُطْلَانِ الْإِشْرَاكِ فِي الِاعْتِقَادِ وَلَوْ أَضْعَفَ إِشْرَاكٍ، فَجُمْلَةُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ فِي مَعْنَى الْعِلَّةِ لِلنَّهْيِ الَّذِي فِي الْجُمْلَةِ قَبْلَهَا.
inançta en zayıf derecede dahi olsa ortak koşmayı geçersiz kıldığını açıklamıştır. Dolayısıyla { لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ } cümlesi, kendisinden önceki cümledeki nehyin gerekçesi anlamındadır.
وَجُمْلَةُ كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ عِلَّةٌ ثَانِيَةٌ لِلنَّهْيِ لِأَنَّ هَلَاكَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي مِنْهَا الْأَصْنَامُ وَكُلُّ مَا عُبِدَ مَعَ اللَّهِ وَأُشْرِكَ بِهِ دَلِيلٌ عَلَى انْتِفَاءِ الْإِلَهِيَّةِ عَنْهَا لِأَنَّ الْإِلَهِيَّةَ تَنَافِي الْهَلَاكَ وَهُوَ الْعَدَمُ.
{ كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ } cümlesi ise nehiy için ikinci bir illettir; zira putlar ve Allah'tan başka tapınılıp O'na ortak koşulan her şeyin yok olması, onlardan ilahlığın nefyedildiğinin delilidir; çünkü ilahlık helak olmayı yani yokluğu nefyeder.
وَالْوَجْهُ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى الذَّاتِ. وَالْمَعْنَى: كُلُّ مَوْجُودٍ هَالِكٌ إِلَّا اللَّهَ تَعَالَى.
Vech (الوجه), zât anlamında kullanılmıştır. Mana ise şöyledir: Yüce Allah müstesna, her varlık helak olucudur/yok olucudur.
وَالْهَلَاكُ: الزَّوَالُ وَالِانْعِدَامُ.
Helak (الهلاك): Yok oluş ve ademdir (ortadan kalkmadır).
وَجُمْلَةُ لَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ تَذْيِيلٌ فَلِذَلِكَ كَانَتْ مَفْصُولَةً عَمَّا قَبْلَهَا. وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ بِاللَّامِ لِإِفَادَةِ الْحَصْرِ، وَالْمَحْصُورُ فِيهِ هُوَ الْحُكْمُ الْأَتَمُّ، أَيِ الَّذِي لَا يَرُدُّهُ رَادٌّ.
{ لَهُ الْحُكْمُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } cümlesi bir tezyildir; bu sebeple kendisinden önceki cümleden fasl edilmiştir (bağlaçsız getirilmiştir). Lâm harfiyle mecrur olan ifadenin öne geçirilmesi hasr (tahsis) bildirmek içindir; tahsis edilen husus ise en kâmil hükümdür, yani hiçbir reddedicinin geri çeviremeyeceği hükümdür.
وَالرُّجُوعُ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى: آخِرِ الْكَوْنِ عَلَى وَجْهِ الِاسْتِعَارَةِ، لِأَنَّ حَقِيقَتَهُ الِانْصِرَافُ إِلَى مَكَانٍ قَدْ فَارَقَهُ فَاسْتُعْمِلَ فِي مَصِيرِ الْخَلْقِ وَهُوَ الْبَعْثُ بَعْدَ الْمَوْتِ شُبِّهَ بِرُجُوعِ صَاحِبِ الْمَنْزِلِ إِلَى مَنْزِلِهِ، وَوَجْهُ الشَّبَهِ هُوَ الِاسْتِقْرَارُ وَالْخُلُودُ فَهُوَ مُرَادٌ مِنْهُ طُولُ الْإِقَامَةِ.
