Binûn

28- Kasas Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَمَعْنَى إِرَاءَتِهِمْ ذَلِكَ إِرَاءَتُهُمْ مُقَدِّمَاتِهِ وَأَسْبَابَهُ.

Onlara bunun gösterilmesinin manası, [o akıbetin] mukaddimelerinin ve sebeplerinin kendilerine gösterilmesidir.

وَفِرْعَوْنُ الَّذِي أُرِيَ ذَلِكَ هُوَ مَلِكُ مِصْرَ (مِنْفَتَاحُ) الثَّالِثُ وَهُوَ الَّذِي حَكَمَ مِصْرَ بَعْدَ (رَعْمَسِيسَ) الثَّانِي الَّذِي كَانَتْ وِلَادَةُ مُوسَى فِي زَمَانِهِ وَهُوَ الَّذِي كَانَ يَحْذَرُ ظُهُورَ رَجُلٍ مِنْ إِسْرَائِيلَ يَكُونُ لَهُ شَأْنٌ. وهامانَ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: هُوَ وَزِيرُ فِرْعَوْنَ. وَظَاهِرُ آيَاتِ هَذِهِ السُّورَةِ يَقْتَضِي أَنَّهُ وَزِيرُ فِرْعَوْنَ وَأَحْسَبُ أَنْ هَامَانَ لَيْسَ بَاسِمِ عَلَمٍ وَلَكِنَّهُ لَقَبُ خِطَّةٍ مِثْلُ

Bunun gösterildiği Firavun, Mısır Kralı III. Menephtah'tır. O, Musa'nın zamanında doğduğu ve İsrailoğullarından önemli bir konuma gelecek bir adamın ortaya çıkmasından sakınan II. Ramses'ten sonra Mısır'a hükmeden kimsedir. Hâmân'a gelince; müfessirler onun Firavun'un veziri olduğunu söylemişlerdir. Bu surenin ayetlerinin zahiri de onun Firavun'un veziri olmasını gerektirmektedir. Kanaatimce Hâmân bir özel isim değil,

فِرْعَوْنَ وَكِسْرَى وَقَيْصَرَ وَنَجَاشِيٍّ. فَالظَّاهِرُ أَنْ هَامَانَ لَقَبُ وَزِيرِ الْمَلِكِ فِي مِصْرَ فِي ذَلِكَ الْعَصْرِ. وَجَاءَ فِي كِتَابِ «أَسْتِيرَ» مِنْ كُتُبِ الْيَهُودِ الْمُلْحَقَةِ بِالتَّوْرَاةِ تَسْمِيَة وَزِير (أحشويروش) مِلْكِ الْفُرْسِ (هَامَانُ) فَظَنُّوهُ عَلَمًا فَزَعَمُوا أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِفِرْعَوْنَ وَزِيرٌ اسْمُهُ هَامَانُ وَاتَّخَذُوا هَذَا الظَّنَّ مَطْعَنًا فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَهَذَا اشْتِبَاهٌ مِنْهُمْ فَإِنَّ الْأَعْلَامَ لَا تَنْحَصِرُ وَكَذَلِكَ أَلْقَابُ الْوِلَايَاتِ قَدْ تَشْتَرِكُ بَيْنَ أُمَمٍ وَخَاصَّةً الْأُمَمَ الْمُتَجَاوِرَةَ، فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هامانَ عَلَمًا مِنَ الْأَمَانِ فَإِنَّ الْأَعْلَامَ تَتَكَرَّرُ فِي الْأُمَمِ وَالْعُصُورِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لَقَبَ خِطَّةٍ فِي مِصْرَ فَنَقَلَ الْيَهُودُ هَذَا اللَّقَبَ إِلَى بِلَادِ الْفُرْسِ فِي مُدَّةِ أَسْرِهِمْ.

tıpkı Firavun, Kisrâ, Kayser ve Necâşî gibi bir makam unvanıdır. Zahir olan odur ki Hâmân, o dönemde Mısır'da kralın vezirinin unvanıdır. Yahudilerin Tevrat'a eklenen kitaplarından olan Ester Kitabı'nda, Fars kralı Ahaşveroş'un vezirinin ismi "Hâmân" olarak geçmiştir. Onlar bunu özel isim zannedip Firavun'un Hâmân adında bir veziri olmadığını iddia etmişler ve bu zannı bu ayete yönelik bir itiraz konusu yapmışlardır. Oysa bu onların bir yanılgısıdır; zira özel isimler sınırlı değildir, aynı şekilde makam unvanları da milletler -özellikle de komşu milletler- arasında ortak olabilir. Dolayısıyla Hâmân'ın emân kökünden bir özel isim olması caizdir; nitekim özel isimler milletler ve asırlar arasında tekrarlanır. Keza Mısır'da bir makam unvanı olması da caizdir; Yahudiler bu unvanı esaretleri döneminde Fars diyarına taşımış olabilirler.

وَيُشْبِهُ هَذَا الطَّعْنَ طَعْنُ بَعْضِ الْمُسْتَشْرِقِينَ مِنْ نَصَارَى الْعَصْرِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي شَأْنِ مَرْيَمَ حِينَ حَكَى قَوْلَ أَهْلِهَا لَهَا يَا أُخْتَ هارُونَ [مَرْيَم: ٢٨] فَقَالُوا: هَذَا وَهَمٌ انْجَرَّ مِنْ كَوْنِ أَبِي مَرْيَمَ اسْمُهُ عِمْرَانُ فَتَوَهَّمَ أَنَّ عِمْرَانَ هُوَ أَبُو مُوسَى الرَّسُولِ ﵇، وَتَبِعَ ذَلِكَ تَوَهُّمُ أَنَّ مَرْيَمَ أُخْتُ مُوسَى وَهَارُونَ وَهُوَ مُجَازَفَةٌ فَإِنَّ النَّصَارَى لَا يَعْرِفُونَ اسْمَ أَبِي مَرْيَمَ وَهَلْ يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ مُسَمًّى عَلَى اسْمِ أَبِي مُوسَى وَهَارُونَ وَهَلْ يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ لِمَرْيَمَ أَخٌ اسْمُهُ هَارُونُ. وَقَدْ تَكَلَّمْنَا عَلَى ذَلِكَ فِي سُورَةِ مَرْيَمَ.

Bu itiraz, çağdaş Hristiyan müsteşriklerden bazılarının, Yüce Allah'ın Meryem hakkında kavminin ona { يَا أُخْتَ هارُونَ } “Ey Harun'un kız kardeşi!” [Meryem: 28] dediğini naklettiği ayetteki itirazına benzemektedir. Onlar şöyle demişlerdir: "Bu, Meryem'in babasının adının İmrân olmasından kaynaklanan bir vehimdir; böylece İmrân'ın elçi Musa aleyhisselâm'ın babası olduğu zannedilmiş, bunu da Meryem'in Musa ve Harun'un kız kardeşi olduğu vehmi takip etmiştir." Bu ise temelsiz bir iddiadır; zira Hristiyanlar Meryem'in babasının adını bilmemektedirler. Ayrıca onun Musa ve Harun'un babasının ismiyle adlandırılmış olması veya Meryem'in Harun adında bir erkek kardeşinin bulunması imkânsız mıdır? Biz bu hususu Meryem Suresi'nde ele almıştık.

وَالْجُنُودُ جَمْعُ الْجُنْدِ. وَيُطْلِقُ الْجُنْدُ عَلَى الْأُمَّةِ قَالَ تَعَالَى: هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ الْجُنُودِ فِرْعَوْنَ وَثَمُودَ [البروج: ١٧، ١٨] .

Cünûd (الْجُنُودُ) kelimesi, cünd (الْجُنْدِ) kelimesinin çoğuludur. Cünd kelimesi ümmet için de kullanılır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ الْجُنُودِ فِرْعَوْنَ وَثَمُودَ } “Orduların haberi sana geldi mi? Firavun ve Semûd'un [ordularının haberi]” [Bürûc: 17, 18].

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ وَنُرِيَ بِنُونِ الْعَظَمَةِ وَنَصْبِ الْفِعْلِ وَنَصْبِ فِرْعَوْنَ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ وَيَرَى بِيَاءِ الْغَائِبِ مَفْتُوحَةً وَفَتْحِ الرَّاءِ عَلَى أَنَّهُ مُضَارِعُ رَأَى وَرَفْعِ فِرْعَوْنَ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِ. وَمَآلُ مَعْنَى الْقِرَاءَتَيْنِ وَاحِدٌ.

Cumhur, azamet nûnu ile, fiilin nasbıyla ve Firavun ile ona matuf olanların nasbıyla { وَنُرِيَ } şeklinde okumuştur. Hamza, Kisâî ve Halef ise ra'nın fethiyle ve reâ fiilinin muzarisi olarak fethalı gaip yâ'sı ile { وَيَرَى } şeklinde, Firavun ve ona matuf olanların ref'i ile okumuşlardır. İki kıraatin manasının vardığı sonuç birdir.

وَالْجُنْدُ اسْمُ جَمْعٍ لَا وَاحِدَ لَهُ مِنْ لَفْظِهِ: هُوَ الْجَمَاعَةُ مِنَ النَّاسِ الَّتِي تَجْتَمِعُ عَلَى أَمْرٍ تَتَّبِعُهُ، فَلِذَلِكَ يُطْلَقُ عَلَى الْعَسْكَرِ لِأَنَّ عَمَلَهُمْ وَاحِدٌ وَهُوَ خِدْمَةُ أَمِيرهمْ وطاعته.

Cünd kelimesi, kendi lafzından tekili olmayan bir isim-i cemdir (topluluk ismidir): Tabi olduğu bir iş üzerinde toplanan insan topluluğudur. Bu sebeple asker için de kullanılır; çünkü onların işi birdir, o da komutanlarına hizmet etmek ve ona itaat etmektir.

[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : آيَة ٧]

[KASAS SURESİ (28): AYET 7]

وَأَوْحَيْنا إِلى أُمِّ مُوسى أَنْ أَرْضِعِيهِ فَإِذا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ وَلا تَخافِي وَلا تَحْزَنِي إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَجاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ (٧)

{ وَأَوْحَيْنا إِلى أُمِّ مُوسى أَنْ أَرْضِعِيهِ فَإِذا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ وَلا تَخافِي وَلا تَحْزَنِي إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَجاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ } “Musa'nın annesine şöyle vahyettik: Onu emzir; ona bir zarar gelmesinden korktuğunda ise onu denize (Nil'e) bırak, korkma ve üzülme! Çünkü biz onu sana geri döndüreceğiz ve onu peygamberlerden kılacağız.” (7)

عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا [الْقَصَص: ٥] ، إِذِ الْكُلُّ مِنْ أَجْزَاءِ النَّبَإِ. وَتَتَضَمَّنُ هَذِهِ الْجُمْلَةُ تَفْصِيلًا لِمُجْمَلِ قَوْلِهِ وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا، فَإِنَّ الْإِرَادَةَ لَمَّا تَعَلَّقَتْ بِإِنْقَاذِ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنَ الذُّلِّ خَلَقَ اللَّهُ الْمُنْقِذَ لَهُمْ.

[Bu ayet], { وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا } [Kasas: 5] cümlesine matuftur; zira hepsi haberin parçalarındandır. Bu cümle, { وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا } sözünün mücmel kılınan manasının tafsilatını içermektedir. Çünkü irade, İsrailoğullarını zilletten kurtarmaya taalluk edince, Allah onlar için kurtarıcıyı yarattı.

وَالْوَحْيُ هُنَا وَحْيُ إِلْهَامٍ يُوجَدُ عِنْدَهُ مِنِ انْشِرَاحِ الصَّدْرِ مَا يُحَقِّقُ عِنْدَهَا أَنَّهُ خَاطِرٌ مِنَ الْوَارِدَاتِ الْإِلَهِيَّةِ. فَإِنَّ الْإِلْهَامَ الصَّادِقَ يَعْرِضُ لِلصَّالِحِينَ فَيُوقِعُ فِي نُفُوسهم يَقِينا ينبعثون بِهِ إِلَى عَمَلِ مَا أُلْهِمُوا إِلَيْهِ. وَقَدْ يَكُونُ هَذَا الْوَحْيُ بِرُؤْيَا صَادِقَةٍ رَأَتْهَا. وَأَمُّ مُوسَى لَمْ يُعْرَفِ اسْمُهَا فِي كُتُبِ الْيَهُودِ، وَذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ لَهَا أَسْمَاءً لَا يُوثَقُ بِصِحَّتِهَا.

