وَبَصُرَ بِالشَّيْءِ صَارَ ذَا بَصَرٍ بِهِ، أَيْ بَاصِرًا لَهُ فَهُوَ يُفِيدُ قُوَّةَ الْإِبْصَارِ، أَيْ قُوَّةَ اسْتِعْمَالِ حَاسَّةِ الْبَصَرِ وَهُوَ التَّحْدِيقُ إِلَى الْمُبْصَرِ، فَ (بَصُرَ) أَشَدُّ مِنْ (أَبْصَرَ) . فَالْبَاءُ الدَّاخِلَةُ عَلَى مَفْعُولِهِ بَاءُ السَّبَبِيَّةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى شِدَّةِ الْعِنَايَةِ بِرُؤْيَةِ الْمَرْئِيِّ حَتَّى كَأَنَّهُ صَارَ بَاصِرًا بِسَبَبِهِ.
Basura bi'ş-şey' (بَصُرَ بِالشَّيْءِ); onu görür hale geldi, yani onu bizzat gördü demektir. Bu ifade görme fiilinin kuvvetini, yani görme duyusunu güçlü bir şekilde kullanmayı ifade eder ki bu da bakılan şeye dikkatle dik dik bakmaktır (tahdîk). Dolayısıyla basura (بَصُرَ) fiili, ebsara (أَبْصَرَ) fiilinden daha kuvvetlidir. Mefulünün başına gelen bâ (بـ) harf-i cerri ise, görülen şeyi görmeye gösterilen aşırı özeni belirtmek için sebebiyet bâ'sıdır; öyle ki sanki onun sebebiyle görür hale gelmiştir.
وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ الْبَاءَ زَائِدَةً لِتَأْكِيدِ الْفِعْلِ فَتُفِيدَ زِيَادَةَ مُبَالَغَةٍ فِي مَعْنَى الْفِعْلِ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى قالَ بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ فِي سُورَةِ طه [٩٦] .
Bâ harfini fiili pekiştirmek için zâid kabul etmen de mümkündür; böylece fiilin manasında daha fazla mübalağa ifade eder. Bu husus Tâhâ Suresi'nde [96] Cenâb-ı Hakk'ın { قالَ بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ } kavlinde geçmişti.
وَالْجُنُبُ: بِضَمَّتَيْنِ الْبَعِيدُ. وَهُوَ صِفَةٌ لِمَوْصُوفٍ يُعْرَفُ مِنَ الْمَقَامِ، أَيْ عَنْ مَكَانِ جُنُبٍ.
Cünüb (الْجُنُبُ); iki ötre ile uzak demektir. Makamdan anlaşılan bir mevsufun sıfatıdır, yani uzak bir mekândan (an mekânin cünübin) demektir.
وعَنْ لِلْمُجَاوَزَةِ وَالْمَجْرُورُ فِي مَوْضِعِ حَالٍ مِنْ ضَمِيرِ (بَصُرَتْ) لِأَنَّ الْمُجَاوَزَةَ هُنَا مِنْ أَحْوَالِ أُخْتِهِ لَا مِنْ صِفَاتِ الْمَكَانِ.
An (عَنْ) harfi mücâveze (uzaklaşma/öteye geçme) içindir ve mecruru, { بَصُرَتْ } fiilinin zamirinden hâl konumundadır; çünkü buradaki mücâveze mekânın sıfatlarından değil, kız kardeşinin hâllerindendir.
وهُمْ أَيْ آلُ فِرْعَوْنَ حِينَ الْتَقَطُوهُ لَا يَشْعُرُونَ بِأَنَّ أُخْتَهُ تُرَاقِبُ أَحْوَالَهُ وَذَلِكَ مِنْ حَذَقِ أُخْتِهِ فِي كَيْفيَّة مراقبته.
{ وَهُمْ }; yani Firavun hanedanı onu sudan çıkardıklarında, kız kardeşinin onun durumunu gözetlediğini fark etmiyorlardı. Bu da kız kardeşinin onu gözetleme yöntemindeki ustalığından kaynaklanıyordu.
[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : آيَة ١٢]
[Kasas Suresi (28), Ayet 12]
وَحَرَّمْنا عَلَيْهِ الْمَراضِعَ مِنْ قَبْلُ فَقالَتْ هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى أَهْلِ بَيْتٍ يَكْفُلُونَهُ لَكُمْ وَهُمْ لَهُ ناصِحُونَ (١٢)
{ وَحَرَّمْنا عَلَيْهِ الْمَراضِعَ مِنْ قَبْلُ فَقالَتْ هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلى أَهْلِ بَيْتٍ يَكْفُلُونَهُ لَكُمْ وَهُمْ لَهُ ناصِحُونَ } “Biz daha önce onun sütanneleri [emmesini] engellemiştik. Bunun üzerine [kız kardeşi]: 'Sizin adınıza onun bakımını üstlenecek ve ona içtenlikle öğüt verip gözetecek bir aileyi size göstereyim mi?' dedi.”
الْوَاوُ لِلْحَالِ مِنْ ضمير لِأُخْتِهِ [الْقَصَص: ١١] . وَالتَّحْرِيمُ: الْمَنْعُ، وَهُوَ تَحْرِيمٌ تَكْوِينِيٌّ، أَيْ قَدَّرْنَا فِي نَفْسِ الطِّفْلِ الِامْتِنَاعَ مِنَ الْتِقَامِ أَثْدَاءِ الْمَرَاضِعِ وَكَرَاهَتَهَا لِيَضْطَرَّ آلُ فِرْعَوْنَ إِلَى الْبَحْثِ عَنْ مُرْضِعٍ يَتَقَبَّلُ ثَدْيَهَا لِأَنَّ فِرْعَوْنَ وَامْرَأَتَهُ حَرِيصَانِ عَلَى حَيَاةِ الطِّفْلِ، وَمِنْ مُقَدِّمَاتِ ذَلِكَ أَنْ جَعَلَ اللَّهُ إِرْضَاعَهُ مِنْ أُمِّهِ مُدَّةً تَعَوَّدَ فِيهَا بِثَدْيِهَا.
Vav harfi, { لِأُخْتِهِ } [Kasas: 11] kelimesindeki zamirden hâldir. Tahrîm; menetmek demektir ve bu tekvînî bir haram kılmadır (engellemedir). Yani çocuğun içine sütannelerin memelerini kapmaktan kaçınma ve onlardan hoşlanmama hissi takdir ettik ki Firavun hanedanı memesini kabul edeceği bir sütanne aramaya mecbur kalsın. Zira Firavun ve karısı çocuğun yaşaması hususunda çok hırslıydılar. Bunun ön hazırlıklarından biri de Allah'ın onu bir süre annesinden emzirtip onun memesine alıştırmış olmasıdır.
وَمَعْنَى مِنْ قَبْلُ مِنْ قَبْلِ الْتِقَاطِهِ وَهُوَ إِيذَانٌ بِأَنَّ ذَلِكَ التَّحْرِيمَ مِمَّا تَعَلَّقَ بِهِ عِلْمُ اللَّهِ وَإِرَادَتُهُ فِي الْأَزَلِ.
{ مِنْ قَبْلُ } ifadesinin manası; onun sudan çıkarılmasından öncedir. Bu da söz konusu haram kılmanın (engellemenin), ezelde Allah'ın ilminin ve iradesinin taalluk ettiği hususlardan olduğuna bir işarettir.
وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ فَقالَتْ فَاءٌ فَصِيحَةٌ تُؤْذِنُ بِجُمْلَةٍ مُقَدَّرَةٍ، أَيْ فَأَظْهَرَتْ أُخْتُهُ نَفْسَهَا كَأَنَّهَا مَرَّتْ بِهِمْ عَنْ غَيْرِ قَصْدٍ. وَإِنَّمَا قَالَتْ ذَلِكَ بَعْدَ أَنْ فَشَا فِي النَّاسِ طَلَبُ الْمَرَاضِعِ لَهُ وَتَبْدِيلُ مُرْضِعَةٍ عَقِبَ أُخْرَى حَتَّى عُرِضَ عَلَى عَدَدٍ كَثِيرٍ فِي حِصَّةٍ قَصِيرَةٍ، وَذَلِكَ بِسُرْعَةِ مَقْدِرَةِ آلِ فِرْعَوْنَ وَكَثْرَةِ تَفْتِيشِهِمْ عَلَى الْمَرَاضِعِ حَتَّى أَلْفَوْا عَدَدًا كَثِيرًا فِي زَمَنٍ يَسِيرٍ، وَأَيْضًا لِعَرْضِ الْمَرَاضِعِ أَنْفُسَهُنَّ عَلَى آلِ فِرْعَوْنَ لَمَّا شَاعَ أَنَّهُمْ يَتَطَلَّبُونَ مُرْضِعًا.
{ فَقالَتْ } kavlindeki fâ harfi, mukadder bir cümleye delalet eden fâ-i fasîhadır; yani bunun üzerine kız kardeşi, sanki onların yanından tesadüfen geçiyormuş gibi kendini gösterdi. O bunu ancak, insanlar arasında onun için sütanne arandığı ve peş peşe sütannelerin değiştirildiği haberi yayılıp kısa bir süre içinde pek çok sütanneye arz edildikten sonra söyledi. Bu da Firavun hanedanının gücünün süratinden ve kısa bir sürede çok sayıda sütanne bulacak kadar yoğun araştırmalarından, ayrıca Firavun hanedanının sütanne aradığı duyulunca sütannelerin kendilerini onlara bizzat teklif etmelerinden kaynaklanıyordu.
وَعَرَضَتْ سَعْيَهَا فِي ذَلِكَ بِطَرِيقِ الِاسْتِفْهَامِ الْمُسْتَعْمَلِ فِي الْعَرْضِ تَلَطُّفًا مَعَ آل فِرْعَوْن وإبعادا لِلظِّنَّةِ عَنْ نَفْسِهَا.
Bu konudaki gayretini, Firavun hanedanına karşı bir nezaket göstermek ve şüpheyi kendisinden uzaklaştırmak amacıyla teklif (arz) manasında kullanılan soru üslubuyla sundu.
وَمَعْنَى يَكْفُلُونَهُ يَتَعَهَّدُونَ بِحِفْظِهِ وَإِرْضَاعِهِ. فَيَدُلُّ هَذَا عَلَى أَنَّ عَادَتَهُمْ فِي الْإِرْضَاعِ أَنْ يسلم الطِّفْل الرَّضِيع إِلَى الْمَرْأَةِ الَّتِي تُرْضِعُهُ يَكُونُ عِنْدَهَا كَمَا كَانَتْ عَادَةُ الْعَرَبِ لِأَنَّ النِّسَاءَ الْحَرَائِرَ لَمْ يَكُنَّ يَرْضَيْنَ بِتَرْكِ بُيُوتِهِنَّ وَالِانْتِقَالِ إِلَى بُيُوتِ آلِ الْأَطْفَالِ الرُّضَعَاءِ. كَمَا جَاءَ فِي خَبَرِ إِرْضَاعِ مُحَمَّدٍ ﷺ عِنْدَ حَلِيمَةَ بِنْتِ وَهْبٍ فِي حَيِّ بَنِي سَعْدِ بْنِ بَكْرٍ. قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» : فَدَفَعَهُ فِرْعَوْنُ إِلَيْهَا وَأَجْرَى لَهَا وَذَهَبَتْ بِهِ إِلَى بَيْتِهَا.
{ يَكْفُلُونَهُ } ifadesinin manası; onun bakımını ve emzirilmesini üstlenirler demektir. Bu da onların emzirme konusundaki adetlerinin, tıpkı Arapların adetinde olduğu gibi, süt emen çocuğun onu emziren kadına teslim edilip onun yanında kalması şeklinde olduğunu gösterir. Zira hür kadınlar evlerini terk edip süt çocuklarının ailelerinin evlerine taşınmaya razı olmazlardı. Nitekim Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in Benî Sa'd b. Bekr yurdunda Vehb kızı Halîme'nin yanında emzirilmesi haberinde de böyle gelmiştir. «el-Keşşâf» sahibi şöyle demiştir: 'Firavun çocuğu kadına teslim etti, ona tahsisat bağladı ve kadın onu alıp evine gitti.'
