مَنِ اسْتَأْجَرْتَ مُوَجَّهٌ إِلَى شُعَيْبٍ، وَصَالِحٌ لِأَنْ يَعُمَّ كُلَّ مَنْ يَصْلُحُ لِلْخِطَابِ لِتَتِمَّ صَلَاحِيَّةُ هَذَا الْكَلَامِ لِأَنْ يُرْسَلَ مَثَلًا. فَالتَّقْدِيرُ: مَنِ اسْتَأْجَرَ الْمُسْتَأْجِرُ. ومَنِ مَوْصُولَةٌ فِي مَعْنَى الْمُعَرَّفِ بِلَامِ الْجِنْسِ إِذْ لَا يُرَادُ بِالصِّلَةِ هُنَا وَصْفُ خَاصٍّ بِمُعَيَّنٍ.
{ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ } ifadesinde Şuayb'a yöneliktir ve bu sözün darb-ı mesel olmaya elverişliliğinin tamamlanması için hitaba ehil olan herkesi kapsayacak niteliktedir. Takdiri şöyledir: "Ücretle tutan kimsenin ücretle tuttuğu kişi". { مَن } ise cins lâmı ile belirlenmiş (marife) kelime manasında bir ism-i mevsûldür; zira buradaki sıla ile muayyen bir kimseye has bir niteleme kastedilmemiştir.
وَجَعْلُ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ مُسْنَدًا إِلَيْهِ بِجَعْلِهِ اسْمًا لِأَنَّ جَعْلَ الْقَوِيُّ
{ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ } lafzının [inne'nin] ismi kılınarak müsnedün ileyh yapılması; { الْقَوِيُّ الْأَمِينُ } lafzının müsnedün ileyh olması sahih olmakla birlikte,
الْأَمِينُ خَبَرًا مَعَ صِحَّةِ جَعْلِ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ هُوَ الْمُسْنَدَ إِلَيْهِ فَإِنَّهُمَا مُتَسَاوِيَانِ فِي الْمَعْرِفَةِ مِنْ حَيْثُ إِنَّ الْمُرَادَ بِالتَّعْرِيفِ فِي الْمَوْصُولِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ خَيْرَ، وَفِي الْمُعَرَّفِ بِاللَّامِ هُنَا الْعُمُومُ فِي كِلَيْهِمَا، فَأُوثِرَ بِالتَّقْدِيمِ فِي جُزْأَيِ الْجُمْلَةِ مَا هُوَ أَهَمُّ وَأَوْلَى بِالْعِنَايَةِ وَهُوَ خَيْرُ أَجِيرٍ، لِأَنَّ الْجُمْلَةَ سِيقَتْ مَسَاقَ التَّعْلِيلِ لِجُمْلَةِ اسْتَأْجِرْهُ فَوَصْفُ الْأَجِيرِ أَهَمُّ فِي مَقَامِ تَعْلِيلِهَا وَنَفْسُ السَّامِعِ أَشَدُّ تَرَقُّبًا لِحَالِهِ.
{ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ } lafzının haber yapılması sebebiyledir. Zira her ikisi de marifelik bakımından eşittir; şöyle ki, { خَيْرَ } kelimesinin muzafun ileyhi olan mevsûldeki tarif ile buradaki harf-i tarifli kelimedeki tarifin her ikisinde de kastedilen umumdur. Bu yüzden cümlenin iki ögesinden daha önemli ve özene daha layık olanı, yani "en hayırlı işçi" öne geçirilmiştir. Çünkü bu cümle, { اسْتَأْجِرْهُ } cümlesinin gerekçesi olarak sevk edilmiştir; dolayısıyla işçinin niteliği bu gerekçelendirme makamında daha önemlidir ve dinleyicinin nefsi onun durumunu öğrenmeyi daha çok beklemektedir.
وَمَجِيءُ هَذَا الْعُمُومِ عَقِبَ الْحَدِيثِ عَنْ شَخْصٍ مُعَيَّنٍ يُؤْذِنُ بِأَنَّ الْمُتَحَدَّثَ عَنْهُ مِمَّنْ يَشْمَلُهُ ذَلِكَ الْعُمُومُ فَكَانَ ذَلِكَ مُصَادِفًا الْمَحَزَّ مِنَ الْبَلَاغَةِ إِذْ صَارَ إِثْبَاتُ الْأَمَانَةِ وَالْقُوَّةِ لِهَذَا الْمُتَحَدَّثِ عَنْهُ إِثْبَاتًا لِلْحُكْمِ بِدَلِيلٍ. فَتَقْدِيرُ مَعْنَى الْكَلَامِ: اسْتَأْجِرْهُ فَهُوَ قَوِيٌّ أَمِينٌ وَإِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرَ مُسْتَأْجِرٌ الْقَوِيُّ الْأَمِينُ. فَكَانَتِ الْجُمْلَةُ مُشْتَمِلَةً عَلَى خُصُوصِيَّةِ تَقْدِيمِ الْأَهَمِّ وَعَلَى إِيجَازِ الْحَذْفِ وَعَلَى الْمَذْهَبِ الْكَلَامِيِّ، وَبِذَلِكَ اسْتَوْفَتْ غَايَةَ مُقْتَضَى الْحَالِ فَكَانَتْ بَالِغَةً حَدَّ الْإِعْجَازِ.
Bu umumun belirli bir şahıstan bahsedildikten hemen sonra gelmesi, hakkında konuşulan şahsın bu umumun kapsamına girenlerden olduğunu bildirir. Dolayısıyla bu, belagatin tam can damarına isabet etmiştir; zira hakkında konuşulan bu kimse için emanet ve kuvvetin ispat edilmesi, hükmün deliliyle ispat edilmesi haline gelmiştir. Sözün takdiri manası şöyledir: "Onu ücretle tut, çünkü o güçlüdür, güvenilirdir; ve şüphesiz bir işverenin ücretle tuttuğu kimselerin en hayırlısı o güçlü ve güvenilir olandır." Böylece cümle; en önemli olanı öne alma hususiyetini, hazif icazını ve mezheb-i kelâmîyi ihtiva etmiş; bu sayede muktezâ-yı hâlin gayesini eksiksiz karşılayarak mucize derecesine ulaşmıştır.
وَعَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ قَالَ «أَشْكُو إِلَى اللَّهِ ضَعْفَ الْأَمِينِ وَخِيَانَةَ الْقَوِيِّ» . يُرِيدُ:
Ömer b. el-Hattâb'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Güvenilir kimsenin zayıflığını, güçlü kimsenin de hıyanetini Allah'a şikâyet ederim.» Şunu kastetmektedir:
أَسْأَلُهُ أَنْ يُؤَيِّدَنِي بِقَوِيٍّ أَمِينٍ أَسْتَعِينُ بِهِ.
Kendisinden yardım alacağım güçlü ve güvenilir biriyle beni desteklemesini O'ndan dilerim.
وَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ هاتَيْنِ إِلَى الْمَرْأَتَيْنِ اللَّتَيْنِ سَقَى لَهُمَا إِنْ كَانَتَا حَاضِرَتَيْنِ مَعًا دُونَ غَيْرِهِمَا مِنْ بَنَاتِ شُعَيْبٍ لِتَعَلُّقِ الْقَضِيَّةِ بِشَأْنِهِمَا، أَوْ تَكُونُ الْإِشَارَةُ إِلَيْهِمَا لِحُضُورِهِمَا فِي ذِهْنِ مُوسَى بِاعْتِبَارِ قُرْبِ عَهْدِهِ بِالسَّقْيِ لَهُمَا إِنْ كَانَتِ الْأُخْرَى غَائِبَةً حِينَئِذٍ.
{ هاتَيْنِ } kavlindeki işaret, eğer Şuayb'ın diğer kızları hariç [sadece] o ikisi birlikte hazır bulunuyor idiyseler, meselenin o ikisinin durumuna taalluk etmesi sebebiyle kendileri için su çekilen o iki kadına yöneliktir. Yahut eğer o sırada diğeri orada yok idiyse, Musa'nın onlara su çekme hadisesinin yakınlığı itibariyle zihninde hazır bulunmaları sebebiyle ikisine yönelik bir işarettir.
وَفِيهِ جَوَازُ عَرْضِ الرَّجُلِ مَوْلَاتِهِ عَلَى مَنْ يَتَزَوَّجُهَا رَغْبَةً فِي صَلَاحِهِ. وَجَعَلَ لِمُوسَى اخْتِيَارَ إِحْدَاهُمَا لِأَنَّهُ قَدْ عَرَفَهَا وَكَانَتِ الَّتِي اخْتَارَهَا مُوسَى (صَفُّورَةَ) وَهِيَ الصُّغْرَى كَمَا جَاءَ فِي رِوَايَةِ أَبِي ذَرٍّ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ. وَإِنَّمَا اخْتَارَهَا دُونَ أُخْتِهَا لِأَنَّهَا الَّتِي عَرَفَ أَخْلَاقَهَا بِاسْتِحْيَائِهَا وَكَلَامِهَا فَكَانَ ذَلِكَ تَرْجِيحًا لَهَا عِنْدَهُ.
Bu ayette, bir kimsenin velayeti altındaki kadını, salahına rağbet ettiği bir kimseye evlenmesi için teklif etmesinin caiz olduğuna delil vardır. [Şuayb], Musa'ya ikisinden birini seçme imkânı vermiştir; çünkü Musa onları tanımıştı. Musa'nın seçtiği kız, Ebû Zer'in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayetinde geldiği üzere küçük olan (Safûra) idi. Onu kız kardeşine tercih edip seçmesinin sebebi; hayâsı ve konuşmasıyla ahlakını bildiği kızın o olmasıdır; dolayısıyla bu durum onun nezdinde o kızı tercih sebebi kılmıştır.
وَكَانَ هَذَا التَّخْيِيرُ قَبْلَ انْعِقَادِ النِّكَاحِ، فَلَيْسَ فِيهِ جَهْلُ الْمَعْقُودِ عَلَيْهَا.
Bu muhayyerlik nikâh akdi kurulmadan önce idi; binaenaleyh bunda nikâhlanan kadının belirsiz olması söz konusu değildir.
وَقَوْلُهُ عَلى أَنْ تَأْجُرَنِي ثَمانِيَ حِجَجٍ حَرْفُ عَلى مَنْ صِيَغِ الشَّرْطِ فِي الْعُقُودِ.
{ عَلى أَنْ تَأْجُرَنِي ثَمانِيَ حِجَجٍ } kavlinde geçen { عَلى } harfi, akitlerde şart sıygalarındandır.
وتَأْجُرَنِي مُضَارِعُ أَجَرَهُ مِثْلُ نَصَرَهُ إِذَا كَانَ أَجِيرًا لَهُ. وَالْحِجَجُ: اسْمٌ
{ تَأْجُرَنِي } lafzı, [bir kimseye] ücretli işçi olduğunda kullanılan ve babı { نَصَرَ } gibi olan { أَجَرَهُ } fiilinin muzarisidir. Hicec (الْحِجَجُ) ise
جَمْعُ حِجَّةٍ بِكَسْرِ الْحَاءِ وَهِيَ السَّنَةُ، مُشْتَقَّةٌ مِنِ اسْمِ الْحَجِّ لِأَنَّ الْحَجَّ يَقَعُ كُلَّ سَنَةٍ وَمَوْسِمُ الْحَجِّ يَقَعُ فِي آخِرِ شَهْرٍ مِنَ السَّنَةِ الْعَرَبِيَّةِ.
Hâ (ح) harfinin kesresiyle hicce (حِجَّةٍ) kelimesinin çoğuludur ve "yıl" demektir; hac (الْحَجِّ) isminden türetilmiştir. Çünkü hac her yıl vuku bulur ve hac mevsimi Arap yılının son ayında yer alır.
وَالْتِزَامُ جَعْلِ تَزْوِيجِهِ مَشْرُوطًا بِعَقْدِ الْإِجَارَةِ بَيْنَهُمَا عَرْضٌ مِنْهُ عَلَى مُوسَى وَلَيْسَ بِعَقْدِ نِكَاحٍ وَلَا إِجَارَةٍ حَتَّى يَرْضَى مُوسَى. وَفِي هَذَا الْعَرْضِ دَلِيلٌ لِمَسْأَلَةِ جَمْعِ عَقْدِ النِّكَاحِ مَعَ عَقْدِ الْإِجَارَةِ. وَالْمَسْأَلَةُ أَصْلُهَا مِنَ السُّنَّةِ حَدِيثُ الْمَرْأَةِ الَّتِي عَرَضَتْ نَفْسَهَا عَلَى النَّبِيءِ ﷺ فَلَمْ يَتَزَوَّجْهَا وَزَوَّجَهَا مِنْ رَجُلٍ كَانَ حَاضِرًا مَجْلِسَهُ وَلَمْ يَكُنْ عِنْدَهُ مَا يُصْدِقُهَا فَزَوَّجَهُ إِيَّاهَا بِمَا مَعَهُ مِنَ الْقُرْآنِ، أَيْ عَلَى أَنْ يُعَلِّمَهَا إِيَّاهُ.
Evlendirme yükümlülüğünü aralarındaki icâre akdine şart kılmak, Musa rıza gösterene kadar [Şuayb] tarafından Musa'ya yapılmış bir tekliftir; bizzat bir nikâh veya icâre akdi değildir. Bu teklifte, nikâh akdi ile icâre akdini birleştirme meselesine dair bir delil vardır. Meselenin sünnetteki aslı ise, kendisini Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hibe eden kadının hadisidir; [Allah Resûlü] onunla evlenmemiş ve onu meclisinde hazır bulunan bir adamla evlendirmiştir. Adamın kıza mehir olarak vereceği bir şeyi bulunmayınca da onu adamın ezberinde bulunan Kur'an karşılığında, yani Kur'an'ı kıza öğretmesi şartıyla onunla evlendirmiştir.