Buradaki vahiy, kadında ilahî ilhamlardan doğan bir düşünce olduğuna dair kesin kanaat uyandıracak derecede bir göğüs genişlemesi meydana getiren ilham vahyidir. Zira sâdık ilham salih kimselere arız olur ve onların nefislerine, kendilerine ilham edilen amele yönelmelerini sağlayan bir yakîn (kesin bilgi) yerleştirir. Bu vahyin onun gördüğü sâdık bir rüya ile olması da mümkündür. Musa'nın annesinin ismi Yahudi kitaplarında bilinmemektedir; müfessirler ise onun için doğruluğuna güvenilmeyen bazı isimler zikretmişlerdir.

وَقَوْلُهُ أَنْ أَرْضِعِيهِ تَفْسِيرٌ لِ أَوْحَيْنا. وَالْأَمْرُ بِإِرْضَاعِهِ يُؤْذِنُ بِجُمَلٍ طُوِيَتْ وَهِيَ أَنَّ اللَّهَ لَمَّا أَرَادَ ذَلِكَ قَدَّرَ أَنْ يَكُونَ مَظْهَرُ مَا أَرَادَهُ هُوَ الْجَنِينَ الَّذِي فِي بَطْنِ أَمِّ مُوسَى وَوَضَعَتْهُ أُمُّهُ، وَخَافَتْ عَلَيْهِ اعْتِدَاءَ أَنْصَارِ فِرْعَوْنَ عَلَى وَلِيدِهَا وَتَحَيَّرَتْ فِي أَمْرِهَا فَأُلْهِمَتْ أَوْ أُرِيَتْ مَا قَصَّهُ اللَّهُ هُنَا وَفِي مَوَاضِعَ أُخْرَى.

{ أَنْ أَرْضِعِيهِ } sözü { أَوْحَيْنا } fiilinin tefsiridir. Onu emzirmesi yönündeki emir, hazfedilmiş cümleleri bildirmektedir: Allah bunu dilediğinde, dilediği şeyin mazharının Musa'nın annesinin karnındaki cenin olmasını takdir etmiş; annesi onu doğurmuş, Firavun'un yandaşlarının yavrusuna saldırıp zarar vermesinden korkmuş ve ne yapacağını şaşırmış vaziyette kalmış; bunun üzerine Allah'ın burada ve başka yerlerde kıssasını anlattığı şeyler kendisine ilham edilmiş veya gösterilmiştir.

وَالْإِرْضَاعُ الَّذِي أُمِرَتْ بِهِ يَتَضَمَّنُ أَنْ: أخفيه مُدَّة ترْضِعه فِيهَا فَإِذَا خِفْتِ عَلَيْهِ أَنْ يُعْرَفَ خَبَرُهُ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ.

Kendisine emredilen emzirme işi şunu içermektedir: Onu emzireceğin süre boyunca gizle; durumunun öğrenilmesinden korktuğun zaman ise onu denize bırak.

وَإِنَّمَا أَمَرَهَا اللَّهُ بِإِرْضَاعِهِ لِتَقْوَى بُنْيَتُهُ بِلِبَانِ أُمِّهِ فَإِنَّهُ أَسْعَدُ بِالطِّفْلِ فِي أَوَّلِ عُمُرِهِ مِنْ لِبَانِ غَيْرِهَا، وَلِيَكُونَ لَهُ مِنَ الرَّضَاعَةِ الْأَخِيرَةِ قَبْلَ إِلْقَائِهِ فِي الْيَمِّ قُوتٌ يَشُدُّ بُنْيَتَهُ فِيمَا بَيْنَ قَذْفِهِ فِي الْيَمِّ وَبَيْنَ الْتِقَاطِ آلِ فِرْعَوْنَ إِيَّاهُ وَإِيصَالِهِ إِلَى بَيْتِ فِرْعَوْنَ

Allah'ın kadına onu emzirmesini emretmesi, çocuğun bünyesinin annesinin sütüyle güçlenmesi içindir; zira ömrünün başında [öz] annesinin sütü, çocuğa başkasının sütünden daha faydalıdır. Ayrıca denize bırakılmadan önceki bu son emzirme sayesinde, denize atılması ile Firavun ailesinin onu bulup Firavun'un sarayına ulaştırması,

وَابْتِغَاءِ الْمَرَاضِعِ وَدَلَالَةِ أُخْتِهِ إِيَّاهُمْ عَلَى أُمِّهِ إِلَى أَنْ أُحْضِرَتْ لِإِرْضَاعِهِ فَأُرْجِعَ إِلَيْهَا بَعْدَ أَنْ فَارَقَهَا بَعْضَ يَوْمٍ.

sütanneler aranması ve kız kardeşinin onları Musa'nın annesine yönlendirmesi arasında geçen sürede bünyesini ayakta tutacak bir gıdaya sahip olması ve böylece emzirmesi için getirilip kendisinden ayrılışından günün bir kısmı geçtikten sonra tekrar annesine döndürülmesi içindir.

وَحَكَتْ كُتُبُ الْيَهُودِ أَنَّ أُمَّ مُوسَى خَبَّأَتْهُ ثَلَاثَةَ أَشْهُرٍ ثُمَّ خَافَتْ أَنْ يَفْشُوَ أَمْرُهُ فَوَضَعَتْهُ فِي سَفَطٍ مُقَيَّرٍ وَقَذَفَتْهُ فِي النَّهْرِ. وَقَدْ بَشَّرَهَا اللَّهُ بِمَا يُزِيلُ هَمَّهَا بِأَنَّهُ رَادُّهُ إِلَيْهَا وَزَادَ عَلَى ذَلِكَ بِمَا بَشَّرَهَا بِمَا سَيَكُونُ لَهُ مِنْ مَقَامٍ كَرِيمٍ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ بِأَنَّهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ.

Yahudi kitapları, Musa'nın annesinin onu üç ay gizlediğini, ardından durumunun açığa çıkmasından korkarak onu ziftle sıvanmış bir sepete koyup nehre bıraktığını nakletmiştir. Allah ise tasasını giderecek şekilde onu kendisine geri döndüreceğini müjdelemiş, üstelik buna ilave olarak onun dünyada ve ahirette sahip olacağı yüce makamı müjdeleyerek onun peygamberlerden olacağını bildirmiştir.

وَالظَّاهِرُ أَنَّ هَذَا الْوَحْيَ إِلَيْهَا كَانَ عِنْدَ وِلَادَتِهِ وَأَنَّهَا أُمِرَتْ بِأَنْ تُلْقِيَهُ فِي اليم عِنْد مَا ترى دَلَائِل المخافة من جواسيس فِرْعَوْن وَذَلِكَ ليَكُون إلقاؤه فِي الْيَمِّ عِنْدَ الضَّرُورَةِ دَفْعًا لِلضُّرِّ الْمُحَقَّقِ بِالضُّرِّ الْمَشْكُوكِ فِيهِ ثُمَّ أُلْقِيَ فِي يَقِينِهَا بِأَنَّهُ لَا بَأْسَ عَلَيْهِ.

Zahir olan odur ki, ona gelen bu vahiy çocuğun doğumu esnasındaydı ve ona Firavun'un casuslarından yana korku emareleri gördüğü anda çocuğu denize bırakması emredilmişti. Bu da, çocuğun denize bırakılmasının ancak zaruret anında gerçekleşmesi ve kesin olan zararın şüpheli olan zararla bertaraf edilmesi içindir; ardından kadının kalbine ona hiçbir zarar gelmeyeceğine dair kesin bir inanç yerleştirilmiştir.

والْيَمِّ: الْبَحْرُ وَهُوَ هُنَا نَهْرُ النِّيلِ الَّذِي كَانَ يَشُقُّ مَدِينَةَ فِرْعَوْنَ حَيْثُ مَنَازِلُ بَنِي إِسْرَائِيلَ. وَالْيَمُّ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ مُرَادِفُ الْبَحْرِ، وَالْبَحْرُ فِي كَلَامِهِمْ يُطْلَقُ عَلَى الْمَاءِ الْعَظِيمِ الْمُسْتَبْحَرِ، فَالنَّهْرُ الْعَظِيمُ يُسَمَّى بَحْرًا قَالَ تَعَالَى وَما يَسْتَوِي الْبَحْرانِ هَذَا عَذْبٌ فُراتٌ سائِغٌ شَرابُهُ وَهذا مِلْحٌ أُجاجٌ [فاطر: ١٢] ، فَإِنَّ الْيَمَّ مِنَ الْأَنْهَارِ.

Yemm (الْيَمِّ): Deniz demektir; burada ise İsrailoğullarının evlerinin bulunduğu Firavun'un şehrini yarıp geçen Nil Nehri'dir. Arap kelamında yemm, bahr (deniz) kelimesinin eş anlamlısıdır; onların dilinde bahr kelimesi ise geniş ve bol olan büyük sulara denir. Dolayısıyla büyük nehre de bahr denir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَما يَسْتَوِي الْبَحْرانِ هَذَا عَذْبٌ فُراتٌ سائِغٌ شَرابُهُ وَهذا مِلْحٌ أُجاجٌ } “İki deniz bir olmaz: Şu tatlıdır, susuzluğu keser, içimi kolaydır; şu da tuzludur, acıdır” [Fâtır: 12]; zira yemm de nehirlerdendir.

وَقَدْ كَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مِثَالًا مِنْ أَمْثِلَةِ دَقَائِقِ الْإِعْجَازِ الْقُرْآنِيِّ فَذَكَرَ عِيَاضٌ فِي «الشِّفَاءِ» وَالْقُرْطُبِيُّ فِي «التَّفْسِيرِ» يَزِيدُ أَحَدُهُمَا عَلَى الْآخَرِ عَنِ الْأَصْمَعِيِّ: أَنَّهُ سَمِعَ جَارِيَةً أَعْرَابِيَّةً

Bu ayet, Kur'an'ın incelikli icaz örneklerinden biri olmuştur. Iyâz eş-Şifâ'da ve Kurtubî et-Tefsîr'de -biri diğerinden fazla olarak- Asmaî'den şöyle rivayet etmişlerdir: O, bedevi bir cariyenin

تُنْشِدُ:

şu şiiri okuduğunu işitti:

أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ لِأَمْرِي كُلِّهِ ... قَتَلْتُ إِنْسَانًا بِغَيْرِ حِلِّهِ

Bütün işlerimden ötürü Allah'tan bağışlanma dilerim... Haksız yere bir insanı öldürdüm;

مِثْلَ غَزَالٍ نَاعِمًا فِي دَلِّهِ ... انْتَصَفَ اللَّيْلُ وَلَمْ أُصَلِّهِ

İşvesinde nazik bir ceylan gibiydi... Gece yarılandı da ben [yatsı] namazını kılmadım.

وَهِيَ تُرِيدُ التَّوْرِيَةَ بِالْقُرْآنِ. فَقَالَ لَهَا: قَاتَلَكِ اللَّهُ مَا أَفْصَحَكِ يُرِيدُ مَا أَبْلَغَكِ (وَكَانُوا يُسَمُّونَ الْبَلَاغَةَ فَصَاحَةً) فَقَالَت لَهُ: أَو يعد هَذَا فَصَاحَةً مَعَ قَوْلِهِ تَعَالَى وَأَوْحَيْنا إِلى أُمِّ مُوسى أَنْ أَرْضِعِيهِ فَإِذا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ وَلا تَخافِي وَلا تَحْزَنِي إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَجاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ فَجَمَعَ فِي آيَةٍ وَاحِدَةٍ خَبَرَيْنِ، وَأَمْرَيْنِ، وَنَهْيَيْنِ، وَبِشَارَتَيْنِ.

Cariye bu sözlerle Kur'an'a telmihte bulunmak (tevriye yapmak) istiyordu. Asmaî ona: "Allah canını almasın, ne kadar da fasihsin!" dedi; yani "Ne kadar da beliğsin!" demek istedi (çünkü o dönemde belagate fesahat derlerdi). Cariye ona şöyle dedi: "Yüce Allah'ın { وَأَوْحَيْنا إِلى أُمِّ مُوسى أَنْ أَرْضِعِيهِ فَإِذا خِفْتِ عَلَيْهِ فَأَلْقِيهِ فِي الْيَمِّ وَلا تَخافِي وَلا تَحْزَنِي إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَجاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ } “Musa'nın annesine şöyle vahyettik: Onu emzir; ona bir zarar gelmesinden korktuğunda ise onu denize bırak, korkma ve üzülme! Çünkü biz onu sana geri döndüreceğiz ve onu peygamberlerden kılacağız” buyruğu varken bu fesahat mi sayılır? Zira O, tek bir ayette iki haberi, iki emri, iki nehyi ve iki müjdeyi bir araya getirmiştir."