وَالْعُدُولُ عَنِ الْجُمْلَةِ الْفِعْلِيَّةِ إِلَى الِاسْمِيَّةِ فِي قَوْلِهِ وَهُمْ لَهُ ناصِحُونَ لِقَصْدِ تَأْكِيدِ أَنَّ النُّصْحَ مِنْ سَجَايَاهُمْ وَمِمَّا ثَبَتَ لَهُمْ فَلِذَلِكَ لَمْ يَقُلْ: وَيَنْصَحُونَ لَهُ كَمَا قِيلَ يَكْفُلُونَهُ لَكُمْ لِأَنَّ الْكَفَالَةَ أَمْرٌ سَهْلٌ بِخِلَافِ النُّصْحِ وَالْعِنَايَةِ.
{ وَهُمْ لَهُ ناصِحُونَ } kavlinde fiil cümlesinden isim cümlesine geçilmesi (udûl), samimiyet ve hayırhahlığın (nush) onların fıtrî seciyelerinden ve kendilerinde sabit olan hasletlerden olduğunu tekit etmek içindir. Bu sebeple, { يَكْفُلُونَهُ لَكُمْ } denildiği gibi 've yensahûne lehu' denmemiştir; zira kefalet (bakım) kolay bir iştir, oysa samimiyet ve özen öyle değildir.
وَتَعْلِيقُ لَهُ بِ ناصِحُونَ لَيْسَ عَلَى مَعْنَى التَّقْيِيدِ بَلْ لِأَنَّهُ حِكَايَةُ الْوَاقِعِ. فَالْمَعْنَى:
{ لَهُ } car-mecrurunun { ناصِحُونَ } kelimesine bağlanması tahsis/kayıtlama manasında değil, vakıayı hikâye etmek içindir. Buna göre mana şöyledir:
أَنَّ النُّصْحَ مِنْ صِفَاتِهِمْ فَهُوَ حَاصِلٌ لَهُ كَمَا يَحْصُلُ لِأَمْثَالِهِ حَسَبَ سَجِيَّتِهِمْ. وَالنُّصْحُ: الْعَمَلُ الْخَالِصُ الْخَلِيُّ مِنَ التَّقْصِير وَالْفساد.
Samimiyet ve hayırhahlık onların sıfatlarındandır; dolayısıyla onların seciyeleri gereği benzerlerine hasıl olduğu gibi onun için de hasıl olacaktır. Nush (نُصْح); kusurdan ve fesattan uzak, halis amel demektir.
[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : آيَة ١٣]
[Kasas Suresi (28), Ayet 13]
فَرَدَدْناهُ إِلى أُمِّهِ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُها وَلا تَحْزَنَ وَلِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (١٣)
{ فَرَدَدْناهُ إِلى أُمِّهِ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُها وَلا تَحْزَنَ وَلِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Böylece gözü aydın olsun, üzülmesin ve Allah'ın vaadinin hak olduğunu bilsin diye onu annesine geri verdik. Fakat onların çoğu bilmezler.”
تَقَدَّمَ نَظِيرُ قَوْلِهِ فَرَدَدْناهُ إِلى أُمِّهِ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُها وَلا تَحْزَنَ فِي سُورَةِ طه [٤٠] . وَقَوْلُهُ وَلِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَإِنَّمَا تَأْكِيدُ حَرْفِ كَيْ بِمُرَادِفِهِ وَهُوَ لَامُ التَّعْلِيلِ لِلتَّنْصِيصِ مِنْ أَوَّلِ وَهْلَةٍ عَلَى أَنَّهُ مَعْطُوفٌ عَلَى الْفِعْلِ الْمُثْبَتِ لَا عَلَى الْفِعْلِ الْمَنْفِيِّ.
{ فَرَدَدْناهُ إِلى أُمِّهِ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُها وَلا تَحْزَنَ } kavlinin benzeri Tâhâ Suresi'nde [40] geçmişti. { وَلِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ } kavline gelince, bu ifade ilk andan itibaren menfi (olumsuz) fiile değil, müspet (olumlu) fiile matuf olduğunu açıkça belirtmek için key (كَيْ) edatının eş anlamlısı olan lâm-ı ta'lîl ile pekiştirilmesidir.
وَضَمِيرُ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ عَائِدٌ إِلَى النَّاسِ الْمَفْهُومُ مِنَ الْمَقَامِ أَوْ إِلَى رَعِيَّةِ فِرْعَوْنَ، وَمِنَ النَّاسِ بَنُو إِسْرَائِيل.
{ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } ifadesindeki zamir, makamdan anlaşılan insanlara veya Firavun'un tebaasına racidir; bu insanlar arasında İsrâiloğulları da vardır.
والاستدراك ناشىء عَنْ نَصْبِ الدَّلِيلِ لَهَا عَلَى أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ، أَيْ فَعَلِمَتْ ذَلِكَ وَحْدَهَا وَأَكْثَرُ الْقَوْمِ لَا يَعْلَمُونَ ذَلِكَ لِأَنَّهُمْ بَيْنَ مُشْرِكِينَ وَبَيْنَ مُؤْمِنِينَ تَقَادَمَ الْعَهْدُ عَلَى إِيمَانِهِمْ وَخَلَتْ أَقْوَامُهُمْ مِنْ عُلَمَاءَ يُلَقِّنُونَهُمْ مَعَانِيَ الدِّينِ فَأَصْبَحَ إِيمَانُهُمْ قَرِيبًا مِنَ الْكُفْرِ.
İstidrâk ise Allah'ın vaadinin hak olduğuna dair kadına delil ikame edilmesinden neşet etmiştir; yani bunu sadece o bildi, kavmin çoğu ise bunu bilmemektedir. Zira onlar müşrikler ile imanlarının üzerinden uzun zaman geçmiş ve aralarında dinin hakikatlerini kendilerine öğretecek âlimleri kalmadığı için imanları küfre yaklaşmış olan müminler arasında kalmış kimselerdir.
وَمَوْضِعُ الْعِبْرَةِ مِنْ هَذِهِ الْقِصَّةِ أَنَّهَا تَتَضَمَّنُ أُمُورًا ذَاتَ شَأْنٍ فِيهَا ذِكْرَى لِلْمُؤْمِنِينَ وَمَوْعِظَةٌ لِلْمُشْرِكِينَ.
Bu kıssadaki ibret noktası, müminler için bir öğüt ve müşrikler için bir vaaz niteliğinde olan mühim hususları ihtiva etmesidir.
فَأَوَّلُ ذَلِكَ وَأَعْظَمُهُ: إِظْهَارُ أَنَّ مَا عَلِمَهُ اللَّهُ وَقَدَّرَهُ هُوَ كَائِنٌ لَا مَحَالَةَ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ إِلَى قَوْله يَحْذَرُونَ [الْقَصَص:
Bunların ilki ve en büyüğü: Allah'ın bildiği ve takdir ettiği şeyin muhakkak vuku bulacağını ortaya koymaktır. Nitekim { وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ } kavlinden { يَحْذَرُونَ } kavline kadar olan kısım [Kasas:
٥، ٦] وَأَنَّ الْحَذَرَ لَا يُنَجِّي مِنَ الْقَدَرِ.
5-6] buna delalet etmektedir ve sakınmanın (tedbirin) kaderden kurtarmayacağını göstermektedir.
وَثَانِيهِ: إِظْهَارُ أَنَّ الْعُلُوَّ الْحَقَّ لِلَّهِ تَعَالَى وَلِلْمُؤْمِنِينَ وَأَنَّ عُلُوَّ فِرْعَوْنَ لَمْ يُغْنِ عَنْهُ شَيْئًا فِي دَفْعِ عَوَاقِبِ الْجَبَرُوتِ وَالْفَسَادِ لِيَكُونَ ذَلِكَ عِبْرَةً لِجَبَابِرَةِ الْمُشْرِكِينَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ.
İkincisi: Gerçek üstünlüğün (ulüvv) Yüce Allah'a ve müminlere ait olduğunu; Firavun'un üstünlük taslamasının ise zorbalık ve fesadın akıbetlerini savuşturmada kendisine hiçbir fayda sağlamadığını ortaya koymaktır ki bu, Mekkeli müşriklerin zorbalarına bir ibret olsun.
وَثَالِثُهُ: أَنَّ تَمْهِيدَ الْقِصَّةِ بِعُلُوِّ فِرْعَوْنَ وَفَسَادِ أَعْمَالِهِ مُشِيرٌ إِلَى أَنَّ ذَلِكَ هُوَ سَبَبُ الِانْتِقَامِ مِنْهُ وَالْأَخْذُ بِنَاصِرِ الْمُسْتَضْعَفِينَ لِيَحْذَرَ الْجَبَابِرَةُ سُوءَ عَاقِبَةِ ظُلْمِهِمْ وَلِيَرْجُوَ الصَّابِرُونَ عَلَى الظُّلْمِ أَنْ تَكُونَ الْعَاقِبَةُ لَهُمْ.
Üçüncüsü: Kıssaya Firavun'un üstünlük taslaması ve amellerinin fesadıyla başlanması, ondan intikam alınmasının ve ezilenlerin desteklenmesinin sebebinin bu olduğuna işaret etmektedir; ta ki zorbalar zulümlerinin kötü akıbetinden sakınsınlar ve zulme sabredenler de güzel akıbetin kendilerine ait olacağını umsunlar.
وَرَابِعُهُ: الْإِشَارَةُ إِلَى حِكْمَةِ وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ [الْبَقَرَة: ٢١٦] فِي
Dördüncüsü: { وَعَسى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئاً وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ } [Bakara: 216] ayetinin hikmetine
جَانِبِ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَعَسى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ [الْبَقَرَة: ٢١٦] فِي جَانِبِ فِرْعَوْنَ إِذْ كَانُوا فَرِحِينَ بِاسْتِخْدَامِ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَتَدْبِيرِ قَطْعِ نَسْلِهِمْ.
İsrâiloğulları tarafında; { وَعَسى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئاً وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ } [Bakara: 216] ayetinin hikmetine de Firavun tarafında işaret edilmesidir. Zira onlar İsrâiloğullarını köle gibi kullanmaktan ve onların neslini kurutmayı planlamaktan sevinç duyuyorlardı.
وَخَامِسُهُ: أَنَّ إِصَابَةَ قَوْمِ فِرْعَوْنَ بَغْتَةً مِنْ قِبَلِ مَنْ أَمَّلُوا مِنْهُ النَّفْعَ أَشَدُّ عِبْرَةً لِلْمُعْتَبِرِ وَأَوْقَعُ حَسْرَةً عَلَى الْمُسْتَبْصِرِ، وَأَدُلُّ عَلَى أَنَّ انْتِقَامَ اللَّهِ يَكُونُ أَعْظَمَ مِنِ انْتِقَامِ الْعَدُوِّ كَمَا قَالَ فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً [الْقَصَص: ٨] مَعَ قَوْلِهِ عَسى أَنْ يَنْفَعَنا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً [الْقَصَص: ٩] .
Beşincisi: Firavun kavminin, kendisinden fayda umdukları kimse tarafından ansızın vurulması ibret alanlar için daha çarpıcı, basiret sahipleri için daha derin bir hasret kaynağıdır ve Allah'ın intikamının düşmanın intikamından daha büyük olduğunu daha açık gösterir. Nitekim { عَسى أَنْ يَنْفَعَنا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً } [Kasas: 9] kavliyle birlikte { فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } [Kasas: 8] buyrulmuştur.
وَسَادِسُهُ: أَنَّهُ لَا يَجُوزُ بِحُكْمِ التَّعَقُّلِ أَنْ تُسْتَأْصَلَ أُمَّةٌ كَامِلَةٌ لِتَوَقُّعِ مُفْسِدٍ فِيهَا لِعَدَمِ التَّوَازُنِ بَيْنَ الْمَفْسَدَتَيْنِ، وَلِأَنَّ الْإِحَاطَةَ بِأَفْرَادِ أُمَّةٍ كَامِلَةٍ مُتَعَذِّرَةٌ فَلَا يَكُونُ الْمُتَوَقَّعُ فَسَادُهُ إِلَّا فِي الْجَانِبِ الْمَغْفُولِ عَنْهُ مِنَ الْأَفْرَادِ فَتَحْصُلُ مَفْسَدَتَانِ هُمَا أَخْذُ الْبَرِيءِ وَانْفِلَاتُ الْمُجْرِمِ.
