وَالْمَعْنَى: إِنَّكَ تُحَاوِلُ أَنْ تَكُونَ مُتَصَرِّفًا بِالِانْتِقَامِ وَبِالشِّدَّةِ وَلَا تُحَاوِلُ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْمُصْلِحِينَ بَيْنَ الْخَصْمَيْنِ بِأَنْ تَسْعَى فِي التَّرَاضِي بَيْنَهُمَا. وَيَظْهَرُ أَنَّ كَلَامَ الْقِبْطِيِّ زَجْرٌ لِمُوسَى عَنِ الْبَطْشِ بِهِ وَصَارَ بَيْنَهُمَا حِوَارًا أَعْقَبَهُ مَجِيءُ رَجُلٍ مِنْ أقْصَى الْمَدِينَة.
Anlam şudur: «Sen intikam ve şiddetle hareket etmeye çalışıyorsun; iki hasım arasında onların rızasını sağlamaya gayret ederek ıslah edicilerden olmaya çalışmıyorsun.» Anlaşılan o ki Kıptî'nin sözü, Mûsâ'yı kendisini yakalamaktan vazgeçirme amacı taşımaktadır; aralarında bir diyalog gerçekleşmiş ve bunun hemen ardından şehrin öbür ucundan bir adam gelmiştir.
[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : الْآيَات ٢٠ إِلَى ٢١]
[Kasas Suresi (28), Ayetler 20-21]
وَجاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ يَسْعى قالَ يَا مُوسى إِنَّ الْمَلَأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ لِيَقْتُلُوكَ فَاخْرُجْ إِنِّي لَكَ مِنَ النَّاصِحِينَ (٢٠) فَخَرَجَ مِنْها خائِفاً يَتَرَقَّبُ قالَ رَبِّ نَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٢١)
{ وَجاءَ رَجُلٌ مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ يَسْعى قالَ يَا مُوسى إِنَّ الْمَلَأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ لِيَقْتُلُوكَ فَاخْرُجْ إِنِّي لَكَ مِنَ النَّاصِحِينَ (٢٠) فَخَرَجَ مِنْها خائِفاً يَتَرَقَّبُ قالَ رَبِّ نَجِّنِي مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٢١) } “Şehrin öbür ucundan bir adam koşarak geldi ve: «Ey Mûsâ! İleri gelenler seni öldürmek için aralarında görüşüyorlar; hemen [şehirden] çık, şüphesiz ben senin iyiliğini isteyenlerdenim» dedi. (20) Bunun üzerine Mûsâ, korku içinde etrafı gözetleyerek oradan çıktı ve: «Rabbim! Beni o zalimler topluluğundan kurtar!» dedi. (21)”
ظَاهِرُ النَّظْمِ أَنَّ الرَّجُلَ جَاءَ عَلَى حِينِ مُحَاوَرَةِ الْقِبْطِيِّ مَعَ مُوسَى فَلِذَلِكَ انْطَوَى أَمْرُ مُحَاوَرَتِهِمَا إِذْ حَدَثَ فِي خِلَالِهِ مَا هُوَ أَهَمُّ مِنْهُ وَأَجْدَى فِي الْقِصَّةِ.
İfade örgüsünün zahirine göre adam, Kıptî ile Mûsâ'nın konuşması esnasında gelmiştir; bu sebeple aralarındaki konuşma meselesi kapanmıştır, zira bu esnada kıssa açısından bundan daha önemli ve daha faydalı bir hadise cereyan etmiştir.
وَالظَّاهِرُ أَنَّ أَقْصَى الْمَدِينَةِ هُوَ نَاحِيَةُ قُصُورِ فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ فَإِنَّ عَادَةَ الْمُلُوكِ السُّكْنَى فِي أَطْرَافِ الْمُدُنِ تَوَقِّيًا مِنَ الثَّوْرَاتِ وَالْغَارَاتِ لِتَكُونَ مَسَاكِنُهُمْ أَسْعَدَ بِخُرُوجِهِمْ عِنْدَ الْخَوْفِ. وَقَدْ قِيلَ: الْأَطْرَافُ مَنَازِلُ الْأَشْرَافِ. وَأَمَّا قَوْلُ أَبِي تَمَّامٍ:
Zahir olan şudur ki şehrin öbür ucu (aksa'l-medîne), Firavun ve kavminin saraylarının bulunduğu taraftır. Zira hükümdarların âdeti; isyanlardan ve baskınlardan korunmak, korku anında konutlarının çıkışa daha elverişli olmasını sağlamak amacıyla şehirlerin kenar mahallelerinde ikamet etmektir. Nitekim «Şehir kenarları, eşrafın konaklarıdır» denilmiştir. Ebû Temmâm'ın şu beytine gelince:
كَانَتْ هِيَ الْوَسَطَ الْمَحْمِيَّ فَاتَّصَلَتْ ... بِهَا الْحَوَادِثُ حَتَّى أَصْبَحَتْ طَرَفَا
«O korunan bir merkezdi, derken hadiseler peş peşe geldi de bir kenar haline geldi.»
فَذَلِكَ مَعْنًى آخَرُ رَاجِعٌ إِلَى انْتِقَاصِ الْعُمْرَانِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنا عَوْرَةٌ [الْأَحْزَاب: ١٣] .
Bu, Allah Teâlâ'nın: { يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنا عَوْرَةٌ } “«Evlerimiz korumasızdır» diyorlardı” [Ahzâb: 13] buyruğundaki gibi bayındırlığın/yerleşimin azalmasına raci başka bir anlamdır.
وَبِهَذَا يَظْهَرُ وَجْهُ ذِكْرِ الْمَكَانِ الَّذِي جَاءَ مِنْهُ الرَّجُلُ وَأَنَّ الرَّجُلَ كَانَ يَعْرِفُ مُوسَى.
Böylece adamın geldiği yerin zikredilmesinin vechi ve adamın Mûsâ'yı tanıdığı anlaşılmış olmaktadır.
والْمَلَأَ: الْجَمَاعَةُ أُولُو الشَّأْنِ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ أَيْ نُوحٍ فِي الْأَعْرَافِ [٦٠] ، وَأَرَادَ بِهِمْ أَهْلَ دَوْلَةِ فِرْعَوْنَ: فَالْمَعْنَى: أَنَّ أُولِي الْأَمْرِ يَأْتَمِرُونَ بِكَ، أَيْ يَتَشَاوَرُونَ فِي قَتْلِكَ. وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ الْقَضِيَّةَ رُفِعَتْ إِلَى فِرْعَوْنَ وَفِي سِفْرِ الْخُرُوجِ فِي الْإِصْحَاحِ الثَّانِي: «فَسَمِعَ فِرْعَوْنُ هَذَا الْأَمْرَ فَطَلَبَ أَنْ يُقْتَلَ مُوسَى» . وَلَمَّا عَلِمَ هَذَا الرَّجُلُ بِذَلِكَ أَسْرَعَ بِالْخَبَرِ لِمُوسَى لِأَنَّهُ كَانَ مُعْجَبًا بِمُوسَى وَاسْتِقَامَتِهِ. وَقَدْ قِيلَ: كَانَ هَذَا الرَّجُلُ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ. وَقِيلَ: كَانَ مِنَ الْقِبْطِ وَلَكِنَّهُ كَانَ مُؤْمِنًا يَكْتُمُ إِيمَانَهُ، لَعَلَّ اللَّهَ أَلْهَمَهُ مَعْرِفَةَ فَسَادِ الشِّرْكِ بِسَلَامَةِ فِطْرَتِهِ وَهَيَّأَهُ لِإِنْقَاذِ مُوسَى مِنْ يَدِ فِرْعَوْنَ.
Mele’ (الْمَلَأُ); itibar sahibi ileri gelenler topluluğudur. A'râf Suresi'nde [60] Allah Teâlâ'nın { قالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ } “Kavminin ileri gelenleri dedi ki” -yani Nûh'un kavmi- buyruğunda geçmişti. Bununla Firavun devletinin ileri gelenlerini kastetmiştir. Anlam şudur: Yetki sahipleri senin hakkında aralarında görüşüyorlar, yani seni öldürmek için istişare ediyorlar. Bu da meselenin Firavun'a intikal ettiğini gösterir. Çıkış (Kitâb-ı Mukaddes) ikinci bâbında şöyle denmektedir: «Firavun bu olayı işitti ve Mûsâ'yı öldürmek istedi.» Bu adam durumu öğrenince, Mûsâ'ya ve onun dürüstlüğüne hayran olduğu için haberi hemen Mûsâ'ya ulaştırdı. Bu adamın İsrâiloğullarından olduğu da söylenmiştir. Kıptîlerden olduğu, ancak imanını gizleyen bir mümin olduğu da söylenmiştir; belki de Allah ona fıtratının selâmeti sebebiyle şirkin bozukluğunu bilmeyi ilham etmiş ve onu Mûsâ'yı Firavun'un elinden kurtarmaya hazırlamıştır.
وَالسَّعْيُ: السَّيْرُ السَّرِيعُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ فَإِذا هِيَ حَيَّةٌ تَسْعى فِي سُورَةِ طه [٢٠] . وَتَقَدَّمَ بَيَانُ حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ فِي قَوْلِهِ وَمَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ وَسَعى لَها سَعْيَها فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ [١٩] . وَجُمْلَةُ يَسْعى فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ رَجُلٌ
Sa'y (السَّعْيُ); hızlı yürümek demektir. Tâhâ Suresi'nde [20] { فَإِذا هِيَ حَيَّةٌ تَسْعى } “Bir de baktı ki o, koşan bir yılandır” buyruğunda geçmişti. Hakiki ve mecazi anlamının açıklaması da İsrâ Suresi'nde [19] { وَمَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ وَسَعى لَها سَعْيَها } “Kim de ahireti ister ve ona layık bir gayretle çalışırsa” buyruğunda geçmişti. { يَسْعى } cümlesi, { رَجُلٌ } kelimesinden hâl konumundadır;
الْمَوْصُوفِ بِأَنَّهُ مِنْ أَقْصَى الْمَدِينَةِ. ويَأْتَمِرُونَ بِكَ يَتَشَاوَرُونَ. وَضُمِّنَ مَعْنَى (يَهُمُّونَ) فَعُدِّيَ بِالْبَاءِ فَكَأَنَّهُ قِيلَ: يَأْتَمِرُونَ وَيَهُمُّونَ بِقَتْلِكَ.
o adam ki «şehrin öbür ucundan» olmakla nitelenmiştir. { يَأْتَمِرُونَ بِكَ } “senin hakkında görüşüyorlar” yani istişare ediyorlar demektir. [Bu fiil] «tasarlıyorlar/niyet ediyorlar (yehummûne)» anlamını tazammun ettiği için bâ (بِ) harfiyle geçişli kılınmıştır; sanki şöyle denmiştir: «Seni öldürmeyi istişare ediyor ve tasarlıyorlar.»
وَأَصْلُ الِائْتِمَارِ: قَبُولُ أَمْرِ الْآمِرِ فَهُوَ مُطَاوِعٌ أَمْرَهُ، قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:
İ’timâr (الِائْتِمَارِ) kelimesinin aslı, emredenin emrini kabul etmektir; dolayısıyla «emretti (emera)» fiilinin mutâvaatıdır (dönüşlüsüdür). İmruu’l-Kays şöyle demiştir:
وَيَعْدُو عَلَى الْمَرْءِ مَا يَأْتَمِرْ أَيْ يَضُرُّهُ مَا يُطِيعُ فِيهِ أَمْرَ نَفْسِهِ. ثُمَّ شَاعَ إِطْلَاقُ الِائْتِمَارِ عَلَى التَّشَاوُرِ لِأَنَّ الْمُتَشَاوِرِينَ يَأْخُذُ بَعْضُهُمْ أَمْرَ بَعْضٍ فَيَأْتَمِرُ بِهِ الْجَمِيعُ، قَالَ تَعَالَى وَأْتَمِرُوا بَيْنَكُمْ بِمَعْرُوفٍ [الطَّلَاق: ٦] .