فَالْخَبَرَانِ هُمَا وَأَوْحَيْنا إِلى أُمِّ مُوسى وَقَوْلُهُ فَإِذا خِفْتِ عَلَيْهِ لِأَنَّهُ يشْعر بِأَنَّهَا سَتَخَافُ عَلَيْهِ.

İki haber: { وَأَوْحَيْنا إِلى أُمِّ مُوسى } ve { فَإِذا خِفْتِ عَلَيْهِ } sözüdür; çünkü bu, kadının çocuğa bir zarar gelmesinden korkacağını hissettirmektedir.

وَالْأَمْرَانِ هُمَا: أَرْضِعِيهِ وَ (أَلْقِيهِ) .

İki emir: { أَرْضِعِيهِ } ve { فَأَلْقِيهِ } lafızlarıdır.

وَالنَّهْيَانِ: وَلا تَخافِي وَلَا تَحْزَنِي.

İki nehiy: { وَلا تَخافِي } ve { وَلا تَحْزَنِي } ifadeleridir.

وَالْبِشَارَتَانِ: إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَجاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ.

İki müjde ise: { إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ } ve { وَجاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ } ifadeleridir.

وَالْخَوْفُ: تَوَقُّعُ أَمْرٍ مَكْرُوهٍ، وَالْحُزْنُ: حَالَةٌ نَفْسِيَّةٌ تَنْشَأُ مِنْ حَادِثٍ مَكْرُوهٍ لِلنَّفْسِ كَفَوَاتِ أَمْرٍ مَحْبُوبٍ، أَوْ فَقْدِ حَبِيبٍ، أَوْ بُعْدِهِ، أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ.

Havf (korku): Hoşa gitmeyen bir şeyin gerçekleşmesini beklemektir. Hüzn (üzüntü) ise: Sevilen bir şeyin elden kaçması veya bir sevgilinin yitirilmesi yahut uzaklaşması gibi nefse hoş gelmeyen bir olaydan kaynaklanan psikolojik bir durumdur.

وَالْمَعْنَى: لَا تَخَافِي عَلَيْهِ الْهَلَاكَ مِنَ الْإِلْقَاءِ فِي الْيَمِّ، وَلَا تَحْزَنِي عَلَى فِرَاقِهِ.

Manası şudur: Onu denize bırakmaktan ötürü helak olacağından korkma ve onun ayrılığına da üzülme.

وَالنَّهْيُ عَنِ الْخَوْفِ وَعَنِ الْحُزْنِ نَهْيٌ عَنْ سَبَبَيْهِمَا وَهُمَا تُوَقُّعُ الْمَكْرُوهِ وَالتَّفَكُّرُ فِي وَحْشَةِ الْفِرَاقِ.

Korku ve üzüntüden nehyetmek, bu ikisinin sebeplerinden nehyetmektir; bu sebepler de hoşa gitmeyen şeyin gerçekleşmesini beklemek ve ayrılığın yalnızlığını düşünmektir.

وَجُمْلَةُ إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ فِي مَوْقِعِ الْعِلَّةِ لِلنَّهْيَيْنِ لِأَنَّ ضَمَانَ رَدِّهِ إِلَيْهَا يَقْتَضِي أَنَّهُ لَا يَهْلِكُ وَأَنَّهَا لَا تَشْتَاقُ إِلَيْهِ بِطُولِ الْمَغِيبِ. وَأَمَّا قَوْلُهُ وَجاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ فَإِدْخَالٌ للمسرة عَلَيْهَا.

{ إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ } cümlesi bu iki nehyin gerekçesi (illeti) konumundadır; zira çocuğun ona geri verileceğinin teminat altına alınması, onun helak olmayacağını ve annesinin uzun süren ayrılık sebebiyle ona hasret çekmeyeceğini gerektirir. { وَجاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ } buyruğuna gelince; bu da kadına sevinç ve ferahlık vermek içindir.

[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : آيَة ٨]

[KASAS SURESİ (28): AYET 8]

فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً إِنَّ فِرْعَوْنَ وَهامانَ وَجُنُودَهُما كانُوا خاطِئِينَ (٨)

{ فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً إِنَّ فِرْعَوْنَ وَهامانَ وَجُنُودَهُما كانُوا خاطِئِينَ } “Sonunda Firavun ailesi onu bulup aldı; çünkü o kendilerine bir düşman ve bir hüzün olacaktı. Şüphesiz Firavun, Hâmân ve onların askerleri günahkârlardı.” (8)

الِالْتِقَاطُ افْتِعَالٌ مِنَ اللَّقْطِ، وَهُوَ تَنَاوُلُ الشَّيْءِ الْمُلْقَى فِي الْأَرْضِ وَنَحْوِهَا بِقَصْدٍ أَوْ ذُهُولٍ. أَسْنَدَ الِالْتِقَاطَ إِلَى آلِ فِرْعَوْنَ لِأَنَّ اسْتِخْرَاجَ تَابُوتِ مُوسَى مِنَ النَّهْرِ كَانَ مِنْ إِحْدَى

İltikat (الِالْتِقَاطُ), lakt (الَّلْقْط) kökünden iftiâl veznindedir; yerde veya benzeri bir yerde bırakılmış bir şeyi kasten yahut farkında olmadan almaktır. Bulup alma işi Firavun ailesine isnat edilmiştir; zira Musa'nın sandığını nehirden çıkaran kimse,

النِّسَاءِ الْحَافَّاتِ بِابْنَةِ فِرْعَوْنَ حِينَ كَانَتْ مَعَ أَتْرَابِهَا وَدَايَاتِهَا عَلَى سَاحِلِ النِّيلِ كَمَا جَاءَ فِي الْإِصْحَاحِ الثَّانِي مِنْ سِفْرِ الْخُرُوجِ.

Çıkış Kitabı'nın ikinci babında geçtiği üzere, Firavun'un kızı yaşıtları ve dadılarıyla birlikte Nil kıyısındayken onun etrafında bulunan kadınlardan biriydi.

وَاللَّامُ فِي لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا لَامُ التَّعْلِيلِ وَهِيَ الْمَعْرُوفَةُ عِنْدَ النُّحَاةِ بِلَامِ كَيْ وَهِيَ لَامٌ جَارَّةٌ مِثْلُ كي، وَهِي هُنَا مُتَعَلِّقَةٌ بِ (الْتَقَطَهُ) . وَحَقُّ لَامِ كَيْ أَنْ تَكُونَ جَارَّةً لِمَصْدَرٍ مُنْسَبِكٍ مِنْ (أَنِ) الْمَقَدَّرَةِ بَعْدَ اللَّامِ وَمِنَ الْفِعْلِ الْمَنْصُوبِ بِهَا فَذَلِكَ الْمَصْدَرُ هُوَ الْعِلَّةُ الْبَاعِثَةُ عَلَى صُدُورِ ذَلِكَ الْفِعْلِ مِنْ فَاعِلِهِ. وَقَدِ اسْتُعْمِلَتْ فِي

{ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا } ifadesindeki lâm, ta'lîl (gerekçe) lâmıdır; nahivciler nezdinde Lâm-ı Key (sebep bildiren lâm) olarak bilinir. O da key gibi cer eden bir lâmdır ve burada { فَالْتَقَطَهُ } fiiline müteallıktır. Lâm-ı Key'in hakkı; lâm harfinden sonra takdir edilen en (أَنْ) edatı ile onunla nasbedilen fiilden meydana gelen müevvel masdarı cer etmesidir; işte o masdar, o fiilin failinden sadır olmasına sevk eden illettir. [Bu lâm]

الْآيَةِ اسْتِعْمَالًا وَارِدًا عَلَى طَرِيقَةِ الِاسْتِعَارَةِ دُونَ الْحَقِيقَةِ لِظُهُورِ أَنَّهُمْ لَمْ يَكُنْ دَاعِيهِمْ إِلَى الْتِقَاطِهِ أَنْ يَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَنًا وَلَكِنَّهُمُ الْتَقَطُوهُ رَأْفَةً بِهِ وَحُبًّا لَهُ لِمَا أُلْقِيَ فِي نُفُوسِهِمْ مِنْ شَفَقَةٍ عَلَيْهِ وَلَكِنْ لَمَّا كَانَتْ عَاقِبَةُ الْتِقَاطِهِمْ إِيَّاهُ أَنْ كَانَ لَهُمْ عَدُوًّا فِي اللَّهِ وَمُوجِبَ حَزَنٍ لَهُمْ، شُبِّهَتِ الْعَاقِبَةُ بِالْعِلَّةِ فِي كَوْنِهَا نَتِيجَةً لِلْفِعْلِ كشأن الْعلَّة غَالِبا فاستعير لترتب الْعَاقِبَة المشبهة الْحَرْف الَّذِي يدل على تَرْتِيب الْعِلَّةِ تَبَعًا لِاسْتِعَارَةِ مَعْنَى الْحَرْفِ إِلَى مَعْنًى آخَرَ اسْتِعَارَةً تَبَعِيَّةً، أَيِ اسْتُعِيرَ الْحَرْفُ تَبَعًا لاستعارة مَعْنَاهُ لِأَن الْحُرُوف بمعزل عَن الِاسْتِعَارَة لِأَن الْحَرْف لَا يَقع مَوْصُوفا، فالاستعارة تكون فِي مَعْنَاهُ ثُمَّ تَسْرِي مِنَ الْمَعْنَى إِلَى الْحَرْفِ فَلِذَلِكَ سُمِّيَتِ اسْتِعَارَةً تَبَعِيَّةً عِنْدَ جُمْهُورِ عُلَمَاءِ الْمَعَانِي خِلَافًا لِلسَّكَّاكِيِّ.

ayette hakikat yoluyla değil istiare yoluyla gelen bir kullanımla kullanılmıştır; zira onların çocuğu almalarındaki saikin kendilerine düşman ve hüzün kaynağı olması olmadığı açıktır. Bilakis onlar, kalplerine düşen şefkat sebebiyle ona acıyarak ve onu severek almışlardır. Fakat onu bulup almalarının akıbeti, onun kendilerine Allah uğrunda bir düşman ve bir hüzün sebebi olması şeklinde gerçekleştiği için; illetin çoğu kez fiilin bir neticesi olması gibi akıbet de bir netice olması bakımından illete benzetilmiştir. Böylece teşbih edilen akıbetin sıralanışı için, harfin manasının başka bir manaya tebeî istiare yoluyla ödünçlenmesine bağlı olarak, illetin sıralanışını gösteren harf istiare edilmiştir; yani harf, manasının istiaresine tabi kılınarak istiare edilmiştir. Çünkü harfler müstakil olarak istiareden uzaktır, zira harf mevsuf (nitelenen) olamaz; dolayısıyla istiare harfin manasında gerçekleşir, sonra da manadan harfe sirayet eder. İşte bu yüzden meânî âlimlerinin cumhuruna göre Sekkâkî'nin aksine buna tebeî istiare denmiştir.

وَضَمِيرُ لَهُمْ يَعُودُ إِلَى آلِ فِرْعَوْنَ بِاعْتِبَارِ الْوَصْفِ الْعُنْوَانِيِّ لِأَنَّ مُوسَى كَانَ عَدُوًّا لِفِرْعَوْنٍ آخَرَ بَعْدَ هَذَا، أَيْ لِيَكُونَ لِدَوْلَتِهِمْ وَأُمَّتِهِمْ عَدُوًّا وَحَزَنًا فَقَدْ كَانَتْ بَعْثَةُ مُوسَى فِي مُدَّةِ ابْنِ فِرْعَوْنَ هَذَا.

{ لَهُمْ } zamiri, unvan vasfı dikkate alınarak Firavun ailesine dönmektedir; çünkü Musa bundan sonraki başka bir Firavun'a düşman olmuştu; yani onların devletine ve milletine düşman ve hüzün kaynağı olsun diyedir; nitekim Musa'nın peygamber olarak gönderilmesi bu Firavun'un oğlunun döneminde gerçekleşmiştir.