Altıncısı: Akıl nazarında, içlerinden bir bozguncu çıkacağı beklentisiyle koca bir ümmetin kökünün kazınması caiz değildir; çünkü iki mefsedet arasında bir denge yoktur ve koca bir ümmetin bütün fertlerini kuşatmak imkânsızdır. Dolayısıyla fesadı beklenen kimse ancak fertler arasından gözden kaçan tarafta yer alır; böylece suçsuzun cezalandırılması ve suçlunun kaçıp kurtulması şeklinde iki mefsedet birden hasıl olur.
وَسَابِعُهُ: تَعْلِيمُ أَنَّ اللَّهَ بَالِغٌ أَمْرَهُ بِتَهْيِئَةِ الْأَسْبَابِ الْمُفْضِيَةِ إِلَيْهِ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَأَهْلَكَ فِرْعَوْنَ وَمَنْ مَعَهُ بِحَادِثٍ سَمَاوِيٍّ وَلَمَا قَدَّرَ لِإِهْلَاكِهِمْ هَذِهِ الصُّورَةَ الْمُرَتَّبَةَ وَلَأَنْجَى مُوسَى وَبَنِي إِسْرَائِيلَ إِنْجَاءً أَسْرَعَ وَلَكِنَّهُ أَرَادَ أَنْ يَحْصُلَ ذَلِكَ بِمُشَاهَدَةِ تَنَقُّلَاتِ الْأَحْوَالِ ابْتِدَاءً مِنْ إِلْقَاءِ مُوسَى فِي الْيَمِّ إِلَى أَنْ رَدَّهُ إِلَى أُمِّهِ فَتَكُونُ فِي ذَلِكَ عِبْرَةٌ لِلْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ قالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ [الْأَنْفَال: ٣٢] وَلِيَتَوَسَّمُوا مِنْ بِوَارِقِ ظُهُورِ النَّبِيءِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَانْتِقَالِ أَحْوَالِ دَعْوَتِهِ فِي مَدَارِجِ الْقُوَّةِ أَنَّ مَا وَعَدَهُمْ بِهِ وَاقِعٌ بِأَخَرَةٍ.
Yedincisi: Allah'ın, murat ettiği işe ulaştıran sebepleri hazırlayarak emrini yerine getireceğini öğretmektir. Şayet Allah dileseydi Firavun'u ve beraberindekileri semavî bir felaketle helak ederdi ve onların helaki için böylesine aşamalı bir suret takdir etmezdi; Mûsâ'yı ve İsrâiloğullarını da çok daha hızlı bir şekilde kurtarırdı. Fakat O, Mûsâ'nın nehre bırakılmasından annesine geri döndürülmesine kadar hâllerin bir durumdan diğerine geçişinin müşahede edilmesiyle bunun gerçekleşmesini murat etmiştir. Ta ki { اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ } [Enfâl: 32] diyen müşrikler için bunda bir ibret olsun ve Peygamber Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in zuhurunun parıltılarından ve davasının hâllerinin güç basamaklarında ilerleyişinden, kendilerine vaat edilen şeyin eninde sonunda gerçekleşeceğini anlasınlar.
وَثَامِنُهُ: الْعِبْرَةُ بِأَنَّ وُجُودَ الصَّالِحِينَ مِنْ بَيْنِ الْمُفْسِدِينَ يُخَفِّفُ مِنْ لَأْوَاءِ فَسَادِ الْمُفْسِدِينَ فَإِنَّ وُجُودَ امْرَأَةِ فِرْعَوْنَ كَانَ سَبَبًا فِي صَدِّ فِرْعَوْنَ عَنْ قَتْلِ الطِّفْلِ مَعَ أَنَّهُ تَحَقَّقَ أَنَّهُ إِسْرَائِيلِيٌّ فَقَالَتِ امْرَأَتُهُ لَا تَقْتُلُوهُ عَسى أَنْ يَنْفَعَنا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً [الْقَصَص: ٩] كَمَا قَدَّمْنَا تَفْسِيرَهُ.
Sekizincisi: Bozguncuların arasında salih kimselerin bulunmasının, o bozguncuların fesadının sıkıntısını hafifleteceğine dair ibrettir. Zira Firavun'un karısının varlığı, çocuğun İsrâilli olduğu kesinleştiği halde Firavun'un onu öldürmesine engel olmuştur; nitekim daha önce tefsir ettiğimiz gibi karısı { لا تَقْتُلُوهُ عَسى أَنْ يَنْفَعَنا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَداً } [Kasas: 9] demiştir.
وَتَاسِعُهُ: مَا فِي قَوْلِهِ وَلِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ مِنَ الْإِيمَاءِ إِلَى تَذْكِيرِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ نَصْرَهُمْ حَاصِلٌ بَعْدَ حِينٍ، وَوَعِيدِ الْمُشْرِكِينَ بِأَنَّ وَعِيدَهُمْ لَا مَفَرَّ لَهُمْ مِنْهُ.
Dokuzuncusu: { وَلِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ } kavlinde, müminlere yardımlarının bir süre sonra gerçekleşeceğini hatırlatmaya ve müşriklere de kendilerine yönelik tehditten kaçış olmadığını bildirmeye dair işaret bulunmasıdır.
وَعَاشِرُهُ: مَا فِي قَوْلِهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ مِنَ الْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ الْمَرْءَ يُؤْتَى مِنْ جَهْلِهِ النَّظَرَ فِي أَدِلَّةِ الْعَقْلِ.
Onuncusu: { وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } kavlinde, kişinin aklî delilleri düşünme konusundaki cehaleti sebebiyle felakete uğrayacağına dair işarettir.
وَلِمَا فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ مِنَ الْعِبَرِ اكْتَفَى مُصْعَبُ بْنُ الزُّبَيْرِ بِطَالِعِهَا عَنِ الْخُطْبَةِ الَّتِي حَقُّهُ أَنْ يَخْطُبَ بِهَا فِي النَّاسِ حِينَ حُلُولِهِ بِالْعِرَاقِ مِنْ قِبَلِ أَخِيهِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ مُكْتَفِيًا بِالْإِشَارَةِ مَعَ التِّلَاوَةِ فَقَالَ طسم تِلْكَ آياتُ الْكِتابِ الْمُبِينِ نَتْلُوا عَلَيْكَ مِنْ نَبَإِ مُوسى وَفِرْعَوْنَ بِالْحَقِّ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِي الْأَرْضِ وَأَشَارَ إِلَى جِهَةِ الشَّامِ يُرِيدُ عَبْدَ الْمَلِكِ بْنَ مَرْوَانَ وَجَعَلَ أَهْلَها شِيَعاً يَسْتَضْعِفُ طائِفَةً مِنْهُمْ يُذَبِّحُ أَبْناءَهُمْ وَيَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ إِنَّهُ كانَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ وَأَشَارَ بِيَدِهِ نَحْوَ الْحِجَازِ، يَعْنِي أَخَاهُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ الزُّبَيْرِ وَأَنْصَارَهُ وَنَجْعَلَهُمْ أَيِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ وَنُمَكِّنَ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَنُرِيَ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا وَأَشَارَ إِلَى الْعِرَاقِ يَعْنِي الْحَجَّاجَ مِنْهُمْ مَا كانُوا يَحْذَرُونَ [الْقَصَص: ١- ٦] .
Bu kıssadaki ibretlerden ötürü Mus'ab b. ez-Zübeyr, kardeşi Abdullah b. ez-Zübeyr tarafından Irak'a vali olarak geldiğinde insanlara yapması gereken hutbe yerine bu surenin başıyla yetinmiş, kıraatle birlikte işaret ederek şöyle demiştir: { طسم تِلْكَ آياتُ الْكِتابِ الْمُبِينِ نَتْلُوا عَلَيْكَ مِنْ نَبَإِ مُوسى وَفِرْعَوْنَ بِالْحَقِّ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلا فِي الْأَرْضِ } -Şam tarafına işaret ederek Abdülmelik b. Mervân'ı kastetti- { وَجَعَلَ أَهْلَها شِيَعاً يَسْتَضْعِفُ طائِفَةً مِنْهُمْ يُذَبِّحُ أَبْناءَهُمْ وَيَسْتَحْيِي نِساءَهُمْ إِنَّهُ كانَ مِنَ الْمُفْسِدِينَ وَنُرِيدُ أَنْ نَمُنَّ عَلَى الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا فِي الْأَرْضِ } -eliyle Hicaz tarafına işaret ederek kardeşi Abdullah b. ez-Zübeyr'i ve taraftarlarını kastetti- { وَنَجْعَلَهُمْ أَيِمَّةً وَنَجْعَلَهُمُ الْوَارِثِينَ وَنُمَكِّنَ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَنُرِيَ فِرْعَوْنَ وَهَامَانَ وَجُنُودَهُمَا } -Irak tarafına işaret ederek onlardan Haccâc'ı kastetti- { مِنْهُمْ مَا كانُوا يَحْذَرُونَ } [Kasas: 1-6].
[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : آيَة ١٤]
[Kasas Suresi (28), Ayet 14]
وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوى آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ (١٤)
{ وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوى آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً وَكَذلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِنِينَ } “[Mûsâ] olgunluk çağına ulaşıp kemale erince, ona hikmet ve ilim verdik. İşte biz iyilik edenleri böyle mükâfatlandırırız.”
هَذَا اعْتِرَاضٌ بَيْنَ أَجْزَاءِ الْقِصَّةِ الْمُرَتَّبَةِ عَلَى حَسَبِ ظُهُورِهَا فِي الْخَارِجِ. وَهَذَا الِاعْتِرَاضُ نَشَأَ عَنْ جُمْلَةِ وَلِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ [الْقَصَص: ١٣] فَإِنَّ وَعْدَ اللَّهِ لَهَا قَدْ حُكِيَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَجاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ [الْقَصَص: ٧] . فَلَمَّا انْتَهَى إِلَى حِكَايَةِ رَدِّهِ إِلَى أُمِّهِ بِقَوْلِهِ فَرَدَدْناهُ إِلى أُمِّهِ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُها [الْقَصَص: ١٣] إِلَى آخِرِهِ كَمَّلَ مَا فِيهِ وَفَاءُ وَعْدِ اللَّهِ إِيَّاهَا بِهَذَا الِاسْتِطْرَادِ فِي قَوْلِهِ وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوى آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً وَإِنَّمَا أُوتِيَ الحكم أَعنِي النبوءة بَعْدَ خُرُوجِهِ مِنْ أَرْضِ مَدْيَنَ كَمَا سَيَجِيءُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فَلَمَّا قَضى مُوسَى الْأَجَلَ وَسارَ بِأَهْلِهِ [الْقَصَص: ٢٩] . وَتَقَدَّمَ نَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ يُوسُفَ، إِلَّا قَوْلَهُ وَاسْتَوى فَقِيلَ: إِنَّ اسْتَوى بِمَعْنَى بَلَغَ أَشُدَّهُ، فَيَكُونُ تَأْكِيدًا، وَالْحَقُّ أَنَّ الْأَشُدَّ كَمَالُ الْقُوَّةِ لِأَنَّ أَصْلَهُ جَمْعُ شِدَّةٍ بِكَسْرِ الشِّينِ بِوَزْنِ نِعْمَةٍ وأنعم وَهِي اسْم هَيْئَةٌ بِمَعْنَى الْقُوَّةِ ثُمَّ عُومِلَ مُعَامَلَةَ الْمُفْرَدِ. وَأَنَّ الِاسْتِوَاءَ: كَمَالُ الْبِنْيَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى فِي وَصْفِ الزَّرْعِ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ [الْفَتْح: ٢٩] ، وَلِهَذَا أُرِيدَ لِمُوسَى الْوَصْفُ بِالِاسْتِوَاءِ وَلَمْ يُوصَفْ يُوسُفُ إِلَّا بِبُلُوغِ الْأَشُدِّ خَاصَّةً لِأَنَّ مُوسَى كَانَ رَجُلًا طُوَالًا كَمَا
Bu, dış dünyada vuku buluş sırasına göre dizilen kıssanın kısımları arasında bir itirazdır (ara cümledir). Bu itiraz, { وَلِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ } [Kasas: 13] cümlesinden neşet etmiştir; zira Allah'ın ona vaadi, Cenâb-ı Hakk'ın { إِنَّا رَادُّوهُ إِلَيْكِ وَجاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِينَ } [Kasas: 7] kavlinde hikâye edilmişti. { فَرَدَدْناهُ إِلى أُمِّهِ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُها } [Kasas: 13] kavliyle onun annesine geri döndürülmesinin anlatımı sona erince, { وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ وَاسْتَوى آتَيْناهُ حُكْماً وَعِلْماً } kavlindeki bu istitrat (konu dışına çıkma) ile Allah'ın ona olan vaadinin vefasında yer alan hususu tamamlamıştır. Hüküm, yani peygamberlik ona ancak Medyen diyarından çıktıktan sonra verilmiştir; nitekim bu durum Cenâb-ı Hakk'ın { فَلَمَّا قَضى مُوسَى الْأَجَلَ وَسارَ بِأَهْلِهِ } [Kasas: 29] kavlinde gelecektir. Bu ayetin bir benzeri, { وَاسْتَوى } kavli müstesna Yûsuf Suresi'nde geçmişti. { اسْتَوى } kelimesinin { بَلَغَ أَشُدَّهُ } manasında olduğu ve dolayısıyla tekit ifade ettiği söylenmiştir. Doğrusu şudur ki eşüdd (الْأَشُدَّ), kuvvetin kemalidir; çünkü aslı, şin harfinin kesresiyle ni'me (نِعْمَة) ve en'um (أَنْعُم) vezninde şiddetin çoğuludur ve kuvvet manasında bir ism-i hey'ettir, daha sonra tekil muamelesi görmüştür. İstivâ (الِاسْتِوَاءُ) ise bedenin/yapının kemalidir; nitekim Cenâb-ı Hak ekinin vasfında { فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ } [Fetih: 29] buyurmuştur. Bundan dolayı Mûsâ hakkında istivâ ile vasıflanma murat edilmiş, Yûsuf ise yalnızca rüşt çağına ulaşmakla (bülûğu'l-eşüdd) vasıflanmıştır; çünkü Mûsâ,
فِي الْحَدِيثِ «كَأَنَّهُ من رجال شنؤة»
hadiste geçtiği üzere «Sanki Şenûe [kabilesi] erkeklerinden biri gibiydi» uzun boylu bir adamdı.