«Kişinin kendi nefsine uyduğu şey, aleyhine döner/ona zarar verir.» Sonra «i’timâr» kelimesinin istişare manasında kullanılması yaygınlaşmıştır; çünkü istişare edenler birbirlerinin emrini/görüşünü alır ve hepsi ona uyar (i’timâr eder). Nitekim Allah Teâlâ: { وَأْتَمِرُوا بَيْنَكُمْ بِمَعْرُوفٍ } “ve aranızda maruf ile danışıp görüşün” [Talâk: 6] buyurmuştur.
وَجُمْلَةُ قالَ يَا مُوسى بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ جاءَ رَجُلٌ لِأَنَّ مَجِيئَهُ يَشْتَمِلُ عَلَى قَوْلِهِ ذَلِكَ.
{ قالَ يَا مُوسى } cümlesi, { جاءَ رَجُلٌ } cümlesinden bedel-i iştimaldir; çünkü adamın gelişi bu sözünü de içermektedir.
وَمُتَعَلِّقُ الْخُرُوجِ مَحْذُوفٌ لِدَلَالَةِ الْمَقَامِ، أَيْ فَاخْرُجْ مِنَ الْمَدِينَةِ.
Çıkma fiilinin müteallakı (bağlı olduğu yer), makamın delaleti sebebiyle hazfedilmiştir; yani «şehirden çık» demektir.
وَجُمْلَةُ إِنِّي لَكَ مِنَ النَّاصِحِينَ تَعْلِيلٌ لِأَمْرِهِ بِالْخُرُوجِ. وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ لَكَ مِنَ النَّاصِحِينَ صِلَةٌ، لِأَنَّ أَكْثَرَ مَا يُسْتَعْمَلُ فِعْلُ النُّصْحِ مُعَدًّى بِاللَّامِ. يُقَالُ: نَصَحْتُ لَكَ قَالَ تَعَالَى إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ فِي السُّورَة التَّوْبَةِ [٩١] وَوَهَمًا قَالُوا: نَصَحْتُكَ. وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ لِلرِّعَايَةِ عَلَى الْفَاصِلَةِ.
{ إِنِّي لَكَ مِنَ النَّاصِحِينَ } cümlesi, çıkmayı emretmesinin gerekçesidir. { لَكَ مِنَ النَّاصِحِينَ } ifadesindeki lâm harfi sıladır (harf-i cerdir); zira «nush» (öğüt/nasihat verme) fiili çoğunlukla lâm harfiyle geçişli kullanılır. «Sana nasihat ettim/senin iyiliğini istedim (نَصَحْتُ لَكَ)» denir; nitekim Tevbe Suresi'nde [91] Allah Teâlâ: { إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ } “Allah'a ve Resûlü'ne sadık kaldıkları/bağlı oldukları takdirde” buyurmuştur; yanlışlıkla «Sana nasihat ettim (نَصَحْتُكَ)» da demişlerdir. Mecrûrun öne geçirilmesi ise fâsılayı (ayet sonu uyumunu) gözetmek içindir.
وَالتَّرَقُّبُ: حَقِيقَتُهُ الِانْتِظَارُ، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ رَقَبَ إِذَا نَظَرَ أَحْوَالَ شَيْءٍ. وَمِنْهُ سُمِّيَ الْمَكَانُ الْمُرْتَفِعُ: مَرْقَبَةً وَمُرْتَقَبًا، وَهُوَ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِلْحَذَرِ.
Terakkub (التَّرَقُّبُ); hakikati itibariyle beklemektir ve bir şeyin hallerini gözlemlediğinde kullanılan «rakabe (رَقَبَ)» fiilinden türemiştir. Yüksek yere «merkabe» ve «mürtekab» denmesi de bundandır; burada ise sakınmak/tetikte olmak anlamında istiare edilmiştir.
وَجُمْلَةُ قالَ رَبِّ نَجِّنِي بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ يَتَرَقَّبُ لِأَنَّ تَرَقُّبَهُ يَشْتَمِلُ عَلَى الدُّعَاءِ إِلَى اللَّهِ بِأَنْ يُنَجِّيَهُ.
{ قالَ رَبِّ نَجِّنِي } cümlesi, { يَتَرَقَّبُ } cümlesinden bedel-i iştimaldir; çünkü onun gözetleyip tetikte beklemesi, Allah'a kendisini kurtarması için dua etmesini de içermektedir.
وَالْقَوْمُ الظَّالِمُونَ هُمْ قَوْمُ فِرْعَوْنَ. وَوَصَفَهُمْ بِالظُّلْمِ لِأَنَّهُمْ مُشْرِكُونَ وَلِأَنَّهُمْ رَامُوا قَتْلَهُ قِصَاصًا عَنْ قَتْلٍ خَطَأٍ وَذَلِكَ ظُلْمٌ لِأَنَّ الْخَطَأَ فِي الْقَتْلِ لَا يَقْتَضِي الْجَزَاءَ بِالْقَتْلِ فِي نَظَرِ الْعَقْلِ وَالشَّرْعِ.
Zalimler topluluğu (el-kavmü'z-zâlimûn), Firavun kavmidir. Onları zulümle nitelendirmesi, müşrik oldukları ve hataen öldürmeye karşılık kısas olarak onu öldürmek istedikleri içindir. Bu ise bir zulümdür; çünkü hataen öldürme, hem aklın hem de şeriatın nazarında ölümle cezalandırılmayı gerektirmez.
وَمَحَلُّ الْعِبْرَةِ مِنْ قِصَّةِ مُوسَى مَعَ الْقِبْطِيِّ وَخُرُوجِهِ مِنَ الْمَدِينَةِ مِنْ قَوْلِهِ وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ [الْقَصَص: ١٤] إِلَى هُنَا هُوَ أَنَّ اللَّهَ يَصْطَفِي مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ، وَأَنَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَاتِهِ، وَأَنَّهُ إِذَا تَعَلَّقَتْ إِرَادَتُهُ بِشَيْءٍ هَيَّأَ لَهُ أَسْبَابَهُ بِقُدْرَتِهِ فَأَبْرَزَهُ عَلَى أَتْقَنِ
Mûsâ'nın Kıptî ile olan kıssasından ve şehirden çıkışından -{ وَلَمَّا بَلَغَ أَشُدَّهُ } “[Mûsâ] olgunluk çağına ulaştığında” [Kasas: 14] buyruğundan buraya kadar olan kısımdan- çıkarılacak ibret şudur: Allah kullarından dilediğini seçer, elçilik görevini nereye vereceğini en iyi O bilir; bir şeye iradesi taalluk ettiğinde kudretiyle onun sebeplerini hazırlar ve onu en mükemmel
تَدْبِيرٍ، وَأَنَّ النَّاظِرَ الْبَصِيرَ فِي آثَارِ ذَلِكَ التَّدْبِيرِ يَقْتَبِسُ مِنْهَا دَلَالَةً عَلَى صِدْقِ الرَّسُولِ فِي دَعْوَتِهِ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُراً مِنْ قَبْلِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ [يُونُس: ١٦] . وَإِنَّ أَوْضَحَ تِلْكَ الْمظَاهر هُوَ مظهر اسْتِقَامَةُ السِّيرَةِ وَمَحَبَّةُ الْحَقِّ، وَأَنَّ دَلِيلَ عِنَايَةِ اللَّهِ بِمَنِ اصْطَفَاهُ لِذَلِكَ هُوَ نَصْرُهُ عَلَى أَعْدَائِهِ وَنَجَاتُهُ مِمَّا لَهُ مَنِ الْمَكَائِدِ. وَفِي ذَلِكَ كُلِّهِ مَثَلٌ لِلْمُشْرِكِينَ لَوْ نَظَرُوا فِي حَالِ مُحَمَّدٍ ﷺ فِي ذَاتِهِ وَفِي حَالِهِمْ مَعَهُ. ثُمَّ إِنَّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى إِنَّ الْمَلَأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ لِيَقْتُلُوكَ الْآيَةَ إِيمَاءً إِلَى أَنَّ رَسُولَهُ ﷺ سَيَخْرُجُ مِنْ مَكَّةَ وَأَنَّ اللَّهَ مُنْجِيهِ من ظالميه.
bir tedbirle ortaya çıkarır. O tedbirin izlerine basiretle bakan kimse, bunlardan Resûl'ün davasındaki doğruluğuna dair bir delil çıkarır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُراً مِنْ قَبْلِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Ondan önce aranızda bir ömür boyu kalmıştım; hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” [Yûnus: 16] buyruğu buna işaret etmiştir. Bu tezahürlerin en açığı ise yaşantının doğruluğu ve hak sevgisidir; Allah'ın bunun için seçtiği kimseye inayetinin delili ise düşmanlarına karşı ona yardım etmesi ve kurulan tuzaklardan onu kurtarmasıdır. Bütün bunlarda, şayet Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendi şahsındaki haline ve kendilerinin onunla olan durumuna baksalardı, müşrikler için bir ibret ve misal vardır. Ayrıca Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الْمَلَأَ يَأْتَمِرُونَ بِكَ لِيَقْتُلُوكَ } ayetinde, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'in Mekke'den çıkacağına ve Allah'ın onu kendisine zulmedenlerden kurtaracağına bir ima vardır.
[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : آيَة ٢٢]
[Kasas Suresi (28), Ayet 22]
وَلَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقاءَ مَدْيَنَ قالَ عَسى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَواءَ السَّبِيلِ (٢٢)
{ وَلَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقاءَ مَدْيَنَ قالَ عَسى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَواءَ السَّبِيلِ (٢٢) } “Medyen tarafına yöneldiğinde ise: «Umarım Rabbim beni doğru yola iletir» dedi. (22)”
هَذِهِ هِجْرَةٌ نَبَوِيَّةٌ تُشْبِهُ هِجْرَةَ إِبْرَاهِيمَ ﵇ إِذْ قَالَ إِنِّي مُهاجِرٌ إِلى رَبِّي [العنكبوت: ٢٦] . وَقَدْ أَلْهَمَ اللَّهُ مُوسَى ﵇ أَنْ يَقْصِدَ بِلَادَ مَدْيَنَ إِذْ يَجِدُ فِيهَا نَبِيئًا يبصره بآداب النبوءة وَلَمْ يَكُنْ مُوسَى يَعْلَمُ إِلَى أَيْنَ يَتَوَجَّهُ وَلَا مَنْ سَيَجِدُ فِي وُجْهَتِهِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ عَسى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَواءَ السَّبِيلِ.
Bu, İbrâhîm aleyhisselâm'ın { إِنِّي مُهاجِرٌ إِلى رَبِّي } “Doğrusu ben Rabbime hicret ediyorum” [Ankebût: 26] dediğindeki hicretine benzeyen peygamberî bir hicrettir. Allah, Mûsâ aleyhisselâm'a Medyen diyarına yönelmesini ilham etmiştir; zira orada kendisine peygamberlik edeplerini öğretecek bir peygamber bulacaktır. Mûsâ ise { عَسى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَواءَ السَّبِيلِ } “Umarım Rabbim beni doğru yola iletir” sözünün delalet ettiği üzere nereye yöneleceğini ve gittiği istikamette kimi bulacağını bilmiyordu.
فَقَوْلُهُ تَعَالَى وَلَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقاءَ مَدْيَنَ عَطْفٌ عَلَى جُمَلٍ مَحْذُوفَةٍ إِذِ التَّقْدِيرُ: وَلَمَّا خَرَجَ مِنَ الْمَدِينَةِ هَائِمًا عَلَى وَجْهِهِ فَاتَّفَقَ أَنْ كَانَ مَسِيرُهُ فِي طَرِيقٍ يُؤَدِّي إِلَى أَرْضِ مَدْيَنَ حِينَئِذٍ قَالَ عَسى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَواءَ السَّبِيلِ. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: خَرَجَ مُوسَى وَلَا عِلْمَ لَهُ بِالطَّرِيقِ إِلَّا حُسْنُ ظَنٍّ بِرَبِّهِ.
