. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُتَعَلِّقًا بِقَوْلِهِ الْغالِبُونَ أَيْ تَغْلِبُونَهُمْ وَتَقْهَرُونَهُمْ بِآيَاتِنَا الَّتِي نُؤَيِّدُكُمَا بِهَا. وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ عَلَى مُتَعَلِّقِهِ فِي هَذَا الْوَجْهِ لِلِاهْتِمَامِ بِعَظَمَةِ الْآيَاتِ الَّتِي سَيُعْطَيَانِهَا. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْبَاءُ حَرْفَ قَسَمٍ تَأْكِيدًا لَهُمَا بِأَنَّهُمَا الْغَالِبُونَ وَتَثْبِيتًا لِقُلُوبِهِمَا.
Aynı şekilde { الْغالِبُونَ } “galip olanlar” kelimesine müteallik olması da caizdir; yani 'Sizi kendisiyle destekleyeceğimiz ayetlerimiz sayesinde onlara galip gelecek ve onları alt edeceksiniz.' Bu vecihte car-mecrurun müteallakından öne geçirilmesi, kendilerine verilecek olan ayetlerin azametine dikkat çekmek içindir. 'Bâ' harfinin, galip geleceklerini tekit etmek ve kalplerini sebat ettirmek maksadıyla bir kasem harfi olması da caizdir.
وَعَلَى الْوُجُوهِ كُلِّهَا فَالْآيَاتُ تَشْمَلُ خَوَارِقَ الْعَادَاتِ الْمُشَاهَدَةَ مِثْلَ الْآيَاتِ التِّسْعِ، وَتَشْمَلُ الْمُعْجِزَاتِ الْخَفِيَّةَ كَصَرْفِ قَوْمِ فِرْعَوْنَ عَنِ الْإِقْدَامِ عَلَى أَذَاهُمَا مَعَ مَا لَدَيْهِمْ مِنَ الْقُوَّةِ وَمَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْعَدَاوَةِ بِحَيْثُ لَوْلَا الصَّرَفَةُ مِنَ اللَّهِ لَأَهْلَكُوا مُوسَى وَأَخَاهُ.
Bütün bu vecihlere göre ayetler; dokuz mucize gibi bizzat müşahede edilen harikulade durumları kapsadığı gibi, güçlerine ve düşmanlıklarına rağmen Firavun kavminin onlara kötülük yapmaya kalkışmaktan alıkonulması gibi gizli mucizeleri de kapsar; öyle ki Allah'ın bu engellemesi olmasaydı Musa'yı ve kardeşini muhakkak helak ederlerdi.
وَمَحَلُّ الْعِبْرَةِ مِنْ هَذَا الْجُزْءِ مِنَ الْقِصَّةِ التَّنْبِيهُ إِلَى أَنَّ الرِّسَالَةَ فَيْضٌ مِنَ اللَّهِ عَلَى مَنِ اصْطَفَاهُ مِنْ عِبَادِهِ وَأَنَّ رِسَالَةَ مُحَمَّدٍ ﷺ كَرِسَالَةِ مُوسَى جَاءَتْهُ بَغْتَةً فَنُودِيَ مُحَمَّدٌ فِي غَارِ جَبَلِ حِرَاءٍ كَمَا نُودِيَ مُوسَى فِي جَانِبِ جَبَلِ الطُّورِ، وَأَنَّهُ اعْتَرَاهُ مِنَ الْخَوْفِ مِثْلَ مَا اعْتَرَى مُوسَى، وَأَنَّ اللَّهَ ثَبَّتَهُ كَمَا ثَبَّتَ مُوسَى، وَأَنَّ اللَّهَ يَكْفِيهِ أَعْدَاءَهُ كَمَا كَفَى مُوسَى أعداءه.
Kıssanın bu kısmından çıkarılacak ibret mahalli şudur: Peygamberlik, Allah'ın kulları arasından seçtiği kimselere bir lütfudur. Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamberliği de tıpkı Musa'nın peygamberliği gibi ona ansızın gelmiştir. Musa'ya Tur Dağı'nın yamacında nida edildiği gibi, Muhammed'e de Hira Dağı'nın mağarasında nida edilmiştir. Musa'yı saran korkunun bir benzeri onu da sarmış; Musa'yı sebatkâr kıldığı gibi Allah onu da sebatkâr kılmış ve Musa'yı düşmanlarına karşı koruduğu gibi Allah onu da düşmanlarına karşı korumuştur.