Rücû (الرجوع), varlığın son hali anlamında istiare yoluyla kullanılmıştır; çünkü onun hakiki manası ayrıldığı bir mekâna geri dönmektir. Dolayısıyla yaratılmışların varacağı son nokta olan ölümden sonraki diriliş için kullanılmış, ev sahibinin evine dönmesine benzetilmiştir; benzerlik yönü ise istikrar ve ebediliktir, yani burada uzun süreli kalış kastedilmiştir.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ بِ (إِلَى) لِلِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ نَفَوُا الرُّجُوعَ مِنْ أَصْلِهِ وَلَمْ يَقُولُوا بِالشَّرِكَةِ فِي ذَلِكَ حَتَّى يَكُونَ التَّقْدِيمُ لِلتَّخْصِيصِ.
{ إِلَيْهِ } ile mecrur olan ifadenin öne geçirilmesi habere dikkat çekmek (ihtimam) içindir; zira müşrikler rücûyu (dönüşü) esasen inkâr ediyorlardı, dolayısıyla bu konuda bir ortaklık iddia etmedikleri için öne geçirme tahsis amacıyla değildir.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ تعدد هَذِه الْجُمْلَة إِثْبَاتُ أَنَّ اللَّهَ مُنْفَرِدٌ بِالْإِلَهِيَّةِ فِي ذَاتِهِ وَهُوَ مَدْلُولُ جُمْلَةِ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ. وَذَلِكَ أَيْضًا يَدُلُّ عَلَى صِفَةِ الْقِدَمِ لِأَنَّهُ لَمَّا انْتَفَى جِنْسُ الْإِلَهِيَّةِ عَنْ
Bu cümlenin tekrarından maksat, Allah'ın zatında ilahlıkta tek olduğunu ispat etmektir ki bu, { لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur” cümlesinin delalet ettiği manadır. Bu [durum] aynı zamanda kıdem sıfatına da delalet eder; zira Yüce Allah'ın dışındakilerden ilahlık cinsi nefyedilince
غَيْرِهِ تَعَالَى تَعَيَّنَ أَنَّهُ لَمْ يُوجِدْهُ غَيْرُهُ فَثَبَتَ لَهُ الْقِدَمُ الْأَزَلِيُّ وَأَنَّ اللَّهَ تَعَالَى بَاقٍ لَا يَعْتَرِيهِ الْعَدَمُ لِاسْتِحَالَةِ عَدَمِ الْقَدِيمِ، وَذَلِكَ مَدْلُولُ كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ، وَأَنَّهُ تَعَالَى مُنْفَرِدٌ فِي أَفْعَالِهِ بِالتَّصَرُّفِ الْمُطْلَقِ الَّذِي لَا يَرُدُّهُ غَيْرُهُ فَيَتَضَمَّنُ ذَلِكَ إِثْبَاتَ الْإِرَادَةِ وَالْقُدْرَةِ. وَفِي كُلِّ هَذَا رَدٌّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ جَوَّزُوا شَرِكَتَهُ فِي الْإِلَهِيَّةِ، وَأَشْرَكُوا مَعَهُ آلِهَتَهُمْ فِي التَّصَرُّفِ بِالشَّفَاعَةِ وَالْغَوْثِ.
O'nu başkasının var etmediği kesinleşmiş ve böylece O'nun ezelî kıdemi ile kadîm olanın yok olmasının imkânsızlığı sebebiyle Yüce Allah'ın yokluğun asla ilişmeyeceği bâkî [bir varlık] olduğu sabit olmuştur ki bu da { كُلُّ شَيْءٍ هالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ } “O'nun zâtından başka her şey helak olucudur” [ifadesinin] delalet ettiği manadır. Ayrıca Yüce Allah'ın, fiillerinde başkası tarafından geri çevrilemeyecek mutlak tasarrufta tek olduğu [sabit olur] ki bu da irade ve kudretin ispatını içerir. Bütün bunlarda, ilahlıkta O'na ortaklığı caiz gören ve şefaat ile yardım tasarrufunda ilahlarını O'na ortak koşan müşriklere bir reddiye vardır.
ثُمَّ أَبْطَلَ إِنْكَارَهُمُ الْبَعْثَ بِقَوْلِهِ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ.
Sonra { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Ve ancak O'na döndürüleceksiniz” buyruğuyla onların yeniden dirilmeyi inkâr edişlerini geçersiz kılmıştır.