Allah Teâlâ'nın { وَلَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقاءَ مَدْيَنَ } buyruğu hazfedilmiş cümlelere matuftur; zira takdiri şöyledir: «Şehirden nereye gideceğini bilmeksizin çıktığında ve yürüyüşü Medyen topraklarına ulaştıran bir yola denk geldiğinde işte o zaman: { عَسى رَبِّي أَنْ يَهْدِيَنِي سَواءَ السَّبِيلِ } “Umarım Rabbim beni doğru yola iletir” dedi.» İbn Abbâs şöyle demiştir: «Mûsâ, Rabbine olan hüsnüzannından başka yola dair hiçbir bilgisi olmadan yola çıktı.»
وتَوَجَّهَ: وَلَّى وَجْهَهُ، أَيِ اسْتَقْبَلَ بِسَيْرِهِ تِلْقَاءَ مَدْيَنَ.
Teveccehe (تَوَجَّهَ); yüzünü çevirdi, yani yürüyüşüyle Medyen cihetine yöneldi demektir.
وتِلْقاءَ: أَصْلُهُ مَصْدَرٌ عَلَى وَزْنِ التِّفْعَالِ بِكَسْرِ التَّاءِ، وَلَيْسَ لَهُ نَظِيرٌ فِي كَسْرِ التَّاءِ
Tilkâe (تِلْقاءَ); aslı itibariyle tâ (ت) harfinin kesresiyle «tif'âl (التِّفْعَال)» vezninde bir masdardır; tâ harfinin kesresi bakımından bunun bir benzeri yoktur,
إِلَّا تِمْثَالٍ، وَهُوَ بِمَعْنَى اللِّقَاءِ وَالْمُقَارَبَةِ. وَشَاعَ إِطْلَاقُ هَذَا الْمَصْدَرِ عَلَى جِهَتِهِ فَصَارَ مِنْ ظُرُوفِ الْمَكَانِ الَّتِي تُنْصَبُ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ. وَالتَّقْدِيرُ: لَمَّا تَوَجَّهَ جِهَةَ تَلَاقِي مَدْيَنَ، أَيْ جِهَةَ تَلَاقِي بِلَادِ مَدْيَنَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ قَوْلُهُ تَعَالَى وَإِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ تِلْقاءَ أَصْحابِ النَّارِ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ
yalnız «timsiâl (تِمْثَال)» müstesnadır. Bu kelime kavuşma ve yaklaşma manasındadır. Bu masdarın yön için kullanımı yaygınlaşmış, böylece zarfiyyet üzere mansub kılınan mekân zarflarından biri olmuştur. Takdiri şöyledir: «Medyen ile karşılaşma yönüne, yani Medyen beldesiyle buluşma cihetine yöneldiğinde.» Nitekim A'râf Suresi'nde Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا صُرِفَتْ أَبْصارُهُمْ تِلْقاءَ أَصْحابِ النَّارِ } “Gözleri cehennem ehli tarafına çevrildiği zaman” buyruğu geçmişti.
ومَدْيَنَ: قَوْمٌ مِنْ ذُرِّيَّةِ مَدْيَنَ بْنِ إِبْرَاهِيمَ. وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ عَلَيْهِمْ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٨٥] .
Medyen (مَدْيَنَ); İbrâhîm'in oğlu Medyen'in soyundan gelen bir kavimdir. A'râf Suresi'nde [85] Allah Teâlâ'nın { وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً } “Medyen'e de kardeşleri Şuayb'ı [gönderdik]” buyruğunda onlar hakkındaki açıklama geçmişti.
وَأَرْضُ مَدْيَنَ وَاقِعَةٌ عَلَى الشَّاطِئِ الْغَرْبِيِّ مِنَ الْبَحْرِ الْأَحْمَرِ وَكَانَ مُوسَى قَدْ سَلَكَ إِلَيْهَا عِنْدَ خُرُوجِهِ مِنْ بَلَدِ (رَعْمَسِيسَ) أَوْ (مَنْفِيسَ) طَرِيقًا غَرْبِيَّةً جَنُوبِيَّةً فَسَلَكَ بَرِّيَّةً تَمُرُّ بِهِ عَلَى أَرْضِ الْعَمَالِقَةِ وَأَرْضِ الْأَدُومِيِّينَ ثُمَّ بِلَادِ النَّبَطِ إِلَى أَرْضِ مَدْيَنَ. تِلْكَ مَسَافَةُ ثَمَانِمِائَةٍ وَخَمْسِينَ مِيلًا تَقْرِيبًا. وَإِذْ قَدْ كَانَ مُوسَى فِي سَيْرِهِ ذَلِكَ رَاجِلًا فَتِلْكَ الْمَسَافَةُ تَسْتَدْعِي مِنَ الْمُدَّةِ نَحْوًا مِنْ خَمْسَةٍ وَأَرْبَعِينَ يَوْمًا. وَكَانَ يَبِيتُ فِي الْبَرِّيَّةِ لَا مَحَالَةَ. وَكَانَ رَجُلًا جَلْدًا وَقَدْ أَلْهَمَهُ اللَّهُ سَوَاءَ السَّبِيلِ فَلَمْ يَضِلَّ فِي سَيْرِهِ.
Medyen toprakları Kızıldeniz'in batı kıyısında yer almaktadır. Mûsâ, «Ramses» veya «Memfis» şehrinden çıktığında oraya ulaşmak için güneybatı yönündeki bir yolu tutmuş, böylece kendisini Amâlika topraklarından ve Edomluların arazisinden, ardından Nabatîler diyarından geçirip Medyen topraklarına ulaştıran bir çöl yolunu takip etmiştir. Bu mesafe yaklaşık sekiz yüz elli mildir. Mûsâ bu yolculuğunda yaya olduğuna göre, bu mesafe yaklaşık kırk beş günlük bir süreyi gerektirir. Şüphesiz çölde geceliyordu. Dayanıklı/güçlü bir adamdı; nitekim Allah ona doğru yolu ilham etmiş ve o da yolunda kaybolmamıştır.
وَالسَّوَاءُ: الْمُسْتَقِيمُ النَّهْجِ الَّذِي لَا الْتِوَاءَ فِيهِ. وَقَدْ أَلْهَمَهُ اللَّهُ هَذِهِ الدَّعْوَةَ الَّتِي فِي طَيِّهَا تَوْفِيقُهُ إِلَى الدَّين الْحق.
Sevâ’ (السَّوَاءُ); içinde hiçbir eğrilik bulunmayan dosdoğru yol demektir. Allah ona, içinde hak dine muvaffak kılınışının da bulunduğu bu duayı ilham etmiştir.
[٢٣، ٢٤]
[23-24]
[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : الْآيَات ٢٣ إِلَى ٢٤]
[Kasas Suresi (28), Ayetler 23-24]
وَلَمَّا وَرَدَ ماءَ مَدْيَنَ وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِنَ النَّاسِ يَسْقُونَ وَوَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَيْنِ تَذُودانِ قالَ مَا خَطْبُكُما قالَتا لَا نَسْقِي حَتَّى يُصْدِرَ الرِّعاءُ وَأَبُونا شَيْخٌ كَبِيرٌ (٢٣) فَسَقى لَهُما ثُمَّ تَوَلَّى إِلَى الظِّلِّ فَقالَ رَبِّ إِنِّي لِما أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ (٢٤)
{ وَلَمَّا وَرَدَ ماءَ مَدْيَنَ وَجَدَ عَلَيْهِ أُمَّةً مِنَ النَّاسِ يَسْقُونَ وَوَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَيْنِ تَذُودانِ قالَ مَا خَطْبُكُما قالَتا لَا نَسْقِي حَتَّى يُصْدِرَ الرِّعاءُ وَأَبُونا شَيْخٌ كَبِيرٌ (٢٣) فَسَقى لَهُما ثُمَّ تَوَلَّى إِلَى الظِّلِّ فَقالَ رَبِّ إِنِّي لِما أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ (٢٤) } “Medyen suyuna vardığında, orada [hayvanlarını] sulayan bir grup insan buldu. Onların gerisinde de [kendi hayvanlarını] meneden iki kadın gördü. Onlara: «Meseleniz nedir?» dedi. «Çobanlar [hayvanlarını] çekip götürmeden biz sulamayız; babamız da pek yaşlı bir ihtiyardır» dediler. (23) Bunun üzerine [Mûsâ] onların yerine [hayvanları] suladı, sonra gölgeye çekilip: «Rabbim! Doğrusu bana indireceğin her hayra muhtacım» dedi. (24)”
يَدُلُّ قَوْلُهُ لَمَّا وَرَدَ ماءَ مَدْيَنَ أَنَّهُ بَلَغَ أَرْضَ مَدْيَنَ، وَذَلِكَ حِينَ وَرَدَ مَاءَهُمْ.
{ لَمَّا وَرَدَ ماءَ مَدْيَنَ } “Medyen suyuna vardığında” buyruğu, onun Medyen topraklarına ulaştığına delalet eder; bu da onların suyuna vardığı andır.
وَالْوُرُودُ هُنَا مَعْنَاهُ الْوُصُولُ وَالْبُلُوغُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها [مَرْيَم: ٧١] .
Burada vurûd (الْوُرُودُ); varmak ve ulaşmak manasındadır; nitekim Allah Teâlâ: { وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها } “İçinizden oraya varmayacak hiç kimse yoktur” [Meryem: 71] buyurmuştur.
وَالْمُرَادُ بِالْمَاءِ مَوْضِعُ الْمَاءِ. وَمَاءُ الْقَوْمِ هُوَ الَّذِي تُعْرَفُ بِهِ دِيَارُهُمْ لِأَنَّ الْقَبَائِلَ كَانَتْ تَقْطُنُ عِنْدَ الْمِيَاهِ وَكَانُوا يُكَنُّونَ عَنْ أَرْضِ الْقَبِيلَةِ بِمَاءِ بَنِي فُلَانٍ، فَالْمَعْنَى: وَلَمَّا ورد، أَي عِنْد مَا بَلَغَ بِلَادَ مَدْيَنَ. وَيُنَاسِبُ الْغَرِيبَ إِذَا جَاءَ دِيَارَ قَوْمٍ أَنْ يَقْصِدَ الْمَاءَ لِأَنَّهُ مُجْتَمَعُ النَّاسِ فَهُنَالِكَ يَتَعَرَّفُ لِمَنْ يُصَاحِبُهُ وَيُضِيفُهُ.
«Su» ile kastedilen, su kaynağının bulunduğu yerdir. Bir kavmin suyu, onların yurtlarının kendisiyle tanındığı şeydir; çünkü kabileler su başlarında ikamet ederlerdi ve kabilenin yurdunu «falan oğullarının suyu» diyerek kinaye yoluyla ifade ederlerdi. Anlam şudur: Vardığında, yani Medyen diyarına ulaştığında. Bir yabancı bir kavmin yurduna geldiğinde suya yönelmesi uygundur; çünkü orası insanların toplanma yeridir ve yabancı kişi kendisine yoldaşlık edecek ve onu konuk edecek kimseyi orada bulur/tanır.
ولَمَّا حَرْفُ تَوْقِيتِ وُجُودِ شَيْءٍ بِوُجُودِ غَيره، أَي عِنْد مَا حَلَّ بِأَرْضِ مَدْيَنَ وَجَدَ أُمَّةً.
{ لَمَّا } bir şeyin varlığını başka bir şeyin varlığıyla vakitlendiren bir edattır; yani Medyen topraklarına ayak bastığı anda orada bir topluluk buldu.