[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : آيَة ٣٦]
[Kasas Suresi (28), Âyet 36]
فَلَمَّا جاءَهُمْ مُوسى بِآياتِنا بَيِّناتٍ قالُوا مَا هَذَا إِلاَّ سِحْرٌ مُفْتَرىً وَما سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ (٣٦)
{ فَلَمَّا جاءَهُمْ مُوسى بِآياتِنا بَيِّناتٍ قالُوا مَا هَذَا إِلاَّ سِحْرٌ مُفْتَرىً وَما سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ } “Musa onlara apaçık ayetlerimizle gelince: 'Bu, uydurulmuş bir sihirden başka bir şey değildir. Biz geçmiş atalarımızdan böylesini işitmedik' dediler.” (36)
طُوِيَ مَا بَيْنَ نِدَاءِ اللَّهِ إِيَّاهُ وَبَيْنَ حُضُورِهِ عِنْدَ فِرْعَوْنَ مِنَ الْأَحْدَاثِ لِعَدَمِ تَعَلُّقِ الْعِبْرَةِ بِهِ. وَأُسْنِدَ الْمَجِيءُ بِالْآيَاتِ إِلَى مُوسَى ﵇ وَحْدَهُ دُونَ هَارُونَ لِأَنَّهُ
Allah'ın ona nida etmesi ile Firavun'un huzuruna çıkması arasında cereyan eden hadiseler, ibretle doğrudan irtibatı bulunmadığı için veciz kılınarak atlanmıştır. Ayetlerle gelme fiili, Harun'a değil yalnızca Musa'ya (aleyhisselâm) isnat edilmiştir; zira o,
الرَّسُولُ الْأَصْلِيُّ الَّذِي تَأْتِي الْمُعْجِزَاتُ عَلَى يَدَيْهِ بِخِلَافِ قَوْلِهِ فَاذْهَبا بِآياتِنا فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ [١٥] ، وَقَوْلِهِ بِآياتِنا أَنْتُما وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغالِبُونَ [الْقَصَص: ٣٥] إِذْ جَعَلَ تَعَلُّقَ الْآيَاتِ بِضَمِيرَيْهَا لِأَنَّ مَعْنَى الْمُلَابَسَةِ مَعْنًى مُتَّسِعٌ فَالْمُصَاحِبُ لِصَاحِبِ الْآيَاتِ هُوَ مَلَابِسٌ لَهُ.
mucizelerin elinde tezahür ettiği asıl resuldür. Şuarâ Suresi'ndeki { فَاذْهَبا بِآياتِنا } [Şuarâ 15] “İkiniz ayetlerimizle gidin” kavli ile Kasas Suresi'ndeki { بِآياتِنا أَنْتُما وَمَنِ اتَّبَعَكُمَا الْغالِبُونَ } [Kasas 35] “Ayetlerimiz sayesinde siz ve size tabi olanlar galip geleceksiniz” kavli ise bundan farklıdır; zira orada ayetlerin taalluku ikisinin zamirine kılınmıştır. Çünkü mülâbeset (birliktelik) manası geniş bir manadır; ayetlerin sahibine eşlik eden kimse de onunla irtibatlıdır.
وَالْآيَاتُ الْبَيِّنَاتُ هِيَ خَوَارِقُ الْعَادَاتِ الَّتِي أَظْهَرَهَا، أَيْ جَاءَهُمْ بِهَا آيَةً بَعْدَ آيَةٍ فِي مَوَاقِعَ مُخْتَلِفَةٍ، قَالُوا عِنْدَ كُلِّ آيَةٍ مَا هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُفْتَرىً وَما سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ.
Apaçık ayetler (el-âyâtü'l-beyyinât), ortaya koyduğu harikulade durumlardır; yani farklı yerlerde peş peşe ayetlerle onlara gelmiştir. Onlar ise her ayet karşısında: { مَا هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُفْتَرىً وَما سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ } “Bu, uydurulmuş bir sihirden başka bir şey değildir. Biz geçmiş atalarımızdan böylesini işitmedik” demişlerdir.
وَالْمُفْتَرَى: الْمَكْذُوبُ. وَمَعْنَى كَوْنِهَا سِحْرًا مَكْذُوبًا أَنَّهُ مَكْذُوبٌ ادِّعَاءُ أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِخْفَاءُ كَوْنِهِ سِحْرًا.
Müfterâ (مُفْتَرَى), yalanlanmış / asılsız uydurulmuş demektir. Bunun uydurma bir sihir olmasının manası, onun Allah katından olduğunun iddia edilmesinin yalan olması ve sihir vasfının gizlenmesidir.
وَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِ وَما سَمِعْنا بِهذا إِلَى ادِّعَاءِ الرِّسَالَةِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِأَنَّ ذَلِكَ هُوَ الَّذِي يُسْمَعُ وَأَمَّا الْآيَاتُ فَلَا تُسْمَعُ. فَمَرْجِعُ اسْمَيِ الْإِشَارَةِ مُخْتَلِفٌ، أَيْ مَا سَمِعْنَا مَنْ يَدْعُو آبَاءَنَا إِلَى مِثْلِ مَا تَدْعُو إِلَيْهِ فَالْكَلَامُ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ دَلَّ عَلَيْهِ حَرْفُ الظَّرْفِيَّةِ، أَيْ فِي زَمَنِ آبَائِنَا. وَقَدْ جَعَلُوا انْتِفَاءَ بُلُوغِ مِثْلِ هَذِهِ الدَّعْوَةِ إِلَى آبَائِهِمْ حَتَّى تَصِلَ إِلَيْهِمْ بِوَاسِطَةِ آبَائِهِمُ الْأَوَّلِينَ، دَلِيلًا عَلَى بُطْلَانِهَا وَذَلِكَ آخِرُ مَلْجَأٍ يَلْجَأُ إِلَيْهِ الْمَحْجُوجُ الْمَغْلُوبُ حِينَ لَا يَجِدُ مَا يَدْفَعُ بِهِ الْحَقَّ بِدَلِيلٍ مَقْبُولٍ فَيَفْزَعُ إِلَى مِثْلِ هَذِهِ التلفيقات والمباهتات.
{ وَما سَمِعْنا بِهذا } “Biz böylesini işitmedik” kavlindeki işaret ismi, Allah katından risalet iddiasına işaret eder; zira işitilen şey budur, ayetler ise işitilmez. Dolayısıyla iki işaret isminin mercisi farklıdır; yani 'Atalarımızı senin davet ettiğin şeyin benzerine davet eden bir kimseyi işitmedik' demektir. Buradaki kelam, zarfiyet harfinin delalet ettiği mahzuf bir muzaf üzerinedir; yani 'atalarımızın zamanında' demektir. Böyle bir davetin geçmiş atalarına ve oradan da ataları vasıtasıyla kendilerine ulaşmamış olmasını davanın batıl olduğuna delil kılmışlardır. Bu ise, hakkı makbul bir delille savuşturacak bir şey bulamayınca böylesi yakıştırmalara ve iftiralara sığınan, hüccet karşısında mağlup olmuş kimsenin başvurduğu son sığınaktır.
[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : آيَة ٣٧]
[Kasas Suresi (28), Âyet 37]
وَقالَ مُوسى رَبِّي أَعْلَمُ بِمَنْ جاءَ بِالْهُدى مِنْ عِنْدِهِ وَمَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ (٣٧)
{ وَقالَ مُوسى رَبِّي أَعْلَمُ بِمَنْ جاءَ بِالْهُدى مِنْ عِنْدِهِ وَمَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ } “Musa dedi ki: 'Rabbim, kendi katından kimin hidayet getirdiğini ve [dünya] yurdunun güzel akıbetinin kime ait olacağını en iyi bilendir. Şüphesiz ki zalimler kurtuluşa eremezler.'” (37)
لَمَّا قَالُوا قولا صَرِيحًا فِي تَكْذِيبِهِ وَاسْتَظْهَرُوا عَلَى قَوْلِهِمْ بِأَنَّ مَا جَاءَ بِهِ مُوسَى شَيْء من عَلِمَهُ آبَاؤُهُمْ أَجَابَ مُوسَى كَلَامَهُمْ بِمِثْلِهِ فِي تَأْيِيدِ صِدْقِهِ فَإِنَّهُ يَعْلَمُهُ اللَّهُ، فَمَا عِلْمُ آبَائِهِمْ فِي جَانِبِ عِلْمِ اللَّهِ بِشَيْءٍ، فَلَمَّا تَمَسَّكُوا بِعِلْمِ آبَائِهِمْ تَمَسَّكَ مُوسَى بِعِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى، فَقَدِ احْتَجَّ مُوسَى بِنَفْسِهِ وَلَمْ يَكِلْ ذَلِكَ إِلَى هَارُونَ.
Onu sarih bir surette yalanlayıp Musa'nın getirdiği şeyin atalarının bildiği bir şey olmadığını öne sürerek iddialarını desteklemeye kalkışınca; Musa da kendi doğruluğunu teyit hususunda onların sözüne benzer bir mukabelede bulunarak bunu Allah'ın bildiğini ifade etti. Zira Allah'ın ilmi yanında atalarının ilminin hiçbir hükmü yoktur. Onlar atalarının ilmine sarılınca Musa da Allah Teâlâ'nın ilmine sarıldı. Böylece Musa bizzat kendisi delil getirmiş ve bu işi Harun'a bırakmamıştır.