وَالْمَشْهُورُ مِنْ مَذْهَبِ مَالِكٍ أَنَّ الشَّرْطَ الْمُقَارِنَ لِعَقْدِ النِّكَاحِ إِنْ كَانَ مِمَّا يُنَافِي عَقْدَ النِّكَاحِ فَهُوَ بَاطِلٌ وَيُفْسَخُ النِّكَاحُ قَبْلَ الْبِنَاءِ وَيَثْبُتُ بَعْدَهُ بِصَدَاقِ الْمِثْلِ. وَأَمَّا غَيْرُ الْمُنَافِي لِعَقْدِ النِّكَاحِ فَلَا يُفْسَخُ النِّكَاحُ لِأَجْلِهِ وَلَكِنْ يُلْغَى الشَّرْطُ. وَعَنْ مَالِكٍ أَيْضًا: تُكْرَهُ الشُّرُوطُ كُلُّهَا ابْتِدَاءً فَإِنْ وَقَعَ مَضَى. وَقَالَ أَشْهَبُ وَأَصْبَغُ: الشَّرْطُ جَائِزٌ وَاخْتَارَهُ أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ وَهُوَ الْحَقُّ لِلْآيَةِ،
Mâlik'in mezhebinde meşhur olan görüşe göre, nikâh akdine bitişik olan şart şayet nikâh akdine aykırı düşen bir şey ise batıldır; zifaftan önce nikâh feshedilir, zifaftan sonra ise mehr-i misil ile sabit kalır. Nikâh akdine aykırı olmayan şarta gelince, onun sebebiyle nikâh feshedilmez fakat şart lağvedilir. Yine Mâlik'ten rivayet edildiğine göre: Şartların tamamı başlangıçta mekruhtur, ancak vuku bulursa geçerli olur. Eşheb ve Asbağ ise "Şart caizdir" demiştir; Ebû Bekir b. el-Arabî de bu görüşü tercih etmiştir ve ayet sebebiyle hak olan da budur;
وَلِقَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ «أَحَقُّ الشُّرُوطِ أَنْ يُوَفَّى بِهِ مَا اسْتَحْلَلْتُمْ عَلَيْهِ الْفُرُوجَ»
Ayrıca Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in «Yerine getirilmeye en layık olan şartlar, kendisiyle kadınların helal kılındığı şartlardır» buyurması sebebiyledir.
. وَظَاهِرُ الْآيَةِ أَيْضًا أَنَّ الْإِجَارَةَ الْمَذْكُورَةَ جُعِلَتْ مَهْرًا لِلْبِنْتِ. وَيُحْتَمَلُ أَنَّ الْمَشْرُوطَ الْتِزَامُ الْإِجَارَةِ لَا غَيْرُ، وَأَمَّا الْمَهْرُ فَتَابِعٌ لِمَا يُعْتَبَرُ فِي شَرْعِهِمْ رُكْنًا فِي النِّكَاحِ، وَالشَّرَائِعُ قَدْ تَخْتَلِفُ فِي مَعَانِي الْمَاهِيَّاتِ الشَّرْعِيَّةِ. وَإِذَا أَخَذْنَا بِظَاهِرِ الْآيَةِ كَانَتْ دَالَّةً عَلَى أَنَّهُمَا جَعَلَا الْمَهْرَ مَنَافِعَ إِجَارَةِ الزَّوْجِ لِشُعَيْبٍ فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ بِرِضَاهَا لِأَنَّهَا سَمِعَتْ وَسَكَتَتْ بِنَاءً عَلَى عَوَائِدَ مَرْعِيَّةٍ عِنْدَهُمْ بِأَنْ يَنْتَفِعَ بِتِلْكَ الْمَنَافِعِ أَبُوهَا.
Ayetin zahiri aynı zamanda söz konusu icârenin kız için mehir kılındığını göstermektedir. Şart koşulan şeyin yalnızca icâre yükümlülüğü olması da muhtemeldir; mehre gelince o, kendi şeriatlerinde nikâhta rükün sayılan şeye tâbidir. Şeriatler ise şer'î mahiyetlerin anlamlarında farklılık gösterebilir. Ayetin zahirini esas aldığımızda bu, ikisinin kocanın Şuayb'a olan hizmet menfaatlerini mehir kıldıklarına delalet eder. Bunun kızın rızasıyla olması muhtemeldir; zira aralarında geçerli olan âdetlere dayanarak babasının bu menfaatlerden yararlanacağını işitmiş ve susmuştur.
وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ لِوَلِيِّ الْمَرْأَةِ بِالْأَصَالَةِ إِنْ كَانَ هُوَ الْمُسْتَحِقَّ لِلْمَهْرِ فِي تِلْكَ الشَّرِيعَةِ، فَإِنَّ عَوَائِدَ الْأُمَمِ مُخْتَلِفَةٌ فِي تَزْوِيجِ وَلَايَاهُمْ. وَإِذْ قَدْ كَانَ فِي الْآيَةِ إِجْمَالٌ لَمْ تَكُنْ كَافِيَةً فِي الِاحْتِجَاجِ عَلَى جَوَازِ جَعْلِ مَهْرِ الْمَرْأَةِ مَنَافِعَ مِنْ إِجَارَةِ زَوْجِهَا فَيَرْجِعُ النَّظَرُ فِي صِحَّةِ جَعْلِ الْمَهْرِ إِجَارَةً إِلَى التَّخْرِيجِ عَلَى قَوَاعِدِ الشَّرِيعَةِ وَالدُّخُولِ تَحْتَ عُمُومِ مَعْنَى الْمَهْرِ، فَإِنَّ مَنَافِعَ الْإِجَارَةِ ذَاتُ قِيمَةٍ فَلَا مَانِعَ مِنْ أَنْ تُجْعَلَ مَهْرًا.
Eğer o şeriatte mehre hak kazanan veli idiyse, mehre kadının velisinin bizzat kendisinin hak sahibi olması da muhtemeldir; zira velayetleri altındakileri evlendirme konusunda milletlerin âdetleri farklılık gösterir. Ayette bir kapalılık (icmâl) bulunduğundan, kadının mehrini kocasının icâresinden doğan menfaatler kılmanın caiz olduğuna delil getirme hususunda tek başına yeterli olmamıştır. Dolayısıyla mehrin icâre yapılmasının sıhhati konusundaki değerlendirme, İslam şeriatinin kurallarına dayandırmaya ve mehrin umumi manası altına sokmaya dayanır. Nitekim icâre menfaatleri maddi bir değere sahiptir; dolayısıyla mehir kılınmasına bir engel yoktur.
وَالتَّحْقِيقُ مِنْ مَذْهَبِ مَالِكٍ أَنَّهُ مَكْرُوهٌ وَيَمْضِي. وَأَجَازَهُ الشَّافِعِيُّ وَعَبْدُ الْمَلِكِ بْنُ
Mâlik'in mezhebinden yapılan tahkike göre bu mekruhtur fakat geçerlidir. Şâfiî ve Mâlikîlerden Abdülmelik b.
حَبِيبٍ مِنَ الْمَالِكِيَّةِ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا يَجُوزُ جَعْلُ الْمَهْرِ مَنَافِعَ حُرٍّ وَيَجُوزُ كَوْنُهُ مَنَافِعَ عَبْدٍ. وَلَمْ يَرَ فِي الْآيَةِ دَلِيلًا لِأَنَّهَا تَحْتَمِلُ عِنْدَهُ أَنْ يَكُونَ النِّكَاحُ مُسْتَوْفِيًا شُرُوطَهُ فَوَقَعَ الْإِجْمَالُ فِيهَا. وَوَافَقَهُ ابْنُ الْقَاسِمِ مِنْ أَصْحَابِ مَالِكٍ.
Habîb ise buna cevaz vermiştir. Ebû Hanîfe şöyle demiştir: Mehrin hür bir insanın menfaati kılınması caiz değildir; kölenin menfaati olması ise caizdir. O, ayette bir delil görmemiştir; zira ona göre bu nikâhın şartlarını tam olarak taşımış olması muhtemeldir, dolayısıyla ayette kapalılık (icmâl) vuku bulmuştur. Mâlik'in talebelerinden İbnü'l-Kâsım da ona muvafakat etmiştir.
وَإِذْ قَدْ كَانَ حُكْمُ شَرْعِ مَنْ قَبْلَنَا مُخْتَلِفًا فِي جَعْلِهِ شَرْعًا لَنَا كَانَ حُجَّةً مُخْتَلَفًا فِيهَا بَيْنَ عُلَمَاءِ أُصُولِ الْفِقْهِ فَزَادَهَا ضَعْفًا فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْإِجْمَالُ الَّذِي تَطَرَّقَهَا فَوَجَبَ الرُّجُوعُ إِلَى أَدِلَّةٍ أُخْرَى مِنْ شَرِيعَةِ الْإِسْلَامِ. وَدَلِيلُ الْجَوَازِ دَاخِلٌ تَحْتَ عُمُومِ مَعْنَى الْمَهْرِ. فَإِنْ كَانَتِ الْمَنَافِعُ الْمَجْعُولَةُ مَهْرًا حَاصِلَةً قَبْلَ الْبِنَاءِ فَالْأَمْرُ ظَاهِرٌ، وَإِنْ كَانَ بَعْضُهَا أَوْ جَمِيعُهَا لَا يَتَحَقَّقُ إِلَّا بَعْدَ الْبِنَاءِ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ رَجَعَتِ الْمَسْأَلَةُ إِلَى النِّكَاحِ بِمَهْرٍ مُؤَجَّلٍ وَهُوَ مَكْرُوهٌ غَيْرُ بَاطِلٍ. وَإِلَى الْإِجَارَةِ بِعِوَضٍ غَيْرِ قَابِلٍ لِلتَّبْعِيضِ بِتَبْعِيضِ الْعَمَلِ فَإِذَا لَمْ يُتِمَّ الْأَجِيرُ الْعَمَلَ فِي هَذِهِ رَجَعَتْ إِلَى مَسْأَلَةِ عَجْزِ الْعَامِلِ عَنِ الْعَمَلِ بَعْدَ أَنْ قَبَضَ الْأَجْرَ.
Bizden öncekilerin şeriatinin bizim için de şeriat kılınması hususundaki hükmü ihtilaflı olduğundan, fıkıh usulü âlimleri arasında ihtilaflı bir delil olmuştur. Ayete yönelen bu icmâl (kapalılık) ise onun delil olma yönünü bu ayette daha da zayıflatmıştır; binaenaleyh İslam şeriatinden diğer delillere müracaat etmek vacip olmuştur. Cevazın delili ise mehrin umumi manası altına dahildir. Eğer mehir kılınan menfaatler zifaftan önce gerçekleşiyorsa mesele açıktır. Şayet bunların bir kısmı veya tamamı bu ayette olduğu gibi ancak zifaftan sonra gerçekleşecekse, bu mesele vadeli mehirle nikâha döner ki bu da mekruhtur, batıl değildir; ayrıca işin parçalara ayrılmasıyla bedelin parçalara ayrılmasını kabul etmeyen bir icâreye döner. Bu durumda şayet işçi işi tamamlamazsa, mesele ücreti peşin aldıktan sonra işi yapmaktan aciz kalan işçinin durumuna rücu eder.
وَقَدْ
Nitekim
وَرَدَ فِي الصَّحِيحِ وَفِي حَدِيثِ الْمَرْأَةِ الَّتِي وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيءِ ﷺ فَظَهَرَ عَلَيْهِ أَنَّهُ لَمْ يَقْبَلْهَا وَأَنَّ رَجُلًا مِنْ أَصْحَابِهِ قَالَ لَهُ: إِنْ لَمْ تَكُنْ لَكَ بِهَا حَاجَةٌ فَزَوِّجْنِيهَا. قَالَ: هَلْ عِنْدَكَ مَا تُصْدِقُهَا؟ إِلَى أَنْ قَالَ لَهُ ﷺ «الْتَمَسَ وَلَوْ خَاتَمًا مِنْ حَدِيدٍ» قَالَ: مَا عِنْدِي وَلَا خَاتَمٌ مِنْ حَدِيدٍ، وَأَنَّ النَّبِيءَ ﷺ قَالَ لَهُ: مَا مَعَكَ مِنَ الْقُرْآنِ؟ قَالَ: مَعِي سُورَةُ كَذَا وَسُورَةُ كَذَا لِسُوَرٍ سَمَّاهَا. قَالَ لَهُ: قَدْ مَلَّكْتُكَهَا بِمَا مَعَكَ مِنَ الْقُرْآنِ
Sahih'te ve kendisini Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hibe eden kadının hadisinde şöyle vârit olmuştur: Peygamber'in kadını kabul etmediği zahir olunca ashabından bir adam ona: "Eğer ona bir ihtiyacın yoksa onu benimle evlendir" dedi. [Resûlullah]: «Ona mehir olarak vereceğin bir şeyin var mı?» buyurdu. Hadisin devamında ona sallallâhu aleyhi ve sellem: «Demirden bir yüzük bile olsa ara [bul]» buyurdu. Adam: "Yanımda demirden bir yüzük bile yok" dedi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: «Ezberinde Kur'an'dan ne var?» buyurdu. Adam, ismini saydığı sureleri kastederek: "Falan ve falan sureler ezberimdedir" dedi. Ona: «Ezberindeki Kur'an karşılığında onu sana nikâhladım» buyurdu.
. وَفِي رِوَايَةٍ أَنَّ النَّبِيءَ أَمَرَهُ أَنْ يُعَلِّمَهَا عِشْرِينَ آيَةً مِمَّا مَعَهُ مِنَ الْقُرْآنِ وَتَكُونُ امْرَأَتَهُ. فَإِنْ صَحَّتْ هَذِهِ الزِّيَادَةُ كَانَ الْحَدِيثُ جَارِيًا عَلَى وَفْقِ مَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَكَانَ حُجَّةً لِصِحَّةِ جَعْلِ الصَّدَاقِ إِجَارَةً عَلَى عَمَلٍ، وَإِنْ لَمْ تَصِحَّ كَمَا هُوَ الْمَشْهُورُ فِي كُتُبِ الصَّحِيحِ فَالْقِصَّةُ خُصُوصِيَّةٌ يُقْتَصَرُ عَلَى مَوْرِدِهَا.