وَالْأُمَّةُ: الْجَمَاعَةُ الْكَثِيرَةُ الْعَدَدِ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فِي الْبَقَرَةِ [٢١٣] . وَحُذِفَ مَفْعُولُ يَسْقُونَ لِتَعْمِيمِ مَا شَأْنُهُ أَنْ يُسْقَى وَهُوَ الْمَاشِيَةُ وَالنَّاسُ، وَلِأَنَّ الْغَرَضَ لَا يَتَعَلَّقُ بِمَعْرِفَةِ الْمَسْقِيِّ وَلَكِنْ بِمَا بَعْدَهُ مِنِ انْزِوَاءِ الْمَرْأَتَيْنِ عَنِ السَّقْيِ كَمَا فِي «الْكَشَّافِ» تَبَعًا «لِدَلَائِلِ الْإِعْجَازِ» ، فَيَكُونُ مِنْ تَنْزِيلِ الْفِعْلِ الْمُتَعَدِّي مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ، أَوِ الْحَذْفُ هُنَا لِلِاخْتِصَارِ كَمَا اخْتَارَهُ السَّكَّاكِيُّ وَأَيَّدَهُ شَارِحَاهُ السَّعْدُ وَالسَّيِّدُ. وَأَمَّا حَذْفُ مَفَاعِيلِ تَذُودانِ- لَا نَسْقِي- فَسَقى لَهُما فَيَتَعَيَّنُ فِيهَا مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ الشَّيْخَانِ. وَأَمَّا مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ صَاحِبُ «الْمِفْتَاحِ» وَشَارِحَاهُ فَشَيْءٌ لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ فِي الْقُرْآنِ حَتَّى يُقَدَّرَ مَحْذُوفٌ وَإِنَّمَا اسْتِفَادَةُ كَوْنِهِمَا تَذُودَانِ غَنَمًا مَرْجِعُهَا إِلَى كُتُبِ الْإِسْرَائِيلِيِّينَ.
Ümmet (الْأُمَّةُ); sayısı çok olan topluluktur; Bakara Suresi'nde [213] Allah Teâlâ'nın { كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً } “İnsanlar tek bir ümmet idi” buyruğunda geçmişti. { يَسْقُونَ } “suluyorlar” fiilinin mefulü, sulanması âdet olan şeyi -ki o da hayvanlar ve insanlardır- genelleştirmek için ve maksat sulanan şeyin bilinmesiyle değil, Delâilü'l-İ'câz'a tebaan el-Keşşâf'ta geçtiği üzere iki kadının sulamaktan geri durmasıyla ilgili olduğu için hazfedilmiştir. Dolayısıyla bu, müteaddi (geçişli) fiilin lâzım (geçişsiz) yerine konulması kabilindendir; yahut Sekkâkî'nin tercih ettiği ve şarihleri Sa'd ile es-Seyyid'in desteklediği üzere buradaki hazif, ihtisar (kısalık) içindir. { تَذُودانِ }, { لَا نَسْقِي } ve { فَسَقى لَهُما } fiillerinin mefullerinin hazfedilmesine gelince, bunlarda iki şeyhin (Abdulkahir ve Zemahşerî) benimsediği görüş geçerlidir. Miftâh müellifi ve iki şarihinin gittiği görüşe gelince, bu Kur'an'da mahzuf bir takdirde bulunmayı gerektirecek bir delili olmayan bir şeydir; onların davarları menettikleri bilgisinin kaynağı ise İsrâiliyyat kitaplarıdır.
وَمَعْنَى مِنْ دُونِهِمُ فِي مَكَانٍ غَيْرِ الْمَكَانِ الَّذِي حَوْلَ الْمَاءِ، أَيْ فِي جَانِبٍ مُبَاعِدٍ لِلْأُمَّةِ مِنَ النَّاسِ لِأَنَّ حَقِيقَةَ كَلِمَةِ (دُونَ) أَنَّهَا وَصْفٌ لِلشَّيْءِ الْأَسْفَلِ مِنْ غَيْرِهِ. وَتَتَفَرَّعُ مِنْ ذَلِكَ مَعَانٍ مَجَازِيَّةٌ مُخْتَلِفَةُ الْعَلَاقَاتِ، وَمِنْهَا مَا وَقَعَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. فَ (دُونَ) بِمَعْنَى جِهَةٍ يَصِلُ إِلَيْهَا الْمَرْءُ بَعْدَ الْمَكَانِ الَّذِي فِيهِ السَّاقُونَ. شَبَّهَ الْمَكَانَ الَّذِي يَبْلُغُ إِلَيْهِ الْمَاشِيَ بَعْدَ مَكَانٍ آخَرَ بِالْمَكَانِ الْأَسْفَلِ مِنَ الْآخَرِ كَأَنَّهُ يَنْزِلُ إِلَيْهِ الْمَاشِي لِأَنَّ الْمَشْيَ يُشَبَّهُ بِالصُّعُودِ وَبِالْهُبُوطِ بِاخْتِلَافِ الِاعْتِبَارِ.
{ مِنْ دُونِهِمُ } ifadesinin manası; suyun etrafındaki yerin dışında bir yerde, yani insanlardan oluşan o topluluktan uzak bir tarafta demektir. Çünkü dûn (دُونَ) kelimesinin hakiki anlamı, bir şeyden daha aşağıda olanın niteliğidir. Bundan, farklı alâkalara dayanan çeşitli mecazi manalar türemiştir; bu ayette geçen mana da bunlardandır. Buradaki (دُونَ) kelimesi, kişinin su sulayanların bulunduğu mekândan sonra ulaştığı yön manasındadır. Yürüyenin bir mekândan sonra ulaştığı yeri, diğerine göre daha aşağıda olan bir yere benzetmiştir; sanki yürüyen kişi oraya iniyormuş gibidir. Zira yürüme eylemi, farklı açılardan bakılarak hem yukarı çıkmaya hem de aşağı inmeye benzetilir.
وَيُحْذَفُ الْمَوْصُوفُ بِ (دُونَ) لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ فَيَصِيرُ (دُونَ) بِمَنْزِلَةِ ذَلِكَ الِاسْمِ الْمَحْذُوفِ.
Kullanım sıklığından ötürü (دُونَ) kelimesiyle nitelenen mevzuf hazfedilir ve (دُونَ) kelimesi o hazfedilen ismin yerine geçer.
وَحَرْفُ مِنَ مَعَ (دُونَ) يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لِلظَّرْفِيَّةِ مِثْلِ إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ [الْجُمُعَةِ: ٩] . وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى (عِنْدَ) وَهُوَ مَعْنًى أَثْبَتَهُ أَبُو عُبَيْدَةَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً [آل عمرَان: ١٠] . وَالْمَعْنَى: وَوَجَدَ امْرَأَتَيْنِ فِي جِهَةٍ مُبْتَعِدَةٍ عَنْ جِهَةِ السَّاقِينَ.
(دُونَ) ile birlikte gelen { مِنْ } harf-i cerinin; { إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ } [Cuma: 9] ayetinde olduğu gibi zarfiyet bildirmesi caizdir. Yine Ebû Ubeyde'nin, Allah Teâlâ'nın { لَنْ تُغْنِيَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَلا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً } [Âl-i İmrân: 10] kavlinde tespit ettiği bir mana olarak, «yanında / katında» (عِنْدَ) manasında olması da caizdir. Anlam şudur: [Musa], su sulayanların yönünden uzak bir yönde iki kadın buldu.
وتَذُودانِ تَطْرُدَانِ. وَحَقِيقَةُ الذَّوْدِ طَرْدُ الْأَنْعَامِ عَنِ الْمَاءِ وَلِذَلِكَ سَمُّوا الْقَطِيعَ مِنَ الْإِبِلِ الذَّوْدَ فَلَا يُقَالُ: ذُدْتُ النَّاسَ، إِلَّا مَجَازًا مُرْسَلًا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ
{ تَذُودانِ } kovuyorlar demektir. Zevd (الذَّوْدُ) kelimesinin hakiki manası, davarları sudan kovmaktır; bu yüzden de deve sürüsüne zevd (الذَّوْدَ) adını vermişlerdir. Bu sebeple mecâz-ı mürsel haricinde «insanları kovdum» (ذُدْتُ النَّاسَ) denilmez. Nitekim hadiste geçen şu ifade de bundandır:
فِي الْحَدِيثِ «فَلَيُذَادَنَّ أَقْوَامٌ عَنْ حَوْضِي»
«Birtakım topluluklar havuzumdan kovulacaktır...»
الْحَدِيثَ.
hadisi.
وَالْمَعْنَى فِي الْآيَةِ: تَمْنَعَانِ إِبِلًا عَنِ الْمَاءِ. وَفِي التَّوْرَاةِ: أَنَّ شُعَيْبًا كَانَ صَاحِبَ
Ayetteki anlam şudur: Develeri sudan menediyorlardı. Tevrat'ta ise Şuayb'ın koyun sahibi olduğu,
غَنَمٍ وَأَنَّ مُوسَى رَعَى غَنَمَهُ. فَيَكُونُ إِطْلَاقُ تَذُودانِ هُنَا مَجَازًا مُرْسَلًا، أَوْ تَكُونُ حَقِيقَةُ الذَّوْدِ طَرْدُ الْأَنْعَامِ كُلِّهَا عَنْ حَوْضِ الْمَاءِ. وَكَلَامُ أَيِمَّةِ اللُّغَةِ غَيْرُ صَرِيحٍ فِي تَبْيِينِ حَقِيقَةِ هَذَا. وَفِي سِفْرِ الْخُرُوجِ: أَنَّهَا كَانَتْ لَهُمَا غَنَمٌ، وَالذَّوْدُ لَا يَكُونُ إِلَّا لِلْمَاشِيَةِ. وَالْمَقْصُودُ مِنْ حُضُورِ
Musa'nın da onun koyunlarını güttüğü yer almaktadır. Bu durumda burada { تَذُودانِ } lafzının kullanılması mecâz-ı mürsel olur yahut zevdin hakiki manası davarların hepsini su havuzundan kovmaktır. Dil âlimlerinin sözleri bunun hakiki manasını açıklamakta açık ve kesin değildir. Çıkış Kitabı'nda ise onların koyunları olduğu belirtilmektedir; zevd (kovmak) ise ancak davarlar için söz konusudur. Davarlarla su başına
الْمَاءِ بِالْأَنْعَامِ سَقْيُهَا. فَلَمَّا رَأَى مُوسَى الْمَرْأَتَيْنِ تَمْنَعَانِ أَنْعَامَهُمَا مِنَ الشُّرْبِ سَأَلَهُمَا: مَا خَطْبُكُمَا؟ وَهُوَ سُؤَالٌ عَنْ قِصَّتِهِمَا وَشَأْنِهِمَا إِذْ حَضَرَا الْمَاءَ وَلَمْ يَقْتَحِمَا عَلَيْهِ لِسَقْيِ غَنَمِهِمَا.
gelinmesinden maksat onları sulamaktır. Musa bu iki kadının davarlarını su içmekten menettiklerini görünce onlara: { ما خَطْبُكُما } “DerContactiniz nedir?” diye sordu. Bu, su başına geldikleri halde koyunlarını sulamak için oraya dalmadıklarında, onların durumunu ve halini sormaktır.
وَجُمْلَةُ قالَ مَا خَطْبُكُما بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ وَوَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَيْنِ تَذُودانِ.
{ قالَ مَا خَطْبُكُما } cümlesi, { وَوَجَدَ مِنْ دُونِهِمُ امْرَأَتَيْنِ تَذُودانِ } cümlesinden bedel-i iştimaldir.
وَالْخَطْبُ: الشَّأْنُ وَالْحَدَثُ الْمُهِمُّ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى قالَ مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ راوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ [يُوسُف: ٥١] ، فَأَجَابَتَا بِأَنَّهُمَا كَرِهَتَا أَنْ تَسْقِيَا فِي حِينِ اكْتِظَاظِ الْمَكَانِ بِالرِّعَاءِ وَأَنَّهُمَا تَسْتَمِرَّانِ عَلَى عَدَمِ السَّقْيِ كَمَا اقْتَضَاهُ التَّعْبِيرُ بِالْمُضَارِعِ إِلَى أَنْ يَنْصَرِفَ الرِّعَاءُ.
Hatt (الْخَطْبُ); durum ve önemli hadisedir; daha önce Allah Teâlâ'nın { قالَ مَا خَطْبُكُنَّ إِذْ راوَدْتُنَّ يُوسُفَ عَنْ نَفْسِهِ } “[Hükümdar] dedi ki: 'Yusuf'un nefsinden murat almak istediğinizde durumunuz neydi?'” [Yûsuf: 51] kavlinde geçmişti. İki kadın, ortalık çobanlarla doluyken sulamaktan hoşlanmadıklarını ve muzâri kipiyle ifade edilmesinin gerektirdiği üzere çobanlar dönüp gidinceye kadar sulamama tutumunu sürdüreceklerini belirterek cevap verdiler.