وَكَانَ مُقْتَضَى الِاسْتِعْمَالِ أَنْ يُحْكَى كَلَامُ مُوسَى بِفِعْلِ الْقَوْلِ غَيْرَ مَعْطُوفٍ بِالْوَاوِ شَأْنَ حِكَايَةِ الْمُحَاوَرَاتِ كَمَا قَدَّمْنَاهُ غَيْرَ مَرَّةٍ، فَخُولِفَ ذَلِكَ هُنَا بِمَجِيءِ حَرْفِ
Daha önce defalarca belirttiğimiz üzere, karşılıklı konuşmaların aktarılmasında mutat olan üslup, Musa'nın sözünün vav harfiyle atfedilmeksizin doğrudan kavil fiiliyle nakledilmesiydi. Ancak burada,
الْعَطْفِ فِي قِرَاءَةِ
İbn Kesîr dışındaki cumhurun kıraatinde atıf harfi getirilerek
الْجُمْهُورِ غَيْرَ ابْنِ كَثِيرٍ لِأَنَّهُ قَصَدَ هُنَا التَّوَازُنَ بَيْنَ حُجَّةِ مَلَإِ فِرْعَوْنَ وَحُجَّةِ مُوسَى، لِيَظْهَرَ لِلسَّامِعِ التَّفَاوُتُ بَيْنَهُمَا فِي مُصَادَفَةِ الْحَقِّ وَيَتَبَصَّرَ فَسَادَ أَحَدِهِمَا وَصِحَّةَ الْآخَرِ، وَبِضِدِّهَا تَتَبَيَّنُ الْأَشْيَاءُ، فَلِهَذَا عُطِفَتِ الْجُمْلَةُ جَرْيًا عَلَى الْأَصْلِ غَيْرِ الْغَالِبِ للتّنْبِيه على أَن فِيهِ خُصُوصِيَّة غير الْمَعْهُودَة فِي مثله فَتكون معرفَة التَّفَاوُت بَين المحتجين محَالة عَلَى النَّظَرِ فِي مَعْنَاهُمَا. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ قالَ مُوسى بِدُونِ وَاوٍ وَهِيَ مَرْسُومَةٌ فِي مُصْحَفِ أَهِلِ مَكَّةَ بِدُونِ وَاوٍ عَلَى أَصْلِ حِكَايَةِ الْمُحَاوَرَاتِ وَقَدْ حَصَلَ مِنْ مَجْمُوعِ الْقِرَاءَتَيْنِ الْوَفَاءُ بِحَقِّ الْخُصُوصِيَّتَيْنِ مِنْ مُقْتَضَى حَالَيِ الْحِكَايَةِ. وَعَبَّرَ عَنِ اللَّهِ بِوَصْفِ الرُّبُوبِيَّةِ مُضَافًا إِلَى ضَمِيرِهِ لِلتَّنْصِيصِ عَلَى أَنَّ الَّذِي يَعْلَمُ الْحَقَّ هُوَ الْإِلَهُ الْحَقُّ لَا آلِهَتُهُمُ الْمَزْعُومَةُ.
bu kuralın dışına çıkılmıştır. Çünkü burada Firavun'un ileri gelenlerinin delili ile Musa'nın delili arasında bir denge gözetilmiş; ta ki dinleyen kimseye hakka isabet etme hususunda ikisi arasındaki fark açıkça görünsün ve birinin fesadını, diğerinin ise sıhhatini idrak edebilsin; zira eşya zıddıyla tebeyyün eder. İşte bu sebeple cümle, alışılagelenin dışındaki asıl kural üzere atfedilmiştir; ta ki bu durumun emsallerinde pek rastlanmayan özel bir incelik barındırdığına dikkat çekilsin ve delil getiren iki taraf arasındaki farkın bilinmesi, her iki ifadenin manası üzerinde düşünmeye havale edilsin. İbn Kesîr ise karşılıklı konuşmaların aktarılmasındaki asıl üslup üzere vav harfi olmaksızın { قالَ مُوسى } şeklinde okumuştur ve bu lafız Mekke ehlinin mushafında da vavsız yazılmıştır. Her iki kıraatin toplamından, aktarımdaki iki farklı durumun gerektirdiği her iki inceliğin hakkı tam olarak verilmiş olmaktadır. Allah Teâlâ, kendi zamirine muzaf kılınan rububiyet vasfıyla zikredilmiştir; bu da hakkı bilenin, onların uydurma ilahları değil, hakiki ilah olduğunu açıkça belirtmek içindir.
وَيُظْهِرُ أَنَّ الْقِبْطَ لَمْ يَكُنْ فِي لُغَتِهِمُ اسْمٌ عَلَى الرَّبِّ وَاجِبِ الْوُجُودِ الْحَقِّ وَلَكِنْ أَسْمَاءُ آلِهَةٍ مَزْعُومَةً.
Öyle anlaşılıyor ki Kıptîlerin lisanında hakiki Vacibü'l-Vücûd olan Rab için bir isim bulunmayıp, yalnızca uydurma ilahların isimleri mevcuttu.