Bir rivayette ise Peygamber'in adama, kadına ezberindeki Kur'an'dan yirmi ayet öğretmesini ve onun eşi olmasını emrettiği yer almaktadır. Eğer bu ziyade sahih ise hadis, bu ayette geçen duruma uygun şekilde cereyan etmiş olur ve mehirin bir iş üzerine icâre yapılmasının sıhhatine delil teşkil eder. Şayet Sahih kitaplarında meşhur olduğu üzere sahih değilse, bu kıssa sadece kendi vuku bulduğu hadiseyle sınırlı özel bir durum (hususiyyet) olur.
وَلَمْ يَقَعِ التَّعَرُّضُ فِي الْآيَةِ لِلْعَمَلِ الْمُسْتَأْجَرِ عَلَيْهِ. وَوَرَدَ فِي سِفْرِ الْخُرُوجِ أَنَّهُ رَعَى غَنَمَ يَثْرُونَ (وَهُوَ شُعَيْبٌ) ، وَلَا غَرَضَ لِلْقُرْآنِ فِي بَيَانِ ذَلِكَ. وَلَمْ يَقَعِ التَّعَرُّضُ إِلَى الْأَجْرِ وَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّ الظَّاهِرَ أَنَّهُ إِنْكَاحُهُ الْبِنْتَ فَإِذَا لَمْ نَأْخُذْ بِهَذَا الظَّاهِرِ كَانَتِ الْآيَةُ غَيْرَ مُتَعَرِّضَةٍ لِلْأَجْرِ إِذْ لَا غَرَضَ فِيهِ مِنْ سَوْقِ الْقِصَّةِ فَيَكُونُ جَارِيًا عَلَى مَا هُوَ مُتَعَارَفٌ عِنْدَهُمْ فِي أُجُورِ الْأَعْمَالِ وَكَانَتْ لِلْقَبَائِلِ عَوَائِدُ فِي ذَلِكَ.
Ayette kendisi için ücretle tutulan işe değinilmemiştir. Çıkış Kitabı'nda onun Yetro'nun (ki o Şuayb'dır) koyunlarını güttüğü vârit olmuştur; fakat Kur'an'ın bunu beyan etmede bir gayesi yoktur. Ücrete de değinilmemiştir. Sen zaten anladın ki zahir olan, [ücretin] kızı onunla evlendirmesi olduğudur. Şayet bu zahiri esas almazsak ayet ücretten bahsetmemiş olur; zira kıssanın sevk edilişinde bunda bir gaye yoktur. Bu durumda [ücret], işlerin ücretleri konusunda aralarında örfleşmiş olan duruma göre cereyan eder; kabilelerin de bu hususta belirli âdetleri bulunmaktaydı.
وَقَدْ أَدْرَكْتُ
Ben yetiştim
مُنْذُ أَوَّلِ هَذَا الْقَرْنِ الرَّابِعَ عَشَرَ أَنَّ رَاعِيَ الْغَنَمِ لَهُ فِي كُلِّ عَامٍ قَمِيصٌ وَحِذَاءٌ يُسَمَّى (بَلْغَةً) وَنَحْوُ ذَلِكَ لَا أَضْبُطُهُ الْآنَ.
bu on dördüncü yüzyılın başından itibaren koyun çobanına her yıl bir gömlek ve (belga) denen bir ayakkabı ile şu an tam hatırlayamadığım benzeri şeylerin verildiğine [şahit oldum].
وَقَوْلُهُ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْراً فَمِنْ عِنْدِكَ جَعَلَ ذَلِكَ إِلَى مُوسَى تَفَضُّلًا مِنْهُ أَنِ اخْتَارَهُ وَوَكَّلَهُ إِلَى مَا تَكُونُ عَلَيْهِ حَالُهُ فِي مُنْتَهَى الْحِجَجِ الثَّمَانِ مِنْ رَغْبَةٍ فِي الزِّيَادَةِ.
{ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْراً فَمِنْ عِنْدِكَ } kavliyle [Şuayb], eğer bunu seçerse kendisinden bir lütuf olmak üzere bunu Musa'nın isteğine bırakmış ve sekiz yılın hitamında fazlasını arzulayıp arzulamayacağı hususunda onu kendi haline havale etmiştir.
وَ (مِنْ) ابْتِدَائِيَّةٌ. وَ (عِنْدَ) مُسْتَعْمَلَةٌ فِي الذَّاتِ وَالنَّفْسِ مَجَازًا، وَالْمَجْرُورُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، وَالتَّقْدِيرُ: فَإِتْمَامُ الْعَشْرِ مِنْ نَفْسِكَ، أَيْ لَا مِنِّي، يَعْنِي: أَنَّ الْإِتْمَامَ لَيْسَ دَاخِلًا فِي الْعُقْدَةِ الَّتِي هِيَ مِنَ الْجَانِبَيْنِ فَكَانَ مَفْهُومُ الظَّرْفِ مُعْتَبَرًا هُنَا.
{ مِنْ } ibtidaîyedir (başlangıç bildirir). { عِنْدَ } lafzı ise mecazen zât ve nefis hakkında kullanılmıştır. Câr ve mecrûr hazfedilmiş bir mübtedanın haberidir; takdiri şöyledir: "On yılı tamamlamak senin kendi isteğindendir", yani benden kaynaklanan [bir zorunluluk] değildir. Demek istiyor ki: [Yılı] tamamlama, her iki tarafın karşılıklı bağlandığı akde dahil değildir. Dolayısıyla burada zarfın mefhumu muteber olmuştur.
وَاحْتَجَّ مَالِكٌ بِقَوْلِهِ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ هاتَيْنِ عَلَى أَنَّ لِلْأَبِ إِنْكَاحَ ابْنَتِهِ الْبِكْرِ بِدُونِ إِذْنِهَا وَهُوَ أَخْذٌ بِظَاهِرِهَا إِذْ لَمْ يَتَعَرَّضْ لِاسْتِئْذَانِهَا. وَلِمَنْ يَمْنَعُ ذَلِكَ أَنْ يَقُولَ: إِنَّ عَدَمَ التَّعَرُّضِ لَهُ لَا يَقْتَضِي عَدَمَ وُقُوعِهِ.
Mâlik, babanın bakire kızını onun izni olmaksızın evlendirebileceğine dair { إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ هاتَيْنِ } kavlini delil getirmiştir; zira kızın izninin alınmasına değinilmediği için bu, lafzın zahirini esas almaktır. Bunu engelleyen kimsenin ise şöyle deme hakkı vardır: İznin zikredilmemiş olması, onun vuku bulmadığını iktiza etmez.
وَقَوْلُهُ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ يُرِيدُ الصَّالِحِينَ بِالنَّاسِ فِي حُسْنِ الْمُعَامَلَةِ وَلِينِ الْجَانِبِ. قَصَدَ بِذَلِكَ تَعْرِيفَ خُلُقِهِ لِصَاحِبِهِ، وَلَيْسَ هَذَا مِنْ تَزْكِيَةِ النَّفْسِ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ لِأَنَّ الْمَنْهِيَّ عَنْهُ مَا قَصَدَ بِهِ قَائِلُهُ الْفَخْرَ وَالتَّمَدُّحَ، فَأَمَّا مَا كَانَ لغَرَض فِي الدِّينِ أَوِ الْمُعَامَلَةِ فَذَلِكَ حَاصِلٌ لِدَاعٍ حَسَنٍ كَمَا قَالَ يُوسُفُ اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ [يُوسُف: ٥٥] .
{ سَتَجِدُنِي إِنْ شاءَ اللَّهُ مِنَ الصَّالِحِينَ } kavliyle insanlara güzel muamelede bulunma ve yumuşak huylu olma hususunda salih olanları kastetmiştir. Bununla arkadaşına ahlakını tanıtmayı hedeflemiştir; bu durum yasaklanan tezkiye-i nefis (kendini övme) kabilinden değildir. Çünkü yasaklanan, söyleyenin övünme ve methiyeyi hedeflediği şeydir. Dine veya muameleye dair bir gaye için olanına gelince, bu güzel bir sebeple vuku bulmuştur; nitekim Yûsuf da { اجْعَلْنِي عَلى خَزائِنِ الْأَرْضِ إِنِّي حَفِيظٌ عَلِيمٌ } “Beni yeryüzünün hazinelerine tayin et; çünkü ben hakkıyla koruyan ve iyi bilenim” [Yûsuf: 55] demiştir.
وأَشُقَّ عَلَيْكَ مَعْنَاهُ: أَكُونَ شَاقًّا عَلَيْكَ، أَيْ مُكَلِّفَكَ مَشَقَّةً، وَالْمَشَقَّةُ: الْعُسْرُ وَالتَّعَبُ وَالصُّعُوبَةُ فِي الْعَمَلِ. وَالْأَصْلُ أَنْ يُوصَفَ بِالشَّاقِّ الْعَمَلُ الْمُتْعِبُ فَإِسْنَادُ أَشُقَّ إِلَى ذَاتِهِ إِسْنَادٌ مَجَازِيٌّ لِأَنَّهُ سَبَبُ الْمَشَقَّةِ، أَيْ مَا أُرِيدُ أَنْ أَشْتَرِطَ عَلَيْكَ مَا فِيهِ مَشَقَّتُكَ. وَهَذَا مِنَ السَّمَاحَةِ الْوَارِدِ فِيهَا حَدِيثُ: «رَحِمَ اللَّهُ امْرَأً سَمْحًا إِذَا بَاعَ، سَمَحًا إِذَا اشْتَرَى..» .
{ أَشُقَّ عَلَيْكَ } ifadesinin manası: "Sana zorluk çıkaran, yani sana meşakkat yükleyen biri olmak"tır. Meşakkat; işte zahmet, yorgunluk ve güçlük demektir. Asıl olan, yorucu işin meşakkatli olarak nitelenmesidir; dolayısıyla { أَشُقَّ } fiilinin bizzat zâtına isnat edilmesi mecazî bir isnattır, çünkü kendisi meşakkatin sebebidir. Yani "sana meşakkat verecek şeyi şart koşmak istemem" demektir. Bu, hakkında «Satarken müsamahakâr, alırken müsamahakâr olan kimseye Allah rahmet eylesin..» hadisi vârit olan müsamahakârlıktandır.
وَجُمْلَةُ قالَ ذلِكَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ حِكَايَةٌ لِجَوَابِ مُوسَى عَنْ كَلَامِ شُعَيْبٍ. وَاسْمُ الْإِشَارَةِ إِلَى الْمَذْكُورِ وَهُوَ أَنْ تَأْجُرَنِي ثَمانِيَ حِجَجٍ إِلَى آخِرِهِ. وَهَذَا قَبُولُ مُوسَى لِمَا أَوْجَبَهُ شُعَيْبٌ وَبِهِ تَمَّ التَّعَاقُدُ عَلَى النِّكَاحِ وَعَلَى الْإِجَارَةِ، أَيِ الْأَمْرُ عَلَى مَا شَرَطْتَ عَلَيَّ وَعَلَيْكَ. وَأَطْلَقَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ مَجَازًا فِي مَعْنَى الثُّبُوتِ وَاللُّزُومِ وَالِارْتِبَاطِ، أَيْ كُلٌّ فِيمَا هُوَ مِنْ عَمَلِهِ.
{ قالَ ذلِكَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ } cümlesi, Musa'nın Şuayb'ın sözüne verdiği cevabın hikayesidir. İşaret ismi, zikredilen { أَنْ تَأْجُرَنِي ثَمانِيَ حِجَجٍ } ve devamına işaret etmektedir. Bu, Şuayb'ın şart koştuğu şeyi Musa'nın kabul etmesidir ve bununla nikâh ile icâre üzerindeki akitleşme tamamlanmıştır; yani "iş, bana ve sana şart koştuğun şekildedir" demektir. { بَيْنِي وَبَيْنَكَ } ifadesi sübût, lüzum ve bağlılık manasında mecazen mutlak bırakılmıştır; yani "her biri kendi üzerine düşen iştedir" demektir.
وَ (أَيَّمَا) مَنْصُوبٌ بِ قَضَيْتُ. وَ (أَيَّ) اسْمٌ مَوْصُولٌ مُبْهَمٌ مِثْلُ (مَا) . وَزِيدَتْ بَعْدَهَا (مَا) لِلتَّأْكِيدِ لِيَصِيرَ الْمَوْصُولُ شَبِيهًا بِأَسْمَاءِ الشَّرْطِ لِأَنَّ تَأْكِيدَ مَا فِي اسْمِ الْمَوْصُولِ مِنَ الْإِبْهَامِ يُكْسِبُهُ عُمُومًا فَيُشْبِهُ الشَّرْطَ فَلِذَلِكَ جُعِلَ لَهُ جَوَابٌ كَجَوَابِ الشَّرْطِ. وَالْجُمْلَةُ كُلُّهَا بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ ذلِكَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ لِأَنَّ التَّخْيِيرَ فِي مُنْتَهَى الْأَجَلِ مِمَّا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ التَّعَاقُدُ الْمُفَادُ بِجُمْلَةِ ذلِكَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ.
{ أَيَّمَا } kelimesi { قَضَيْتُ } fiili ile mansubdur. { أَيَّ }, tıpkı { ما } gibi mübhem bir ism-i mevsûldür. Mevsûlün şart isimlerine benzemesi için tekit amacıyla peşine { ما } ziyade kılınmıştır; çünkü ism-i mevsûldeki kapalılığın tekit edilmesi ona umumilik kazandırır ve böylece şarta benzer; bu sebeple tıpkı şartın cevabı gibi ona da bir cevap tayin edilmiştir. Cümlenin tamamı { ذلِكَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ } cümlesinden bedel-i iştimaldir; zira sürenin sonundaki muhayyerlik, { ذلِكَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ } cümlesinin ifade ettiği akitleşmenin ihtiva ettiği hususlardandır.
وَالْعُدْوَانُ بِضَمِّ الْعَيْنِ: الِاعْتِدَاءُ عَلَى الْحَقِّ، أَيْ فَلَا تَعْتَدِي عَلَيَّ. فَنَفَى جِنْسَ الْعُدْوَانِ الَّذِي مِنْهُ عُدْوَانُ مُسْتَأْجِرِهِ. وَاسْتَشْهَدَ مُوسَى عَلَى نَفْسِهِ وَعَلَى شُعَيْبٍ بِشَهَادَةِ اللَّهِ.