والرِّعاءُ: جَمْعُ رَاعٍ.
Rıâ (الرِّعاءُ); çoban (râî) kelimesinin çoğuludur.
وَالْإِصْدَارُ: الْإِرْجَاعُ عَنِ السَّقْيِ، أَيْ حَتَّى يَسْقِيَ الرِّعَاءُ وَيُصْدِرُوا مَوَاشِيَهُمْ، فَالْإِصْدَارُ جَعْلُ الْغَيْرِ صَادِرًا، أَيْ حَتَّى يَذْهَبَ رِعَاءُ الْإِبِلِ بِأَنْعَامِهِمْ فَلَا يَبْقَى الزِّحَامُ.
İsdâr (الْإِصْدَارُ); sulamadan geri döndürmektir; yani çobanlar hayvanlarını sulayıp geri döndürünceye kadar demektir. Dolayısıyla isdâr, başkasını sâdır kılmaktır (döndürmektir); yani deve çobanları davarlarıyla çekip gidinceye ve geride izdiham kalmayıncaya kadar demektir.
وَصَدُّهُمَا عَنِ الْمُزَاحمَة عَادَتهمَا لِأَنَّهُمَا كَانَتَا ذَوَاتَيْ مُرُوءَةٍ وَتَرْبِيَةٍ زَكِيَّةٍ.
İzdihamdan geri durmak onların âdetiydi; çünkü onlar mürüvvet sahibi ve nezih bir terbiyeyle yetişmiş kimselerdi.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ يُصْدِرَ بِضَمِّ الْيَاءِ وَكَسْرِ الدَّالِّ. وَقَرَأَهُ ابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَأَبُو جَعْفَرٍ يُصْدِرَ بِفَتْحِ حَرْفِ الْمُضَارَعَةِ وَضَمِّ الدَّالِّ عَلَى إِسْنَادِ الصَّدْرِ إِلَى الرِّعَاءِ، أَيْ حَتَّى يَرْجِعُوا عَنِ الْمَاءِ، أَيْ بِمَوَاشِيهِمْ لِأَنَّ وَصْفَ الرِّعَاءِ يَقْتَضِي أَنَّ لَهُمْ مَوَاشِيَ. وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ تِلْكَ عَادَتُهُمَا كُلَّ يَوْمِ سَقْيٍ، وَلَيْسَ فِي اللَّفْظِ دَلَالَةٌ عَلَى أَنَّهُ عَادَةٌ.
Cumhur { يُصْدِرَ } kelimesini yânın zammı ve dâlin kesresiyle (yusdire) okumuştur. İbn Âmir, Ebû Amr ve Ebû Ca'fer ise, sudan dönme eylemini çobanlara isnat ederek muzâri harfinin fethası ve dâlin zammıyla { يَصْدُرَ } (yasdura) şeklinde okumuşlardır; yani çobanlar sudan, başka bir deyişle davarlarıyla dönünceye kadar demektir; zira çoban vasfı onların davarları olmasını gerektirir. Bu da her sulama gününde bunun onların âdeti olmasını gerektirir; lâfızda ise bunun âdet olduğuna dair bir delalet yoktur.
وَكَانَ قَوْلُهُمَا وَأَبُونا شَيْخٌ كَبِيرٌ اعْتِذَارًا عَنْ حُضُورِهِمَا لِلسَّقْيِ مَعَ الرِّجَالِ لِعَدَمِ وِجْدَانِهِمَا رَجُلًا يَسْتَقِي لَهُمَا لِأَنَّ الرَّجُلَ الْوَحِيدَ لَهُمَا هُوَ أَبُوهُمَا وَهُوَ شَيْخٌ كَبِيرٌ لَا يَسْتَطِيعُ وُرُودَ الْمَاءِ لِضَعْفِهِ عَنِ الْمُزَاحَمَةِ.
Onların { وَأَبُونا شَيْخٌ كَبِيرٌ } “Babamız ise çok yaşlı bir ihtiyardır” sözü, kendileri adına su çekecek bir erkek bulamadıkları için erkeklerle birlikte su sulamaya gelmiş olmalarına dair bir mazeretti; zira kendilerinin tek erkeği babalarıydı, o da izdihama güç yetiremeyecek derecedeki zayıflığı sebebiyle su başına gelmeye takat getiremeyen çok yaşlı bir ihtiyardı.
وَاسْمُ الْمَرْأَتَيْنِ (لَيَّا) وَ (صَفُّورَةُ) . وَفِي سِفْرِ الْخُرُوجِ: أَنَّ أَبَاهُمَا كَاهِنُ مَدْيَنَ. وَسَمَّاهُ فِي ذَلِكَ السِّفْرِ أَوَّلَ مَرَّةٍ رَعْوِيلَ ثُمَّ أَعَادَ الْكَلَامَ عَلَيْهِ فَسَمَّاهُ يَثْرُونَ وَوَصَفَهُ بِحَمِيِّ مُوسَى، فَالْمُسَمَّى وَاحِدٌ. وَقَالَ ابْنُ الْعِبْرِيِّ فِي «تَارِيخِهِ» : يَثْرُونُ بْنُ رَعْوِيلَ لَهُ سَبْعُ بَنَاتٍ خَرَجَ لِلسَّقْيِ مِنْهُمَا اثْنَتَانِ، فَيَكُونُ شُعَيْبٌ هُوَ الْمُسَمَّى عِنْدَ الْيَهُودِ يَثْرُونَ. وَالتَّعْبِيرُ عَنِ النَّبِيءِ بِالْكَاهِنِ اصْطِلَاحٌ. لِأَنَّ الْكَاهِنَ يُخْبِرُ عَنِ الْغَيْبِ وَلِأَنَّهُ يُطْلَقُ عَلَى الْقَائِمِ بِأُمُورِ الدِّينِ عِنْدَ الْيَهُودِ. وَلِلْجَزْمِ بِأَنَّهُ شُعَيْبٌ الرَّسُولُ جَعَلَ عُلَمَاؤُنَا مَا صَدَرَ مِنْهُ فِي هَذِهِ الْقِصَّةَ شَرْعًا سَابِقًا فَفَرَّعُوا عَلَيْهِ مَسَائِلَ مَبْنِيَّةً عَلَى أَصْلِ: أَنَّ شَرْعَ مَنْ قَبْلَنَا مِنَ الرُّسُلِ الْإِلَهِيِّينَ شَرْعٌ لَنَا مَا لَمْ
İki kadının adı Leyya ve Safûra'dır. Çıkış Kitabı'nda, babalarının Medyen kâhini olduğu belirtilir. O kitapta bu zat ilk defa Raûel olarak isimlendirilmiş, ardından tekrar bahsedilip Yetro olarak adlandırılmış ve Musa'nın kayınpederi olarak nitelendirilmiştir; dolayısıyla isimlendirilen şahıs aynıdır. İbnu'l-İbrî Târîh'inde şöyle demiştir: Raûel oğlu Yetro'nun yedi kızı vardı, bunlardan ikisi sulamaya çıkmıştı; dolayısıyla Şuayb, Yahudiler katında Yetro diye isimlendirilen zattır. Peygamberin «kâhin» olarak ifade edilmesi bir ıstılahtır. Çünkü kâhin gaybtan haber verir ve Yahudiler katında din işlerini yürüten kimse için de bu unvan kullanılır. Âlimlerimiz, bu zatın Resul Şuayb olduğuna kesin kanaat getirdikleri için, bu kıssada ondan sadır olan hükümleri geçmiş şeriat kılmışlar ve bunu: «Bizden öncekilerin şeriatı, [bizim şeriatımızda]
يَرِدْ نَاسِخٌ.
hükmü kaldıran (nâsih) bir delil gelmedikçe bizim için de şeriattır» aslına dayanan meselelere dal budak kılmışlardır.
وَمِنْهَا مُبَاشَرَةُ الْمَرْأَةِ الْأَعْمَالَ وَالسَّعْيُ فِي طُرُقِ الْمَعِيشَةِ، وَوُجُوبُ اسْتِحْيَائِهَا، وَوِلَايَةُ الْأَبِ فِي النِّكَاحِ، وَجَعْلُ الْعَمَلِ الْبَدَنِيِّ مَهْرًا، وَجَمْعُ النِّكَاحِ وَالْإِجَارَةِ فِي عَقْدٍ وَاحِدٍ، وَمَشْرُوعِيَّةُ الْإِجَارَةِ. وَقَدِ اسْتَوْفَى الْكَلَامَ عَلَيْهَا الْقُرْطُبِيُّ. وَفِي أَدِلَّةِ الشَّرِيعَةِ الْإِسْلَامِيَّةِ غُنْيَةٌ عَنِ الِاسْتِنْبَاطِ مِمَّا فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِلَّا أَنَّ بَعْضَ هَذِهِ الْأَحْكَامِ لَا يُوجَدُ دَلِيلُهُ فِي الْقُرْآنِ فَفِي هَذِهِ الْآيَةِ دَلِيلٌ لَهَا مِنَ الْكِتَابِ عِنْدَ الْقَائِلِينَ بِأَنَّ شَرْعَ مَنْ قَبْلَنَا شَرْعٌ لَنَا.
Bu hükümlerden bazıları şunlardır: Kadının bizzat iş yapması ve geçim yollarında çaba sarf etmesi, kadının hayâ etmesinin gerekliliği, nikahta babanın velayeti, bedenî çalışmanın mehir kılınması, nikah ile icârenin tek bir akitte toplanması ve icârenin meşruiyetidir. Kurtubî bunlara dair açıklamayı eksiksiz yapmıştır. İslam şeriatının delilleri bu ayetteki hükümlerden istinbat yapmaya ihtiyaç bırakmaz; ancak bu hükümlerin bazısının delili Kur'an'da bulunmaz. Dolayısıyla bizden öncekilerin şeriatının bizim için de şeriat olduğunu söyleyenlere göre bu ayette, Kitap'tan bir delil yer almaktadır.
وَفِي إِذْنه لَا بنتيه بِالسَّقْيِ دَلِيلٌ عَلَى جَوَازِ مُعَالَجَةِ الْمَرْأَةِ أُمُورَ مَالِهَا وَظُهُورِهَا فِي مَجَامِعِ النَّاسِ إِذَا كَانَتْ تَسْتُرُ مَا يَجِبُ سَتْرُهُ فَإِنَّ شَرْعَ مَنْ قَبْلَنَا شَرْعٌ لَنَا إِذَا حَكَاهُ شَرْعُنَا وَلَمْ يَأْتِ مِنْ شَرْعِنَا مَا يَنْسَخُهُ. وَأَمَّا تَحَاشِي النَّاسِ مِنْ نَحْوِ ذَلِكَ فَهُوَ مِنَ الْمُرُوءَةِ وَالنَّاسُ مُخْتَلِفُونَ فِيمَا تَقْتَضِيهِ الْمُرُوءَةُ وَالْعَادَاتُ مُتَبَايِنَةٌ فِيهِ وَأَحْوَالُ الْأُمَمِ فِيهِ مُخْتَلِفَةٌ وَخَاصَّةً مَا بَيْنَ أَخْلَاقِ الْبَدْوِ وَالْحَضَرِ مِنَ الِاخْتِلَافِ.
Onun iki kızına su sulama izni vermesinde; kadının malının işlerini bizzat yürütmesinin ve örtülmesi gereken yerlerini örttüğü takdirde insanların toplandığı yerlerde bulunmasının caiz olduğuna delil vardır. Zira şeriatımız geçmiş şeriatı nakledip onu nesh eden bir hüküm getirmediği takdirde bizden öncekilerin şeriatı bizim için de şeriattır. İnsanların bu tür şeylerden çekinmesine gelince bu mürüvvettendir; insanlar ise mürüvvetin gerektirdiği hususlarda farklı farklıdır, âdetler bu konuda çeşitlilik gösterir ve ümmetlerin durumları bu hususta farklılık arz eder; özellikle de bedevîler ile yerleşikler arasındaki ahlak farklılığı böyledir.