وَوَصْفُهُ بِالْحَزَنِ وَهُوَ مَصْدَرٌ عَلَى تَقْدِيرِ مُتَعَلِّقٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ حَزَنًا لَهُمْ لِدَلَالَةِ قَوْلِهِ لَهُمُ السَّابِقِ. وَلَيْسَ هَذَا مِنَ الْوَصْفِ بِالْمَصْدَرِ لِلْمُبَالَغَةِ مِثْلِ قَوْلِكَ: فُلَانٌ عَدْلٌ، لِأَنَّ ذَلِكَ إِذَا كَانَ الْمَصْدَرُ وَاقِعًا مَوْقِعَ اسْمِ الْفَاعِلِ فَكَانَ مَعْنَى الْمَصْدَرِ قَائِمًا بِالْمَوْصُوفِ. وَالْمَعْنَى هُنَا: لِيَكُونَ لَهُمْ حَزَنًا. وَالْإِسْنَادُ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ لِأَنَّهُ سَبَبُ الْحَزَنِ وَلَيْسَ هُوَ حَزَنًا.

Bir masdar olan hazan (الْحَزَن) ile nitelenmesi, mahzuf bir müteallakın takdiri üzeredir; yani daha önceki { لَهُمْ } ifadesinin delaletiyle "onlar için bir hüzün [kaynağı]" demektir. Bu durum, "Filan kişi adalettir (عدل)" sözünde olduğu gibi mübalağa için masdarla niteleme kabilinden değildir; çünkü bu niteleme, masdarın ism-i fail makamında bulunması ve masdar manasının mevsufla kaim olması durumunda geçerlidir. Buradaki mana ise: "Onlar için bir hüzün [kaynağı] olsun diye" şeklindedir. İsnat aklî mecazdır; zira çocuk hüznün sebebidir, bizzat hüznün kendisi değildir.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ وَحَزَناً بِفَتْحِ الْحَاءِ وَالزَّايِ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ بِضَمِّ الْحَاءِ وَسُكُونِ الزَّايِ وَهُمَا لُغَتَانِ كَالْعَدَمِ وَالْعُدْمِ.

Cumhur { وَحَزَناً } kelimesini hâ ve zây harflerinin fethasıyla okumuştur. Hamza, Kisâî ve Halef ise hâ'nın zammesi ve zây'ın sükûnu ile [huznen] şeklinde okumuşlardır; bunlar el-adem ve el-udm gibi iki ayrı lehçedir.

وَجُمْلَةُ إِنَّ فِرْعَوْنَ وَهامانَ إِلَى آخِرِهَا فِي مَوْضِعِ الْعِلَّةِ لِجُمْلَةِ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً أَيْ قَدَّرَ اللَّهُ نَجَاةَ مُوسَى لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَنًا، لِأَنَّهُمْ كَانُوا مُجْرِمِينَ فَجَعَلَ اللَّهُ ذَلِكَ عِقَابًا لَهُمْ عَلَى ظُلْمِهِمْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَعَلَى عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ.

{ إِنَّ فِرْعَوْنَ وَهامانَ } ile başlayan cümlenin tamamı, { لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } cümlesinin illeti konumundadır; yani Allah Musa'nın kurtulmasını onlara düşman ve hüzün olsun diye takdir etmiştir, çünkü onlar mücrim kimselerdi; böylece Allah bunu onların İsrailoğullarına yaptıkları zulme ve putlara tapmalarına bir ceza kılmıştır.

وَالْخَاطِئُ: اسْمُ فَاعل من خطىء كَفَرِحَ إِذَا فَعَلَ الْخَطِيئَةَ وَهِيَ الْإِثْمُ وَالذَّنْبُ، قَالَ تَعَالَى ناصِيَةٍ كاذِبَةٍ خاطِئَةٍ [العلق: ١٦] . وَمَصْدَرُهُ الْخِطْءُ بِكَسْرِ الْخَاءِ وَسُكُونِ الطَّاءِ.

el-Hâtı' (الْخَاطِئُ): Hatiye (خَطِئَ) fiilinin -feriha (فَرِحَ) vezninde- ism-i failidir; hatîeyi yani günah ve suçu işlediği zaman kullanılır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { ناصِيَةٍ كاذِبَةٍ خاطِئَةٍ } “Yalancı, günahkâr bir alnın” [Alak: 16]. Bunun masdarı ise hı' (الْخِطْءُ) olup hı harfinin kesresi ve tı harfinin sükûnu iledir.

وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى إِنَّ قَتْلَهُمْ كانَ خِطْأً كَبِيراً فِي الْإِسْرَاءِ [٣١] . وَأَمَّا

İsrâ Suresi'ndeki [31] { إِنَّ قَتْلَهُمْ كانَ خِطْأً كَبِيراً } “Şüphesiz onları öldürmek büyük bir günahtır” ayetinde geçmişti.

الْخَطَأُ وَهُوَ ضِدُّ الْعَمْدِ فَفِعْلُهُ أَخْطَأَ فَهُوَ مُخْطِئٌ، قَالَ تَعَالَى لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ فِيما أَخْطَأْتُمْ بِهِ وَلكِنْ مَا تَعَمَّدَتْ قُلُوبُكُمْ [الْأَحْزَاب: ٥] ، فَعَلَى هَذَا يَتَعَيَّنُ أَنَّ الْفُصَحَاءَ فَرَّقُوا الِاسْتِعْمَالَ بَيْنَ مُرْتَكِبِ الْخَطِيئَةِ وَمُرْتَكِبِ الْخَطَإِ، وَعَلَى التَّفْرِقَةِ بَين أَخطَأ وخطىء دَرَجَ نَفْطَوَيْهِ وَتَبِعَهُ الْجَوْهَرِيُّ وَالْحَرِيرِيُّ.

Kastın zıddı olan el-Hata'ya (الْخَطَأُ) gelince; bunun fiili ahta'e (أَخْطَأَ), faili ise muhtı'dir (مُخْطِئٌ). Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ فِيما أَخْطَأْتُمْ بِهِ وَلكِنْ مَا تَعَمَّدَتْ قُلُوبُكُمْ } “Yanıldığınız hususlarda üzerinize bir günah yoktur; lakin kalplerinizin kasten yaptığı müstesna” [Ahzâb: 5]. Buna göre fasih kimselerin günah işleyen (mürtekibü'l-hatîe) ile kasıtsız hata yapan (mürtekibü'l-hata) arasındaki kullanımı birbirinden ayırdıkları kesinleşir. Ahta'e ile hatiye arasındaki ayrım yolunu Neftaveyh benimsemiş, Cevherî ve Harîrî de ona tabi olmuştur.

وَذَهَبَ أَبُو عَبِيدٍ وَابْنُ قُتَيْبَةَ إِلَى أَنَّ اللَّفْظَيْنِ مُتَرَادِفَانِ وَأَنَّهُمَا لُغَتَانِ، وَظَاهِرُ كَلَامِ الزَّمَخْشَرِيِّ هُنَا أَنَّهُ جَارٍ عَلَى قَوْلِ أَبِي عُبَيْدٍ وَابْنِ قُتَيْبَةَ فَقَدْ فَسَّرَ هَذِهِ الْآيَةَ بِالْمَعْنَيَيْنِ وَقَالَ فِي «الْأَسَاسِ» : «أَخْطَأَ فِي الرَّأْي وخطىء إِذَا تَعَمَّدَ الذَّنْبَ. وَقِيلَ: هُمَا وَاحِدٌ» .

Ebû Ubeyde ve İbn Kuteybe ise bu iki lafzın eş anlamlı olduğunu ve iki ayrı lehçe teşkil ettiğini savunmuşlardır. Zemahşerî'nin buradaki sözünün zahiri de Ebû Ubeyde ve İbn Kuteybe'nin görüşü doğrultusunda gittiğini göstermektedir; zira bu ayeti iki mana ile tefsir etmiş ve el-Esâs'ta şöyle demiştir: "Görüşte hata edince ahta'e (أَخْطَأَ), günahı kasten işleyince de hatiye (خَطِئَ) denir. İkisinin aynı olduğu da söylenmiştir."

وَيَظْهَرُ أَنَّ أَصْلَهُمَا لُغَتَانِ فِي مَعْنَى مُخَالَفَةِ الصَّوَابِ عَنْ غَيْرِ عَمْدٍ أَوْ عَنْ عَمْدٍ، ثُمَّ غَلَبَ الِاسْتِعْمَالُ الْفَصِيحُ عَلَى تَخْصِيصِ أَخْطَأَ بِفِعْلٍ عَلَى غير عمد وخطىء بِالْإِجْرَامِ وَالذَّنْبِ وَهَذَا الَّذِي اسْتَقَرَّ عَلَيْهِ اسْتِعْمَالُ اللُّغَةِ. وَإِنَّ الْفُرُوقَ بَيْنَ الْأَلْفَاظِ مِنْ أَحْسَنِ تَهْذِيبِ اللُّغَةِ.

Görünen o ki bu iki kelimenin aslı, kasten veya kasıtsız olarak doğruya muhalefet etme manasında iki ayrı lehçedir; daha sonra fasih kullanım ahta'e kelimesini kasıtsız fiile, hatiye kelimesini ise cürüm ve günaha tahsis etme noktasında galip gelmiştir ve dilin kullanımı da bu şekilde yerleşmiştir. Şüphesiz lafızlar arasındaki bu farklar dilin en güzel inceliklerindendir.

فَأَمَّا مَحْمَلُ الْآيَةِ هُنَا فَلَا يُنَاسِبُهُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ خاطِئِينَ مِنَ الْخَطِيئَةِ لِيَكُونَ الْكَلَامُ تَعْلِيلًا لِتَكْوِينِ حزنهمْ مِنْهُ بالأخرة. وَتَقَدَّمَ ذِكْرُ هامان آنِفا [الْقَصَص: ٦] .

Ayetin buradaki anlamına gelince; sözün en sonunda onların hüznünün teşekkül etmesine gerekçe olabilmesi için { خاطِئِينَ } kelimesinin günahtan (el-hatîe) türemiş olmasından başkası uygun düşmez. Hâmân'ın zikri de az önce geçmişti [Kasas: 6].

[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : آيَة ٩]

[KASAS SURESİ (28): AYET 9]

وَقالَتِ امْرَأَتُ فِرْعَوْنَ قُرَّتُ عَيْنٍ لِي وَلَكَ لَا تَقْتُلُوهُ عَسى أَنْ يَنْفَعَنا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٩)

{ وَقالَتِ امْرَأَتُ فِرْعَوْنَ قُرَّتُ عَيْنٍ لِي وَلَكَ لَا تَقْتُلُوهُ عَسى أَنْ يَنْفَعَنا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } “Firavun'un karısı: «Benim için de senin için de bir göz aydınlığıdır! Onu öldürmeyin, belki bize faydası dokunur ya da onu evlat ediniriz» dedi. Onlar ise [işin] farkında değillerdi.” (9)

يَدُلُّ الْكَلَامُ عَلَى أَنَّ الَّذِينَ انْتَشَلُوهُ جَعَلُوهُ بَيْنَ أَيْدِي فِرْعَوْنَ وَامْرَأَتِهِ فَرَقَّتْ لَهُ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ وَصَرَفَتْ فِرْعَوْنَ عَنْ قَتْلِهِ بَعْدَ أَنْ هَمَّ بِهِ لِأَنَّهُ عَلِمَ أَنَّ الطِّفْلَ لَيْسَ مِنْ أَبْنَاءِ الْقِبْطِ بِلَوْنِ جَلْوَتِهِ وَمَلَامِحِ وَجْهِهِ، وَعَلِمَ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ حَمَلَهُ النَّيْلُ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ لِظُهُورِهِ أَنَّهُ لَمْ يَطُلْ مَكْثُ تَابُوتِهِ فِي الْمَاءِ وَلَا اضْطِرَابُهُ بِكَثْرَةِ التَّنَقُّلِ، فَعَلِمَ أَنَّ وَقْعَهُ فِي التَّابُوتِ لِقَصْدِ إِنْجَائِهِ مِنَ الذَّبْحِ. وَكَانَ ذَلِكَ وَقْتَ انْتِشَالِهِ مِنَ الْمَاءِ وَإِخْرَاجِهِ مِنَ التَّابُوتِ. وَكَانَتِ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ امْرَأَةً مُلْهَمَةً لِلْخَيْرِ وَقَدَّرَ اللَّهُ نَجَاةَ مُوسَى بِسَبَبِهَا. وَقَدْ قَالَ الله تَعَالَى فِي شَأْنِهَا وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِينَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ إِذْ قالَتْ رَبِّ ابْنِ لِي عِنْدَكَ بَيْتاً فِي الْجَنَّةِ وَنَجِّنِي مِنْ فِرْعَوْنَ وَعَمَلِهِ وَنَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ [التَّحْرِيم: ١١] ،