وَعَبَّرَ فِي جَانب بِمَنْ جاءَ بِالْهُدى بِفِعْلِ الْمُضِيِّ وَفِي جَانِبِ مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ بِالْمُضَارِعِ لِأَنَّ الْمَجِيءَ بِالْهُدَى الْمُحَقِّقِ وَالْمَزْعُومِ أَمْرٌ قَدْ تَحَقَّقَ وَمَضَى سَوَاءٌ كَانَ الْجَائِي بِهِ مُوسَى أَمْ آبَاؤُهُمُ الْأَوَّلُونَ وَعُلَمَاؤُهُمْ. وَأَمَّا كِيَانُ عَاقِبَةِ الدَّارِ لِمَنْ فَمَرْجُوٌّ لِمَا يَظْهَرُ بَعْدُ. فَفِي قَوْلِهِ رَبِّي أَعْلَمُ بِمَنْ جاءَ بِالْهُدى إِشْهَادٌ لِلَّهِ تَعَالَى وَكَلَامٌ مُنْصِفٌ، أَيْ رَبِّي أَعْلَمُ بِتَعْيِينِ الْجَائِي بِالْهُدَى أَنْحَنِ أَمْ أَنْتُمْ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ [سبأ: ٢٤] .
{ بِمَنْ جاءَ بِالْهُدى } “hidayeti kimin getirdiğini” kısmında mazi fiil, { مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ } “yurdun akıbetinin kime ait olacağını” kısmında ise muzari fiil kullanılmıştır. Çünkü gerek hakiki gerekse iddia edilen hidayetle gelme meselesi, bunu getiren ister Musa olsun ister onların geçmiş ataları ve âlimleri olsun, vuku bulup geçmiş bir hadisedir. Yurdun akıbetinin kime ait olacağı ise daha sonra ortaya çıkması umulan bir durumdur. Dolayısıyla onun { رَبِّي أَعْلَمُ بِمَنْ جاءَ بِالْهُدى } “Rabbim, kimin hidayet getirdiğini en iyi bilendir” kavlinde, Allah Teâlâ'yı şahit tutma ve insaflı bir üslup vardır; yani Allah Teâlâ'nın: { وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } [Sebe 24] “Doğrusu ya biz veya siz, ya doğru yol üzerindeyiz yahut apaçık bir sapıklık içindeyiz” kavli kabilinden, 'Hidayeti getirenin biz mi yoksa siz mi olduğunu tayin etmeyi Rabbim en iyi bilendir' demektir.
وَفِي قَوْلِهِ: وَمَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ تَفْوِيضٌ إِلَى مَا سَيَظْهَرُ مِنْ نَصْرِ أَحَدِ الْفَرِيقَيْنِ عَلَى الآخر وَهُوَ تَعْرِيض بِالْوَعِيدِ بِسُوءِ عَاقِبَتِهِمْ.
{ وَمَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ } “ve yurdun akıbetinin kime ait olacağını” kavlinde ise iki gruptan birinin diğerine karşı ileride zuhur edecek olan zaferine bir havale vardır ki bu, onların akıbetlerinin kötü olacağına dair üstü kapalı bir tehdittir (tarizdir).
وعاقِبَةُ الدَّارِ كَلِمَةٌ جَرَتْ مَجْرَى الْمَثَلِ فِي خَاتِمَةِ الْخَيْرِ بَعْدَ الْمَشَقَّةِ تَشْبِيهًا لِعَامِلِ الْعَمَلِ بِالسَّائِرِ الْمُنْتَجِعِ إِذَا صَادَفَ دَارَ خِصْبٍ وَاسْتَقَرَّ بِهَا وَقَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَحَلَّنَا دَارَ الْمُقَامَةِ مِنْ فَضْلِهِ. فَأَصْلُ عَاقِبَةُ الدَّارِ: الدَّارُ الْعَاقِبَةُ. فَأُضِيفَتِ الصِّفَةُ إِلَى مَوْصُوفِهَا.
Âkıbetü'd-dâr (عاقِبَةُ الدَّارِ) tabiri, meşakkatten sonraki hayırlı son hakkında darbımesel haline gelmiş bir ifadedir; bu da bir işi yapan kimsenin, bereketli ve otlak bir yere ulaşıp oraya yerleştiğinde 'Bizi lütfuyla ebedi kalınacak yurda yerleştiren Allah'a hamdolsun' diyen yolcuya benzetilmesidir. Âkıbetü'd-dâr ifadesinin aslı 'ed-dâru'l-âkıbetü' (akıbeti güzel olan yurt) şeklinde olup sıfat mevzufuna muzaf kılınmıştır.