Udvân (الْعُدْوَانُ), ayn (ع) harfinin zammesiyle: Hakka tecavüz etmek, yani "bana tecavüzde bulunma" demektir. Böylece kendisini kiralayanın tecavüzünün de dahil olduğu zulüm ve tecavüzün cinsini nefyetmiştir. Musa hem kendi aleyhine hem de Şuayb'ın aleyhine Allah'ın şahitliğini şahit tutmuştur.
وَأَصْلُ الْوَكِيلِ: الَّذِي وُكِّلَ إِلَيْهِ الْأَمْرُ، وَأَرَادَ هُنَا أَنَّهُ وُكِّلَ عَلَى الْوَفَاءِ بِمَا تَعَاقَدَا عَلَيْهِ حَتَّى إِذَا أَخَلَّ أَحَدُهُمَا بِشَيْءٍ كَانَ اللَّهُ مُؤَاخِذَهُ. وَلَمَّا ضُمِّنَ الْوَكِيلُ مَعْنَى الشَّاهِدِ عُدِّيَ بِحَرْفِ عَلَيَّ وَكَانَ حَقُّهُ أَنْ يُعَدَّى بِ (إِلَى) .
Vekîl (الْوَكِيلُ) kelimesinin aslı: Kendisine iş havale edilen kimsedir. Burada ise, ikisinin akitleştikleri şeye vefayı gözetmek üzere havale edildiğini kastetmiştir; öyle ki ikisinden biri bir şeye muhalefet ederse Allah onu muaheze eder (hesaba çeker). Vekil lafzı şahit manasını tazammun ettiğinde { عَلَى } harfiyle müteaddî kılınmıştır; oysa onun hakkı { إِلَى } harfiyle müteaddî kılınmaktı.
وَالْعِبْرَةُ مِنْ سِيَاقَةِ هَذَا الْجُزْءِ مِنَ الْقِصَّةِ الْمُفْتَتَحِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى وَلَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقاءَ مَدْيَنَ إِلَى قَوْلِهِ وَاللَّهُ عَلى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ [الْقَصَص: ٢٢- ٢٨] هُوَ مَا تَضَمَّنَتْهُ مِنْ فَضَائِلِ الْأَعْمَالِ وَمَنَاقِبِ أَهْلِ الْكَمَالِ وَكَيْفَ هَيَّأَ اللَّهُ تَعَالَى مُوسَى لِتَلَقِّي الرِّسَالَةِ بِأَنْ قَلَّبَهُ فِي أَطْوَارِ الْفَضَائِلِ، وَأَعْظَمُهَا مُعَاشَرَةُ رَسُولٍ مِنْ رُسُلِ اللَّهِ وَمُصَاهَرَتُهُ، وَمَا تَتَضَمَّنَهُ مِنْ خِصَالِ الْمُرُوءَةِ وَالْفُتُوَّةِ الَّتِي اسْتَكَنَّتْ فِي نَفْسِهِ مِنْ فِعْلِ الْمَعْرُوفِ، وَإِغَاثَةِ الْمَلْهُوفِ، وَالرَّأْفَةِ بِالضَّعِيفِ، وَالزُّهْدِ، وَالْقَنَاعَةِ، وَشُكْرِ رَبِّهِ عَلَى مَا أَسْدَى إِلَيْهِ، وَمِنَ الْعَفَافِ وَالرَّغْبَةِ فِي عِشْرَةِ الصَّالِحِينَ، وَالْعَمَلِ لَهُمْ، وَالْوَفَاءِ بِالْعَقْدِ، وَالثَّبَاتِ عَلَى الْعَهْدِ حَتَّى كَانَ خَاتِمَةُ ذَلِكَ تَشْرِيفَهُ بِالرِّسَالَةِ وَمَا تَضَمَّنَتْهُ من خِصَال النبوءة الَّتِي أَبْدَاهَا شُعَيْبٌ مِنْ حُبِّ الْقِرَى، وَتَأْمِينِ الْخَائِفِ، وَالرِّفْقِ فِي الْمُعَامَلَةِ، لِيَعْتَبِرَ الْمُشْرِكُونَ بِذَلِكَ إِنْ كَانَ لَهُمُ اعْتِبَارٌ فِي مُقَايَسَةِ تِلْكَ الْأَحْوَالِ بِأَجْنَاسِهَا مِنْ أَحْوَالِ النَّبِيءِ ﷺ فَيَهْتَدُوا إِلَى أَنَّ مَا عَرَفُوهُ بِهِ مِنْ زَكِيِّ الْخِصَالِ قَبْلَ رِسَالَتِهِ وتقويم سيرته، وزكاء سَرِيرَته، وَإِعَانَتِهِ عَلَى نَوَائِبِ الْحق، وتزوجه بِأَفْضَل امْرَأَةٍ مِنْ نِسَاءِ قَوْمِهِ، إِنْ هِيَ إِلَّا خِصَالٌ فَاذَّةٌ فِيهِ بَيْنَ قَوْمِهِ وَإِنْ هِيَ إِلَّا
Kıssanın Allah Teâlâ'nın { وَلَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقاءَ مَدْيَنَ } kavliyle başlayıp { وَاللَّهُ عَلى مَا نَقُولُ وَكِيلٌ } [Kasas: 22-28] kavline kadar uzanan bu kısmının sevk edilişindeki ibret; faziletli amelleri ve kâmil insanların menkıbelerini ihtiva etmesi, Allah Teâlâ'nın Musa'yı fazilet merhalelerinden geçirerek risaleti almaya nasıl hazırladığıdır. Bunların en büyüğü ise Allah'ın elçilerinden bir elçiyle beraber yaşamak ve onunla sıhriyet bağı kurmaktır. Ayrıca Musa'nın nefsinde yerleşmiş olan iyilik yapma, darda kalana yardım etme, zayıfa şefkat gösterme, zühd, kanaat, kendisine ihsan ettiği şeylerden ötürü Rabbine şükretme, iffet, salihlerin meclisine rağbet etme, onlara hizmet etme, akde vefa gösterme ve ahde sebat etme gibi mürüvvet ve fütüvvet hasletlerini ihtiva etmesidir; nihayetinde bunların sonu risaletle şereflendirilmesi olmuştur. Yine Şuayb'ın ziyafet verme sevgisi, korkana emniyet sağlama ve muamelede rıfk gösterme kabilinden sergilediği peygamberlik hasletlerini ihtiva etmesidir. Tâ ki müşrikler, şayet bir ibret alma kabiliyetleri varsa, bu durumları Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in benzer nitelikteki halleriyle kıyaslayarak ibret alsınlar; böylece onun risaletinden önce bildikleri tertemiz hasletleri, doğru sireti, nezih iç âlemi, hak yolundaki zorluklara yardım edişi ve kavminin kadınlarının en faziletlisiyle evlenişi gibi durumların sadece kavmi arasında onda bulunan müstesna hasletler ve ancak
بِوَارِقُ لِانْهِطَالِ سَحَابِ الْوَحْيِ عَلَيْهِ. وَاللَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَل رسالاته وَلِيَأْتَسِيَ الْمُسْلِمُونَ بِالْأُسْوَةِ الْحَسَنَةِ مِنْ أَخْلَاقِ أَهْلِ النبوءة وَالصَّلَاح.
üzerine vahiy bulutunun boşalacağına dair şimşekler olduğunu anlasınlar. Allah elçiliklerini nereye koyacağını en iyi bilendir. Bir de Müslümanlar peygamberlik ve salah ehlinin ahlakından güzel bir numune alıp ittiba etsinler.
[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : آيَة ٢٩]
[Kasas Suresi (28), Âyet 29]
فَلَمَّا قَضى مُوسَى الْأَجَلَ وَسارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِنْ جانِبِ الطُّورِ نَارًا قالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ نَارًا لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْها بِخَبَرٍ أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ (٢٩)
{ فَلَمَّا قَضى مُوسَى الْأَجَلَ وَسارَ بِأَهْلِهِ آنَسَ مِنْ جانِبِ الطُّورِ نَارًا قالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ نَارًا لَعَلِّي آتِيكُمْ مِنْها بِخَبَرٍ أَوْ جَذْوَةٍ مِنَ النَّارِ لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ } “Musa süreyi doldurup ailesiyle birlikte yola çıkınca, Tûr tarafında bir ateş gördü. Ailesine: 'Siz bekleyin; doğrusu ben bir ateş gördüm. Belki oradan size bir haber yahut ısınasınız diye ateşten bir kor parçası getiririm' dedi.” (29)
لَمْ يَذْكُرِ الْقُرْآنُ أَيَّ الْأَجَلَيْنِ قَضَى مُوسَى إِذْ لَا يَتَعَلَّقُ بِتَعْيِينِهِ غَرَضٌ فِي سِيَاقِ الْقِصَّةِ.
Kur'an, Musa'nın iki süreden hangisini tamamladığını zikretmemiştir; zira bunu belirlemenin kıssanın akışında bir gayesi yoktur.
وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ «قَضَى أَوْفَاهُمَا وَأَطْيَبَهُمَا إِنَّ رَسُولَ اللَّهِ إِذَا قَالَ فَعَلَ»
İbn Abbas'tan şöyle rivayet edilmiştir: “İkisinden daha eksiksiz ve daha güzel olanını tamamladı; şüphesiz Allah'ın elçisi söylediği zaman yapar.”
أَيْ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ الْمُسْتَقْبَلَ لَا يَصْدُرُ مِنْ مِثْلِهِ إِلَّا الْوَفَاءُ التَّامُّ، وَوَرَدَ ذَلِكَ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ فِي أَحَادِيثَ ضَعِيفَةِ الْأَسَانِيدِ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ ذَلِكَ فَأَجَابَ بِمِثْلِ مَا قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ. وَالْأَهْلُ مِنْ إِطْلَاقِهِ الزَّوْجَةُ كَمَا
Yani gelecekte Allah'ın elçisi olacak kimseden ancak tam bir vefa sadır olur. Bu husus Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den senetleri zayıf hadislerde de rivayet edilmiştir; kendisine bu durum sorulmuş ve İbn Abbas'ın dediğinin benzeriyle cevap vermiştir. Ehl (الْأَهْلُ) kelimesinin kullanımlarından biri de şu
فِي الْحَدِيثِ: «وَاللَّهِ مَا عَلِمْتُ عَلَى أَهْلِي إِلَّا خَيْرًا»
hadiste olduğu gibi eştir: “Allah'a yemin olsun ki, eşim hakkında hayırdan başka bir şey bilmiş değilim.”
. وَفِي سِفْرِ الْخُرُوجِ: أَنَّهُ اسْتَأْذَنَ صِهْرَهُ فِي الذَّهَابِ إِلَى مِصْرَ لِافْتِقَادِ أُخْتِهِ وَآلِهِ. وَبَقِيَّةُ الْقِصَّةِ تَقَدَّمَتْ فِي سُورَةِ النَّمْلِ [٧] إِلَّا زِيَادَةَ قَوْلِهِ: آنَسَ مِنْ جانِبِ الطُّورِ نَارًا وَذَلِكَ مُسَاوٍ لِقَوْلِهِ هُنَا (إِذْ رَأَى نَارًا فَقَالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ نَارًا) .
Çıkış Kitabı'nda ise kız kardeşini ve ailesini arayıp sormak için Mısır'a gitmek üzere kayınpederinden izin istediği yer almaktadır. Kıssanın geri kalanı, { آنَسَ مِنْ جانِبِ الطُّورِ نَارًا } “Tûr tarafında bir ateş gördü” kavlinin ziyadesi müstesna, Neml Suresi'nde [7] geçmişti. Bu da buradaki ( { إِذْ رَأَى نَارًا فَقَالَ لِأَهْلِهِ امْكُثُوا إِنِّي آنَسْتُ نَارًا } ) ifadesine denk gelmektedir.
وَالْجِذْوَةُ مثلث الْجِيم، وقرىء بِالْوُجُوهِ الثَّلَاثَةِ، فَالْجُمْهُورُ بِكَسْرِ الْجِيمِ، وَعَاصِمٌ بِفَتْحِ الْجِيمِ وَحَمْزَةُ وَخَلَفٌ بِضَمِّهَا، وَهِي الْعود الغيظ. قِيلَ مُطْلَقًا وَقِيلَ الْمُشْتَعِلُ وَهُوَ الَّذِي فِي «الْقَامُوسِ» . فَإِنْ كَانَ الْأَوَّلَ فَوَصْفُ الْجِذْوَةِ بِأَنَّهَا مِنَ النَّارِ وَصْفٌ مُخَصَّصٌ، وَإِنْ
Cizve (الْجِذْوَةُ) kelimesinde cîm harfi üç harekelidir (müselles) ve her üç vecihle de okunmuştur; cumhur cîm'in kesresiyle, Âsım cîm'in fethasıyla, Hamza ve Halef ise zammesiyle okumuştur. Bu kelime kalın odun parçası demektir. Mutlak olarak [kalın odun] olduğu söylendiği gibi, ucu tutuşmuş olanı olduğu da söylenmiştir ki el-Kâmûs'ta yer alan da budur. Şayet birincisi kastedilmişse cizvenin ateşten ( { مِنَ النَّارِ } ) diye nitelenmesi tahsis edici bir niteleme olur; şayet
كَانَ الثَّانِيَ فَهُوَ وَصْفٌ كَاشِفٌ، ومِنْ عَلَى الْأَوَّلِ بَيَانِيَّةٌ وَعَلَى الثَّانِي تَبْعِيضِيَّةٌ
ikincisi kastedilmişse açıklayıcı (kâşif) bir niteleme olur. { مِنْ } harf-i cerri birinciye göre beyâniyye (açıklama bildiren), ikinciye göre ise teb'îziyyedir (parça bildiren).