İfade, çocuğu sudan çıkaranların onu Firavun ile karısının önüne getirdiklerine; Firavun'un karısının ona karşı şefkat duyup, çocuğun ten renginden ve yüz hatlarından Kıptî çocuklarından olmadığını anlaması sebebiyle onu öldürmeye niyetlenen Firavun'u bu fikrinden vazgeçirdiğine delalet eder. Zira sandığının suda fazla kalmadığı ve çok yer dolaşıp çalkalanmadığı anlaşıldığından Nil'in onu uzak bir yerden getirmediğini ve sandığa konulmasının öldürülmekten kurtarılması maksadıyla olduğunu anlamıştı. Bu durum, çocuğun sudan çıkarıldığı ve sandıktan alındığı sırada gerçekleşmişti. Firavun'un karısı hayra ilham olunmuş bir kadındı ve Allah, Mûsâ'nın kurtuluşunu onun vasıtasıyla takdir buyurmuştu. Nitekim Yüce Allah onun hakkında şöyle buyurmuştur: { وَضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا لِلَّذِينَ آمَنُوا امْرَأَتَ فِرْعَوْنَ إِذْ قالَتْ رَبِّ ابْنِ لِي عِنْدَكَ بَيْتاً فِي الْجَنَّةِ وَنَجِّنِي مِنْ فِرْعَوْنَ وَعَمَلِهِ وَنَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “Allah, iman edenlere Firavun'un karısını misal verdi. Hani o: «Rabbim! Katında benim için cennette bir ev yap, beni Firavun'dan ve onun amelinden kurtar, beni zalimler topluluğundan kurtar!» demişti” [Tahrîm: 11].

وَهِيَ لَمْ تَرَ عَدَاوَةَ مُوسَى لِآلِ فِرْعَوْنَ وَلَا

O, ne Mûsâ'nın Firavun hanedanına olan düşmanlığını görmüş ne de

حَزِنَتْ مِنْهُ لِأَنَّهَا انْقَرَضَتْ قَبْلَ بعثة مُوسَى.

ondan dolayı bir hüzün duymuştur; çünkü Mûsâ'nın peygamber olarak gönderilmesinden önce vefat etmiştir.

وامْرَأَتُ فِرْعَوْنَ سُمِّيَتْ آسِيَةَ كَمَا

Firavun'un hanımının adı, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilen

فِي الْحَدِيثِ الْمَرْوِيِّ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ: «كَمُلَ مِنَ الرِّجَالِ كَثِيرٌ وَلَمْ يَكْمُلْ مِنَ النِّسَاءِ إِلَّا مَرْيَم ابْنة عِمْرَانَ وَآسِيَةُ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ»

«Erkeklerden pek çok kimse kemale ermiştir; kadınlardan ise İmrân kızı Meryem ile Firavun'un karısı Âsiye'den başkası kemale ermemiştir» hadisinde geçtiği üzere Âsiye'dir.

وَيُفِيدُ قَوْلُهَا ذَلِكَ أَنَّ فِرْعَوْنَ حِينَ رَآهُ اسْتَحْسَنَهُ ثُمَّ خَالَجَهُ الْخَوْفُ مِنْ عَاقِبَةِ أَمْرِهِ فَلِذَلِكَ أَنْذَرَتْهُ امْرَأَته بقولِهَا قُرَّتُ عَيْنٍ لِي وَلَكَ لَا تَقْتُلُوهُ.

Kadının bu sözü; Firavun'un çocuğu gördüğünde onu beğendiğini, ardından ise işin sonundan endişeye kapıldığını, bu yüzden hanımının { قُرَّتُ عَيْنٍ لِي وَلَكَ لَا تَقْتُلُوهُ } “Benim için de senin için de bir göz aydınlığıdır! Onu öldürmeyin” sözüyle onu uyardığını ifade eder.

وارتفع قُرَّتُ عَيْنٍ عَلَى أَنَّهُ خَبَرٌ لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: هَذَا الطِّفْلُ. وَحَذَفَهُ لِأَنَّهُ دَلَّ عَلَيْهِ حُضُورُهُ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَهُوَ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ، أَيْ هُوَ سَبَبُ قُرَّةِ عَيْنٍ لي وَلَك.

{ قُرَّتُ عَيْنٍ } ifadesi, takdiri "Bu çocuk" olan mahzûf bir mübtedanın haberi olarak merfû kılınmıştır. Karşılarında hazır bulunması ona delalet ettiği için mübteda hazfedilmiştir. Bu da muzâfın hazfi kabilindendir; yani "O, benim ve senin için bir göz aydınlığı sebebidir." demektir.

و (قُرَّة الْعَيْنِ) كِنَايَةٌ عَنِ السُّرُورِ وَهِيَ كِنَايَةٌ نَاشِئَةٌ عَنْ ضِدِّهَا وَهُوَ سُخْنَةُ الْعَيْنِ الَّتِي هِيَ أَثَرُ الْبُكَاءِ اللَّازِمِ لِلْأَسَفِ وَالْحُزْنِ، فَلَمَّا كُنِّيَ عَنِ الْحُزْنِ بِسُخْنَةِ الْعَيْنِ فِي قَوْلِهِمْ فِي الدُّعَاءِ بِالسُّوءِ: أَسْخَنَ اللَّهُ عَيْنَهُ. وَقَوْلِ الرَّاجِزِ:

Kurretü'l-ayn (قُرَّة الْعَيْنِ) sevinçten kinayedir. Bu kinaye, zıddı olan ve keder ile hüznün gerektirdiği ağlamanın eseri sayılan suhnetü'l-ayn (gözün hararet yapması/yanması) kavramından doğmuştur. Beddua sadedinde kullandıkları «Allah onun gözünü yakıp kavursun» sözünde ve recez şairinin şu beytinde hüzün, gözün hararet yapmasıyla kinaye edilince:

أَوْهِ أَدِيمَ عِرْضِهِ وَأَسْخِنِ ... بِعَيْنِهِ بَعْدَ هُجُوعِ الْأَعْيُنِ

Onun şeref perdesini yırt ve gözler uyuduktan sonra gözünü hararetle yakıp kavur!

أَتْبَعُوا ذَلِكَ بِأَنْ كَنَّوْا عَنِ السُّرُورِ بِضِدِّ هَذِهِ الْكِنَايَةِ فَقَالُوا: قُرَّةُ عَيْنٍ، وَأَقَرَّ اللَّهُ عَيْنَهُ، فَحَكَى الْقُرْآنُ مَا فِي لُغَةِ امْرَأَةِ فِرْعَوْنَ مِنْ دَلَالَةٍ عَلَى مَعْنَى الْمَسَرَّةِ الْحَاصِلَةِ لِلنَّفْسِ بِبَلِيغِ مَا كَنَّى بِهِ الْعَرَبُ عَنْ ذَلِك وَهُوَ قُرَّتُ عَيْنٍ، وَمِنْ لَطَائِفِهِ فِي الْآيَةِ أَنَّ الْمَسَرَّةَ الْمَعْنِيَّةَ هِيَ مَسَرَّةٌ حَاصِلَةٌ مِنْ مَرْأَى مَحَاسِنِ الطِّفْلِ كَمَا قَالَ تَعَالَى وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي [طه:

Bunun peşinden bu kinayenin zıddıyla sevinci kinaye ederek «Göz aydınlığı» (قُرَّةُ عَيْنٍ) ve «Allah onun gözünü aydın kılsın» demişlerdir. Kur'an da Firavun'un karısının lisanında nefsin hissettiği sevinç manasına delalet eden ifadeyi, Arapların bu manayı kinaye ettikleri en beliğ tabir olan { قُرَّتُ عَيْنٍ } “göz aydınlığı” ile aktarmıştır. Ayetteki latif nüktelerden biri de kastedilen sevincin, Yüce Allah'ın { وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي } “Sana kendimden bir sevgi koydum” [Tâhâ:

٣٩] .

39] buyurduğu gibi, çocuğun sevimliliğini görmekten hâsıl olan bir sevinç olmasıdır.

وَيَجُوزُ أَنْ يكون قَوْله قُرَّتُ عَيْنٍ قَسَمًا كَمَا يُقَالُ: أَيْمُنُ اللَّهِ. فَإِنَّ الْعَرَبَ يُقْسِمُونَ بِذَلِكَ، أَيْ أُقْسِمُ بِمَا تَقَرُّ بِهِ عَيْنِي. وَفِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: أَنَّ أَبَا بَكْرٍ الصِّدِّيقَ اسْتَضَافَ نَفَرًا وَتَأَخَّرَ عَنْ وَقْتِ عَشَائِهِمْ ثُمَّ حَضَرَ، وَفِيهِ قِصَّةٌ إِلَى أَنْ قَالَ الرَّاوِي: فَجَعَلُوا لَا يَأْكُلُونَ لُقْمَةً إِلَّا رَبَتْ مِنْ أَسْفَلِهَا أَكْثَرَ مِنْهَا. فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ لِامْرَأَتِهِ: يَا أُخْتَ بَنِي فِرَاسٍ مَا هَذَا؟

{ قُرَّتُ عَيْنٍ } sözünün «Eymunullâh» (Allah'ın hakkı için) denildiği gibi bir yemin olması da caizdir; zira Araplar böyle yemin ederler, yani «Gözümün aydınlandığı şey hakkı için» derler. Sahih hadiste rivayet edildiğine göre Ebû Bekir es-Sıddîk birtakım kimseleri misafir etmiş, akşam yemeği vaktinde gecikmiş ve sonradan gelmişti. Hadisteki kıssada ravi şöyle der: «Onlar yedikleri her lokmanın ardından altından daha fazlasının kabarıp çoğaldığını gördüler. Bunun üzerine Ebû Bekir karısına: 'Ey Benî Firâs'ın bacısı, bu nedir?' dedi.

فَقَالَتْ: وَقُرَّةِ عَيْنِي إِنَّهَا الْآنَ أَكْثَرُ مِنْ قَبْلُ. فَتَكُونُ امْرَأَةُ فِرْعَوْنَ أَقْسَمْتَ عَلَى فِرْعَوْنَ بِمَا فِيهِ قُرَّةُ عَيْنِهَا، وَقُرَّةُ عَيْنِهِ أَنْ لَا يَقْتُلَ مُوسَى، وَيكون رفع قُرَّتُ عَيْنٍ عَلَى الِابْتِدَاءِ وَخَبَرُهُ مَحْذُوفًا، وَهُوَ حَذْفٌ

Kadın: 'Gözümün aydınlığı hakkı için bu, şimdikinden öncekinden daha fazladır!' dedi.» Buna göre Firavun'un karısı Firavun'a, gözünü aydınlatacak şey üzerine ve Mûsâ'yı öldürmemesinin onun da gözünü aydınlatacağına yemin etmiş olur. { قُرَّتُ عَيْنٍ } ifadesinin ref'i mübteda olarak [kabul edilir], haberi ise mahzûftur. Bu tür bir hazif,

كَثِيرٌ فِي نَصِّ الْيَمِينِ مِثْلُ: لَعَمْرُكَ. وَابْتَدَأَتْ بِنَفسِهَا فِي قُرَّتُ عَيْنٍ لِي قَبْلَ ذِكْرِ فِرْعَوْنَ إِدْلَالًا عَلَيْهِ لِمَكَانَتِهَا عِنْدَهُ أَرَادَتْ أَنْ تَبْتَدِرَهُ بِذَلِكَ حَتَّى لَا يَصْدُرَ عَنْهُ الْأَمْرُ بِقَتْلِ الطِّفْلِ.