وَدُخُولُ لِما التَّوْقِيتِيَّةُ يُؤْذِنُ بِاقْتِرَانِ وُصُولِهِ بِوُجُودِ السَّاقِينَ. وَاقْتِرَانُ فِعْلِ (سَقَى) بِالْفَاءِ يُؤْذِنُ بِأَنَّهُ بَادَرَ فَسَقَى لَهُنَّ، وَذَلِكَ بِفَوْرِ وُرُودِهِ.
Vakit bildiren { لَمَّا } edatının dahil olması, Musa'nın oraya varışının su sulayanların orada bulunmasıyla aynı anda gerçekleştiğini bildirir. { سَقَى } fiilinin fâ harfiyle bitiştirilmesi ise, onun hemen harekete geçip onlar için su suladığını, bunun da su başına varır varmaz gerçekleştiğini bildirir.
وَمَعْنَى فَسَقى لَهُما أَنَّهُ سَقَى مَا جِئْنَ لِيَسْقِينَهُ لِأَجْلِهِمَا، فَاللَّامُ لِلْأَجْلِ، أَيْ لَا يَدْفَعُهُ لِذَلِكَ إِلَّا هُمَا، أَيْ رَأْفَةً بِهِمَا وَغَوْثًا لَهُمَا. وَذَلِكَ مِنْ قُوَّةِ مُرُوءَتِهِ أَنِ اقْتَحَمَ ذَلِكَ الْعَمَلَ الشَّاقَّ عَلَى مَا هُوَ عَلَيْهِ مِنَ الْإِعْيَاءِ عِنْدَ الْوُصُولِ.
{ فَسَقى لَهُما } ifadesinin manası; onların sulamak için getirdikleri davarları onlar uğruna sulamasıdır. Buradaki lâm harf-i ceri ta'lil (için/uğruna) içindir; yani onu buna sevk eden tek şey o iki kadındır; diğer bir deyişle onlara duyduğu şefkat ve yardım etme arzusudur. Bu durum, varış anında üzerinde bulunan yorgunluğa rağmen böylesine meşakkatli bir işe girişmesi bakımından onun mürüvvetinin büyüklüğündendir.
وَالتَّوَلِّي: الرُّجُوعُ عَلَى طَرِيقِهِ، وَذَلِكَ يُفِيدُ أَنَّهُ كَانَ جَالِسًا مِنْ قَبْلُ فِي ظِلٍّ فَرَجَعَ إِلَيْهِ. وَيَظْهَرُ أَنَّ تَوَلَّى مُرَادِفُ (وَلَّى) وَلَكِنَّ زِيَادَةَ الْمَبْنَى مِنْ شَأْنِهَا أَنْ تَقْتَضِيَ
Tevellî (التَّوَلِّي); geldiği yoldan geri dönmektir; bu da onun daha önce bir gölgede oturuyor olduğunu ve oraya geri döndüğünü gösterir. Görünen o ki tevellâ (تَوَلَّى), vellâ (وَلَّى) kelimesiyle eş anlamlıdır. Ancak kelime yapısındaki artışın (ziyâdetü'l-mebnâ)
زِيَادَةَ الْمَعْنَى فَيَكُونُ تَوَلَّى أَشَدَّ مِنْ (وَلَّى) ، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى وَلَّى مُدْبِراً فِي سُورَةِ النَّمْلِ [١٠] .
anlamdaki artışı (ziyâdetü'l-ma'nâ) gerektirmesi asıldır; dolayısıyla tevellâ (تَوَلَّى), vellâ (وَلَّى) lafzından daha şiddetlidir. Bu husus daha önce Neml Suresi'nde [10] Allah Teâlâ'nın { وَلَّى مُدْبِراً } “arkasını dönüp kaçtı” kavlinde geçmişti.
وَقَدْ أَعْقَبَ إِيوَاءَهُ إِلَى الظِّلِّ بِمُنَاجَاتِهِ رَبَّهُ إِذْ قَالَ رَبِّ إِنِّي لِما أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ. لَمَّا اسْتَرَاحَ مِنْ مَشَقَّةِ الْمَتْحِ وَالسَّقْيِ لِمَاشِيَةِ الْمَرْأَتَيْنِ وَالِاقْتِحَامِ بِهَا فِي عَدَدِ الرِّعَاءِ الْعَدِيدِ، وَوَجَدَ بَرْدَ الظِّلِّ تَذَكَّرَ بِهَذِهِ النِّعْمَةِ نِعَمًا سَابِقَةً أَسْدَاهَا اللَّهُ إِلَيْهِ مِنْ نَجَاتِهِ مِنَ الْقَتْلِ وَإِيتَائِهِ الْحِكْمَةَ وَالْعِلْمَ، وَتَخْلِيصِهِ مِنْ تَبِعَةِ قَتْلِ الْقِبْطِيِّ، وَإِيصَالِهِ إِلَى أَرْضٍ مَعْمُورَةٍ بِأُمَّةٍ عَظِيمَةٍ بَعْدَ أَنْ قَطَعَ فَيَافِيَ وَمُفَازَاتٍ، تَذَكَّرَ جَمِيعَ ذَلِكَ وَهُوَ فِي نِعْمَةِ بَرْدِ الظِّلِّ وَالرَّاحَةِ مِنَ التَّعَبِ فَجَاءَ بِجُمْلَةٍ جَامِعَةٍ لِلشُّكْرِ وَالثَّنَاءِ وَالدُّعَاءِ وَهِيَ إِنِّي لِما أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ
Gölgeye sığınmasının ardından, { رَبِّ إِنِّي لِما أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ فَقِيرٌ } “Rabbim! Doğrusu bana indireceğin her hayra muhtacım” diyerek Rabbine yalvarışta bulunmuştur. İki kadının davarlarını kuyudan çekip sulama ve çobanların kalabalığı arasına dalma meşakkatinden sonra dinlenip gölgenin serinliğini bulunca; bu nimet vesilesiyle Allah'ın kendisine daha önce lütfettiği öldürülmekten kurtulması, kendisine hikmet ve ilim vermesi, Kıptî'yi öldürme sorumluluğundan kurtarması, çöller ve sahralar aştıktan sonra büyük bir topluluğun yaşadığı mamur bir diyara ulaştırması gibi önceki nimetleri hatırladı. Gölgenin serinliği ve yorgunluktan dinlenme nimeti içindeyken bütün bunları hatırladı ve şükrü, övgüyü ve duayı bir araya getiren bir cümle söyledi; o da şudur: { إِنِّي لِما أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ
فَقِيرٌ
فَقِيرٌ } “Doğrusu bana indireceğin her hayra muhtacım”.
. وَالْفَقِيرُ: الْمُحْتَاجُ فَقَوْلُهُ إِنِّي لِما أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ شُكْرٌ عَلَى نِعَمٍ سَلَفَتْ.
Fakîr (الْفَقِيرُ); muhtaç kimsedir. Onun { إِنِّي لِما أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ } sözü geçmiş nimetlere bir şükürdür.
وَقَوْلُهُ إِنِّي لِما أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ ثَنَاءٌ عَلَى اللَّهِ بِأَنَّهُ مُعْطِي الْخَيْرِ.
{ إِنِّي لِما أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مِنْ خَيْرٍ } sözü, hayrı verenin Allah olduğuna dair O'na bir senadır.
وَالْخَيْرُ: مَا فِيهِ نَفْعٌ وَمُلَاءَمَةٌ لِمَنْ يَتَعَلَّقُ هُوَ بِهِ فَمِنْهُ خَيْرُ الدُّنْيَا وَمِنْهُ خَيْرُ الْآخِرَةِ الَّذِي قَدْ يُرَى فِي صُورَةِ مَشَقَّةٍ فَإِنَّ الْعِبْرَةَ بِالْعَوَاقِبِ، قَالَ تَعَالَى وَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَأَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الدُّنْيا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ [التَّوْبَة: ٨٥] .
Hayır (الْخَيْرُ); kendisiyle irtibatlı olan kişi için fayda ve elverişlilik taşıyan şeydir; bundan dolayı dünya hayrı da vardır, bazen zahiren meşakkat suretinde görülebilen ahiret hayrı da vardır; zira itibar akıbetleredir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَلا تُعْجِبْكَ أَمْوالُهُمْ وَأَوْلادُهُمْ إِنَّما يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُعَذِّبَهُمْ بِها فِي الدُّنْيا وَتَزْهَقَ أَنْفُسُهُمْ وَهُمْ كافِرُونَ } “Onların malları ve evlatları seni imrendirmesin. Allah bunlarla onlara ancak dünyada azap etmeyi ve canlarının kâfir olarak çıkmasını murat ediyor” [Tevbe: 85].
وَقَدْ أَرَادَ النَّوْعَيْنِ كَمَا يَرْمُزُ إِلَى ذَلِكَ التَّعْبِيرُ عَنْ إِيتَائِهِ الْخَيْرَ بِفِعْلِ أَنْزَلْتَ الْمُشْعِرِ بِرِفْعَةِ الْمُعْطَى. فَأَوَّلُ ذَلِكَ إِيتَاءُ الْحِكْمَةِ وَالْعِلْمِ.
Hayrın kendisine verilmesinin, verilen şeyin yüceliğini hissettiren { أَنْزَلْتَ } “indirdin” fiiliyle ifade edilmesinin ima ettiği üzere her iki türünü de kastetmiştir. Bunların ilki hikmet ve ilim verilmesidir.
وَمِنَ الْخَيْرِ إِنْجَاؤُهُ مِنَ الْقَتْلِ، وَتَرْبِيَتُهُ الْكَامِلَةُ فِي بِذْخَةِ الْمُلْكِ وَعِزَّتِهِ، وَحِفْظُهُ مِنْ أَنْ تَتَسَرَّبَ إِلَيْهِ عَقَائِدُ الْعَائِلَةِ الَّتِي رُبِّيَ فِيهَا فَكَانَ مُنْتَفِعًا بِمَنَافِعِهَا مُجَنَّبًا رَذَائِلَهَا وَأَضْرَارَهَا. وَمِنَ الْخَيْرِ أَنْ جَعَلَ نَصْرَ قَوْمِهِ عَلَى يَدِهِ، وَأَنْ أَنْجَاهُ مِنَ الْقَتْلِ الثَّانِي ظُلْمًا، وَأَنْ هَدَاهُ إِلَى مَنْجًى مِنَ الْأَرْضِ، وَيسر لَهُ التعرف بِبَيْتِ نُبُوءَةٍ، وَأَنْ آوَاهُ إِلَى ظِلٍّ.
Öldürülmekten kurtarılması, hükümdarlığın debdebesi ve izzeti içinde eksiksiz terbiyesi, içinde yetiştiği ailenin inançlarının kendisine sirayet etmesinden korunması -ki böylece onların faydalarından istifade etmiş, rezilliklerinden ve zararlarından uzak tutulmuştur- hayırdandır. Kavmine yardımın onun eliyle kılınması, haksız yere ikinci kez öldürülmekten kurtarılması, yeryüzünde bir sığınağa eriştirilmesi, bir nübüvvet hanesiyle tanışmasının kolaylaştırılması ve bir gölgeye sığındırılması da hayırdandır.
وَ (مَا) مِنْ قَوْلِهِ لِما أَنْزَلْتَ إِلَيَّ مَوْصُولَةٌ كَمَا يَقْتَضِيهِ فِعْلُ الْمُضِيِّ فِي قَوْلِهِ أَنْزَلْتَ لِأَنَّ الشَّيْءَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيمَا مَضَى صَارَ مَعْرُوفًا غَيْرَ نَكِرَةٍ، فَقَوْلُهُ (مَا
{ لِما أَنْزَلْتَ إِلَيَّ } ifadesindeki (ما), { أَنْزَلْتَ } kavlindeki geçmiş zaman fiilinin gerektirdiği üzere ism-i mevsûldür; çünkü geçmişte indirilen şey bilinir hale gelmiş, nekire olmaktan çıkmıştır. Dolayısıyla onun { ما
أَنْزَلْتَ إِلَيَّ) بِمَنْزِلَةِ الْمُعَرَّفِ بِلَامِ الْجِنْسِ لِتُلَائِمَ قَوْلَهُ فَقِيرٌ أَيْ فَقِيرٌ لِذَلِكَ النَّوْعِ مِنَ الْخَيْرِ، أَيْ لِأَمْثَالِهِ.