[٣٠- ٣٢]
[30-32]
[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : الْآيَات ٣٠ الى ٣٢]
[Kasas Suresi (28), Âyetler 30-32]
فَلَمَّا أَتاها نُودِيَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ يَا مُوسى إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ (٣٠) وَأَنْ أَلْقِ عَصاكَ فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ كَأَنَّها جَانٌّ وَلَّى مُدْبِراً وَلَمْ يُعَقِّبْ يَا مُوسى أَقْبِلْ وَلا تَخَفْ إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِينَ (٣١) اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ مِنَ الرَّهْبِ فَذانِكَ بُرْهانانِ مِنْ رَبِّكَ إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً فاسِقِينَ (٣٢)
{ فَلَمَّا أَتاها نُودِيَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ يَا مُوسى إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ } “Oraya vardığında, o mübarek yerdeki vadinin sağ yamacından, ağaç tarafından şöyle seslenildi: 'Ey Musa! Şüphesiz ben, âlemlerin Rabbi olan Allah'ım!'” (30) { وَأَنْ أَلْقِ عَصاكَ فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ كَأَنَّها جَانٌّ وَلَّى مُدْبِراً وَلَمْ يُعَقِّبْ يَا مُوسى أَقْبِلْ وَلا تَخَفْ إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِينَ } “'Asanı at!' [Musa asayı attı.] Onu bir yılan gibi kıvrılır görünce, arkasına bakmadan dönüp kaçtı. 'Ey Musa! Beri gel, korkma; şüphesiz sen güvende olanlardansın.'” (31) { اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ مِنَ الرَّهْبِ فَذانِكَ بُرْهانانِ مِنْ رَبِّكَ إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً فاسِقِينَ } “'Elini koynuna sok, kusursuz bembeyaz çıksın ve korkudan [açılan] kollarını kendine çek! İşte bu ikisi, Firavun ve ileri gelenlerine karşı Rabbinden iki kesin delildir. Doğrusu onlar yoldan çıkmış fâsık bir kavimdir.'” (32)
فَلَمَّا أَتاها نُودِيَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ يَا مُوسى إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ وَأَنْ أَلْقِ عَصاكَ فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ كَأَنَّها جَانٌّ وَلَّى مُدْبِراً وَلَمْ يُعَقِّبْ يَا مُوسى أَقْبِلْ وَلا تَخَفْ إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِينَ اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ مِنَ الرَّهْبِ تَقَدَّمَ مِثْلُ هَذَا فِي سُورَةِ النَّمْلِ إِلَّا مُخَالَفَةَ أَلْفَاظٍ مِثْلِ أَتاها هُنَا وجاءَها هُنَاكَ [النَّمْل: ٨] وإِنِّي أَنَا اللَّهُ هُنَا، وإِنَّهُ أَنَا اللَّهُ هُنَاكَ [النَّمْل: ٩] بِضَمِيرٍ عَائِدٍ إِلَى الْجَلَالَةِ هُنَالِكَ، وَضَمِيرِ الشَّأْنِ هُنَا وَهُمَا مُتَسَاوِيَانِ فِي الْمَوْقِعِ لِأَنَّ ضَمِيرَ الْجَلَالَةِ شَأْنُهُ عَظِيمٌ.
{ فَلَمَّا أَتاها نُودِيَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ أَنْ يَا مُوسى إِنِّي أَنَا اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ وَأَنْ أَلْقِ عَصاكَ فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ كَأَنَّها جَانٌّ وَلَّى مُدْبِراً وَلَمْ يُعَقِّبْ يَا مُوسى أَقْبِلْ وَلا تَخَفْ إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِينَ اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ مِنَ الرَّهْبِ } “Oraya vardığında, o mübarek yerdeki vadinin sağ yamacından, ağaç tarafından şöyle seslenildi: 'Ey Musa! Şüphesiz ben, âlemlerin Rabbi olan Allah'ım!' 'Asanı at!' [Musa asayı attı.] Onu bir yılan gibi kıvrılır görünce, arkasına bakmadan dönüp kaçtı. 'Ey Musa! Beri gel, korkma; şüphesiz sen güvende olanlardansın. Elini koynuna sok, kusursuz bembeyaz çıksın ve korkudan [açılan] kollarını kendine çek!'” Bunun benzeri Neml Suresi'nde geçmişti; sadece buradaki { أَتاها } ile oradaki { جاءَها } [Neml: 8] ve buradaki { إِنِّي أَنَا اللَّهُ } ile oradaki { إِنَّهُ أَنَا اللَّهُ } [Neml: 9] gibi lafız farklılıkları vardır; orada lafza-i celâle dönen bir zamir varken, burada şan zamiri vardır. Bu ikisi makam itibariyle eşittir; zira lafza-i celâl zamirinin şânı yücedir.
وَقَوْلُهُ هُنَا رَبُّ الْعالَمِينَ وَقَوْلُهُ هُنَالِكَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ [النَّمْل: ٩] . وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ الْأَوْصَافَ الثَّلَاثَةَ قِيلَتْ لَهُ حِينَئِذٍ.
Yine buradaki { رَبُّ الْعالَمِينَ } “âlemlerin Rabbi” kavli ile oradaki { الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Mutlak güç ve hikmet sahibi” [Neml: 9] kavli de farklıdır. Bu durum, o esnada kendisine her üç vasfın da söylenmiş olduğunu iktiza eder.
وَالْقَوْلُ فِي نُكْتَةِ تَقْدِيمِ صِفَةِ اللَّهِ تَعَالَى قَبْلَ إِصْدَارِ أَمْرِهِ لَهُ بِإِلْقَاءِ الْعَصَا كَالْقَوْلِ الَّذِي تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ النَّمْلِ لِأَنَّ وَصْفَ رَبُّ الْعالَمِينَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ جَمِيعَ الْخَلَائِقِ مُسَخَّرَةٌ لَهُ لِيُثَبِّتَ بِذَلِكَ قَلْبَ مُوسَى مِنْ هَوْلِ تَلَقِّي الرِّسَالَةِ.
Asayı atma emrini vermeden önce Allah Teâlâ'nın sıfatının öne alınmasındaki nükteye dair söz, Neml Suresi'nde geçen söz gibidir; zira { رَبُّ الْعالَمِينَ } vasfı, risaleti alma dehşetine karşı Musa'nın kalbini pekiştirmek için bütün yaratılmışların O'na boyun eğdirilmiş olduğunu gösterir.
وأَنْ أَلْقِ هُنَا وأَلْقِ هُنَاكَ [النَّمْل: ١٠] ، واسْلُكْ هُنَا وَأَدْخِلْ هُنَاكَ [النَّمْل:
Yine burada { أَنْ أَلْقِ } “at diye”, orada ise { أَلْقِ } “at” [Neml: 10]; burada { اسْلُكْ } “sok”, orada ise { أَدْخِلْ } “koy” [Neml:
١٢] . وَتِلْكَ الْمُخَالَفَةُ تَفَنُّنٌ فِي تَكْرِيرِ الْقِصَّةِ لِتَجَدُّدِ نَشَاطِ السَّامِعِ لَهَا، وَإِلَّا زِيَادَةَ مِنْ شاطِئِ الْوادِ الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ وَهَذَا وَادٍ فِي سَفْحِ الطُّورِ. وَشَاطِئُهُ:
12] denilmiştir. Bu farklılık, kıssayı dinleyenin zindeliğinin tazelenmesi için kıssanın tekrarındaki bir üslup güzelliğidir (tefennün). Keza { مِنْ شاطِئِ الْوادِ الْأَيْمَنِ فِي الْبُقْعَةِ الْمُبارَكَةِ مِنَ الشَّجَرَةِ } “o mübarek yerdeki vadinin sağ yamacından, ağaç tarafından” ziyadesi de böyledir. Bu, Tûr'un eteğindeki bir vadidir. Şâtı' (شَاطِئُهُ):
جَانِبُهُ وَضَفَّتُهُ.
Vadinin kenarı ve kıyısı demektir.
وَوَصْفُ الشَّاطِئِ بِالْأَيْمَنِ إِنْ حُمِلَ الْأَيْمَنُ عَلَى أَنَّهُ ضِدُّ الْأَيْسَرِ فَهُوَ أَيْمَنُ بِاعْتِبَارِ أَنَّهُ وَاقِعٌ عَلَى يَمِينِ الْمُسْتَقْبِلِ الْقِبْلَةَ عَلَى طَرِيقَةِ الْعَرَبِ مِنْ جَعْلِ الْقِبْلَةِ هِيَ الْجِهَةَ الْأَصْلِيَّةَ لِضَبْطِ الْوَاقِعِ وَهُمْ يَنْعَتُونَ الْجِهَاتِ بِالْيَمِينِ وَالْيَسَارِ يُرِيدُونَ هَذَا الْمَعْنَى قَالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ:
Şâtı'ın (kıyının) eymen (sağ) olarak nitelenmesi, şayet eymen solun zıddı manasına hamledilirse, Arapların kıbleyi yönleri belirlemede asıl yön kabul etme adetlerine binaen kıbleye yönelen kimsenin sağında kalması itibariyledir; nitekim onlar yönleri sağ ve sol olarak nitelerken bu manayı kastederler. İmruülkays şöyle demiştir:
عَلَى قَطَنٍ بِالشَّيْمِ أَيْمُنُ صَوْبِهِ ... وَأَيْسَرُهُ عَلَى السِّتَارِ فَيَذْبُلِ
“Göz ucuyla bakıldığında yağmurunun sağı Katan dağı üzerine, solu ise Sitâr ve Yesbül üzerine inmektedir.”
وَعَلَى ذَلِكَ جَرَى اصْطِلَاحُ الْمُسْلِمِينَ فِي تَحْدِيدِ الْمَوَاقِعِ الْجُغْرَافِيَّةِ وَمَوَاقِعِ الْأَرَضِينَ، فَيَكُونُ الْأَيْمَنُ يَعْنِي الْغَرْبِيَّ لِلْجَبَلِ، أَيْ جِهَةَ مَغْرِبِ الشَّمْسِ مِنَ الطُّورِ.
Müslümanların coğrafi konumları ve arazilerin yerlerini belirlemedeki ıstılahları da bu şekilde cereyan etmiştir. Dolayısıyla eymen (sağ), dağın batı tarafı, yani Tûr'a göre güneşin battığı yön anlamına gelir.
أَلَا تَرَى أَنَّهُمْ سَمَّوُا الْيَمَنَ يَمَنًا لِأَنَّهُ عَلَى يَمِينِ الْمُسْتَقْبِلِ بَابَ الْكَعْبَةِ وَسَمَّوُا الشَّامَ شَامًا لِأَنَّهُ عَلَى شَامِ الْمُسْتَقْبِلِ لِبَابِهَا، أَيْ عَلَى شَمَالِهِ، فَاعْتَبَرُوا اسْتِقْبَالَ الْكَعْبَةِ، وَهَذَا هُوَ الْمُلَائِمُ لِقَوْلِهِ الْآتِي وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ [الْقَصَص: ٤٤] .
Görmez misin ki onlar, Kâbe'nin kapısına yönelen kimsenin sağında kaldığı için Yemen'e Yemen demişler, kapısına yönelen kimsenin solunda kaldığı için de Şam'a Şam demişlerdir; yani Kâbe'ye yönelmeyi esas almışlardır. Gelecek olan { وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ } “Sen batı tarafında değildin” [Kasas: 44] kavline uygun olan da budur.
وَأَمَّا جَعْلُهُ بِمَعْنَى الْأَيْمَنِ لِمُوسَى فَلَا يَسْتَقِيمُ مَعَ قَوْلِهِ تَعَالَى وَواعَدْناكُمْ جانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ [طه: ٨٠] فَإِنَّهُ لَمْ يَجْرِ ذِكْرٌ لِمُوسَى هُنَاكَ.
Bunu Musa'nın sağı manasında kabul etmek ise, Allah Teâlâ'nın { وَواعَدْناكُمْ جانِبَ الطُّورِ الْأَيْمَنَ } “Size Tûr'un sağ yanını vadettik” [Tâhâ: 80] kavliyle bağdaşmaz; zira orada Musa'nın zikri geçmemektedir.
وَإِنْ حُمِلَ عَلَى أَنَّهُ تَفْضِيلٌ مِنَ الْيُمْنِ وَهُوَ الْبَرَكَةُ فَهُوَ كَوَصْفِهِ بِ الْمُقَدَّسِ فِي سُورَةِ النَّازِعَاتِ [١٦] إِذْ ناداهُ رَبُّهُ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُوىً.
Şayet bereket demek olan yümn (الْيُمْنُ) kökünden bir üstünlük (tafdîl) manasına hamledilirse, Nâziât Suresi'ndeki [16] { إِذْ ناداهُ رَبُّهُ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُوىً } “Hani Rabbi ona mukaddes Tuva vadisinde seslenmişti” ayetinde mukaddes ( { الْمُقَدَّسِ } ) olarak nitelenmesi gibi olur.
والْبُقْعَةِ بِضَمِّ الْبَاءِ وَيَجُوزُ فَتْحُهَا هِيَ الْقِطْعَةُ مِنَ الْأَرْضِ الْمُتَمَيِّزَةِ عَنْ غَيْرِهَا.
Buk'a (الْبُقْعَةِ) -bâ harfinin zammesiyle olup fethası da caizdir- diğerlerinden ayrışan yeryüzü parçasıdır.
والْمُبارَكَةِ لِمَا فِيهَا مِنِ اخْتِيَارِهَا لِنُزُولِ الْوَحْيِ عَلَى مُوسَى. وَقَوْلُهُ مِنَ الشَّجَرَةِ يَجُوزُ أَنْ يَتَعَلَّقَ بِفِعْلِ نُودِيَ فَتَكُونُ الشَّجَرَةُ مَصْدَرَ هَذَا النِّدَاءِ وَتَكُونُ مِنْ لِلِابْتِدَاءِ، أَيْ سَمِعَ كَلَامًا خَارِجًا مِنَ الشَّجَرَةِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ظَرْفًا مُسْتَقِرًّا نَعْتًا ثَانِيًا لِلْوَادِ أَوْ حَالًا فَتَكُونُ مِنْ اتِّصَالِيَّةً، أَيْ مُتَّصِلًا بِالشَّجَرَةِ، أَيْ عِنْدَهَا، أَيِ الْبُقْعَةِ الَّتِي تَتَّصِلُ بِالشَّجَرَةِ.