«Le'amruke» (ömrüne andolsun) gibi yemin naslarında pek çoktur. Firavun'u zikretmeden önce { قُرَّتُ عَيْنٍ لِي } “benim için bir göz aydınlığı” diyerek kendisiyle başlaması, onun katındaki konumuna güvenerek nazlanması ve çocuğun öldürülmesine dair bir emir ondan sadır olmasın diye aceleyle söze girişmek istemesindendir.

وَضَمِيرُ الْجَمْعِ فِي قَوْلِهَا لَا تَقْتُلُوهُ يَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهِ فِرْعَوْنُ نَزَّلَتْهُ مَنْزِلَةَ الْجَمَاعَةِ

{ لَا تَقْتُلُوهُ } “Onu öldürmeyin” sözündeki çoğul zamiriyle Firavun'un kastedilmiş olması caizdir; tazim amacıyla

عَلَى وَجْهِ التَّعْظِيمِ كَمَا فِي قَوْلِهِ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ [الْمُؤْمِنُونَ: ٩٩] . وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهِ خِطَابُ فِرْعَوْنَ دَاخِلًا فِيهِ أَهْلُ دَوْلَتِهِ هَامَانُ وَالْكَهَنَةُ الَّذِينَ أَلْقَوْا فِي نَفْسِ فِرْعَوْنَ أَنَّ فَتًى مِنْ إِسْرَائِيلَ يُفْسِدُ عَلَيْهِ مَمْلَكَتَهُ. وَهَذَا أَحْسَنُ لِأَنَّ فِيهِ تَمْهِيدًا لِإِجَابَةِ سُؤْلِهَا حِينَ أَسْنَدَتْ مُعْظَمَ الْقَتْلِ لِأَهْلِ الدَّوْلَةِ وَجَعَلَتْ لِفِرْعَوْنَ مِنْهُ حَظَّ الْوَاحِدِ مِنَ الْجَمَاعَةِ فَكَأَنَّهَا تُعَرِّضُ بِأَنَّ ذَلِكَ يَنْبَغِي أَنْ لَا يَكُونَ عَنْ رَأْيِهِ فَتُهَوِّنَ عَلَيْهِ عُدُولَهُ فِي هَذَا الطِّفْلِ عَمَّا تَقَرَّرَ مِنْ قَتْلِ الْأَطْفَالِ.

{ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ } “«Rabbim! Beni geri döndürün» dedi” [Mü'minûn: 99] ayetinde olduğu gibi onu bir topluluk konumuna koymuştur. Ya da onunla, Firavun'un zihnine İsrailoğullarından bir gencin onun krallığını yıkacağını telkin eden devlet erkânı, Hâmân ve kâhinlerin de dahil olduğu bir hitabın Firavun'a yöneltilmiş olması da caizdir. Bu [ikinci ihtimal] daha güzeldir; zira öldürme fiilinin büyük kısmını devlet erkânına nispet edip Firavun'a bundan bir topluluğun ferdi payı vererek talebine icabet edilmesine zemin hazırlamıştır. Sanki bunun onun görüşünden kaynaklanmaması gerektiğini ima etmekte ve bu çocuk hususunda, çocukların öldürülmesi yönünde yerleşmiş karardan dönmesini ona kolaylaştırmaktadır.

وَقِيلَ لَا تَقْتُلُوهُ الْتِفَاتٌ عَنْ خِطَابِ فِرْعَوْنَ إِلَى خِطَابِ الْمُوَكِّلِينَ بِقَتْلِ أَطْفَالِ إِسْرَائِيلَ كَقَوْلِهِ يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ [يُوسُف: ٢٩] .

{ لَا تَقْتُلُوهُ } sözünün, { يُوسُفُ أَعْرِضْ عَنْ هَذَا وَاسْتَغْفِرِي لِذَنْبِكِ } “Yûsuf, sen bundan vazgeç! [Kadın,] sen de günahının bağışlanmasını dile!” [Yûsuf: 29] ayetinde olduğu gibi Firavun'a yapılan hitaptan İsrail çocuklarını öldürmekle görevli olanlara yönelmiş bir iltifat olduğu da söylenmiştir.

فموقع جملَة قُرَّتُ عَيْنٍ لِي وَلَكَ مَوْقِعُ التَّمْهِيدِ وَالْمُقَدِّمَةِ لِلْعَرْضِ. وَمَوْقِعُ جُمْلَةِ لَا تَقْتُلُوهُ مَوْقِعُ التَّفْرِيعِ عَنِ الْمُقَدِّمَةِ وَلِذَلِكَ فُصِلَتْ عَنْهَا.

{ قُرَّتُ عَيْنٍ لِي وَلَكَ } cümlesinin konumu, sunum için bir zemin ve mukaddime konumundadır. { لَا تَقْتُلُوهُ } cümlesinin konumu ise bu mukaddimeden doğan bir netice konumundadır; bu sebeple ondan fasledilmiştir.

وَأَمَّا جُمْلَةُ عَسى أَنْ يَنْفَعَنا فَهِيَ فِي مَوْقِعِ الْعِلَّةِ لِمَضْمُونِ جُمْلَةِ لَا تَقْتُلُوهُ فَاتِّصَالُهَا بِهَا كاتصال جملَة قُرَّتُ عَيْنٍ لِي وَلَكَ بِهَا، وَلَكِنَّ نَظْمَ الْكَلَامِ قَضَى بِهَذَا التَّرْتِيبِ الْبَلِيغِ بِأَنْ جَعَلَ الْوَازِعَ الطَّبِيعِيَّ عَنِ الْقَتْلِ وَهُوَ وَازِعُ الْمَحَبَّةِ هُوَ الْمُقَدِّمَةَ لِأَنَّهُ أَشَدُّ تَعَلُّقًا بِالنَّفْسِ فَهُوَ يُشْبِهُ الْمَعْلُومَ الْبَدِيهِيَّ. وَجُعِلَ الْوَازِعُ الْعَقْلِيُّ بَعْدَ النَّهْيِ عِلَّةً لِاحْتِيَاجِهِ إِلَى الْفِكْرِ، فَتَكُونُ مُهْلَةُ التَّفْكِيرِ بَعْدَ سَمَاعِ النَّهْيِ الْمُمَهَّدِ بِالْوَازِعِ الطَّبِيعِيِّ فَلَا يُخْشَى جِمَاحُ السَّامِعِ مِنَ النَّهْيِ وَرَفْضُهُ إِيَّاهُ.

{ عَسى أَنْ يَنْفَعَنا } “Belki bize faydası dokunur” cümlesine gelince; o, { لَا تَقْتُلُوهُ } “Onu öldürmeyin” cümlesinin içeriği için bir illet (gerekçe) konumundadır. Dolayısıyla onunla irtibatı, { قُرَّتُ عَيْنٍ لِي وَلَكَ } “Benim için de senin için de bir göz aydınlığıdır” cümlesinin onunla irtibatı gibidir. Ne var ki sözün dizilişi şu beliğ tertibi gerektirmiştir: Öldürmekten alıkoyan fıtrî etkeni, yani sevgi saikını öne alıp mukaddime kılmıştır; çünkü o nefse daha güçlü bağlıdır ve apaçık bilinen bir şeye benzer. Aklî saikı ise nehyin ardından illet kılmıştır; çünkü o düşünmeyi gerektirir. Böylece fıtrî etkenle zemin hazırlanan nehyi işittikten sonra bir düşünme mühleti tanınmış olur ve dinleyicinin nehyi reddedip dik başlılık göstermesinden korkulmaz.

وَيَتَضَمَّنُ قَوْلُهَا عَسى أَنْ يَنْفَعَنا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً إِزَالَةَ مَا خَامَرَ نَفْسَ فِرْعَوْنَ مِنْ خَشْيَةِ فَسَادِ مُلْكِهِ عَلَى يَدِ فَتًى إِسْرَائِيلِيٍّ بِأَنَّ هَذَا الطِّفْلَ لَا يَكُونُ هُوَ الْمَخُوفَ مِنْهُ لِأَنَّهُ لَمَّا انْضَمَّ فِي أَهْلِهِمْ وَسَيَكُونُ رَبِيَّهُمْ فَإِنَّهُ يُرْجَى مِنْهُ نَفْعُهُمْ وَأَنْ يَكُونَ لَهُمْ كَالْوَلَدِ. فَأَقْنَعَتْ فِرْعَوْنَ بِقِيَاسٍ عَلَى الْأَحْوَالِ الْمُجَرَّبَةِ فِي عَلَاقَةِ التَّرْبِيَةِ وَالْمُعَاشَرَةِ وَالتَّبَنِّي وَالْإِحْسَانِ، وَإِنَّ الْخَيْرَ لَا يَأْتِي بِالشَّرِّ. وَلِذَلِكَ وَقَعَ بَعْدَهُ الِاعْتِرَاضُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ أَيْ وَفِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ لَا يَعْلَمُونَ خَفِيَّ إِرَادَةِ اللَّهِ مِنْ

Kadının { عَسى أَنْ يَنْفَعَنا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً } “Belki bize faydası dokunur ya da onu evlat ediniriz” sözü, Firavun'un içine düşen 'krallığının İsrailoğullarından bir genç eliyle yıkılacağı' korkusunu gidermeyi içermektedir; zira bu çocuk onların ailesine katılıp büyüttükleri biri olacağından korkulan kimse olamaz, aksine ondan kendilerine fayda vermesi ve kendilerine bir evlat gibi olması umulur. Böylece Firavun'u yetiştirme, birlikte yaşama, evlat edinme ve iyilik yapma ilişkilerinde tecrübe edilmiş durumlara kıyas ederek iyiliğin kötülük getirmeyeceğine ikna etmiştir. Bu sebepledir ki ardından Yüce Allah'ın { وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } “Onlar ise [işin] farkında değillerdi” şeklindeki itirazî cümlesi gelmiştir; yani Firavun ve kavmi, Allah'ın Mûsâ vasıtasıyla

الِانْتِقَامِ مِنْ أُمَّةِ الْقِبْطِ بِسَبَبِ مُوسَى. وَلَعَلَّ اللَّهَ حَقَّقَ لِامْرَأَةِ فِرْعَوْنَ رَجَاءَهَا فَكَانَ مُوسَى قُرَّةَ عَيْنٍ لَهَا وَلِزَوْجِهَا، فَلَمَّا هَلَكَا وَجَاءَ فِرْعَوْنٌ آخَرُ بَعْدَهُمَا كَانَ مَا قَدَّرَهُ اللَّهُ مِنْ نَصْرِ بَنِي إِسْرَائِيلَ.

Kıptî milletinden intikam alma yönündeki gizli iradesini bilmiyorlardı. Belki de Allah Firavun'un karısının umudunu gerçekleştirmiş ve Mûsâ onun ve kocasının göz aydınlığı olmuştu; ikisi helak olup arkalarından başka bir Firavun geldiğinde ise Allah'ın takdir ettiği İsrailoğullarının zaferi gerçekleşmişti.

وَاخْتِيرَ يَشْعُرُونَ هُنَا لِأَنَّهُ مِنَ الْعِلْمِ الْخَفِيِّ، أَيْ لَا يَعْلَمُونَ هَذَا الْأَمر الْخَفي.

Burada { يَشْعُرُونَ } fiili, gizli bilgi anlamı taşıdığı için tercih edilmiştir; yani bu gizli meseleyi bilmiyorlardı.

[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : آيَة ١٠]

[KASAS SURESİ (28): AYET 10]

وَأَصْبَحَ فُؤادُ أُمِّ مُوسى فارِغاً إِنْ كادَتْ لَتُبْدِي بِهِ لَوْلا أَنْ رَبَطْنا عَلى قَلْبِها لِتَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ (١٠)

{ وَأَصْبَحَ فُؤادُ أُمِّ مُوسى فارِغاً إِنْ كادَتْ لَتُبْدِي بِهِ لَوْلا أَنْ رَبَطْنا عَلى قَلْبِها لِتَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Mûsâ'nın annesinin kalbi bomboş sabahladı. Eğer inananlardan olsun diye kalbini pekiştirmemiş olsaydık, neredeyse onu açığa vuracaktı.” (10)

أَصْبَحَ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى (صَارَ) فَاقْتَضَى تَحَوُّلًا مِنْ حَالَةٍ إِلَى حَالَةٍ أُخْرَى، أَيْ كَانَ فُؤَادُهَا غَيْرَ فَارِغٍ فَأَصْبَحَ فَارِغًا.