فَكَانَ كَامِلَ الْأَعْضَاءِ وَلِذَلِكَ كَانَ وَكْزُهُ الْقِبْطِيَّ قَاضِيًا عَلَى الْمَوْكُوزِ. وَالْحُكْمُ: الْحِكْمَةُ، وَالْعِلْمُ: الْمعرفَة بِاللَّه.
Dolayısıyla uzuvları tam ve kusursuzdu; bu sebeple Kıptî'ye vurduğu yumruk vurulan adamın işini bitirmişti. Hüküm (الْحُكْمُ); hikmet demektir. İlim (الْعِلْمُ) ise Allah'ı tanımaktır (marifetullah).
[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : آيَة ١٥]
[Kasas Suresi (28), Ayet 15]
وَدَخَلَ الْمَدِينَةَ عَلى حِينِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِها فَوَجَدَ فِيها رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلانِ هَذَا مِنْ شِيعَتِهِ وَهذا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغاثَهُ الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ عَلَى الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ فَوَكَزَهُ مُوسى فَقَضى عَلَيْهِ قالَ هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ (١٥)
{ وَدَخَلَ الْمَدِينَةَ عَلى حِينِ غَفْلَةٍ مِنْ أَهْلِها فَوَجَدَ فِيها رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلانِ هَذَا مِنْ شِيعَتِهِ وَهذا مِنْ عَدُوِّهِ فَاسْتَغاثَهُ الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ عَلَى الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ فَوَكَزَهُ مُوسى فَقَضى عَلَيْهِ قالَ هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ } “[Mûsâ] halkının habersiz olduğu bir sırada şehre girdi ve orada birbiriyle kavga eden iki adam buldu; biri kendi taraftarlarından, diğeri ise düşmanlarındandı. Kendi taraftarı olan kimse, düşmanından olana karşı ondan yardım istedi. Bunun üzerine Mûsâ ona bir yumruk vurdu ve işini bitirdi. [Mûsâ]: 'Bu şeytanın işindendir. Şüphesiz o, apaçık saptırıcı bir düşmandır' dedi.”
طُوِيَتْ أَخْبَار كَثِيرَة تنبىء عَنْهَا الْقِصَّةُ وَذَلِكَ أَنَّ مُوسَى يَفَعَ وَشَبَّ فِي قَصْرِ فِرْعَوْنَ فَكَانَ مَعْدُودًا مِنْ أَهْلِ بَيْتِ فِرْعَوْنَ، وَقِيلَ: كَانَ يُدْعَى مُوسَى ابْنَ فِرْعَوْنَ.
Kıssanın haber verdiği pek çok olay burada dürülüp özetlenmiştir. Şöyle ki: Mûsâ Firavun'un sarayında büyüyüp delikanlılık çağına girdi ve Firavun'un ehl-i beytinden sayılır oldu; hatta kendisine 'Firavun'un oğlu Mûsâ' denildiği de söylenmiştir.
وَجُمْلَةُ وَدَخَلَ الْمَدِينَةَ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَأَوْحَيْنا إِلى أُمِّ مُوسى أَنْ أَرْضِعِيهِ [الْقَصَص: ٧] عَطَفَ جُزْءَ الْقِصَّةِ عَلَى جُزْءٍ آخَرَ مِنْهَا، وَقَدْ عَلِمَ مُوسَى أَنَّهُ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، لَعَلَّهُ بِأَنَّ أَمَّهُ كَانَتْ تَتَّصِلُ بِهِ فِي قَصْرِ فِرْعَوْنَ وَكَانَتْ تَقُصُّ عَلَيْهِ نَبَأَهُ كُلَّهُ. وَالْمَدِينَةُ هِيَ (مَنْفِيسُ) قَاعِدَةُ مِصْرَ الشَّمَالِيَّةُ.
{ وَدَخَلَ الْمَدِينَةَ } cümlesi, { وَأَوْحَيْنا إِلى أُمِّ مُوسى أَنْ أَرْضِعِيهِ } [Kasas: 7] cümlesi üzerine matuftur; kıssanın bir parçası diğer bir parçasına atfedilmiştir. Mûsâ, muhtemelen annesinin Firavun'un sarayında kendisiyle irtibat kurması ve ona bütün durumunu anlatması sebebiyle İsrâiloğulları'ndan olduğunu biliyordu. Şehir ise Kuzey Mısır'ın başkenti (Menfis)'tir.
وَيَتَعَلَّقُ عَلى حِينِ غَفْلَةٍ بِ دَخَلَ. وعَلى لِلِاسْتِعْلَاءِ الْمَجَازِيِّ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ [الْبَقَرَة: ٥] ، أَيْ مُتَمَكِّنًا مِنْ حِينِ غَفْلَةٍ.
{ عَلى حِينِ غَفْلَةٍ } ifadesi { دَخَلَ } fiiline müteallıktır (bağlıdır). { عَلى } edatı, tıpkı Yüce Allah'ın { عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } [Bakara: 5] kavlinde olduğu gibi mecâzî isti'lâ (hâkimiyet/durum üzerinde bulunma) içindir; yani gaflet vaktine hâkim/ondaki fırsattan yararlanmış bir halde demektir.
وَحِينُ الْغَفْلَةِ: هُوَ الْوَقْتُ الَّذِي يَغْفُلُ فِيهِ أَهْلُ الْمَدِينَةِ عَمَّا يَجْرِي فِيهَا وَهُوَ وَقْتُ اسْتِرَاحَةِ النَّاسِ وَتُفَرِّقِهِمْ وَخُلُوِّ الطَّرِيقِ مِنْهُمْ. قِيلَ: كَانَ ذَلِكَ فِي وَقْتِ الْقَيْلُولَةِ وَكَانَ مُوسَى مُجْتَازًا بِالْمَدِينَةِ وَحْدَهُ، قِيلَ لِيَلْحَقَ بِفِرْعَوْنَ إِذْ كَانَ فِرْعَوْنُ قَدْ مَرَّ بِتِلْكَ الْمَدِينَةِ. وَالْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِ هَذَا الْوَقْتِ الْإِشَارَةُ إِلَى أَنَّ قَتْلَهُ الْقِبْطِيَّ لَمْ يَشْعُرْ بِهِ أَحَدٌ تَمْهِيدًا لِقَوْلِهِ بَعْدُ قالَ يَا مُوسى أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَما قَتَلْتَ نَفْساً بِالْأَمْسِ [الْقَصَص: ١٩] الْآيَاتِ وَمُقَدِّمَةً لِذِكْرِ خُرُوجِهِ مِنْ أَرْضِ مِصْرَ.
Gaflet vakti (حِينُ الْغَفْلَةِ); şehir halkının orada cereyan eden şeylerden habersiz olduğu, insanların dinlenme, dağılma ve yolların tenhalaşma vaktidir. Bunun kaylûle (öğle uykusu) vaktinde olduğu ve Mûsâ'nın şehirden tek başına geçtiği söylenmiştir; Firavun o şehirden geçmiş olduğu için ona yetişmek maksadıyla geçtiği de zikredilmiştir. Bu vaktin zikredilmesindeki maksat, onun Kıptî'yi öldürdüğünü kimsenin fark etmediğine işaret etmektir; bu da daha sonra gelecek olan { قالَ يَا مُوسى أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَما قَتَلْتَ نَفْساً بِالْأَمْسِ } [Kasas: 19] ayetlerine bir zemin hazırlamak ve Mısır topraklarından çıkışının zikredilmesine bir mukaddime teşkil etmektir.
وَالْإِشَارَتَانِ فِي قَوْلِهِ: هَذَا مِنْ شِيعَتِهِ وَهذا مِنْ عَدُوِّهِ تَفْصِيلٌ لِمَا أُجْمِلَ فِي قَوْلِهِ رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلانِ.
{ هَذَا مِنْ شِيعَتِهِ وَهذا مِنْ عَدُوِّهِ } kavlindeki iki işaret zamiri, { رَجُلَيْنِ يَقْتَتِلانِ } ifadesinde mücmel (özet) bırakılan hususun tafsilatıdır.
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ فِي مِثْلِ هَذَا لَا يُرَاعَى فِيهِ بُعْدٌ وَلَا قُرْبٌ، فَلِذَلِكَ قَدْ تَكُونُ الْإِشَارَتَانِ مُتَمَاثِلَتَيْنِ كَمَا هُنَا وَكَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى لَا إِلى هؤُلاءِ [النِّسَاء: ١٤٣] . وَيَجُوزُ اخْتِلَافُهُمَا كَقَوْلِ الْمُتَلَمِّسِ:
Böyle bir yerde işaret isminde yakınlık ve uzaklık gözetilmez; bu sebeple iki işaret burada ve Yüce Allah'ın { لَا إِلى هؤُلاءِ } [Nisâ: 143] kavlinde olduğu gibi aynı lafızla gelebilir. Mütelemmis'in şu sözünde olduğu gibi farklı lafızlarla gelmesi de caizdir:
وَلَا يُقِيمُ عَلَى ضَيْمٍ يُرَادُ بِهِ ... إِلَّا الأذلان غير الْحَيِّ وَالْوَتِدُ
Kendisine reva görülen zulme katlanıp durmaz, / İki en zelilden başkası: obanın eşeği ve çadır kazığı.
هَذَا عَلَى الْخَسْفِ مَرْبُوطٌ بِرُمَّتِهِ ... وَذَا يُشَجُّ فَلَا يَرْثِي لَهُ أَحَدُ
Bu [eşek] hakarete boyun eğip urganıyla bağlı durur, / Şu [kazık] ise başına vurulup yarılır da kimse ona acımaz.