Mübareke ( { الْمُبارَكَةِ } ) nitelemesi ise Musa'ya vahyin indirilmesi için oranın seçilmiş olmasındandır. { مِنَ الشَّجَرَةِ } kavlinin { نُودِيَ } fiiline müteallık olması caizdir; bu takdirde ağaç bu nidanın kaynağı olur ve { مِنْ } ibtida (başlangıç) bildirir; yani ağaçtan çıkan bir söz işitmiştir. Yine müstakar zarf olup vâdî kelimesinin ikinci sıfatı veya hâl olması da caizdir; bu takdirde { مِنْ } ittisâliyye (bitişiklik bildiren) olur; yani ağaca bitişik, ağacın yanında, diğer bir deyişle ağaca bitişen mekân demektir.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الشَّجَرَةِ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ وَعَدَلَ عَنِ التَّنْكِيرِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّهَا شَجَرَةٌ مَقْصُودَةٌ وَلَيْسَ التَّعْرِيف للْعهد إِذْ لَمْ يَتَقَدَّمُ ذِكْرُ الشَّجَرَةِ، وَالَّذِي فِي التَّوْرَاةِ أَنَّ تِلْكَ الشَّجَرَةَ كَانَتْ مِنْ شَجَرِ الْعُلَّيْقِ (وَهُوَ مِنْ شَجَرِ الْعِضَاهِ) وَقِيلَ: هِيَ عَوْسَجَةٌ وَالْعَوْسَجُ مِنْ شَجَرِ الْعِضَاهِ أَيْضًا. وَزِيَادَةُ أَقْبِلْ وَهِيَ تَصْرِيحٌ بِمَضْمُونِ قَوْلِهِ لَا تَخَفْ فِي سُورَةِ النَّمْلِ [١٠] لِأَنَّهُ لَمَّا أَدْبَرَ خَوْفًا مِنَ الْحَيَّةِ كَانَ النَّهْيُ عَنِ الْخَوْفِ يَدُلُّ عَلَى مَعْنَى طَلَبِ إِقْبَالِهِ فَكَانَ الْكَلَامُ هُنَالِكَ إِيجَازًا وَكَانَ هُنَا مُسَاوَاةً تَفَنُّنًا فِي حِكَايَةِ الْقِصَّتَيْنِ، وَكَذَلِكَ زِيَادَةُ إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِينَ هُنَا وَلَمْ يُحْكَ فِي سُورَةِ النَّمْلِ وَهُوَ تَأْكِيدٌ لِمُفَادِ وَلا تَخَفْ. وَفِيهِ زِيَادَةُ تَحْقِيقِ أَمْنِهِ بِمَا دَلَّ عَلَيْهِ التَّأْكِيدُ بِ (إِنَّ) وَجَعْلِهِ مِنْ جُمْلَةِ الْآمِنِينَ فَإِنَّهُ أَشَدُّ فِي تَحْقِيقِ الْأَمْنِ مِنْ أَنْ يُقَالَ: إِنَّكَ آمِنٌ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٦٧] .
{ الشَّجَرَةِ } kelimesindeki belirlilik (tarif) cins tarifidir; nekirelikten (belirsizlikten) sarfınazar edilmesi onun bizzat kastedilmiş muayyen bir ağaç olduğuna işaret etmek içindir, yoksa ahid için değildir; zira daha önce ağacın zikri geçmemiştir. Tevrat'ta geçen bilgiye göre o ağaç böğürtlen/çalı (ulleyk) türündendi (bu da idâh/dikenli ağaç türlerindendir). Bir rivayette ise sincan dikeni (avsec) olduğu söylenmiştir; avsec de dikenli ağaçlardandır. { أَقْبِلْ } “Beri gel” lafzının ziyadesi ise Neml Suresi'ndeki { لَا تَخَفْ } “korkma” [Neml: 10] kavlinin mazmununu açıkça ifade etmektir; çünkü Musa yılandan korkup kaçtığında, korkunun nehyedilmesi onun yönelmesini talep etme manasını tazammun etmekteydi. Dolayısıyla oradaki söz icaz (özlü anlatım), buradaki ise iki kıssanın naklindeki üslup çeşitliliği bakımından müsavat (dengine denk anlatım) oldu. Aynı şekilde burada zikredilip Neml Suresi'nde anlatılmayan { إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِينَ } “şüphesiz sen güvende olanlardansın” ziyadesi de { وَلا تَخَفْ } ifadesinin bildirdiği manayı pekiştirmedir. Bunda, { إِنَّ } ile pekiştirmenin ve onun güvende olanlar zümresinden kılınmasının delalet ettiği üzere emniyetinin daha da perçinlenmesi vardır; nitekim bu, Bakara Suresi'ndeki { أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ } “cahillerden olmaktan” [Bakara: 67] kavlinde geçtiği gibi, “sen güvendesin” denilmesinden emniyeti perçinleme hususunda daha kuvvetlidir.
وَقَوْلُهُ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ مِنَ الرَّهْبِ خَفِيَ فِيهِ مُحَصَّلُ الْمَعْنَى الْمُنْتَزَعِ مِنْ تَرْكِيبِهِ فَكَانَ مَجَالَ تَرَدُّدِ الْمُفَسِّرِينَ فِي تَبْيِينِهِ، وَاعْتَكَرَتْ مَحَامِلُ كَلِمَاتِهِ فَمَا
{ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ مِنَ الرَّهْبِ } “ve korkudan [açılan] kollarını kendine çek” kavline gelince; terkibinden çıkarılan asıl mana onda kapalı kaldığından tefsircilerin bunu açıklamada tereddüt ettikleri bir alan olmuş, kelimelerinin muhtemel manaları birbirine karışmış ve
اسْتَقَامَ مَحْمَلُ إِحْدَاهَا إِلَّا وَنَاكَدَهُ مَحْمَلُ أُخْرَى. وَهِيَ أَلْفَاظُ: جَنَاحٍ، وَرَهَبٍ، وَحَرْفِ مِنَ. فَسَلَكُوا طَرَائِقَ لَا تُوَصِّلُ إِلَى مُسْتَقَرٍّ. وَقَدِ اسْتُوعِبَتْ فِي كَلَامِ الْقُرْطُبِيِّ وَالزَّمَخْشَرِيِّ. قَالَ بَعْضُهُمْ:
birinin muhtemel manası düzgün görünse hemen diğerinin manası ona ters düşmüştür. Bunlar: { جَنَاح }, { رَهَب } ve { مِن } lafızlarıdır. Bu yüzden müfessirler tatmin edici bir sonuca ulaştırmayan yollara girmişlerdir. Bu husus Kurtubî ve Zemahşerî'nin sözlerinde etraflıca ele alınmıştır. Bazıları şöyle demiştir:
إِنَّ فِي الْكَلَامِ تَقْدِيمًا وَتَأْخِيرًا وَإِنَّ قَوْلَهُ مِنَ الرَّهْبِ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ وَلَّى مُدْبِراً عَلَى أَنَّ مِنَ حَرْفٌ لِلتَّعْلِيلِ، أَيْ أَدْبَرَ لِسَبَبِ الْخَوْفِ، وَهَذَا لَا يَنْبَغِي الِالْتِفَاتُ إِلَيْهِ إِذْ لَا دَاعِيَ لِتَقْدِيمِ وَتَأْخِيرِ مَا زَعَمُوهُ عَلَى مَا فِيهِ مِنْ طُولِ الْفَصْلِ بَيْنَ فِعْلِ وَلَّى وَبَيْنَ مِنَ الرَّهْبِ.
Kelamda takdim ve tehir vardır; { مِنَ الرَّهْبِ } kavli { مِن } harfinin ta'lîl (gerekçe bildirme) olması üzere { وَلَّى مُدْبِراً } kavline müteallıktır, yani “korku sebebiyle arkasını dönüp kaçtı” demektir. Ancak buna iltifat edilmemelidir; zira { وَلَّى } fiili ile { مِنَ الرَّهْبِ } arasındaki fasılanın uzunluğuyla birlikte iddia ettikleri takdim ve tehiri gerektirecek bir sebep yoktur.
وَقِيلَ الْجَنَاحُ: الْيَدُ، وَلَا يَحْسُنُ أَنْ يَكُونَ مَجَازًا عَنِ الْيَدِ لِأَنَّهُ يُفْضِي إِمَّا إِلَى تَكْرِيرِ مُفَادِ قَوْلِهِ اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ وَحَرْفُ الْعَطْفِ مَانِعٌ مِنِ احْتِمَالِ التَّأْكِيدِ. وَادِّعَاءُ أَنْ يَكُونَ التَّكْرِيرُ لِاخْتِلَافِ الْغَرَضِ مِنَ الْأَوَّلِ وَالثَّانِي كَمَا فِي «الْكَشَّافِ» بَعِيدٌ، أَوْ يُؤَوَّلُ بِأَنْ وَضْعَ الْيَدِ عَلَى الصَّدْرِ يُذْهِبُ الْخَوْفَ كَمَا عُزِيَ إِلَى الضَّحَّاكِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَإِلَى مُجَاهِدٍ وَهُوَ تَأْوِيلٌ بَعِيدٌ. وَهَذَا مَيْلٌ إِلَى أَنَّ الْجَنَاحَ مَجَازٌ مُرْسَلٌ مُرَادٌ بِهِ يَدُ الْإِنْسَانِ. وَلِلْجَنَاحِ حَقِيقَةٌ وَمَجَازَاتٌ بَيْنَ مُرْسَلٍ وَاسْتِعَارَةٍ وَقَدْ وَرَدَ فِي الْقُرْآنِ وَغَيْرِهِ فِي تَصَارِيفِ مَعَانِيهِ وَلَيْسَ وُرُودُهُ فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ بِمَعْنًى بِقَاضٍ بِحَمْلِهِ عَلَى ذَلِكَ الْمَعْنَى حَيْثُمَا وَقَعَ فِي الْقُرْآنِ.
Cünâhın (kanadın) el olduğu da söylenmiştir; fakat elden mecaz olması uygun düşmez; çünkü bu ya { اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ } kavlinin bildirdiği mananın tekrarına yol açar ki atıf harfi tekit ihtimaline manidir. El-Keşşâf'ta olduğu gibi tekrarın birinci ve ikincinin gayelerinin farklılığından ileri geldiğini iddia etmek uzaktır; yahut İbn Abbas'tan naklen Dahhâk'a ve Mücahid'e nispet edildiği üzere elin göğse konulmasının korkuyu giderdiği şeklinde tevil edilir ki bu da uzak bir tevildir. Bu yaklaşım, cenâh lafzının insan eli kastedilen bir mecaz-ı mürsel olduğuna meyletmektir. Cenâh lafzının hakiki manası ile mürsel ve istiare kabilinden mecazi manaları vardır; Kur'an'da ve başka yerlerde çeşitli anlam kalıplarında geçmiştir. Fakat bir yerde bir manada geçmesi, Kur'an'da her nerede geçerse o manaya hamledilmesini gerektirmez.
وَلِذَا فَالْوَجْهُ أَنَّ قَوْلَهُ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ تَمْثِيلٌ بِحَالِ الطَّائِرِ إِذا سكن عَن الطيران أَو عَن الدفاع جعل كِنَايَة عَن سُكُون اضْطِرَاب الْخَوْف. وَيكون من هُنَا للبدلية، أَي اسكن سُكُون الطَّائِر بَدَلًا مِنْ أَنْ تَطِيرَ خَوْفًا. وَهَذَا مَأْخُوذٌ مِنْ أَحَدِ وَجْهَيْنِ ذَكَرَهُمَا الزَّمَخْشَرِيُّ قِيلَ: وَأَصْلُهُ لِأَبِي عَلِيٍّ الْفَارِسِيِّ. والرَّهْبِ مَعْرُوفٌ أَنَّهُ الْخَوْفُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى يَدْعُونَنا رَغَباً وَرَهَباً [الْأَنْبِيَاء: ٩٠] .
Bu yüzden doğru olan vecih şudur: { وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ } kavli, uçuştan veya savunmadan vazgeçip sakinleştiğinde kuşun haline bir temsildir; korkunun meydana getirdiği çırpınışın yatışmasından kinaye kılınmıştır. Buradaki { مِنْ } harfi ise bedeliyye (yerine geçme) içindir; yani korkudan uçup kaçmak yerine kuşun sakinleştiği gibi sakinleş demektir. Bu, Zemahşerî'nin zikrettiği iki vecihten birinden alınmıştır; aslı Ebû Ali el-Fârisî'ye aittir denilmiştir. Rehbin ( { الرَّهْبِ } ) korku olduğu bilinmektedir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَدْعُونَنا رَغَباً وَرَهَباً } “Umarak ve korkarak bize dua ederlerdi” [Enbiyâ: 90].
وَالْمَعْنَى: انْكَفِفْ عَنِ التَّخَوُّفِ مِنْ أَمْرِ الرِّسَالَةِ. وَفِي الْكَلَامِ إِيجَازٌ وَهُوَ مَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ بَعْدَهُ قالَ رَبِّ إِنِّي قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْساً فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ [الْقَصَص: ٣٣] فَقَوْلُهُ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ مِنَ الرَّهْبِ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما بِآياتِنا أَنْتُما وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغالِبُونَ [الْقَصَص: ٣٥] .
Mana şudur: Risalet meselesinden endişe etmekten vazgeç. Sözde bir icaz (özlülük) vardır ki bunu ardından gelen { قالَ رَبِّ إِنِّي قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْساً فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ } “Musa dedi ki: Rabbim! Ben onlardan birini öldürdüm, beni öldürmelerinden korkuyorum” [Kasas: 33] kavli göstermektedir. Dolayısıyla { وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ مِنَ الرَّهْبِ } kavli, Allah Teâlâ'nın { فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما بِآياتِنا أَنْتُما وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغالِبُونَ } “Ayetlerimiz sayesinde size erişemezler; siz ve size uyanlar üstün geleceksiniz” [Kasas: 35] kavli manasındadır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ الرَّهْبِ بِفَتْحِ الرَّاءِ وَالْهَاءِ، وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَخَلَفٌ بِضَمِّ الرَّاءِ وَسُكُونِ الْهَاءِ. وَقَرَأَهُ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ بِفَتْحِ الرَّاءِ وَسُكُونِ الْهَاءِ وَهِيَ لُغَاتٌ فَصِيحَةٌ.