Asbaha (أَصْبَحَ) fiili sâra (صَارَ - oldu) manasında kullanılmıştır; dolayısıyla bir durumdan başka bir duruma geçişi iktiza eder. Yani onun kalbi boş değilken bomboş hâle geldi.

وَالْفُؤَادُ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى الْعَقْلِ وَاللُّبِّ.

Fuâd (الْفُؤَادُ) kelimesi akıl ve sağduyu anlamında kullanılmıştır.

وَالْفَرَاغُ مَجَازِيٌّ. وَمَعْنَى فَرَاغِ الْعَقْلِ مِنْ أَمْرٍ أَنَّهُ مَجَازٌ عَنْ عَدَمِ احْتِوَاءِ الْعَقْلِ عَلَى ذَلِكَ الْأَمْرِ احْتِوَاءً مَجَازِيًّا، أَيْ عَدَمِ جَوَلَانِ مَعْنَى ذَلِكَ الْأَمْرِ فِي الْعَقْلِ، أَيْ تَرْكِ التَّفْكِيرِ فِيهِ.

Ferâğ (فراغ - boşalma) mecazîdir. Aklın bir meseleden boşalmasının manası; aklın o meseleyi mecazî anlamda ihtiva etmemesinden, yani o meselenin aklında dolaşmamasından, onu düşünmeyi bırakmasından kinayedir.

وَإِذْ لَمْ يُذْكَرْ أَنَّ فُؤَادَ أم مُوسَى لماذَا أَصْبَحَ فَارِغًا احْتَمَلَتِ الْآيَةُ مَعَانِيَ تَرْجِعُ إِلَى مُحْتَمَلَاتِ مُتَعَلِّقِ الْفَرَاغِ مَا هُوَ. فَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي ذَلِكَ قَدِيمًا، وَمَرْجِعُ أَقْوَالِهِمْ إِلَى نَاحِيَتَيْنِ: نَاحِيَةٍ تُؤْذِنُ بِثَبَاتِ أُمِّ مُوسَى وَرِبَاطَةِ جَاشِهَا، وَنَاحِيَةٍ تُؤْذِنُ بِتَطَرُّقِ الضَّعْفِ وَالشَّكِّ إِلَى نَفْسِهَا.

Mûsâ'nın annesinin kalbinin neyden dolayı boşaldığı zikredilmediği için ayet, bu boşalmanın neye taalluk ettiğine dair muhtemel manalara açık kapı bırakmıştır. Müfessirler eskiden beri bu konuda ihtilaf etmişlerdir; onların görüşleri ise iki ana yöne dayanır: Biri Mûsâ'nın annesinin sebatına ve metanetine işaret eden yön, diğeri ise onun nefsine zaaf ve şüphe girdiğine işaret eden yöndür.

فَأَمَّا مَا يَرْجِعُ إِلَى النَّاحِيَةِ الْأُولَى فَهُوَ أَنَّهُ فَارِغٌ مِنَ الْخَوْفِ وَالْحُزْنِ فَأَصْبَحَتْ وَاثِقَةً بِحُسْنِ عَاقِبَتِهِ تَبَعًا لِمَا أَلْهَمَهَا مِنْ أَنْ لَا تَخَافَ وَلَا تَحْزَنَ فَيَرْجِعُ إِلَى الثَّنَاءِ عَلَيْهَا. وَهَذَا أَسْعَدُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى بَعْدُ لَوْلا أَنْ رَبَطْنا عَلى قَلْبِها لِتَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّ ذَلِكَ الرَّبْطَ مِنْ تَوَابِعِ مَا أَلْهَمَهَا اللَّهُ مِنْ أَنْ لَا تَخَافَ وَلَا تَحْزَنَ.

Birinci yöne taalluk eden mana şudur: Kalbi korku ve hüzünden arınmış, korkup üzülmemesi yönünde kendisine ilham edilene uyarak akıbetinin güzelliğine güven duyar hâle gelmiştir. Dolayısıyla bu, onu övmeye raci olur. Devamında gelen { لَوْلا أَنْ رَبَطْنا عَلى قَلْبِها لِتَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “Eğer inananlardan olsun diye kalbini pekiştirmemiş olsaydık” ayetine en uygun düşen de budur; zira bu pekiştirme (rabt), Allah'ın korkup üzülmemesi hususunda ona ilham ettiği şeyin devamındandır.

فَالْمَعْنَى: أَنَّهَا لَمَّا أَلْقَتْهُ فِي الْيَمِّ كَمَا أَلْهَمَهَا اللَّهُ زَالَ عَنْهَا مَا كَانَتْ تَخَافُهُ عَلَيْهِ مِنَ الظُّهُورِ عَلَيْهِ عِنْدَهَا وَقَتْلِهِ لِأَنَّهَا لَمَّا تَمَكَّنَتْ مِنْ إِلْقَائِهِ فِي الْيَمِّ وَلَمْ يَشْعُرْ بِهَا أَحَدٌ قَدْ

Mana şudur: Allah'ın kendisine ilham ettiği gibi onu denize bırakınca, yanında ortaya çıkıp öldürülmesinden korktuğu şey kendisinden zail oldu; zira onu denize bırakmaya muvaffak olup kimse de kendisini fark etmeyince

عَلِمَتْ أَنَّهُ نَجَا. وَهَذَا الْمَحْمَلُ يُسَاعِدُهُ أَيْضًا مَا شَاعَ مِنْ قَوْلِهِمْ: فُلَانٌ خَلِيُّ الْبَالِ: إِذَا كَانَ لَا هَمَّ بِقَلْبِهِ. وَهُوَ تَفْسِيرُ أَبِي عُبَيْدَةَ وَالْأَخْفَشِ وَالْكِسَائِيِّ وَهَذَا أَحْسَنُ مَا فُسِّرَتْ بِهِ وَهُوَ مِنْ مَعْنَى الثَّنَاءِ عَلَيْهَا بِثَبَاتِهَا. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِنْ طُرُقٍ شَتَّى أَنَّهُ قَالَ: فَارِغًا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ إِلَّا ذِكْرَ مُوسَى. وَفِي هَذَا شَيْءٌ مِنْ رِبَاطَةِ جَاشِهَا إِذْ فَرَغَ لُبُّهَا مِنْ كُلِّ خَاطِرٍ يَخْطُرُ فِي شَأْنِ مُوسَى.

kurtulduğunu bilmişti. Bu anlama, kalbinde tasa kalmayan kimse için yaygın olarak kullanılan «Falanca kişinin zihni boştur (hâliyyü'l-bâl)» tabiri de destek vermektedir. Bu, Ebû Ubeyde, Ahfeş ve Kisâî'nin tefsiridir ve ayetin tefsir edildiği en güzel manadır; zira onun metanetiyle övülmesi manasını taşır. İbn Abbas'tan muhtelif yollarla onun şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Mûsâ'nın zikrinden başka her şeyden boşalmış olarak.» Mûsâ'nın durumuyla ilgili aklına gelebilecek her türlü vesveseden zihni arındığı için bu ifadede de onun metanetine dair bir yön vardır.

وَأَمَّا زِيَادَةُ مَا أَدَّاهُ الِاسْتِثْنَاءُ بِقَوْلِهِ: إِلَّا ذِكْرَ مُوسَى، فَلَعَلَّهُ انْتَزَعَهُ مِنْ قَوْلِهِ إِنْ كادَتْ لَتُبْدِي بِهِ لَوْلا أَنْ رَبَطْنا عَلى قَلْبِها وَإِلَّا فَلَيْسَ فِي الْآيَةِ مَا يُؤْذِنُ بِذَلِكَ الِاسْتِثْنَاءِ. وَهَذَا التَّفْسِيرُ يَقْتَضِي الْجَمْعَ بَيْنَ الثَّنَاءِ عَلَيْهَا بِحُسْنِ ثِقَتِهَا بِاللَّهِ وَالْإِشَارَةِ إِلَى ضَعْفِ الْأُمُومَةِ بِالتَّشَوُّقِ إِلَى وَلَدِهَا وَإِنْ كَانَتْ عَالِمَةً بِأَنَّهُ يَتَقَلَّبُ فِي أَحْوَالٍ صَالِحَةٍ بِهِ وَبِهَا.

«Mûsâ'nın zikrinden başka» istisnasının ifade ettiği ilave manayı ise [İbn Abbas], muhtemelen { إِنْ كادَتْ لَتُبْدِي بِهِ لَوْلا أَنْ رَبَطْنا عَلى قَلْبِها } “Neredeyse onu açığa vuracaktı” ayetinden çıkarmıştır; aksi takdirde ayette böyle bir istisnaya işaret eden bir lafız yoktur. Bu tefsir; Allah'a olan güzel güveninden dolayı onu övmekle birlikte, çocuğu için ve kendisi için hayırlı hallerde bulunduğunu bilse dahi, evladına duyduğu özlem sebebiyle annelik şefkatinin zaafına işaret etmeyi bir arada bulundurmayı gerektirir.

وَأَمَّا الْأَقْوَالُ الرَّاجِعَةُ إِلَى النَّاحِيَةِ الثَّانِيَةِ فَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ وَالْقُرْطُبِيُّ عَنِ ابْنِ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ: الْفَرَاغُ هُوَ ذَهَابُ الْعَقْلِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: هُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى وَأَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ [إِبْرَاهِيم:

İkinci yöne raci olan görüşlere gelince; İbn Atiyye ve Kurtubî, İbnü'l-Kāsım yoluyla Mâlik'ten şöyle aktarmışlardır: «Ferâğ, aklın gitmesidir.» İbn Atiyye: Bu, Yüce Allah'ın { وَأَفْئِدَتُهُمْ هَواءٌ } “Kalpleri ise bomboştur” [İbrâhîm:

٤٣] أَيْ لَا عُقُولَ فِيهَا. وَفِي «الْكَشَّافِ» : أَيْ لَمَّا سَمِعَتْ بِوُقُوعِهِ فِي يَدِ فِرْعَوْنَ طَارَ عَقْلُهَا

43] buyruğu gibidir, yani içlerinde akıl kalmamıştır, demiştir. Keşşâf'ta ise şöyle denmiştir: Yani çocuğun Firavun'un eline geçtiğini işitince, başına gelen

لِمَا دَهَمَهَا مِنْ فَرْطِ الْجَزَعِ. وَقَالَ ابْنُ زَيْدٍ وَالْحَسَنُ وَابْنُ إِسْحَاقَ: أَصْبَحَ فَارِغًا مِنْ تَذَكُّرِ الْوَعْدِ الَّذِي وَعَدَهَا اللَّهُ إِذْ خَامَرَهَا خَاطِرٌ شَيْطَانِيٌّ فَقَالَتْ فِي نَفْسِهَا: إِنِّي خِفْتُ عَلَيْهِ مِنَ الْقَتْلِ فَأَلْقَيْتُهُ بِيَدِي فِي يَدِ الْعَدُوِّ الَّذِي أَمَرَ بِقَتْلِهِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَقَالَتْ فِرْقَةٌ: فَارِغًا مِنَ الصَّبْرِ. وَلَعَلَّهُ يَعْنِي مِنَ الصَّبْرِ عَلَى فَقْدِهِ. وَكُلُّ الْأَقْوَالِ الرَّاجِعَةِ إِلَى هَذِهِ النَّاحِيَةِ تَرْمِي إِلَى أَنَّ أُمَّ مُوسَى لَمْ تَكُنْ جَلِدَةً عَلَى تَنْفِيذِ مَا أَمَرَهَا اللَّهُ تَعَالَى وَأَنَّ اللَّهَ تَدَارَكَهَا بِوَضْعِ الْيَقِينِ فِي نَفْسِهَا.

aşırı dehşet ve telaştan aklı başından gitti. İbn Zeyd, Hasan ve İbn İshâk şöyle demişlerdir: İçine şeytanî bir vesvese girip kendi kendine: «Öldürülmesinden korktum da onu kendi elimle öldürülmesini emreden düşmanın eline teslim ettim» deyince, Allah'ın kendisine verdiği vaadi hatırlamaktan kalbi boşaldı. İbn Atiyye şöyle demiştir: Bir grup da «sabırdan boşalmış olarak» demiştir; muhtemelen onun yokluğuna sabretmeyi kastetmektedir. Bu yöne raci olan tüm görüşler; Mûsâ'nın annesinin Yüce Allah'ın emrettiği şeyi yerine getirme hususunda direnç gösteremediği ve Allah'ın onun içine yakin koyarak onu telafi ettiği sonucuna varır.