وَالْعَاقِبَةُ: هِيَ الْحَالَةُ الْعَاقِبَةُ، أَيِ الَّتِي تَعْقُبُ، أَيْ تَجِيءُ عَقِبَ غَيْرِهَا، فَيُؤْذِنُ هَذَا اللَّفْظ بتبدل حَالٍ إِلَى مَا هُوَ خَيْرٌ، فَلِذَلِكَ لَا تطلق إِلَّا عَلَى الْعَاقِبَةِ الْمَحْمُودَةِ. وَقَدْ
Akıbet (عَاقِبَة), sonradan gelen, yani bir durumun ardından gelen haldir. Dolayısıyla bu lafız, halin daha hayırlı bir duruma dönüşeceğini bildirir; bu sebeple ancak övgüye değer akıbetler için kullanılır.
تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٣٥] قَوْلُهُ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ وَفِي سُورَةِ الرَّعْدِ [٢٢] قَوْلُهُ أُولئِكَ لَهُمْ عُقْبَى الدَّارِ وَقَوله وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ [الرَّعْد: ٤٢] .
Nitekim En'âm Suresi'nde geçen: { فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ مَنْ تَكُونُ لَهُ عاقِبَةُ الدَّارِ } [En'âm 135] “Yurdun akıbetinin kime ait olacağını yakında bileceksiniz” kavli ile Ra'd Suresi'nde geçen: { أُولئِكَ لَهُمْ عُقْبَى الدَّارِ } [Ra'd 22] “İşte dünya yurdunun güzel sonu onlarındır” ve { وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ } [Ra'd 42] “Kâfirler de bu yurdun sonunun kime ait olduğunu bilecektir” kavilleri daha önce geçmişti.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ تَكُونُ بِالْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةِ عَلَى أَصْلِ تَأْنِيثِ لَفْظِ عاقِبَةُ الدَّارِ وَقَرَأَ
Cumhur, { عاقِبَةُ الدَّارِ } lafzının aslen müennes olmasına binaen { تَكُونُ } fiilini tâ (üstten iki noktalı) ile okumuştur.
حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِالتَّحْتِيَّةِ عَلَى الْخِيَارِ فِي فِعْلِ الْفَاعِلِ الْمَجَازِيِّ التَّأْنِيثِ.
Hamza ve Kisâî ise mecazi müennes olan failin fiilinde muhayyerlik kuralına dayanarak yâ (alttan iki noktalı) ile okumuştur.
وَأَيَّدَ ذَلِكَ كُلَّهُ بِجُمْلَةِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ، دَلَالَةً عَلَى ثِقَتِهِ بِأَنَّهُ عَلَى الْحَقِّ وَذَلِكَ يَفُتُّ مِنْ أَعَضَادِهِمْ، وَيُلْقِي رُعْبَ الشَّكِّ فِي النَّجَاةِ فِي قُلُوبِهِمْ. وَضَمِيرُ إِنَّهُ ضَمِيرُ الشَّأْنِ لِأَنَّ الْجُمْلَةَ بَعْدَهُ ذَاتُ مَعْنًى لَهُ شَأْن وخطر.
Bütün bunları { إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الظَّالِمُونَ } “Şüphesiz ki zalimler kurtuluşa eremezler” cümlesiyle teyit etmiştir; bu da hak üzere olduğuna dair güvenine delalet eder. Bu ifade onların gücünü kırar ve kalplerine kurtulamayacaklarına dair şüphe korkusu salar. { إِنَّهُ } ifadesindeki zamir şan zamiridir; zira kendisinden sonraki cümle mühim ve büyük bir manaya sahiptir.
[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : آيَة ٣٨]
[Kasas Suresi (28), Âyet 38]
وَقالَ فِرْعَوْنُ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي فَأَوْقِدْ لِي يَا هامانُ عَلَى الطِّينِ فَاجْعَلْ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَطَّلِعُ إِلى إِلهِ مُوسى وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ مِنَ الْكاذِبِينَ (٣٨)
{ وَقالَ فِرْعَوْنُ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي فَأَوْقِدْ لِي يَا هامانُ عَلَى الطِّينِ فَاجْعَلْ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَطَّلِعُ إِلى إِلهِ مُوسى وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ مِنَ الْكاذِبِينَ } “Firavun dedi ki: 'Ey ileri gelenler! Sizin için benden başka bir ilah tanımıyorum. Ey Hâmân! Benim için çamur üzerine ateş yak (tuğla pişir) da bana yüksek bir kule yap; belki Musa'nın ilahına çıkarım. Doğrusu ben onun yalancılardan olduğunu sanıyorum.'” (38)
كَلَامُ فِرْعَوْنَ الْمَحْكِيُّ هُنَا وَاقِعٌ فِي مَقَامٍ غَيْرِ مُقَامِ الْمُحَاوَرَةِ مَعَ مُوسَى فَهُوَ كَلَام أقبل بِهِ على خطاب أهل مَجْلِسه إِثْر المحاورة مَعَ مُوسَى فَلِذَلِكَ حُكِيَ بِحَرْفِ الْعَطْفِ عَطْفَ الْقِصَّةِ عَلَى الْقِصَّةِ. فَهَذِهِ قِصَّةُ مُحَاوَرَةٍ بَيْنَ فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فِي شَأْنِ دَعْوَةِ مُوسَى فَهِيَ حَقِيقَةٌ بِحَرْفِ الْعَطْفِ كَمَا لَا يَخْفَى.