Cumhur { الرَّهَبِ } kelimesini râ ve he harflerinin fethasıyla okumuştur; Hamza, Kisâî, Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ve Halef ise râ'nın zammesi ve he'nin sükûnuyla ( { الرُّهْبِ } ) okumuştur. Âsım'dan rivayetle Hafs ise râ'nın fethası ve he'nin sükûnuyla ( { الرَّهْبِ } ) okumuştur; bunların hepsi fasih lehçelerdir.
فَذانِكَ بُرْهانانِ مِنْ رَبِّكَ إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً فاسِقِينَ.
{ فَذانِكَ بُرْهانانِ مِنْ رَبِّكَ إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً فاسِقِينَ } “İşte bu ikisi, Firavun ve ileri gelenlerine karşı Rabbinden iki kesin delildir. Doğrusu onlar yoldan çıkmış fâsık bir kavimdir.”
تَفْرِيعٌ عَلَى قَوْلِهِ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ مِنَ الرَّهْبِ وَالْإِشَارَةُ إِلَى الْعَصَا وَبَيَاضِ الْيَدِ. وَالْبُرْهَانُ: الْحُجَّةُ الْقَاطِعَةُ. ومِنْ لِلِابْتِدَاءِ، وإِلى لِلِانْتِهَاءِ الْمَجَازِيِّ أَيْ حُجَّتَانِ عَلَى أَنْ أُرْسِلَ بِهِمَا إِلَيْهِمْ.
{ وَاضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ مِنَ الرَّهْبِ } kavli üzerine bir tefridir (onun sonucudur). İşaret ise asaya ve elin beyazlığına yöneliktir. Bürhan (الْبُرْهَانُ): Kesin hüccet (delil) demektir. { مِنْ } ibtida (başlangıç) için, { إِلى } ise mecazi gaye (sona eriş) içindir; yani onlara bu iki delille gönderildiği hususundaki hüccettir.
وَجُمْلَةُ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً فاسِقِينَ تَعْلِيلٌ لِجُمْلَةِ فَذانِكَ بُرْهانانِ مِنْ رَبِّكَ إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ لِتَضَمُّنِهَا أَنَّهُمْ بِحَيْثُ يُقْرَعُونَ بِالْبَرَاهِينِ فَبَيَّنَ أَنَّ سَبَبَ ذَلِكَ تَمَكَّنُ الْكُفْرِ مِنْ نُفُوسِهِمْ حَتَّى كَانَ كَالْجِبِلَّةِ فِيهِمْ وَبِهِ قِوَامُ قَوْمِيَّتِهِمْ لِمَا يُؤْذِنُ بِهِ قَوْلُهُ كانُوا. وَقَوله قَوْماً كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٤] . وَالْفِسْقُ: الْإِشْرَاكُ بِاللَّهِ.
{ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً فاسِقِينَ } cümlesi, { فَذانِكَ بُرْهانانِ مِنْ رَبِّكَ إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ } cümlesinin gerekçesidir (ta'lîlidir); zira bu cümle onların kesin delillerle susturulmayı gerektirecek bir durumda olduklarını tazammun etmektedir. Böylece { كانُوا } kavlinin ve Bakara Suresi'ndeki { لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “akleden bir topluluk için nice deliller vardır” [Bakara: 164] kavlinde geçtiği üzere { قَوْماً } kavlinin hissettirdiği vechiyle, bunun sebebinin küfrün onların ruhlarına adeta bir yaratılış tabiatı olacak ve kavmiyetlerinin direği haline gelecek derecede yerleşmesi olduğunu açıklamıştır. Fısk (الْفِسْقُ) ise Allah'a şirk koşmaktır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ فَذانِكَ بِتَخْفِيفِ النُّونِ مِنْ (ذَانِكَ) عَلَى الْأَصْلِ فِي التَّثْنِيَةِ. وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَرُوَيْسٌ عَنْ يَعْقُوبَ بِتَشْدِيدِ نُونِ فَذانِكَ وَهِيَ لُغَةُ تَمِيمٍ وَقَيْسٍ.
Cumhur, tesniyedeki (ikil) asıl üzere { فَذانِكَ } kelimesini nûn harfinin tahfifiyle (şeddesiz) okumuştur. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ya'kūb'dan rivayetle Ruveys ise { فَذانِّكَ } şeklinde nûn harfinin teşdidiyle (şeddeli) okumuştur ki bu Temîm ve Kays kabilelerinin lehçesidir.
وَعَلَّلَهَا النَّحْوِيُّونَ بِأَنَّ تَضْعِيفَ النُّونِ تَعْوِيضٌ عَلَى الْأَلْفِ مِنْ (ذَا) وَ (تَا) الْمَحْذُوفَةِ لِأَجْلِ صِيغَةِ التَّثْنِيَةِ. وَفِي «الْكَشَّافِ» : أَنَّ التَّشْدِيدَ عِوَضٌ عَنْ لَامِ الْبُعْدِ الَّتِي تَلْحَقُ اسْمَ الْإِشَارَةِ فَلِذَلِكَ قَالَ «فَالْمُخَفَّفُ مُثَنَّى ذَاكَ وَالْمُشَدَّدُ مُثَنَّى ذَلِكَ» . وَهَذَا أحسن.
Nahivciler bunu, nûn harfinin şeddelenmesinin tesniye sîgası sebebiyle hazfedilen { ذَا } ve { تَا } kelimelerindeki elife karşılık (ivaz) olmasıyla gerekçelendirmişlerdir. El-Keşşâf'ta ise şeddenin, işaret isminin sonuna bitişen uzaklık lâm'ına (lâmü'l-bu'd) karşılık olduğu belirtilmiş ve bu sebeple şöyle denilmiştir: “Hafif (şeddesiz) okunan { ذَاكَ } kelimesinin tesniyesidir, şeddeli okunan ise { ذَلِكَ } kelimesinin tesniyesidir.” Bu açıklama daha güzeldir.
[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : آيَة ٣٣]
[Kasas Suresi (28), Âyet 33]
قالَ رَبِّ إِنِّي قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْساً فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ (٣٣)
{ قالَ رَبِّ إِنِّي قَتَلْتُ مِنْهُمْ نَفْساً فَأَخافُ أَنْ يَقْتُلُونِ } “Musa dedi ki: 'Rabbim! Doğrusu ben onlardan bir adam öldürdüm; bu yüzden beni öldürmelerinden korkuyorum.'” (33)
جَرَى التَّأْكِيدُ عَلَى الْغَالِبِ فِي اسْتِعْمَالِ أَمْثَالِهِ مِنَ الْأَخْبَارِ الْغَرِيبَةِ لِيَتَحَقَّقَ السَّامِعُ وُقُوعَهَا وَإِلَّا فَإِنَّ اللَّهَ قَدْ عَلِمَ ذَلِكَ لَمَّا قَالَ لَهُ اضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ مِنَ الرَّهْبِ [الْقَصَص:
Muhatabın olayın vuku bulduğunu iyice kavraması için böylesi garip haberlerin kullanımındaki galip âdete binaen tekit yapılmıştır; yoksa Allah Teâlâ ona { اضْمُمْ إِلَيْكَ جَناحَكَ مِنَ الرَّهْبِ } [Kasas:
٣٢] . وَالْمَعْنَى: فَأَخَافَ أَنْ يَذْكُرُوا قَتْلِيَ الْقِبْطِيَّ فَيَقْتُلُونِي. فَهَذَا كَالِاعْتِذَارِ وَهُوَ يَعْلَمُ أَنَّ رِسَالَةَ اللَّهِ لَا يُتَخَلَّصُ مِنْهَا بِعُذْرٍ، وَلَكِنَّهُ أَرَادَ أَنْ يَكُونَ فِي أَمْنٍ إِلَهِيٍّ مِنْ أَعْدَائِهِ. فَهَذَا تَعْرِيضٌ بِالدُّعَاءِ، وَمُقَدِّمَةٌ لِطَلَبِ تَأْيِيدِهِ بهَارُون أَخِيه.
32] buyurduğu zaman bunu zaten biliyordu. Mana şudur: “Kıptîyi öldürdüğümü hatırlayıp da beni öldürmelerinden korkarım.” Dolayısıyla bu bir mazeret beyanı gibidir; oysa Musa, Allah'ın risaletinden hiçbir mazeretle kaçınılamayacağını bilmektedir; lakin düşmanlarına karşı ilahi bir güvence altında olmayı istemiştir. Bu ifade dua etmeye üstü kapalı bir yöneliş ve kardeşi Harun ile desteklenmeyi talep etmeye bir mukaddimedir.
[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : آيَة ٣٤]
[Kasas Suresi (28), Âyet 34]
وَأَخِي هارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِساناً فَأَرْسِلْهُ مَعِي رِدْءاً يُصَدِّقُنِي إِنِّي أَخافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ (٣٤)
{ وَأَخِي هارُونُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِساناً فَأَرْسِلْهُ مَعِي رِدْءاً يُصَدِّقُنِي إِنِّي أَخافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ } “Kardeşim Harun'un dili benimkinden daha düzgündür. Onu da beni doğrulayan bir yardımcı olarak benimle birlikte gönder; zira beni yalanlamalarından korkuyorum.” (34)
هَذَا سُؤَالٌ صَرِيحٌ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ مُوسَى لَا يُرِيدُ بِالْأَوَّلِ التَّنَصُّلَ مِنَ التَّبْلِيغِ وَلَكِنَّهُ أَرَادَ تَأْيِيدَهُ بِأَخِيهِ. وَإِنَّمَا عَيَنَّهُ وَلَمْ يسْأَل مؤيدا مَا لِعِلْمِهِ بِأَمَانَتِهِ وَإِخْلَاصِهِ لِلَّهِ وَلِأَخِيهِ وَعِلْمِهِ بفصاحة لِسَانه.
Bu, Musa'nın önceki sözüyle tebliğden kaçınmayı istemediğini, bilakis kardeşiyle desteklenmeyi murad ettiğini gösteren sarih bir taleptir. Herhangi bir destekçi istemeyip bizzat onu tayin etmesi ise, onun eminliğini, Allah'a ve kardeşine olan ihlasını ve dilinin fasihliğini bilmesindendir.
وردى بِالتَّخْفِيفِ مِثْلُ (رِدْءٍ) بِالْهَمْزِ فِي آخِرِهِ: الْعَوْنُ. قَرَأَهُ نَافِعٌ وَأَبُو جَعْفَر ردى مُخَفَّفًا. وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ رِدْءاً بِالْهَمْزِ عَلَى الْأَصْلِ.
Rıda (رِدًى) tahfif ile sonu hemzeli olan { رِدْء } gibi olup “yardımcı” demektir. Nâfi ve Ebû Ca'fer bunu hemzesiz tahfif ile { رِدًا } okumuştur. Diğerleri ise asıl üzere hemze ile { رِدْءاً } okumuştur.
ويُصَدِّقُنِي قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ مَجْزُومًا فِي جَوَابِ الطَّلَبِ بِقَوْلِهِ فَأَرْسِلْهُ مَعِي. وَقَرَأَهُ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ بِالرَّفْعِ عَلَى أَنَّ الْجُمْلَةَ حَالٌ مِنَ الْهَاء من فَأَرْسِلْهُ.
{ يُصَدِّقُنِي } kelimesini cumhur, { فَأَرْسِلْهُ مَعِي } kavlindeki talebin cevabı olarak mezmûn (cezimli) okumuştur. Âsım ve Hamza ise cümlenin { فَأَرْسِلْهُ } fiilindeki zamirden (hâ) hâl olması üzere merfû olarak okumuştur.
وَمَعْنَى تَصْدِيقِهِ إِيَّاهُ أَنْ يَكُونَ سَبَبًا فِي تَصْدِيقِ فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ إِيَّاهُ بِإِبَانَتِهِ عَنِ الْأَدِلَّةِ الَّتِي يُلْقِيهَا مُوسَى فِي مَقَامِ مُجَادِلَةِ فِرْعَوْنَ كَمَا يَقْتَضِيهِ قَوْلُهُ هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِساناً فَأَرْسِلْهُ مَعِي رِدْءاً يُصَدِّقُنِي. فَإِنَّهُ فَرَّعَ طَلَبَ إِرْسَالِهِ مَعَهُ عَلَى كَوْنِهِ أَفْصَحَ لِسَانًا وَجَعَلَ تَصْدِيقَهُ جَوَابَ ذَلِكَ الطَّلَبِ أَوْ حَالًا مِنَ الْمَطْلُوبِ فَهُوَ تَفْرِيعٌ عَلَى تَفْرِيعٍ، فَلَا جَرَمَ أَنْ يَكُونَ مَعْنَاهُ مُنَاسِبًا لِمَعْنَى الْمُفَرَّعِ عَنْهُ وَهُوَ أَنَّهُ أَفْصَحُ لِسَانًا. وَلَيْسَ لِلْفَصَاحَةِ أَثَرٌ فِي التَّصْدِيقِ إِلَّا بِهَذَا الْمَعْنَى.
Harun'un onu doğrulaması, { هُوَ أَفْصَحُ مِنِّي لِساناً فَأَرْسِلْهُ مَعِي رِدْءاً يُصَدِّقُنِي } kavlinin iktiza ettiği vechiyle, Firavun'la münazara makamında Musa'nın getirdiği delilleri açık bir şekilde beyan etmesi suretiyle Firavun ve adamlarının onu doğrulamasına vesile olması manasındadır. Zira Musa, Harun'un kendisiyle birlikte gönderilmesi talebini onun dilinin daha fasih olması üzerine bina etmiş (tefri etmiş) ve onun doğrulamasını da bu talebin cevabı yahut talep edilen şeyin hâli kılmıştır; dolayısıyla bu, tefri üstüne tefridir. Şüphesiz ki bunun manası, kendisinden tefri edilen “dilinin daha fasih olması” manasına uygun düşmelidir. Fasahatin doğrulamaya etkisi ancak bu manayla kabildir.