وَالشِّيعَةُ: الْجَمَاعَةُ الْمُنْتَمِيَةُ إِلَى أَحَدٍ، وَتَقَدَّمَ آنِفًا فِي قَوْلِهِ وَجَعَلَ أَهْلَها شِيَعاً [الْقَصَص: ٤] . وَالْعَدُوُّ: الْجَمَاعَةُ الَّتِي يُعَادِيهَا مُوسَى، أَيْ يُبْغِضُهَا. فَالْمُرَادُ بِالَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ أَنَّهُ رَجُلٌ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَبِالَّذِي مِنْ عَدُّوِهِ رَجُلٌ مِنَ الْقِبْطِ قَوْمِ فِرْعَوْنَ. وَالْعَدُوُّ وَصْفٌ يَسْتَوِي فِيهِ الْوَاحِدُ وَالْجَمْعُ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ [٧٧] .
Şîa (الشِّيعَةُ); bir kimseye intisap eden topluluktur; az önce { وَجَعَلَ أَهْلَها شِيَعاً } [Kasas: 4] kavlinde geçmişti. Adüvv (الْعَدُوُّ) ise Mûsâ'nın düşmanlık beslediği, yani buğzettiği topluluktur. { الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ } ifadesinden murat İsrâiloğulları'ndan bir adam, { الَّذِي مِنْ عَدُوِّهِ } ifadesinden murat ise Firavun'un kavminden olan bir Kıptî'dir. Adüvv (الْعَدُوُّ), Şuarâ Suresi'nde [77] Cenâb-ı Hakk'ın { فَإِنَّهُمْ عَدُوٌّ لِي } kavlinde geçtiği gibi tekil ve çoğul için ortak kullanılan bir vasıftır.
وَمَعْنَى كَوْنِ هَذَا مِنْ شِيعَتِهِ وَهذا مِنْ عَدُوِّهِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِهَذَيْنِ الْوَصْفَيْنِ أَنَّ مُوسَى كَانَ يَعْلَمُ أَنَّهُ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ بِإِخْبَارِ قِصَّةِ الْتِقَاطِهِ مِنَ الْيَمِّ وَأَنْ تَكُونَ أُمُّهُ قَدْ أَفْضَتْ إِلَيْهِ بِخَبَرِهَا وَخَبَرِهِ كَمَا تَقَدَّمَ، فَنَشَأَ مُوسَى عَلَى عَدَاوَةِ الْقِبْطِ وَعَلَى إِضْمَارِ الْمَحَبَّةِ لِبَنِي إِسْرَائِيلَ.
Bunun kendi şiasından ve diğerinin düşmanından olmasının anlamı hususunda; bu iki vasıftan muradın, Mûsâ'nın nehirden alınış kıssasının haber verilmesiyle ve daha önce geçtiği gibi annesinin kendi haberini ve onun haberini kendisine açması sebebiyle İsrâiloğulları'ndan olduğunu bilmesi olması caizdir. Böylece Mûsâ, Kıptîlere düşmanlık ve İsrâiloğulları'na sevgi besleyerek yetişmiştir.
وَأَمَّا وَكْزُهُ الْقِبْطِيَّ فَلَمْ يَكُنْ إِلَّا انْتِصَارًا لِلْحَقِّ عَلَى جَمِيعِ التَّقَادِيرِ، وَلِذَلِكَ لَمَّا تَكَرَّرَتِ الْخُصُومَة بَين ذَلِك الْإِسْرَائِيلِيِّ وَبَيْنَ قِبْطِيٍّ آخَرَ وَأَرَادَ مُوسَى أَنْ يَبْطِشَ بِالْقِبْطِيِّ لَمْ يَقُلْ لَهُ الْقِبْطِيُّ: إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَنْصُرَ قَوْمَكَ وَإِنَّمَا قَالَ إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّاراً فِي الْأَرْضِ [الْقَصَص: ١٩] .
Kıptî'ye yumruk vurmasına gelince; bu, her halükârda hakka yardım etmekten başka bir şey değildi. Bundan dolayı, o İsrâilli ile başka bir Kıptî arasındaki kavga tekrarlanıp Mûsâ Kıptî'yi yakalamak isteyince, Kıptî ona: "Sen ancak kavmine yardım etmek istiyorsun" dememiş, bilakis { إِنْ تُرِيدُ إِلَّا أَنْ تَكُونَ جَبَّاراً فِي الْأَرْضِ } [Kasas: 19] demiştir.
قِيلَ: كَانَ الْقِبْطِيُّ مِنْ عَمَلَةِ مَخْبِزِ فِرْعَوْنَ فَأَرَادَ أَنْ يَحْمِلَ حَطَبًا إِلَى الْفُرْنِ فَدَعَا إِسْرَائِيلِيًّا لِيَحْمِلَهُ فَأَبَى فَأَرَادَ أَنْ يُجْبِرَهُ عَلَى حَمْلِهِ وَأَنْ يَضَعَهُ عَلَى ظَهْرِهِ فَاخْتَصَمَا وَتَضَارَبَا ضَرْبًا شَدِيدًا وَهُوَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِالتَّقَاتُلِ عَلَى طَرِيقِ الِاسْتِعَارَةِ.
Şöyle denilmiştir: Kıptî, Firavun'un fırın işçilerindendi. Fırına odun taşımak istemiş ve bunu taşıması için bir İsrâilliyi çağırmıştı. O reddedince onu taşımaya ve odunu sırtına yüklemeye zorlamak istedi; bunun üzerine tartıştılar ve şiddetle dövüştüler. İstiare yoluyla 'birbiriyle kavga etme' (tekatül) olarak ifade edilen durum budur.
وَالِاسْتِغَاثَةُ: طَلَبُ الْغَوْثِ وَهُوَ التَّخْلِيصُ مِنْ شِدَّةٍ أَوِ الْعَوْنُ عَلَى دَفْعِ مَشَقَّةٍ. وَإِنَّمَا يكون هَذَا الطَّلَبُ بِالنِّدَاءِ فَذِكْرُ الِاسْتِغَاثَةِ يُؤْذِنُ بِأَنَّ الْإِسْرَائِيلِيَّ كَانَ مَغْلُوبًا وَأَنَّ الْقِبْطِيَّ اشْتَدَّ عَلَيْهِ وَكَانَ ظَالِمًا إِذْ لَا يُجْبَرُ أَحَدٌ عَلَى عَمَلٍ يَعْمَلُهُ.
İstiğâse (الِاسْتِغَاثَةُ); yardım/kurtuluş (gavs) istemektir ki bu da bir sıkıntıdan kurtarılmayı veya bir meşakkati savuşturmada yardım edilmesini talep etmektir. Bu talep ancak seslenmekle olur; dolayısıyla istiğâsenin zikredilmesi, İsrâillinin mağlup durumda olduğunu, Kıptî'nin ona baskı kurduğunu ve zalim olduğunu gösterir; zira hiç kimse [rızası olmadan] bir iş yapmaya zorlanamaz.
وَالْوَكْزُ: الضَّرْبُ بِالْيَدِ بِجُمْعِ أَصَابِعِهَا كَصُورَةِ عَقْدِ ثَلَاثَةٍ وَسَبْعِينَ، وَيُسَمَّى الْجُمْعَ بِضَمِّ الْجِيمِ وَسُكُونِ الْمِيمِ.
Vekz (الْوَكْزُ); parmakları yetmiş üç akdi suretinde olduğu gibi toplayarak elle vurmaktır (yumruk atmaktır) ve buna cîm harfinin zammesi ve mîm'in sükûnu ile cüme' (الْجُمْعُ / yumruk) denir.
وفَقَضى عَلَيْهِ جُمْلَةٌ تُقَالُ بِمَعْنَى مَاتَ لَا تُغَيَّرُ. فَفَاعِلُ (قَضَى) مَحْذُوفٌ أَبَدًا عَلَى مَعْنَى قَضَى عَلَيْهِ قَاضٍ وَهُوَ الْمَوْتُ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَائِدًا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى
{ فَقَضى عَلَيْهِ } [işini bitirdi/canını aldı], 'öldü' manasında kalıplaşmış bir cümledir ve değiştirilmez. (قَضَى) fiilinin faili, 'bir hükmedici onun hakkında hükmünü verdi (işini bitirdi) ki o da ölümdür' manasında daima mahzuftur. Failin Yüce Allah'a raci olması da caizdir;
الْمَفْهُومِ مِنَ الْمَقَامِ إِذْ لَا يَقْضِي بِالْمَوْتِ غَيْرُهُ كَقَوْلِهِ فَلَمَّا قَضَيْنا عَلَيْهِ الْمَوْتَ [سبأ: ١٤] . وَقِيلَ ضَمِيرُ فَقَضى عَائِدٌ إِلَى مُوسَى وَلَيْسَ هَذَا بِالْبَيِّنِ. فَالْمَعْنَى: فَوَكَزَهُ مُوسَى فَمَاتَ الْقِبْطِيُّ. وَكَانَ هَذَا قَتْلَ خَطَأٍ صَادَفَ الْوَكْزُ مَقَاتِلَ الْقِبْطِيِّ وَلَمْ يُرِدْ مُوسَى قَتْلَهُ. وَوَقَعَ فِي سِفْرِ الْخُرُوجِ مِنَ التَّوْرَاةِ فِي الْإِصْحَاحِ الثَّانِي أَنَّ مُوسَى لَمَّا رَأَى الْمِصْرِيَّ يَضْرِبُ الْعِبْرَانِيَّ الْتَفَتَ هُنَا وَهُنَاكَ وَرَأَى أَنْ لَيْسَ أَحَدٌ فَقَتَلَ الْمِصْرِيَّ وَطَمَرَهُ فِي الرَّمْلِ.
zira ölümle hükmedecek O'ndan başkası olmadığından bu, makamdan anlaşılmaktadır; nitekim Cenâb-ı Hak { فَلَمَّا قَضَيْنا عَلَيْهِ الْمَوْتَ } [Sebe': 14] buyurmuştur. { فَقَضى } fiilinin zamirinin Mûsâ'ya raci olduğu da söylenmiştir ancak bu pek açık değildir. Mana şudur: Mûsâ ona yumruk vurdu ve Kıptî öldü. Bu, bir kazaen öldürmeydi; yumruk Kıptî'nin ölümcül bir noktasına isabet etmişti, yoksa Mûsâ onu öldürmek istememişti. Tevrat'ın Çıkış Kitabı'nın ikinci babında, Mûsâ'nın Mısırlının İbranîyi dövdüğünü görünce oraya buraya baktığı, kimsenin olmadığını görünce Mısırlıyı öldürüp kuma gömdüğü yer almaktadır.
وَجُمْلَةُ قالَ هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا كَأَنَّ سَائِلًا سَأَلَ: مَاذَا كَانَ مِنْ أَمْرِ مُوسَى حِين فوجىء بِمَوْتِ الْقِبْطِيِّ. وَحِكَايَةُ ذَلِكَ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ مُوسَى لَمْ يَخْطُرْ بِبَالِهِ حِينَئِذٍ إِلَّا النَّظَرُ فِي الْعَاقِبَةِ الدِّينِيَّةِ. وَقَوْلُهُ هُوَ كَلَامُهُ فِي نَفْسِهِ.
{ قالَ هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ } cümlesi, sanki birisi 'Kıptî'nin ölümüyle ansızın karşılaşınca Mûsâ'nın durumu ne oldu?' diye sormuş gibi beyânî bir istînâftır. Bunun nakledilmesi, o anda Mûsâ'nın aklına dinî akıbete bakmaktan başka bir şey gelmediğine dikkat çekmek içindir. Onun bu sözü, kendi içinden söylediği sözdür.
وَالْإِشَارَةُ بِهَذَا إِلَى الضَّرْبَةِ الشَّدِيدَةِ الَّتِي تَسَبَّبَ عَلَيْهَا الْمَوْتُ أَوْ إِلَى الْمَوْتِ الْمُشَاهَدِ مِنْ ضَرْبَتِهِ، أَوْ إِلَى الْغَضَبِ الَّذِي تَسَبَّبَ عَلَيْهِ مَوْتُ الْقِبْطِيِّ. وَالْمَعْنَى: أَن الشَّيْطَان أَو قد غَضَبَهُ حَتَّى بَالَغَ فِي شِدَّةِ الْوَكْزِ. وَإِنَّمَا قَالَ مُوسَى ذَلِكَ لِأَنَّ قَتْلَ النَّفْسِ مُسْتَقْبَحٌ فِي الشَّرَائِعِ الْبَشَرِيَّةِ فَإِنَّ حِفْظَ النَّفْسِ الْمَعْصُومَةِ مِنْ أُصُولِ الْأَدْيَانِ كُلِّهَا. وَكَانَ مُوسَى يَعْلَمُ دِينَ آبَائِهِ لَعَلَّهُ بِمَا تَلَقَّاهُ مِنْ أُمِّهِ الْمَرْأَةِ الصَّالِحَةِ فِي مُدَّةِ رَضَاعِهِ وَفِي مُدَّةِ زِيَارَتِهِ إِيَّاهَا.