أَنْزَلْتَ إِلَيَّ } sözü, { فَقِيرٌ } kavline uyum sağlaması için lâm-ı cins ile belirlenmiş (marife kılınmış) lafız konumundadır; yani bu hayır türüne, diğer bir deyişle benzerlerine muhtacım demektir.
وَأَحْسَنُ خَيْرٍ لِلْغَرِيبِ وُجُودُ مَأْوًى لَهُ يَطْعَمُ فِيهِ وَيَبِيتُ وَزَوْجَةٌ يَأْنَسُ إِلَيْهَا وَيَسْكُنُ.
Bir yabancı için en güzel hayır; içinde yemek yiyip geceleyeceği bir sığınak ile yanında ünsiyet bulup huzura ereceği bir eştir.
فَكَانَ اسْتِجَابَةُ اللَّهِ لَهُ بِأَنْ أَلْهَمَ شُعَيْبًا أَنْ يُرْسِلَ وَرَاءَهُ لِيُنْزِلَهُ عِنْدَهُ وَيُزَوِّجَهُ بِنْتَهُ، كَمَا أَشْعَرَتْ بِذَلِكَ فَاءُ التَّعْقِيبِ فِي قَوْلِهِ فَجاءَتْهُ إِحْداهُما [الْقَصَص: ٢٥] .
{ فَجاءَتْهُ إِحْداهُما } [Kasas: 25] kavlindeki takip bildiren fâ harfinin hissettirdiği üzere Allah'ın onun duasına icabeti; Şuayb'a, onu yanına konuk etmesi ve kızıyla evlendirmesi için arkasından haberci göndermesini ilham etmesiyle gerçekleşti.
[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : آيَة ٢٥]
[KASAS SURESİ (28): AYET 25]
فَجاءَتْهُ إِحْداهُما تَمْشِي عَلَى اسْتِحْياءٍ قالَتْ إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ لِيَجْزِيَكَ أَجْرَ مَا سَقَيْتَ لَنا فَلَمَّا جاءَهُ وَقَصَّ عَلَيْهِ الْقَصَصَ قالَ لَا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٢٥)
{ فَجاءَتْهُ إِحْداهُما تَمْشِي عَلَى اسْتِحْياءٍ قالَتْ إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ لِيَجْزِيَكَ أَجْرَ مَا سَقَيْتَ لَنا فَلَمَّا جاءَهُ وَقَصَّ عَلَيْهِ الْقَصَصَ قالَ لَا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “Derken o iki kadından biri utana utana yürüyerek ona geldi: 'Babam, bizim için sulamana karşılık sana ücretini vermek üzere seni çağırıyor' dedi. [Musa] onun yanına varıp da başından geçenleri ona anlatınca [Şuayb]: 'Korkma, o zalim kavimden kurtuldun' dedi.” (25)
عَرَفْتَ أَنَّ الْفَاءَ تُؤْذِنُ بِأَنَّ اللَّهَ اسْتَجَابَ لَهُ فَقَيَّضَ شُعَيْبًا أَنْ يُرْسِلَ وَرَاءَ مُوسَى لِيُضَيِّفَهُ وَيُزَوِّجَهُ بِنْتَهُ، فَذَلِكَ يَضْمَنُ لَهُ أُنْسًا فِي دَارِ غُرْبَةٍ وَمَأْوًى وَعَشِيرًا صَالِحًا. وَتُؤْذِنُ الْفَاءُ أَيْضًا بِأَنَّ شُعَيْبًا لَمْ يَتَرَيَّثْ فِي الْإِرْسَالِ وَرَاءَهُ فَأَرْسَلَ إِحْدَى الْبِنْتَيْنِ اللَّتَيْنِ سَقَى لَهُمَا وَهِيَ
Fâ harfinin, Allah'ın onun duasına icabet ettiğini bildirdiğini öğrenmiştin; böylece Allah, Musa'yı konuk etmesi ve kızıyla evlendirmesi için Şuayb'ı onun peşinden haberci göndermeye sevk etmiştir. Bu da gurbet diyarında Musa'ya bir ünsiyet, bir sığınak ve salih bir hayat arkadaşı sağlamıştır. Fâ harfi aynı zamanda Şuayb'ın onun arkasından haberci göndermekte hiç gecikmediğini bildirir; nitekim [Musa'nın] hayvanlarını suladığı iki kızdan birini göndermiştir ki o da
(صَفُّورَةُ) فَجَاءَتْهُ وَهُوَ لَمْ يَزَلْ عَنْ مَكَانِهِ فِي الظِّلِّ.
Safûra'dır. O, henüz gölgedeki yerinden ayrılmamışken kız onun yanına geldi.
وَذَكَرَ تَمْشِي لِيَبْنِيَ عَلَيْهِ قَوْلَهُ عَلَى اسْتِحْياءٍ وَإِلَّا فَإِنَّ فِعْلَ (جَاءَتْهُ) مُغْنٍ عَنْ ذِكْرِ تَمْشِي.
{ عَلَى اسْتِحْياءٍ } sözünü üzerine bina etmek için { تَمْشِي } “yürüyerek” fiilini zikretmiştir; aksi takdirde { جاءَتْهُ } “ona geldi” fiili, «yürüyerek» ifadesine ihtiyaç bırakmazdı.
وعَلَى لِلِاسْتِعْلَاءِ الْمَجَازِيِّ مُسْتَعَارَةٌ لِلتَّمَكُّنِ مِنَ الْوَصْفِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهَا مُسْتَحْيِيَةٌ فِي مَشْيِهَا، أَيْ تَمْشِي غَيْرَ مُتَبَخْتِرَةٍ وَلَا مُتَثَنِّيَةٍ وَلَا مُظْهِرَةٍ زِينَةً. وَعَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهَا كَانَتْ سَاتِرَةً وَجْهَهَا بِثَوْبِهَا، أَيْ لِأَنَّ سَتْرَ الْوَجْهِ غَيْرُ وَاجِبٍ عَلَيْهَا وَلَكِنَّهُ مُبَالَغَةٌ فِي الْحَيَاءِ.
{ عَلَى } harf-i ceri, vasfın tam olarak yerleştiğini belirtmek üzere istiare edilmiş mecazi isti'lâ içindir. Mana şudur: O, yürüyüşünde hayâ sahibiydi; yani çalımlı yürümeksizin, kırıla döküle salınmaksızın ve ziynetini sergilemeksizin yürüyordu. Ömer b. el-Hattâb'dan rivayet edildiğine göre o, yüzünü elbisesiyle örtmüştü; yani yüzü örtmek ona vacip olmadığı halde, bu durum hayâdaki ileri dereceyi göstermektedir.
وَالِاسْتِحْيَاءُ مُبَالَغَةٌ فِي الْحَيَاءِ مِثْلُ الِاسْتِجَابَةِ قَالَ تَعَالَى وَقُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ إِلَى قَوْلِهِ لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ [النُّور: ٣١] .
İstihyâ (الِاسْتِحْيَاءُ); tıpkı isticâbe kelimesinde olduğu gibi hayâda mübalağa ifade eder. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَقُلْ لِلْمُؤْمِناتِ يَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصارِهِنَّ } “Mümin kadınlara da söyle: Gözlerini [harama bakmaktan] sakınsınlar...” ayetinden { لِيُعْلَمَ مَا يُخْفِينَ مِنْ زِينَتِهِنَّ } “...gizledikleri ziynetleri bilinsin diye” [Nûr: 31] kavline kadar.
وَجُمْلَةُ قالَتْ بَدَلٌ مِنْ (جَاءَتْهُ) . وَإِنَّمَا بَيَّنَتْ لَهُ الْغَرَضَ مِنْ دَعْوَتِهِ مُبَادَرَةً بِالْإِكْرَامِ.
{ قالَتْ } cümlesi, { جَاءَتْهُ } fiilinden bedeldir. İkramda acele etmek gayesiyle ona davetinin maksadını açıklamıştır.
وَالْجَزَاءُ: الْمُكَافَأَةُ عَلَى عَمَلٍ حسن أَو سيّىء بِشَيْءٍ مِثْلِهِ فِي الْحُسْنِ أَوِ الْإِسَاءَةِ،
Cezâ (الْجَزَاءُ); iyi veya kötü bir amele iyilikte veya kötülükte onun dengi bir şeyle karşılık vermektir.
قَالَ تَعَالَى هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ [الرَّحْمَن: ٦٠] وَقَالَ تَعَالَى ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِما كَفَرُوا [سبأ: ١٧] .
Allah Teâlâ: { هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ } “İyiliğin karşılığı iyilikten başkası mıdır?” [Rahmân: 60] ve { ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِما كَفَرُوا } “Nankörlük etmeleri sebebiyle onları böyle cezalandırdık” [Sebe: 17] buyurmuştur.
وَتَأْكِيدُ الْجُمْلَةِ فِي قَوْلِهِ إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ حِكَايَةٌ لِمَا فِي كَلَامِهَا مِنْ تَحْقِيقِ الْخَبَرِ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ وَإِدْخَالِ الْمَسَرَّةِ عَلَى الْمُخْبَرِ بِهِ.
{ إِنَّ أَبِي يَدْعُوكَ } kavlindeki cümlenin tekitli kılınması; habere önem vermek ve kendisine haber verilen kimseye sevinç tattırmak gayesiyle kızın sözünde yer alan haberin kesinliğini hikaye etmektedir.
وَالْأَجْرُ: التَّعْوِيضُ عَلَى عَمَلٍ نَافِعٍ لِلْمُعَوَّضِ، وَمِنْهُ سُمِّيَ ثَوَابُ الطَّاعَاتِ أَجْرًا، قَالَ تَعَالَى وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا يُؤْتِكُمْ أُجُورَكُمْ [مُحَمَّد: ٣٦] . وَانْتَصَبَ أَجْرَ مَا سَقَيْتَ لَنا عَلَى الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ لِبَيَانِ نَوْعِ الْجَزَاءِ أَنَّهُ جَزَاءُ خَيْرٍ، وَهُوَ أَنْ أَرَادَ ضِيَافَتَهُ، وَلَيْسَ هُوَ مِنْ مَعْنَى إِجَارَةِ الْأَجِيرِ لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ عَنْ تَقَاوُلٍ وَلَا شَرْطٍ وَلَا عَادَةٍ.
Ecir (الْأَجْرُ); kendisine bedel ödenen kimse için faydalı olan bir amelin karşılığıdır; nitekim taatlerin sevabına da bu sebeple ecir denilmiştir. Allah Teâlâ: { وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا يُؤْتِكُمْ أُجُورَكُمْ } “Eğer iman eder ve sakınırsanız O size ecirlerinizi verir” [Muhammed: 36] buyurmuştur. { أَجْرَ مَا سَقَيْتَ لَنا } ifadesi, karşılığın türünün bir hayır karşılığı olduğunu, yani onu ağırlamak istediğini beyan etmek üzere mef'ûl-i mutlak olarak mansub olmuştur; yoksa bu ücretli işçinin icâresi manasında değildir, çünkü bu bir anlaşmaya, şarta yahut âdete dayalı olarak gerçekleşmemiştir.
وَالْجَزَاءُ: إِكْرَامٌ، وَالْإِجَارَةُ: تَعَاقُدٌ. وَيَدُلُّ لِذَلِكَ قَوْلُهُ عَقِبَهُ قالَتْ إِحْداهُما يَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ [الْقَصَص: ٢٦] فَإِنَّهُ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ أَبَاهَا لَمْ يَسْبِقْ مِنْهُ عَزْمٌ عَلَى اسْتِئْجَارِ مُوسَى.