وَجُمْلَةُ إِنْ كادَتْ لَتُبْدِي بِهِ لَوْلا أَنْ رَبَطْنا عَلى قَلْبِها تَكُونُ بِالنِّسْبَةِ لِلتَّفْسِيرِ الْأَوَّلِ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِمَا اقْتَضَاهُ فِعْلُ أَصْبَحَ مِنْ أَنَّهَا كَانَتْ عَلَى حَالَةٍ غَيْرِ حَالَةِ فَرَاغٍ فَبُيِّنَتْ بِأَنَّهَا كَانَتْ تُقَارِبُ أَنْ تُظْهِرَ أَمْرَ ابْنِهَا مِنْ شِدَّةِ الِاضْطِرَابِ فَإِنَّ الِاضْطِرَابَ يَنِمُّ بِهَا.

{ إِنْ كادَتْ لَتُبْدِي بِهِ لَوْلا أَنْ رَبَطْنا عَلى قَلْبِها } “Eğer kalbini pekiştirmemiş olsaydık, neredeyse onu açığa vuracaktı” cümlesi, birinci tefsire göre asbaha fiilinin gerektirdiği -yani daha önce boş olma hali dışında bir hal üzere bulunduğu- duruma yönelik istînâf-ı beyânî olur. Nitekim aşırı çırpınışından dolayı oğlunun durumunu neredeyse açığa çıkaracak duruma geldiği açıklanmıştır; zira telaş ve çırpınış insanı ele verir.

فَالْمَعْنَى: أَصْبَحَ فُؤَادُهَا فَارِغًا، وَكَادَتْ قَبْلَ ذَلِكَ أَنْ تُبْدِيَ خَبَرَ مُوسَى فِي مُدَّةِ إِرْضَاعِهِ مِنْ شِدَّةِ الْهَلَعِ وَالْإِشْفَاقِ عَلَيْهِ أَنْ يُقْتَلَ. وَعَلَى تَفْسِيرِ ابْنِ عَبَّاسٍ تَكُونُ جُمْلَةُ إِنْ كادَتْ بِمَنْزِلَةِ عَطْفِ الْبَيَانِ عَلَى مَعْنَى فارِغاً. وَهِيَ دَلِيلٌ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ الْمَحْذُوفِ.

Mana şudur: Kalbi [tüm endişelerden] boşaldı; oysa daha önce emzirme müddeti boyunca aşırı dehşet ve öldürülür korkusundan dolayı Mûsâ'nın haberini neredeyse açığa vuracaktı. İbn Abbas'ın tefsirine göre ise { إِنْ كادَتْ } cümlesi, { فارِغاً } kelimesinin manasına atf-ı beyan konumundadır ve mahzûf istisnaya delildir.

فَالتَّقْدِيرُ: فَارِغًا إِلَّا مِنْ ذِكْرِ مُوسَى فَكَادَتْ

Takdiri şöyledir: Mûsâ'nın zikrinden başka her şeyden boşalmıştı; böylece

تُظْهِرُ ذِكْرَ مُوسَى وَتَنْطِقُ بِاسْمِهِ مِنْ كَثْرَةِ تَرَدُّدِ ذِكْرِهِ فِي نَفْسِهَا.

içinde onun hatırasının durmadan tekrarlanmasından ötürü Mûsâ'nın zikrini neredeyse açığa vuracak ve onun adını telaffuz edecekti.

وَأَمَّا عَلَى الْأَقْوَالِ الرَّاجِعَةِ إِلَى النَّاحِيَةِ الثَّانِيَةِ فَجُمْلَةُ إِنْ كادَتْ لَتُبْدِي بِهِ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ: وَأَصْبَحَ فُؤادُ أُمِّ مُوسى فارِغاً، أَيْ كَادَتْ لَتُبْدِي أَمْرَ مُوسَى مِنْ قِلَّةِ ثَبَاتِ فُؤَادِهَا.

İkinci yöne raci olan görüşlere göre ise { إِنْ كادَتْ لَتُبْدِي بِهِ } cümlesi, { وَأَصْبَحَ فُؤادُ أُمِّ مُوسى فارِغاً } cümlesinin bir beyanıdır; yani kalbinin sebatının azlığından ötürü neredeyse Mûsâ'nın durumunu açığa vuracaktı.

وَعَنْ مُجَاهِدٍ: لَمَّا رَأَتِ الْأَمْوَاجَ حَمَلَتِ التَّابُوتَ كَادَتِ أَنْ تَصِيحَ.

Mücâhid'den nakledildiğine göre: Dalgaların sandığı alıp götürdüğünü görünce neredeyse çığlık atacaktı.

وَالْبَاءُ فِي بِهِ إِمَّا لِتَأْكِيدِ لُصُوقِ الْمَفْعُولِ بِفِعْلِهِ وَالْأَصْلُ: لَتُبْدِيهُ، وَإِمَّا لِتَضْمِينِ (تُبْدِي) مَعْنَى (تَبُوحُ) وَهُوَ أَحْسَنُ وإِنْ مُخَفَّفَةٌ مِنَ الثَّقِيلَةِ. وَاللَّامُ فِي لَتُبْدِي فَارِقَةٌ بَيْنَ إِنْ الْمُخَفَّفَةِ وَ (إِنِ) النَّافِيَةِ.

{ بِهِ } ifadesindeki bâ (بـ) harf-i cerri, ya mefulün fiiline bitişmesini pekiştirmek içindir -ki aslı lütubdiyehu'dur (لَتُبْدِيهُ)-, ya da tübdî (تُبْدِي) fiiline tebûhu (تَبُوحُ - ifşa etmek) manasının tazmin edilmesi içindir ve bu daha güzeldir. { إِنْ } edatı şeddeli olan 'inne'den muhaffefedir (hafifletilmiştir). { لَتُبْدِي } kelimesindeki lâm ise muhaffefe olan in ile nâfiye (olumsuzluk bildiren) in arasını ayıran lâm-ı fârikadır.

وَالرَّبْطُ عَلَى الْقَلْبِ: تَوْثِيقُهُ عَنْ أَنْ يَضْعُفَ كَمَا يُشَدُّ الْعُضْوُ الْوَهِنُ، أَيْ رَبَطْنَا عَلَى قَلْبِهَا بِخَلْقِ الصَّبْرِ فِيهِ. وَجَوَابُ لَوْلا هُوَ جُمْلَةُ إِنْ كادَتْ لَتُبْدِي بِهِ.

Kalbi bağlamak (rabt): Güçsüzleşmiş bir uzvun sıkıca sarılması gibi kalbi zaafa düşmekten koruyup güçlendirmektir; yani içine sabır var ederek onun kalbini pekiştirdik. { لَوْلا } edatının cevabı ise { إِنْ كادَتْ لَتُبْدِي بِهِ } cümlesidir.

وَالْمُرَادُ بِالْمُؤْمِنِينَ الْمُصَدِّقُونَ بِوَعْدِ اللَّهِ، أَيْ لَوْلَا أَنْ ذَكَّرْنَاهَا مَا وَعَدْنَاهَا فَاطْمَأَنَّ فُؤَادُهَا. فَالْإِيمَانُ هُنَا مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَاهُ اللُّغَوِيِّ دُونَ الشَّرْعِيِّ لِأَنَّهَا كَانَتْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ قَبْلُ، أَوْ أُرِيدَ مِنْ كَامِلَاتِ الْمُؤْمِنِينَ.

Müminlerden kasıt, Allah'ın vaadini tasdik edenlerdir; yani şayet ona vaadimizi hatırlatıp kalbini yatıştırmasaydık [bunu yapacaktı]. Buradaki iman, şer'î manasında değil lügat manasında kullanılmıştır; zira o daha önce de müminlerdendi. Ya da kastedilen, kâmil mümin kadınlardan olmasıdır.

وَاللَّامُ لِلتَّعْلِيلِ، أَيْ لِتُحْرِزَ رُتْبَةَ الْمُؤْمِنِينَ بِأَمْرِ اللَّهِ الَّذِينَ لَا يَتَطَرَّقُهُمُ الشَّكُّ فِيمَا يَأْتِيهِمْ

Lâm harfi ta'lil (gerekçe) içindir; yani kendilerine

مِنَ الواردات الإلهية.

ulaşan ilahî ilhamlarda şüpheye düşmeyen, Allah'ın emrine iman edenlerin mertebesine erişmesi içindir.

[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : آيَة ١١]

[Kasas Suresi (28), Ayet 11]

وَقالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّيهِ فَبَصُرَتْ بِهِ عَنْ جُنُبٍ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (١١)

{ وَقالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّيهِ فَبَصُرَتْ بِهِ عَنْ جُنُبٍ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ } “[Mûsâ'nın] kız kardeşine: 'Onun izini takip et' dedi. O da onlar farkına varmadan onu uzaktan gözetledi.”

ظَاهِرُ تَرْتِيبِ الْأَخْبَارِ أَنَّهَا عَلَى وَفْقِ تَرْتِيبِ مَضَامِينِهَا فِي الْحُصُولِ، وَهَذَا يُرَجِّحُ أَنْ يَكُونَ حُصُولُ مَضْمُونِ وَأَصْبَحَ فُؤادُ أُمِّ مُوسى فارِغاً [الْقَصَص: ١٠] سَابِقًا عَلَى حُصُولِ مَضْمُونِ وَقالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّيهِ، أَيْ قَالَتْ لِأُخْتِهِ ذَلِكَ بَعْدَ أَنِ اطْمَأَنَّ قَلْبُهَا لِمَا أُلْهِمَتْهُ مِنْ إِلْقَائِهِ فِي الْيَمِّ، أَيْ لَمَّا أَلْقَتْهُ فِي الْيَمِّ قَالَتْ لِأُخْتِهِ: انْظُرِي أَيْنَ يُلْقِيهِ الْيَمُّ وَمَتَى يُسْتَخْرَجُ مِنْهُ، وَقَدْ عَلِمَتْ أَنَّ الْيَمَّ لَا يُلْقِيهِ بَعِيدًا عَنْهَا لِأَنَّ ذَلِكَ مُقْتَضَى وَعْدِ اللَّهِ بِرَدِّهِ إِلَيْهَا.

Haberlerin dizilişinin zahiri, onların vuku bulma sırasına uygun olduğunu göstermektedir. Bu da { وَأَصْبَحَ فُؤادُ أُمِّ مُوسى فارِغاً } [Kasas: 10] ayetinin içeriğinin gerçekleşmesinin, { وَقالَتْ لِأُخْتِهِ قُصِّيهِ } ayetinin içeriğinin gerçekleşmesinden önce olduğunu tercih ettirir. Yani kalbi, Mûsâ'yı nehre bırakması yönünde kendisine ilham edilen şeyle yatıştıktan sonra kız kardeşine bunu söylemiştir. Şöyle ki: Onu nehre bıraktığında kız kardeşine: 'Nehrin onu nereye bırakacağına ve oradan ne zaman çıkarılacağına bak' dedi. Zira Allah'ın onu kendisine geri döndürme vaadinin bir gereği olarak nehrin onu kendisinden uzağa atmayacağını biliyordu.

وَأُخْتُ مُوسَى اسْمُهَا مَرْيَمُ، وَقَدْ مَضَى ذِكْرُ الْقِصَّةِ فِي سُورَةِ طه.

Mûsâ'nın kız kardeşinin adı Meryem'dir ve bu kıssanın zikri Tâhâ Suresi'nde geçmişti.

وَالْقَصُّ: اتِّبَاعُ الْأَثَرِ، اسْتُعْمِلَ فِي تَتَبُّعِ الذَّاتِ بِالنَّظَرِ فَلِذَلِكَ عُدِّيَ إِلَى ضَمِيرِ مُوسَى دُونَ ذِكْرِ الْأَثَرِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْكَهْفِ [٦٤] عِنْدَ قَوْلِهِ فَارْتَدَّا عَلى آثارِهِما قَصَصاً.

Kass (الْقَصُّ); iz sürmek demektir; burada şahsın gözle takip edilmesi anlamında kullanılmıştır. Bu sebeple iz zikredilmeksizin doğrudan Mûsâ'nın zamirine geçişli kılınmıştır. Bu husus Kehf Suresi'nde [64] { فَارْتَدَّا عَلى آثارِهِما قَصَصاً } kavlinde geçmişti.