{ هَذَا } ile yapılan işaret; ölüme yol açan şiddetli darbeye veya darbesinden ötürü müşahede edilen ölüme yahut Kıptî'nin ölümüne sebep olan öfkeyedir. Mana şudur: Şeytan, Mûsâ yumruğu aşırı şiddetle vuracak derecede onun öfkesini alevlendirmiştir. Mûsâ'nın bunu söylemesinin sebebi, cana kıymanın insanlık şeriatlarında çirkin görülmesidir; zira dokunulmaz (masum) canın korunması bütün dinlerin temel esaslarındandır. Mûsâ da -muhtemelen süt emzirme sürecinde ve onu ziyaret ettiği dönemlerde salih bir kadın olan annesinden aldığı bilgilerle- atalarının dinini biliyordu.
وَجُمْلَةُ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ تَعْلِيلٌ لِكَوْنِ شِدَّةِ غَضَبِهِ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ إِذْ لَوْلَا الْخَاطِرُ الشَّيْطَانِيُّ لاقتصر على زجر الْقِبْطِيِّ أَوْ كَفَّهُ عَنِ الَّذِي مِنْ شِيعَتِهِ، فَلَمَّا كَانَ الشَّيْطَانُ عَدُوًّا لِلْإِنْسَانِ وَكَانَتْ لَهُ مَسَالِكُ إِلَى النُّفُوسِ اسْتَدَلَّ مُوسَى بِفِعْلِهِ الْمُؤَدِّي إِلَى قَتْلِ نَفْسٍ أَنه
{ إِنَّهُ عَدُوٌّ مُضِلٌّ مُبِينٌ } cümlesi, öfkesinin şiddetli olmasının şeytanın işinden oluşunun gerekçesidir; zira şeytani vesvese olmasaydı, sadece Kıptî'yi azarlamakla veya onu kendi taraftarından uzaklaştırmakla yetinirdi. Şeytan insana düşman olduğu ve nefislere giden yollara sahip bulunduğu için Mûsâ, bir canın ölümüne yol açan bu fiilinden, onun
فعل ناشىء عَنْ وَسْوَسَة الشَّيْطَان وَلَو لَاها لَكَانَ عَمَلُهُ جَارِيًا عَلَى الْأَحْوَالِ الْمَأْذُونَةِ.
şeytanın vesvesesinden kaynaklanan bir fiil olduğu sonucunu çıkardı; o vesvese olmasaydı onun davranışı izin verilen ölçüler dairesinde cereyan ederdi.
وَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْأَصْلَ فِي النَّفْسِ الْإِنْسَانِيَّةِ هُوَ الْخَيْرُ وَأَنَّهُ الْفِطْرَةُ وَأَنَّ الِانْحِرَافَ عَنْهَا يَحْتَاجُ إِلَى سَبَبٍ غَيْرِ فِطْرِيٍّ وَهُوَ تَخَلُّلُ نَزْغِ الشَّيْطَانِ فِي النَّفْسِ.
Bunda, insan nefsinin aslında hayır olduğuna, fıtratın bu olduğuna ve fıtrattan sapmanın fıtrî olmayan bir sebebe, yani şeytanın kışkırtmasının nefse sızmasına muhtaç olduğuna bir delil vardır.
وَمُتَعَلِّقُ عَدُوٌّ مَحْذُوفٌ لِدَلَالَةِ الْمَقَامِ أَيْ عَدُوٌّ لِآدَمَ وَذُرِّيَّةِ آدَمَ.
{ عَدُوٌّ } kelimesinin müteallakı, makamın delalet etmesi sebebiyle mahzuftur; yani Âdem'e ve Âdem'in zürriyetine düşmandır demektir.
وَرَتَّبَ عَلَى الْإِخْبَارِ عَنْهُ بِالْعَدَاوَةِ وَصْفَهُ بِالْإِضْلَالِ لِأَنَّ الْعَدُوَّ يَعْمَلُ لِإِلْحَاقِ الضُّرِّ بِعَدُوِّهِ ومُبِينٌ وَصْفٌ لِ مُضِلٌّ لَا خَبَرٌ ثَانٍ وَلَا ثَالِث.
Onun hakkında düşmanlık haberinin verilmesinin ardından saptırma (idlal) vasfı getirilmiştir; zira düşman, hasmına zarar vermek için çalışır. { مُبِينٌ } kelimesi ise ikinci veya üçüncü haber değil, { مُضِلٌّ } kelimesinin sıfatıdır.
[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : آيَة ١٦]
[Kasas Suresi (28), Ayet 16]
قالَ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ (١٦)
{ قالَ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ } “[Mûsâ]: 'Rabbim! Doğrusu ben kendime zulmettim, beni bağışla' dedi; [Allah da] onu bağışladı. Şüphesiz O, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ قالَ هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ [الْقَصَص: ١٥] لِأَنَّ الْجَزْمَ بِكَوْنِ مَا صَدَرَ مِنْهُ عَمَلًا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ وَتَغْرِيرِهِ يَشْتَمِلُ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ ظُلْمٌ لِنَفْسِهِ، وَأَنْ يَتَوَجَّهَ إِلَى اللَّهِ بِالِاعْتِرَافِ بِخَطَئِهِ وَيُفَرَّعُ عَلَيْهِ طَلَبُ غُفْرَانِهِ. وَسَمَّى فِعْلَهُ ظُلْمًا لِنَفْسِهِ لِأَنَّهُ كَانَ مِنْ أَثَرِ فَرْطِ الْغَضَبِ لِأَجْلِ رَجُلٍ مِنْ شِيعَتِهِ، وَكَانَ يَسْتَطِيعُ أَنْ يَمْلِكَ مِنْ غَضَبِهِ فَكَانَ تَعْجِيلُهُ بِوَكْزِ الْقِبْطِيِّ وَكْزَةً قَاتِلَةً ظُلْمًا جَرَّهُ لِنَفْسِهِ. وَسَمَّاهُ فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ [٢٠] ضَلَالًا قالَ فَعَلْتُها إِذاً وَأَنَا مِنَ الضَّالِّينَ.
{ قالَ هَذَا مِنْ عَمَلِ الشَّيْطانِ } [Kasas: 15] cümlesinden bedel-i iştimaldir; zira kendisinden sadır olan şeyin şeytanın ameli ve aldatması olduğuna kesin kanaat getirmesi, bunun nefsine bir zulüm olduğunu, hatasını itiraf ederek Allah'a yönelmesini ve bunun üzerine O'ndan bağışlanma talep etmesini kapsar. Fiilini nefsine zulüm olarak isimlendirdi; çünkü bu, kendi şiasından bir adam uğruna aşırı öfkelenmenin bir eseriydi. Oysa öfkesine hâkim olabilirdi; bu yüzden Kıptî'ye öldürücü bir yumruk atmada acele etmesi, kendi nefsine celbettiği bir zulüm oldu. Şuarâ Suresi'nde [20] ise bunu { قالَ فَعَلْتُها إِذاً وَأَنَا مِنَ الضَّالِّينَ } diyerek dalâlet (şaşkınlık/hata) olarak isimlendirmiştir.
وَأَرَادَ بِظُلْمِهِ نَفْسَهُ أَنَّهُ تَسَبَّبَ لِنَفْسِهِ فِي مَضَرَّةِ إِضْمَارِ الْقِبْطِ قَتْلَهُ، وَأَنَّهُ تَجَاوَزَ الْحَدَّ فِي عِقَابِ الْقِبْطِيِّ عَلَى مُضَارَبَتِهِ الْإِسْرَائِيلِيَّ. وَلَعَلَّهُ لَمْ يَسْتَقْصِ الظَّالِمَ مِنْهُمَا وَذَلِكَ انْتِصَارٌ جَاهِلِيٌّ كَمَا قَالَ وَدَّاكُ بْنُ ثُمَيْلٍ الْمَازِنِيُّ يَمْدَحُ قَوْمَهُ:
Nefsine zulmetmesiyle; Kıptîlerin kendisini öldürmeyi tasarlamaları zararına kendi nefsi adına sebep olduğunu ve İsrâilli ile kavga etmesinden ötürü Kıptî'yi cezalandırmada haddi aştığını kastetmiştir. Muhtemelen ikisinden hangisinin zalim olduğunu tam olarak araştırmamıştı ki bu bir Câhiliye tarzı arka çıkmadır; nitekim Veddâk b. Sümeyl el-Mâzinî kavmini överken şöyle demiştir:
إِذَا اسْتُنْجِدُوا لَمْ يَسْأَلُوا مَنْ دَعَاهُمُ ... لِأَيَّةِ حَرْبٍ أَمْ بِأَيِّ مَكَانِ
Kendilerinden yardım istendiğinde, çağıran kimseye sormazlar / Hangi savaştır bu, yahut nerededir diye.
وَقَدِ اهْتَدَى مُوسَى إِلَى هَذَا كُلِّهِ بِالْإِلْهَامِ إِذْ لَمْ تَكُنْ يَوْمَئِذٍ شَرِيعَةٌ إِلَهِيَّةٌ فِي الْقِبْطِ.
Mûsâ bütün bunlara ilham ile intikal etmiştir; zira o gün Kıptîler arasında ilahî bir şeriat bulunmamaktaydı.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عِلْمُهُ بِذَلِكَ مِمَّا تَلَقَّاهُ مَنْ أُمِّهِ وَقَوْمِهَا مَنْ تَدَيُّنٍ بِبَقَايَا دِينِ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ.
Bunu bilmesi, İshak ve Yakub'un dininden arta kalanlara bağlılık gösteren annesinden ve onun kavminden öğrendiklerinden olması da caizdir.
وَلَا الْتِفَاتَ فِي هَذَا إِلَى جَوَازِ صُدُورِ الذَّنْبِ مِنَ النَّبِيءِ لِأَنَّهُ لَمْ يكن يَوْمئِذٍ نبيئا، وَلَا مَسْأَلَةِ صُدُورِ الذَّنْبِ مِنَ النبيء قبل النبوءة، لِأَنَّ تِلْكَ مَفْرُوضَةٌ فِيمَا تَقَرَّرَ حُكْمُهُ مِنَ الذُّنُوبِ بِحَسَبِ شَرْعِ ذَلِكَ النَّبِيءِ أَو شرع نبيء هُوَ مُتَّبِعُهُ مِثْلِ عِيسَى ﵇ قَبْلَ نُبُوءَتِهِ لِوُجُودِ شَرِيعَةِ التَّوْرَاةِ وَهُوَ مِنْ أَتْبَاعِهَا.
Burada peygamberden günah sadır olmasının caiz olup olmadığı konusuna iltifat edilmez; zira o gün Mûsâ peygamber değildi. Peygamberden peygamberlikten önce günah sadır olması meselesine de bakılmaz; çünkü o mesele, o peygamberin kendi şeriatına veya peygamberliğinden önce Tevrat şeriatı mevcut olup ona tâbi olduğu için Îsâ aleyhisselâm gibi tâbi olduğu bir peygamberin şeriatına göre hükmü sabit olmuş günahlar hakkında farz edilmiştir.
وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ فَغَفَرَ لَهُ لِلتَّعْقِيبِ، أَيِ اسْتَجَابَ اسْتِغْفَارَهُ فَعَجَّلَ لَهُ بِالْمَغْفِرَةِ.
{ فَغَفَرَ لَهُ } kavlindeki fâ (فَ) harfi ta'kîb (hemen peşinden gelme) içindir; yani istiğfarına icabet etti ve onu hemen bağışladı.