Burada nakledilen Firavun'un sözü, Musa ile olan karşılıklı konuşma makamından başka bir makamda cereyan etmiştir. Bu söz, Musa ile münazaranın akabinde meclisindekilere hitaben söylediği bir sözdür; bu sebeple kıssanın kıssaya atfı kabilinden atıf harfiyle nakledilmiştir. Bu, Firavun ile ileri gelenleri arasında Musa'nın daveti hususunda geçen bir konuşmanın kıssasıdır; dolayısıyla gizli kalmayacağı üzere atıf harfine layıktır.
أَرَادَ فِرْعَوْنُ بِخِطَابِهِ مَعَ مَلَئِهِ أَنْ يُثَبِّتَهُمْ عَلَى عَقِيدَةِ إِلَهِيَّتِهِ فَقَالَ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي إِبْطَالًا لِقَوْلِ مُوسَى الْمَحْكِيِّ فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ [٢٦] قالَ رَبُّكُمْ وَرَبُّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ وَقَوْلُهُ هُنَاكَ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا إِنْ كُنْتُمْ مُوقِنِينَ [الشُّعَرَاء:
Firavun, ileri gelenlerine hitabıyla onları kendi ilahlığı inancında sabit kılmak istemiş ve Şuarâ Suresi'nde aktarılan Musa'nın { قالَ رَبُّكُمْ وَرَبُّ آبائِكُمُ الْأَوَّلِينَ } [Şuarâ 26] “[Musa] dedi ki: 'O sizin de Rabbiniz, geçmiş atalarınızın da Rabbidir'” kavli ile oradaki: { رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا إِنْ كُنْتُمْ مُوقِنِينَ } [Şuarâ 24] “Eğer kesin olarak inanıyorsanız, [O] göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir” kavlini iptal etmek gayesiyle: { مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي } “Sizin için benden başka bir ilah tanımıyorum” demiştir.
٢٤] . فَأَظْهَرَ لَهُمْ فِرْعَوْنُ أَنَّ دَعْوَةَ مُوسَى لَمْ تَرُجْ عِنْدَهُ وَأَنَّهُ لَمْ يُصَدِّقْ بِهَا فَقَالَ مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي.
Böylece Firavun onlara Musa'nın davetinin kendi nezdinde bir itibar görmediğini ve onu doğrulamadığını göstererek: { مَا عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرِي } “Sizin için benden başka bir ilah tanımıyorum” demiştir.
وَالْمُرَادُ بِنَفْيِ عِلْمِهِ بِذَلِكَ نَفْيُ وُجُودِ إِلَهٍ غَيْرِهِ بِطَرِيقِ الْكِنَايَةِ يُرِيهِمْ أَنَّهُ أَحَاطَ عِلْمُهُ بِكُلِّ شَيْءٍ حَقٍّ فَلَوْ كَانَ ثَمَّةَ إِلَهٌ غَيْرُهُ لَعَلِمَهُ.
Bunu bilmediğini nefyetmekle kinaye yoluyla kendisinden başka bir ilahın varlığını nefyetmeyi kastetmiştir; onlara kendi ilminin her hakikati kuşattığını, şayet kendisinden başka bir ilah olsaydı bunu mutlaka bileceğini göstermek istemektedir.
وَالْمَقْصُودُ بِنَفْيِ وُجُودِ إِلَهٍ غَيْرِهِ نَفْيُ وُجُودِ الْإِلَهِ الَّذِي أَثْبَتَهُ مُوسَى وَهُوَ خَالِقُ
Kendisinden başka bir ilahın varlığını nefyetmekle kastedilen, Musa'nın ispat ettiği ve her şeyin yaratıcısı olan
الْجَمِيعِ.
İlah'ın varlığını nefyetmektir.
وَأَمَّا آلِهَتُهُمُ الَّتِي يَزْعُمُونَهَا فَإِنَّهَا مِمَّا تَقْتَضِيهِ إِلَهِيَّةُ فِرْعَوْنَ لِأَنَّ فِرْعَوْنَ عِنْدَهُمْ هُوَ مَظْهَرُ الْآلِهَةِ الْمَزْعُومَةِ عِنْدَهُمْ لِأَنَّهُ فِي اعْتِقَادِهِمُ ابْنُ الْآلِهَةِ وَخُلَاصَةُ سِرِّهِمْ، وَكُلُّ الصَّيْدِ فِي جَوْفِ الْفَرَا.