وَلَيْسَ التَّصْدِيقُ أَنْ يَقُولَ لَهُمْ: صَدَقَ مُوسَى، لِأَنَّ ذَلِكَ يَسْتَوِي فِيهِ الْفَصِيحُ وَذُو الْفَهَاهَةِ. فَإِسْنَادُ التَّصْدِيقِ إِلَى هَارُونَ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ لِأَنَّهُ سَبَبُهُ، وَالْمُصَدِّقُونَ حَقِيقَةً هُمُ الَّذِينَ يَحْصُلُ لَهُمُ الْعِلْمُ بِأَنَّ مُوسَى صَادِقٌ فِيمَا جَاءَ بِهِ.
Yoksa doğrulama (tasdik), Harun'un onlara “Musa doğru söyledi” demesi demek değildir; zira bunu söyleme hususunda fasih olanla peltek/tutuk dilli olan eşittir. Dolayısıyla tasdikin Harun'a isnat edilmesi mecaz-ı aklîdir; çünkü o bunun sebebidir. Hakiki manada tasdik edenler ise Musa'nın getirdiği şeyde doğru söylediğine dair kendilerinde bilgi hasıl olan kimselerdir.
وَجُمْلَةُ إِنِّي أَخافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ تَعْلِيلٌ لِسُؤَالِ تَأْيِيدِهِ بِهَارُونَ، فَهَذِهِ مَخَافَةٌ ثَانِيَةٌ مِنَ التَّكْذِيبِ، وَالْأُولَى مَخَافَةٌ من الْقَتْل.
{ إِنِّي أَخافُ أَنْ يُكَذِّبُونِ } “Zira beni yalanlamalarından korkuyorum” cümlesi, Harun ile desteklenme talebinin gerekçesidir. Dolayısıyla bu, yalanlanmaya dair ikinci korkudur; ilki ise öldürülme korkusudur.
[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : آيَة ٣٥]
[Kasas Suresi (28), Âyet 35]
قالَ سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ وَنَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما بِآياتِنا أَنْتُما وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغالِبُونَ (٣٥)
{ قالَ سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ وَنَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما بِآياتِنا أَنْتُما وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغالِبُونَ } “[Allah] buyurdu ki: 'Pazını kardeşinle güçlendireceğiz ve ikinize öyle bir hâkimiyet/güç vereceğiz ki, mucizelerimiz sayesinde size erişemeyecekler. Siz ve size tabi olanlar galip geleceksiniz.'” (35)
اسْتَجَابَ اللَّهُ لَهُ دَعْوَتَيْهِ وَزَادَهُ تَفَضُّلًا بِمَا لَمْ يَسْأَلْهُ فَاسْتِجَابَةُ الدَّعْوَةِ الثَّانِيَةِ بِقَوْلِهِ سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ، وَاسْتِجَابَةُ الْأُولَى بِقَوْلِهِ فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما، وَالتَّفَضُّلُ بِقَوْلِهِ وَنَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً، فَأَعْطَى مُوسَى مَا يُمَاثِلُ مَا لِهَارُونَ مِنَ الْمَقْدِرَةِ عَلَى إِقَامَةِ الْحُجَّةِ إِذْ قَالَ وَنَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً. وَقَدْ دَلَّ عَلَى ذَلِكَ مَا تَكَلَّمَ بِهِ مُوسَى ﵇ مِنْ حُجَجٍ فِي مُجَادَلَةِ فِرْعَوْنَ كَمَا فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ، وَهُنَا وَمَا خَاطَبَ بِهِ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِمَّا حُكِيَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ. وَلَمْ يُحْكَ فِي الْقُرْآنِ أَنَّ هَارُونَ تَكَلَّمَ بِدَعْوَةِ فِرْعَوْنَ عَلَى أَنَّ مُوسَى سَأَلَ اللَّهَ تَعَالَى أَنْ يَحْلُلَ عُقْدَةً مِنْ لِسَانِهِ كَمَا فِي سُورَةِ طه، وَلَا شَكَّ أَنَّ اللَّهَ اسْتَجَابَ لَهُ.
Allah onun iki duasını da kabul etti ve istemediği şeyleri de lütfederek fazlasını verdi. İkinci duanın kabulü { سَنَشُدُّ عَضُدَكَ بِأَخِيكَ } “Pazını kardeşinle güçlendireceğiz” kavliyle, birincisinin kabulü { فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما } “size erişemeyecekler” kavliyle, lütuf ise { وَنَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً } “ve ikinize öyle bir hâkimiyet/güç vereceğiz ki” kavliyle gerçekleşmiştir. Böylece { وَنَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً } buyurarak Musa'ya, Harun'un hüccet ikame etme kabiliyetinin bir benzerini bahşetti. Şuarâ Suresi'nde ve burada Firavun ile tartışırken Musa'nın (aleyhisselâm) dile getirdiği hüccetler ile A'râf Suresi'nde aktarıldığı üzere İsrâiloğulları'na hitabı buna delalet etmektedir. Kur'an'da Harun'un Firavun'u davet sadedinde konuştuğu nakledilmemiştir; bununla birlikte Tâhâ Suresi'nde geçtiği üzere Musa, Allah Teâlâ'dan dilindeki bağı çözmesini istemiştir ve şüphesiz ki Allah onun bu duasını kabul etmiştir.
وَالشَّدُّ: الرَّبْطُ، وَشَأْنُ الْعَامِلِ بِعُضْوٍ إِذَا أَرَادَ أَنْ يَعْمَلَ بِهِ عَمَلًا مُتْعِبًا لِلْعُضْوِ أَنْ يَرْبِطَ عَلَيْهِ لِئَلَّا يَتَفَكَّكَ أَوْ يَعْتَرِيَهُ كَسْرٌ، وَفِي ضِدِّ ذَلِكَ قَالَ تَعَالَى وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ [الْأَعْرَاف: ١٤٩] وَقَوْلُهُمْ: فَتَّ فِي عَضُدِهِ، وَجُعِلَ الْأَخُ هُنَا بِمَنْزِلَةِ الرِّبَاطِ الَّذِي يُشَدُّ بِهِ.
Şedd (شَدّ), bağlamak (rabt) demektir. Bir uzuvla çalışan kişinin âdeti, o uzvu yorucu bir iş yapacağı zaman, eklemi gevşemesin veya kırılmasın diye onu sıkıca sarmasıdır. Bunun zıddı hakkında Allah Teâlâ: { وَلَمَّا سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ } [A'râf 149] “Elleri böğürlerinde kalınca (pişman olup çaresiz kalınca)” buyurmuştur; Arapların 'fette fî azudihî' (pazısını kırdı / gücünü yok etti) sözü de bu kabildendir. Burada kardeş, kendisiyle [pazının] bağlandığı bağ mesabesinde kılınmıştır.
وَالْمُرَادُ: أَنَّهُ يُؤَيِّدُهُ بِفَصَاحَتِهِ، فَتَعْلِيقُهُ بِالشَّدِّ مُلْحَقٌ بِبَابِ الْمَجَازِ الْعَقْلِيِّ. وَهَذَا كُلُّهُ تَمْثِيلٌ لِحَالِ إِيضَاحِ حُجَّتِهِ بِحَالِ تَقْوِيَةِ مَنْ يُرِيدُ عَمَلًا عَظِيمًا أَنْ يُشَدَّ عَلَى يَدِهِ وَهُوَ التَّأْيِيدُ الَّذِي شَاعَ فِي مَعْنَى الْإِعَانَةِ وَالْإِمْدَادِ، وَإِلَّا فَالتَّأْيِيدُ أَيْضًا مُشْتَقٌّ مِنَ الْيَدِ. فَأَصْلُ مَعْنَى (أَيَّدَ) جَعَلَ
Kastedilen mana, onu fasahatiyle desteklemesidir; dolayısıyla bunun bağlama (şedd) ile irtibatlandırılması mecaz-ı aklî kabilindendir. Bütün bunlar, hüccetinin açıklanması durumunun, büyük bir iş yapmak isteyip de eli güçlendirilen kimsenin durumuna benzetildiği bir temsildir. Bu da yardım ve destek manasında yaygınlaşan 'teyit' (destekleme) demektir; nitekim teyit (تأييد) kelimesi de 'el' (yed) kökünden türemiştir. 'Eyyede' (أَيَّدَ) fiilinin asıl anlamı 'bir
يَدًا، فَهُوَ اسْتِعَارَةٌ لِإِيجَادِ الْإِعَانَةِ.
el kılmak' olup, yardım var etmeye istiaredir.
وَالسُّلْطَانُ هُنَا مَصْدَرٌ بِمَعْنَى التَّسَلُّطِ عَلَى الْقُلُوبِ وَالنُّفُوسِ، أَيْ مَهَابَةً فِي قُلُوبِ الْأَعْدَاءِ وَرُعْبًا مِنْكُمَا كَمَا أَلْقَى عَلَى مُوسَى مُحِبَّةً حِينَ الْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ. وَتَقَدَّمَ مَعْنَى السُّلْطَانِ حَقِيقَةً فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ [٣٣] .
Buradaki sultan (سُلْطَان), kalpler ve nefisler üzerinde hâkimiyet kurmak manasında bir masdardır; yani Firavun ailesinin Musa'yı bulduğu sırada üzerine sevgi bırakıldığı gibi, düşmanların kalplerinde bir heybet ve sizden kaynaklanan bir korku [var etmektir]. Sultan kelimesinin hakiki manası daha önce İsrâ Suresi'nde geçen { فَقَدْ جَعَلْنا لِوَلِيِّهِ سُلْطاناً } [İsrâ 33] “onun velisine bir yetki vermişizdir” kavlinde açıklanmıştı.
وَفَرَّعَ عَلَى جَعْلِ السُّلْطَانِ فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما أَيْ لَا يُؤْذُونَكُمَا بِسُوءٍ وَهُوَ الْقَتْلُ وَنَحْوُهُ. فَالْوُصُولُ مُسْتَعْمَلٌ مَجَازًا فِي الْإِصَابَةِ. وَالْمُرَادُ: الْإِصَابَةُ بِسُوءٍ، بِقَرِينَةِ الْمَقَامِ.
Sultan kılınması üzerine { فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما } “size erişemeyecekler” cümlesi tefri edilmiştir; yani öldürmek ve benzeri bir kötülükle size zarar veremeyeceklerdir. Vüsûl (ulaşma/erişme) kelimesi kötülük dokundurma anlamında mecazen kullanılmıştır. Makamın karinesiyle kastedilen, kötülükle zarar vermektir.
وَقَوْلُهُ بِآياتِنا أَنْتُما وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغالِبُونَ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِآياتِنا مُتَعَلِّقًا
{ بِآياتِنا أَنْتُما وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغالِبُونَ } “mucizelerimiz sayesinde siz ve size tabi olanlar galip geleceksiniz” kavlindeki { بِآياتِنا } ibaresinin şunlara müteallik olması caizdir:
بِمَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ [الْقَصَص: ٣٢] تَقْدِيرُهُ: إذْهَبَا بِآيَاتِنَا عَلَى نَحْوِ مَا قُدِّرَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي تِسْعِ آياتٍ إِلى فِرْعَوْنَ [النَّمْلِ: ١٢] وَقَوله فِي سُورَة النَّمْل بَعْدَ قَوْلِهِ وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ فِي تِسْعِ آياتٍ [النَّمْل: ١٢] أَيِ اذْهَبَا فِي تِسْعِ آيَاتٍ. وَقَدْ صُرِّحَ بِذَلِكَ فِي قَوْلِهِ فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ [١٥] قالَ كَلَّا فَاذْهَبا بِآياتِنا إِنَّا مَعَكُمْ مُسْتَمِعُونَ.
{ إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ } [Kasas 32] kavlinin delalet ettiği mahzuf bir fiile [müteallik olması caizdir ki] takdiri şöyledir: Neml Suresi'ndeki { فِي تِسْعِ آياتٍ إِلى فِرْعَوْنَ } [Neml 12] “Firavun'a [gönderilen] dokuz ayet içinde” kavlinde takdir edildiği üzere 'Ayetlerimizle gidin' demektir. Nitekim Neml Suresi'nde { وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ فِي تِسْعِ آياتٍ } [Neml 12] “Elini koynuna sok, kusursuz bembeyaz çıksın; [bu,] dokuz mucize arasındadır” kavlinden sonra [aynı şekilde takdir edilmiş olup], 'Dokuz mucize ile [ona] gidin' manasındadır. Bu husus Şuarâ Suresi'nde { قالَ كَلَّا فَاذْهَبا بِآياتِنا إِنَّا مَعَكُمْ مُسْتَمِعُونَ } [Şuarâ 15] “[Allah] buyurdu ki: 'Hayır, ikiniz ayetlerimizle gidin; şüphesiz biz sizinle beraberiz, işitmekteyiz'” kavliyle açıkça ifade edilmiştir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَتَعَلَّقَ بِ نَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً، أَيْ سُلْطَانًا عَلَيْهِمْ بِآيَاتِنَا حَتَّى تَكُونَ رَهْبَتُهُمْ مِنْكُمَا آيَةً مِنْ آيَاتِنَا، وَيَجُوزُ أَنْ يَتَعَلَّقَ بِ فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما أَيْ يُصْرَفُونَ عَنْ أَذَاكُمْ بِآيَاتٍ مِنَّا
Ayrıca { نَجْعَلُ لَكُما سُلْطاناً } “ikinize bir hâkimiyet vereceğiz” ifadesine müteallik olması da caizdir; yani 'Ayetlerimiz sayesinde onlara karşı bir hâkimiyet vereceğiz ki, onların sizden duyduğu korku da ayetlerimizden bir ayet olsun.' Yine { فَلا يَصِلُونَ إِلَيْكُما } “size erişemeyecekler” ifadesine müteallik olması da caizdir; yani 'Bizden olan ayetlerle size zarar vermekten menedilirler'
كَقَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ «نُصِرْتُ بِالرُّعْبِ»
tıpkı Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Korku ile nusret buldum» buyurduğu gibi.