وَجُمْلَةُ فَغَفَرَ لَهُ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ قالَ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي وَجُمْلَةِ قالَ رَبِّ بِما أَنْعَمْتَ عَلَيَّ [الْقَصَص: ١٧] كَانَ اعْتِرَاضُهَا إِعْلَامًا لِأَهْلِ الْقُرْآنِ بِكَرَامَةِ مُوسَى ﵇ عِنْدَ رَبِّهِ.
{ فَغَفَرَ لَهُ } cümlesi, { قالَ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي } cümlesi ile { قالَ رَبِّ بِما أَنْعَمْتَ عَلَيَّ } [Kasas: 17] cümlesi arasında bir ara cümledir (mu'tarizadır); araya girmesi Kur'an ehline Mûsâ aleyhisselâm'ın Rabbi katındaki kerametini/itibarını bildirmek içindir.
وَجُمْلَةُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ تَعْلِيلٌ لِجُمْلَةِ فَغَفَرَ لَهُ عَلَّلَ الْمَغْفِرَةَ لَهُ بِأَنَّهُ شَدِيدُ الْغُفْرَانِ وَرَحِيمٌ بِعِبَادِهِ، مَعَ تَأْكِيدِ ذَلِكَ بِصِيغَةِ الْقَصْرِ إِيمَاءً إِلَى أَنَّ مَا جَاءَ بِهِ هُوَ مِنْ ظُلْمِ نَفْسِهِ وَمَا حَفَّهُ مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي ذَكرنَاهَا.
{ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ } cümlesi, { فَغَفَرَ لَهُ } cümlesinin ta'lîlidir (gerekçesidir); onu bağışlamasını, Kendisinin çok bağışlayıcı ve kullarına çok merhametli oluşuyla gerekçelendirmiş ve zikrettiğimiz üzere onun işlediği şeyin nefsine zulüm oluşu ve onu çevreleyen durumlar sebebiyle bu hususu hasr (kasr) sîgasıyla pekiştirmiştir.
[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : آيَة ١٧]
[Kasas Suresi (28), Ayet 17]
قالَ رَبِّ بِما أَنْعَمْتَ عَلَيَّ فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيراً لِلْمُجْرِمِينَ (١٧)
{ قالَ رَبِّ بِما أَنْعَمْتَ عَلَيَّ فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيراً لِلْمُجْرِمِينَ } “[Mûsâ]: 'Rabbim! Bana lütfettiğin nimetlere karşılık, artık suçlulara asla arka çıkmayacağım' dedi.”
إِعَادَةُ قالَ أَفَادَ تَأْكِيدًا لَفِعْلِ قالَ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي [الْقَصَص: ١٦] . أُعِيدَ الْقَوْلُ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى اتِّصَالِ كَلَامِ مُوسَى حَيْثُ وَقَعَ الْفَصْلُ بَيْنَهُ بِجُمْلَتَيْ فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ [الْقَصَص: ١٦] . وَنَظْمُ الْكَلَامِ: قَالَ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي، رَبِّ بِمَا أَنْعَمْتَ فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيرًا لِلْمُجْرِمِينَ، وَلَيْسَ قَوْلُهُ قالَ رَبِّ بِما أَنْعَمْتَ عَلَيَّ مُسْتَأْنَفًا عَنْ قَوْلِهِ فَغَفَرَ لَهُ [الْقَصَص: ١٦] لِأَنَّ مُوسَى لَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ غَفَرَ لَهُ إِذْ لَمْ يَكُنْ يُوحَى إِلَيْهِ يَوْمَئِذٍ.
{ قالَ } fiilinin tekrar edilmesi, { قالَ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي } [Kasas: 16] fiilini tekit etmiştir. Bu söz, araya { فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ } [Kasas: 16] iki cümlesi ile fasıla girdiği için Mûsâ'nın sözünün devam ettiğine dikkat çekmek amacıyla tekrar edilmiştir. Sözün dizilişi şöyledir: 'Mûsâ: Rabbim! Doğrusu ben kendime zulmettim, beni bağışla; Rabbim! Bana lütfettiğin nimetlere karşılık artık suçlulara asla arka çıkmayacağım, dedi.' { قالَ رَبِّ بِما أَنْعَمْتَ عَلَيَّ } sözü { فَغَفَرَ لَهُ } [Kasas: 16] kavlinden istînâf edilmiş (ona cevap olarak söylenmiş) değildir; zira o gün henüz kendisine vahiy gelmediği için Mûsâ Allah'ın kendisini bağışladığını bilmiyordu.
وَالْبَاءُ لِلسَّبَبِيَّةِ فِي بِما أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَ (مَا) مَوْصُولَةٌ وَحُذِفَ الْعَائِدُ مِنَ الصِّلَةِ لِأَنَّهُ ضَمِيرٌ مَجْرُورٌ بِمِثْلِ مَا جُرَّ بِهِ الْمَوْصُولُ، وَالْحَذْفُ فِي مِثْلِهِ كَثِيرٌ. وَالتَّقْدِيرُ: بِالَّذِي أَنْعَمْتَ بِهِ عَلَيَّ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ (مَا) مَصْدَرِيَّة وَمَا صدق الْإِنْعَامِ عَلَيْهِ، هُوَ مَا أُوتِيَهُ مِنَ الْحِكْمَةِ وَالْعِلْمِ فَتَمَيَّزَتْ عِنْدَهُ الْحَقَائِقُ وَلَمْ يَبْقَ لِلْعَوَائِدِ وَالتَّقَالِيدِ تَأْثِيرٌ عَلَى شُعُورِهِ. فَأَصْبَحَ لَا يَنْظُرُ الْأَشْيَاءَ إِلَّا بِعَيْنِ الْحَقِيقَةِ، وَمِنْ ذَلِكَ أَنْ لَا يَكُونَ ظَهِيرًا وَعَوْنًا للمجرمين.
{ بِما أَنْعَمْتَ عَلَيَّ } ifadesindeki bâ (بِ) harfi sebebiyet içindir; (مَا) ise ism-i mevsûldür. Sıladaki âid zamiri, mevsûlün cer edildiği edatın benzeriyle cer edilmiş bir zamir olduğu için hazfedilmiştir ve böylesi yerlerde hazif çokça görülür. Takdiri şöyledir: { بِالَّذِي أَنْعَمْتَ بِهِ عَلَيَّ } (Bana kendisiyle lütufta bulunduğun şey sebebiyle). (مَا) harfinin masdariyye olması da caizdir. Kendisine yapılan in'âmın (lütfun) mâsadakı (karşılığı), ona verilen hikmet ve ilimdir; böylece hakikatler onun nezdinde ayırt edilmiş ve örf ve adetlerin onun hissiyatı üzerinde hiçbir etkisi kalmamıştır. Artık eşyaya yalnızca hakikat gözüyle bakar hale gelmiştir; suçlulara destekçi ve yardımcı olmamak da bundandır.
وَأَرَادَ بالمجرمين مَنْ يُتَوَسَّمُ مِنْهُمُ الْإِجْرَامُ، وَأَرَادَ بِهِمُ الَّذِينَ يَسْتَذِلُّونَ النَّاسَ وَيَظْلِمُونَهُمْ لِأَنَّ الْقِبْطِيَّ أَذَلَّ الْإِسْرَائِيلِيَّ بِغَصْبِهِ عَلَى تَحْمِيلِهِ الْحَطَبَ دُونَ رِضَاهُ.
Mücrimler ile kendilerinde cürüm alameti görülenleri kastetmiştir; bunlarla da insanları zelil kılan ve onlara zulmeden kimseleri murat etmiştir; çünkü Kıptî, İsrâilliyi rızası olmaksızın odun taşımaya zorlayarak onu zelil kılmıştı.
وَلَعَلَّ هَذَا الْكَلَامَ سَاقَهُ مَسَاقَ الِاعْتِبَارِ عَنْ قَتْلِهِ الْقِبْطِيَّ وُثُوقًا بِأَنَّهُ قَتَلَهُ خَطَأً.
Muhtemelen bu sözü, onu kazaen öldürdüğüne güvenerek Kıptî'yi öldürmesinden ibret alma sadedinde dile getirmiştir.
وَاقْتِرَانُ جُمْلَةِ فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيراً لِلْمُجْرِمِينَ بِالْفَاءِ لِأَنَّ الْمَوْصُولَ كَثِيرًا مَا
{ فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيراً لِلْمُجْرِمِينَ } cümlesinin fâ (فَ) harfiyle birleşmesi, ism-i mevsûlün çoğu zaman
يُعَامَلُ مُعَامَلَةَ اسْمِ الشَّرْطِ فَيَقْتَرِنُ خَبَرُهُ وَمُتَعَلِّقُهُ بِالْفَاءِ تَشْبِيهًا لَهُ بِجَزَاءِ الشَّرْطِ وَخَاصَّةً إِذَا كَانَ الْمَوْصُولُ مَجْرُورًا مُقَدَّمًا فَإِنَّ الْمَجْرُورَ الْمُقَدَّمَ قَدْ يُقْصَدُ بِهِ مَعْنَى الشَّرْطِيَّةِ فَيُعَامَلُ مُعَامَلَةَ الشَّرْطِ كَقَوْلِهِ
şart ismi gibi muamele görmesi ve şartın cezasına (cevabına) benzetilerek haberinin ve müteallakının fâ harfi alması sebebiyledir; özellikle de mevsûl öne geçmiş bir mecrûr olduğunda böyledir. Zira öne geçmiş mecrûr ile şart manası kastedilebilir ve şart muamelesi görür; nitekim
فِي الْحَدِيثِ (كَمَا تَكُونُوا يُوَلَّ عَلَيْكُمْ)
hadiste: «Nasılsanız öyle yönetilirsiniz»
بِجَزْمِ (تَكُونُوا) وَإِعْطَائِهِ جَوَابًا مَجْزُومًا.
(تَكُونُوا) fiilinin meczum kılınması ve ona meczum bir cevap verilmesiyle buyrulmuştur.
وَالظَّهِيرُ: النَّصِيرُ.
Zahîr (الظَّهِيرُ); yardımcı (nasîr) demektir.
وَقَدْ دَلَّ هَذَا النَّظْمُ عَلَى أَنَّ مُوسَى أَرَادَ أَنْ يَجْعَلَ عَدَمَ مُظَاهَرَتِهِ لِلْمُجْرِمِينَ جَزَاءً عَلَى نِعْمَةِ الْحِكْمَةِ وَالْعِلْمِ بِأَنْ جَعَلَ شُكْرَ تِلْكَ النِّعْمَةِ الِانْتِصَارَ لِلْحَقِّ وَتَغْيِيرَ الْبَاطِلِ لِأَنَّهُ إِذَا لَمْ يُغَيِّرِ الْبَاطِلَ وَالْمُنْكَرَ وَأَقَرَّهُمَا فَقَدْ صَانَعَ فَاعِلَهُمَا، وَالْمُصَانَعَةُ مُظَاهَرَةٌ. وَمِمَّا يُؤَيِّدُ هَذَا التَّفْسِيرَ أَنَّ مُوسَى لَمَّا أَصْبَحَ مِنَ الْغَدِ فَوَجَدَ الرَّجُلَ الَّذِي اسْتَصْرَخَهُ فِي أَمْسِهِ يَسْتَصْرِخُهُ عَلَى قِبْطِيٍّ آخَرَ أَرَادَ أَنْ يَبْطِشَ بِالْقِبْطِيِّ وَفَاءً بِوَعْدِهِ رَبَّهُ إِذْ قَالَ فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيراً لِلْمُجْرِمِينَ لِأَنَّ الْقِبْطِيَّ مُشْرِكٌ بِاللَّهِ وَالْإِسْرَائِيلِيَّ مُوَحِّدٌ.
Bu nazım (ifade örgüsü), Mûsâ'nın suçlulara arka çıkmamasını hikmet ve ilim nimetinin bir karşılığı kılmak istediğine delalet etmiştir; zira o bu nimetin şükrünü, hakka yardım etmek ve bâtılı değiştirmek olarak belirlemiştir. Çünkü bâtılı ve münkeri değiştirmez de onları onaylarsa, o fiili işleyene dalkavukluk etmiş/müsamaha göstermiş olur; dalkavukluk ise arka çıkmaktır. Bu tefsiri destekleyen hususlardan biri de şudur: Mûsâ ertesi sabah olunca dünkü yardım isteyen adamın başka bir Kıptî'ye karşı kendisinden yine feryatla yardım istediğini görünce, { فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيراً لِلْمُجْرِمِينَ } diyerek Rabbine verdiği sözü yerine getirmek maksadıyla Kıptî'yi yakalamak istemiştir; çünkü Kıptî Allah'a şirk koşan biri, İsrâilli ise muvahhiddir.