Cezâ ikramdır, icâre ise bir sözleşmedir. Bunun delili, hemen ardından gelen { قالَتْ إِحْداهُما يَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ } “O [iki kızdan] biri: 'Babacığım, onu ücretle tut' dedi” [Kasas: 26] kavlidir; zira bu, babasından daha önce Musa'yı ücretle tutmaya yönelik bir niyet ve azim sadır olmadığını gösterir.
وَكَانَ فِعْلُ مُوسَى مَعْرُوفًا مَحْضًا لَا يَطْلَبُ عَلَيْهِ جَزَاءً لِأَنَّهُ لَا يَعْرِفُ الْمَرْأَتَيْنِ وَلَا بَيْتَهُمَا، وَكَانَ فِعْلُ شُعَيْبٍ كَرَمًا مَحْضًا وَمَحَبَّةً لِقِرَى كُلِّ غَرِيبٍ، وَتَضْيِيفُ الْغَرِيبِ مِنْ سُنَّةِ إِبْرَاهِيمَ فَلَا غَرْوَ أَنْ يَعْمَلَ بِهَا رَجُلَانِ مِنْ ذُرِّيَّةِ إِبْرَاهِيمَ ﵇.
Musa'nın davranışı, karşılığında bir mükâfat talep etmediği halis bir iyilikti; çünkü o iki kadını da ailelerini de tanımıyordu. Şuayb'ın davranışı da halis bir cömertlik ve her yabancıya ziyafet verme sevgisiydi. Yabancıyı ağırlamak ise İbrahim'in sünnetindendir; binaenaleyh İbrahim aleyhisselâm'ın zürriyetinden olan iki adamın bununla amel etmesi şaşılacak bir şey değildir.
وَمَا فِي قَوْلِهِ مَا سَقَيْتَ لَنا مَصْدَرِيَّةٌ، أَيْ سَقْيِكَ، وَلَامُ لَنا لَامُ الْعِلَّةِ.
{ ما سَقَيْتَ لَنا } kavlindeki { ما } masdariyyedir; yani "senin sulamanın [ecrini]" demektir. { لَنا } lafzındaki lâm (لِ) ise illet (sebep) bildiren lâmdır.
فَلَمَّا جاءَهُ وَقَصَّ عَلَيْهِ الْقَصَصَ قالَ لَا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ.
{ فَلَمَّا جاءَهُ وَقَصَّ عَلَيْهِ الْقَصَصَ قالَ لَا تَخَفْ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “[Musa] ona gelip başından geçenleri anlatınca o: 'Korkma, o zalimler topluluğundan kurtuldun' dedi.”
كَانَتِ الْعَوَائِدُ أَنْ يُفَاتَحَ الضَّيْفُ بِالسُّؤَالِ عَنْ حَالِهِ وَمَقْدِمِهِ فَلِذَلِكَ قَصَّ مُوسَى قِصَّةَ خُرُوجِهِ وَمَجِيئِهِ عَلَى شُعَيْبٍ. وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّ شُعَيْبًا سَأَلَهُ عَنْ سَبَبِ قُدُومِهِ، والْقَصَصَ: الْخَبَرُ. وقَصَّ عَلَيْهِ أَخْبَرَهُ.
Âdetler, misafire durumunu ve geliş sebebini sormakla söze başlanması yönündeydi. Bu sebeple Musa, [Mısır'dan] çıkış ve geliş kıssasını Şuayb'a anlattı. Bu durum, Şuayb'ın ona geliş sebebini sorduğunu iktiza eder. Kasas (الْقَصَصَ), haberdir. { قَصَّ عَلَيْهِ } ise ona haber verdi, [anlattı] demektir.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الْقَصَصَ عِوَضٌ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ، أَيْ قَصَصَهُ، أَوْ لِلْعَهْدِ، أَيِ الْقَصَصَ الْمَذْكُورَ آنِفًا. وَتَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي أَوَّلِ سُورَةِ يُوسُفَ.
{ الْقَصَصَ } kelimesindeki belirlilik takısı (harf-i tarif), muzafun ileyhin yerini tutmaktadır; yani "kendi kıssasını [anlattı]" demektir; ya da ahid içindir, yani az önce zikredilen kıssayı [anlattı] manasındadır. Bunun bir benzeri Yûsuf suresinin başında geçmişti.
فَطَمْأَنَهُ شُعَيْبٌ بِأَنَّهُ يُزِيلُ عَنْ نَفْسِهِ الْخَوْفَ لِأَنَّهُ أَصْبَحَ فِي مَأْمَنٍ مِنْ أَنْ يَنَالَهُ حُكْمُ فِرْعَوْنَ لِأَنَّ بِلَادَ مَدْيَنَ تَابِعَةٌ لِمُلْكِ الْكَنْعَانِيِّينَ وَهُمْ أَهْلُ بَأْسٍ وَنَجْدَةٍ. وَمَعْنَى نَهْيِهِ عَنِ الْخَوْفِ نَهْيُهُ عَنْ ظَنِّ أَنْ تَنَالَهُ يَدُ فِرْعَوْنَ.
Bunun üzerine Şuayb, Firavun'un hükmünün kendisine ulaşmasından yana artık güvende olduğunu belirterek içindeki korkuyu gidermesi hususunda ona güvence verdi. Zira Medyen beldesi Kenanlıların hakimiyeti altındaydı ve onlar cesur ve yiğit kimselerdi. Onu korkudan nehyetmesinin manası; Firavun'un elinin kendisine ulaşabileceği zannından onu nehyetmektir.
وَجُمْلَةُ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ تَعْلِيلٌ لِلنَّهْيِ عَنِ الْخَوْفِ. وَوَصْفُ قَوْمِ فِرْعَوْنَ بِالظَّالِمِينَ تَصْدِيقًا لِمَا أَخْبَرَهُ بِهِ مُوسَى مِنْ رَوْمِهِمْ قَتْلَهُ قِصَاصًا عَنْ قَتْلٍ خَطَأٍ. وَمَا سَبَقَ ذَلِكَ مِنْ خَبَرِ عَدَاوَتِهِمْ عَلَى بني إِسْرَائِيل.
{ نَجَوْتَ مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } cümlesi, korkudan nehyetmenin gerekçesidir. Firavun kavminin zalimler olarak nitelenmesi, Musa'nın kendisine bildirdiği; onların hataen vuku bulan bir öldürmeye karşılık kısas olarak kendisini öldürmeyi arzuladıkları haberini ve bundan önce onların İsrailoğullarına olan düşmanlıkları haberini tasdik etmek içindir.
[٢٦- ٢٨]
[26-28]
[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : الْآيَات ٢٦ إِلَى ٢٨]
[Kasas Suresi (28), Âyetler 26-28]
قالَتْ إِحْداهُما يَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ (٢٦) قالَ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ هاتَيْنِ عَلى أَنْ تَأْجُرَنِي ثَمانِيَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْراً فَمِنْ عِنْدِكَ وَما أُرِيدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَيْكَ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ (٢٧) قالَ ذلِكَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ قَضَيْتُ فَلا عُدْوانَ عَلَيَّ وَاللَّهُ عَلى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ (٢٨)
{ قالَتْ إِحْداهُما يَا أَبَتِ اسْتَأْجِرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ (٢٦) قالَ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ هاتَيْنِ عَلى أَنْ تَأْجُرَنِي ثَمانِيَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْراً فَمِنْ عِنْدِكَ وَما أُرِيدُ أَنْ أَشُقَّ عَلَيْكَ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ (٢٧) قالَ ذلِكَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ قَضَيْتُ فَلا عُدْوانَ عَلَيَّ وَاللَّهُ عَلى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ (٢٨) } “[Kızlardan] biri dedi ki: 'Babacığım! Onu ücretle tut. Çünkü ücretle tuttuğun kimselerin en hayırlısı, o güçlü ve güvenilir olandır.' (26) [Şuayb] dedi ki: 'Bana sekiz yıl çalışmana karşılık şu iki kızımdan birini sana nikâhlamak istiyorum. Eğer bunu ona tamamlarsan o da senin tarafından [bir lütuf] olur. Ben sana zorluk çıkarmak istemem. İnşallah beni salih kimselerden bulacaksın.' (27) [Musa] dedi ki: 'Bu, benimle senin arandadır. Bu iki süreden hangisini tamamlarsam bana bir haksızlık yapılmayacaktır. Söylediklerimize Allah vekildir.' (28)”
حَذَفَ مَا لَقِيَهُ مُوسَى مِنْ شُعَيْبٍ مِنَ الْجَزَاءِ بِإِضَافَتِهِ وَإِطْعَامِهِ، وَانْتَقَلَ مِنْهُ إِلَى عَرْضِ إِحْدَى الْمَرْأَتَيْنِ عَلَى أَبِيهَا أَنْ يَسْتَأْجِرَهُ لِلْعَمَلِ فِي مَاشِيَتِهِ إِذْ لَمْ يكن لَهُم بَيتهمْ رَجُلٌ يَقُومُ بِذَلِكَ وَقَدْ كَبُرَ أَبُوهُمَا فَلَمَّا رَأَتْ أَمَانَتَهُ وَوَرَعَهُ رَأَتْ أَنَّهُ خَيْرُ مَنْ يُسْتَأْجَرُ لِلْعَمَلِ عِنْدَهُمْ لِقُوَّتِهِ عَلَى الْعَمَلِ وَأَمَانَتِهِ.
[Ayet], Musa'nın Şuayb'dan gördüğü ağırlama ve doyurma kabilinden mükâfatı hazfetmiş ve oradan iki kadından birinin, babasına onu hayvanlarına bakmak üzere ücretle tutmasını teklif etmesine intikal etmiştir. Zira evlerinde bu işi yapacak bir erkek yoktu ve babaları da yaşlanmıştı. Kız, onun güvenilirliğini ve takvasını görünce; işteki gücü ve eminliği sebebiyle yanlarında çalışmak üzere ücretle tutulacak kimselerin en hayırlısı olduğunu düşündü.
وَالتَّاءُ فِي أَبَتِ عِوَضٌ عَنْ يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ فِي النِّدَاءِ خَاصَّةً وَهِيَ يَجُوزُ كَسْرُهَا وَبِهِ قَرَأَ الْجُمْهُورُ. وَيَجُوزُ فَتْحُهَا وَبِهِ قَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ.
{ أَبَتِ } lafzındaki tâ (ت), yalnızca nida halinde mütekellim yâ'sının yerine getirilmiştir. Bu tâ'nın kesreli okunması caizdir ve cumhur böyle okumuştur. Fethalı okunması da caizdir ve İbn Âmir ile Ebû Ca'fer böyle okumuştur.
وَجُمْلَةُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ عِلَّةٌ لِلْإِشَارَةِ عَلَيْهِ بِاسْتِئْجَارِهِ، أَيْ لِأَنَّ مِثْلَهُ مَنْ يُسْتَأْجَرُ. وَجَاءَتْ بِكَلِمَةٍ جَامِعَةٍ مُرْسَلَةٍ مَثَلًا لِمَا فِيهَا مِنَ الْعُمُومِ وَمُطَابَقَةِ الْحَقِيقَةِ بِدُونِ تَخَلُّفٍ، فَالتَّعْرِيفُ بِاللَّامِ فِي الْقَوِيُّ الْأَمِينُ لِلْجِنْسِ مُرَادٌ بِهِ الْعُمُومُ. وَالْخِطَابُ فِي
{ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ } cümlesi, onu ücretle tutmasını babasına tavsiye etmesinin illetidir (gerekçesidir); yani "çünkü onun gibisi ücretle tutulacak kimsedir" demektir. Kız, umum ifade etmesi ve hakikate istisnasız mutabık olması sebebiyle darb-ı mesel haline gelmiş kapsamlı bir söz söylemiştir. { الْقَوِيُّ الْأَمِينُ } lafzındaki lâm (ال) ile yapılan tarif cins içindir ve bununla umum kastedilmiştir. Hitap ise