وَقَدْ جَعَلَ جُمْهُورٌ مِنَ السَّلَفِ هَذِهِ الْآيَةَ حُجَّةً عَلَى مَنْعِ إِعَانَةِ أَهْلِ الْجَوْرِ فِي شَيْءٍ مِنْ أُمُورِهِمْ. وَلَعَلَّ وَجْهَ الِاحْتِجَاجِ بِهَا أَنَّ اللَّهَ حَكَاهَا عَنْ مُوسَى فِي مَعْرِضِ التَّنْوِيهِ بِهِ فَاقْتَضَى ذَلِكَ أَنَّهُ مِنَ القَوْل الْحق.
Selef'ten bir cumhur (çoğunluk), bu ayeti zalimlere hiçbir işlerinde yardım etmemenin haram/yasak olduğuna delil kılmıştır. Bununla delil getirmenin vechi muhtemelen şudur: Allah bunu Mûsâ'dan onu övgü makamında nakletmiştir; bu da bunun hak bir söz olduğunu gerektirir.
[١٨، ١٩]
[18-19]
[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : الْآيَات ١٨ إِلَى ١٩]
[Kasas Suresi (28), Ayetler 18-19]
فَأَصْبَحَ فِي الْمَدِينَةِ خائِفاً يَتَرَقَّبُ فَإِذَا الَّذِي اسْتَنْصَرَهُ بِالْأَمْسِ يَسْتَصْرِخُهُ قالَ لَهُ مُوسى إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ (١٨) فَلَمَّا أَنْ أَرادَ أَنْ يَبْطِشَ بِالَّذِي هُوَ عَدُوٌّ لَهُما قالَ يَا مُوسى أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَما قَتَلْتَ نَفْساً بِالْأَمْسِ إِنْ تُرِيدُ إِلاَّ أَنْ تَكُونَ جَبَّاراً فِي الْأَرْضِ وَما تُرِيدُ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْمُصْلِحِينَ (١٩)
{ فَأَصْبَحَ فِي الْمَدِينَةِ خائِفاً يَتَرَقَّبُ فَإِذَا الَّذِي اسْتَنْصَرَهُ بِالْأَمْسِ يَسْتَصْرِخُهُ قالَ لَهُ مُوسى إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ (١٨) فَلَمَّا أَنْ أَرادَ أَنْ يَبْطِشَ بِالَّذِي هُوَ عَدُوٌّ لَهُما قالَ يَا مُوسى أَتُرِيدُ أَنْ تَقْتُلَنِي كَما قَتَلْتَ نَفْساً بِالْأَمْسِ إِنْ تُرِيدُ إِلاَّ أَنْ تَكُونَ جَبَّاراً فِي الْأَرْضِ وَما تُرِيدُ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْمُصْلِحِينَ (١٩) } “Böylece şehirde korku içinde, etrafı gözetleyerek sabahladı. Bir de baktı ki dün kendisinden yardım isteyen kimse, yine feryat ederek ona sesleniyor. Mûsâ ona: «Şüphesiz sen besbelli bir azgınsın!» dedi. (18) Nihayet ikisinin de düşmanı olan adamı yakalamak isteyince [o adam]: «Ey Mûsâ! Dün bir cana kıydığın gibi beni de öldürmek mi istiyorsun? Sen yeryüzünde bir zorba olmaktan başka bir şey istemiyorsun, ıslah edicilerden olmak istemiyorsun!» dedi. (19)”
أَيْ أَصْبَحَ خَائِفًا مِنْ أَنْ يُطَالب بِدَم القبطي الَّذِي قَتَلَهُ وَهُوَ يَتَرَقَّبُ، أَيْ يُرَاقِبُ مَا يُقَالُ فِي شَأْنِهِ لِيَكُونَ مُتَحَفِّزًا لِلِاخْتِفَاءِ أَوِ الْخُرُوجِ مِنَ الْمَدِينَةِ لِأَنَّ خَبَرَ قَتْلِ الْقِبْطِيِّ لَمْ يَفْشُ أَمْرُهُ لِأَنَّهُ كَانَ فِي وَقْتٍ تَخْلُو فِيهِ أَزِقَّةُ الْمَدِينَةِ كَمَا تَقَدَّمَ، فَلِذَلِكَ كَانَ مُوسَى يَتَرَقَّبُ أَنْ يَظْهَرَ أَمْرُ الْقِبْطِيِّ الْمَقْتُولِ.
Yani öldürdüğü Kıptî'nin kanının talep edilmesinden korkarak sabahladı; «ve o gözetliyordu», yani saklanmaya yahut şehirden çıkmaya hazır olmak için kendi hakkında ne konuşulduğunu kolluyordu. Zira Kıptî'nin öldürülme haberi henüz yayılmamıştı; çünkü daha önce geçtiği üzere bu olay şehir sokaklarının tenha olduğu bir vakitte meydana gelmişti. İşte bu sebeple Mûsâ, öldürülen Kıptî meselesinin açığa çıkmasını gözetleyip kolluyordu.
وَ (إِذَا) لِلْمُفَاجَأَةِ، أَيْ فَفَاجَأَهُ أَنَّ الَّذِي اسْتَنْصَرَهُ بِالْأَمْسِ يَسْتَنْصِرُهُ الْيَوْمَ.
(إِذَا) sürprizlik (müfâcea) bildirir; yani dün kendisinden yardım isteyen kimsenin bugün de kendisinden yardım istemesi onu aniden şaşırttı/karşısına çıktı.
وَالتَّعْرِيفُ فِي (الْأَمْسِ) عِوَضٌ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ، أَيْ بِأَمْسِهِ إِذْ لَيْسَ هُوَ أَمْسًا لِوَقْتِ نُزُولِ الْآيَةِ.
(الْأَمْسِ) kelimesindeki belirlilik takısı (harf-i tarif), muzafun ileyhin yerini tutmaktadır (ıvazdır); yani «kendi dününde» (dünkü gününde) demektir; zira o, ayetin indiği vaktin dünü değildir.
وَالِاسْتِصْرَاخُ: الْمُبَالَغَةُ فِي الصُّرَاخِ، أَيِ النِّدَاءِ، وَهُوَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ فِي الْقِصَّةِ الْمَاضِيَةِ بِالِاسْتِغَاثَةِ فَخُولِفَ بَيْنَ الْعِبَارَتَيْنِ لِلتَّفَنُّنِ. وَقَوْلُ مُوسَى لَهُ إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ تَذَمُّرٌ مِنَ الْإِسْرَائِيلِيِّ إِذْ كَانَ اسْتِصْرَاخُهُ السَّالِفُ سَبَبًا فِي قَتْلِ نَفْسٍ، وَهَذَا لَا يَقْتَضِي عَدَمَ إِجَابَةِ اسْتِصْرَاخِهِ وَإِنَّمَا هُوَ بِمَنْزِلَةِ التَّشَاؤُمِ وَاللَّوْمِ عَلَيْهِ فِي كَثْرَةِ خُصُومَاتِهِ.
İsti’srah (الِاسْتِصْرَاخُ); çığlık atmada yani seslenmede mübalağa etmektir. Bu durum, önceki kıssada «istiğâse» (yardım isteme) kelimesiyle ifade edilmişti; üslup zenginliği (tefennün) için iki ifade birbirinden farklı getirilmiştir. Mûsâ'nın ona { إِنَّكَ لَغَوِيٌّ مُبِينٌ } “Şüphesiz sen besbelli bir azgınsın!” demesi, İsrâilli'den bir yakınmadır; çünkü onun önceki feryadı bir canın öldürülmesine sebep olmuştu. Bu durum onun feryadına icabet etmemeyi gerektirmez; aksine bu, bir hoşnutsuzluk ve kavgalarının çokluğundan ötürü onu kınama mesabesindedir.
وَالْغَوِيُّ: الشَّدِيدُ الْغَوَايَةِ وَهِيَ الضَّلَالُ وَسُوءُ النَّظَرِ، أَيْ أَنَّكَ تُشَادُّ مَنْ لَا تُطِيقُهُ ثُمَّ تَرُومُ الْغَوْثَ مِنِّي يَوْمًا بَعْدَ يَوْمٍ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّهُ ظَالِمٌ أَوْ مُفْسِدٌ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ كَذَلِكَ لَمَا أَرَادَ أَنْ يَبْطِشَ بِعَدُوِّهِ.
Ğavî (الْغَوِيُّ); azgınlığı (ğavâyeti), yani sapkınlığı ve muhakeme yetersizliği şiddetli olan kimsedir. Yani: «Sen güç yetiremeyeceğin kimseyle çekişip duruyorsun, sonra da günbegün benden yardım istiyorsun» demektir. Yoksa onun zalim veya bozguncu olduğu kastedilmemiştir; zira öyle olsaydı [Mûsâ] onun düşmanını yakalamak istemezdi.
وَالْبَطْشُ: الْأَخْذُ بِالْعُنْفِ، وَالْمُرَادُ بِهِ الضَّرْبُ. وَظَاهِرُ قَوْلِهِ عَدُوٌّ لَهُما أَنَّهُ قِبْطِيٌّ.
Batş (الْبَطْشُ); şiddetle yakalamak demektir; burada kastedilen ise vurmaktır/cezalandırmaktır. { عَدُوٌّ لَهُما } “ikisinin de düşmanı” ifadesinin zahiri, onun bir Kıptî olduğunu gösterir.
وَرُبَّمَا جُعِلَ عَدُوًّا لَهُمَا لِأَنَّ عَدَاوَتَهُ لِلْإِسْرَائِيلِيِّ مَعْرُوفَةٌ فَاشِيَةٌ بَيْنَ الْقِبْطِ وَأَمَّا عَدَاوَتُهُ لِمُوسَى فَلِأَنَّهُ أَرَادَ أَنْ يَظْلِمَ رَجُلًا وَالظُّلْمُ عَدُوٌّ لِنَفْسِ مُوسَى لِأَنَّهُ نَشَأَ عَلَى زَكَاءِ نَفْسٍ هَيَّأَهَا اللَّهُ لِلرِّسَالَةِ. وَالِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْإِنْكَارِ.
Onun ikisinin de düşmanı kılınması muhtemelen şundandır: İsrâilli'ye olan düşmanlığı Kıptîler arasında bilinen ve yaygın bir husustur; Mûsâ'ya olan düşmanlığı ise bir adama zulmetmek istemesindendir. Zulüm ise Mûsâ'nın fıtratına düşmandır; zira o, Allah'ın risalete hazırladığı nezih bir nefis/ruh terbiyesiyle yetişmiştir. [Ayetteki] soru (istifham), inkâr (kınama ve reddetme) anlamında kullanılmıştır.
وَالْجَبَّارُ: الَّذِي يَفْعَلُ مَا يُرِيدُ مِمَّا يُضِرُّ بِالنَّاسِ وَيُؤَاخِذُ النَّاسَ بِالشِّدَّةِ دُونَ الرِّفْقِ.
Cebbâr (الْجَبَّارُ); insanlara zarar verecek şekilde dilediğini yapan ve insanlara yumuşaklıkla değil şiddetle muamele eden kimsedir.
وَتَقَدَّمَ فِي سُورَة إِبْرَاهِيم [١٥] قَوْلُهُ وَخابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ، وَفِي سُورَةِ مَرْيَمَ [٣٢] قَوْلُهُ وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّاراً شَقِيًّا.
İbrâhîm Suresi'nde [15] { وَخابَ كُلُّ جَبَّارٍ عَنِيدٍ } “ve her inatçı zorba hüsrana uğradı” buyruğu, Meryem Suresi'nde de [32] { وَلَمْ يَجْعَلْنِي جَبَّاراً شَقِيًّا } “ve beni bir zorba, bir bedbaht yapmadı” buyruğu geçmişti.