İddia ettikleri ilahlara gelince; bunlar zaten Firavun'un ilahlığının gerektirdiği şeylerdir. Çünkü onların nezdinde Firavun, vehmettikleri ilahların tezahürüdür; zira onların inancına göre o, ilahların oğlu ve onların sırrının özüdür. Nitekim 'Bütün avlar yaban eşeğinin karnındadır (büyük olan her şeyi içinde barındırır)' darbımeseli de bunu ifade eder.
وَحَيْثُ قَالَ مُوسَى إِنَّ الْإِلَهَ الْحَقَّ هُوَ رب السَّمَوَات فَقَدْ حَسِبَ فِرْعَوْنُ أَنَّ مَمْلَكَةَ هَذَا الرَّبِّ السَّمَاءُ تَصَوُّرًا مُخْتَلًّا فَفَرَّعَ عَلَى نَفْيِ إِلَهٍ غَيْرِهِ وَعَلَى تَوَهُّمِ أَنَّ الرَّبَّ الْمَزْعُومَ مَقَرُّهُ
Musa hak ilahın göklerin Rabbi olduğunu söyleyince Firavun, bozuk bir tasavvurla bu Rabbin krallığının gök olduğunu zannetti; böylece kendisinden başka bir ilahın bulunmadığı nefyine ve bu iddia edilen Rabbin karargâhının
السَّمَاءُ أَنْ أَمَرَ هامانُ وَزِيرَهُ أَنْ يَبْنِيَ لَهُ صَرْحًا يَبْلُغُ بِهِ عَنَانَ السَّمَاءِ لِيَرَى الْإِلَهَ الَّذِي زَعَمَهُ مُوسَى حَتَّى إِذَا لَمْ يَجِدْهُ رَجَعَ إِلَى قَوْمِهِ فَأَثَبْتَ لَهُمْ عَدَمَ إِلَهٍ فِي السَّمَاءِ إِثْبَاتَ مُعَايَنَةٍ، أَرَادَ أَنْ يَظْهَرَ لِقَوْمِهِ فِي مَظْهَرِ الْمُتَطَلِّبِ لِلْحَقِّ الْمُسْتَقْصِي لِلْعَوَالِمِ حَتَّى إِذَا أَخْبَرَ قَوْمَهُ بَعْدَ ذَلِكَ بِأَنَّ نَتِيجَةَ بَحْثِهِ أَسْفَرَتْ عَنْ كَذِبِ مُوسَى ازْدَادُوا ثِقَةً بِبُطْلَانِ قَوْلِ مُوسَى ﵇.
gök olduğu vehmine binaen veziri Hâmân'a, Musa'nın iddia ettiği ilahı görmek için kendisine göğün bulutlarına kadar ulaşan yüksek bir köşk (kule) yapmasını emretti. Tâ ki onu bulamayınca kavmine dönüp gökte bir ilahın olmadığını bizzat görerek ispatlasın. [Firavun] kavmine hakkı arayan ve alemleri en ince ayrıntısına kadar araştıran biri suretinde görünmek istedi; tâ ki bundan sonra kavmine araştırmasının sonucunun Musa'nın yalan söylediğini ortaya çıkardığını haber verince, onlar Musa aleyhisselâm'ın sözünün batıl olduğuna dair daha da kesin bir kanaate varsınlar.
وَفِي هَذَا الضِّغْثِ مِنَ الْجَدَلِ السُّفِسْطَائِيِّ مَبْلَغٌ مِنَ الدَّلَالَةِ عَلَى سُوءِ انْتِظَامِ تَفْكِيرِهِ وَتَفْكِيرِ مَلْئِهِ، أَوْ مَبْلَغُ تَحَيُّلِهِ وَضَعْفِ آرَاءِ قَوْمِهِ.
Sofistçe cidalin bu karmaşasında, onun ve ileri gelenlerinin düşünce sisteminin bozukluğuna ya da onun hilesinin boyutuna ve kavminin görüşlerinin zayıflığına dair açık bir delil bulunmaktadır.
وهامانُ لَقَبٌ أَوِ اسْمٌ لِوَزِيرِ فِرْعَوْنَ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا. وَأَرَادَ بِقَوْلِهِ فَأَوْقِدْ لِي يَا هامانُ عَلَى الطِّينِ أَنْ يَأْمُرَ هامانُ الْعَمَلَةَ أَنْ يَطْبُخُوا الطِّينَ لِيَكُونَ آجُرًّا وَيَبْنُوا بِهِ فَكُنِّيَ عَنِ الْبِنَاءِ بِمُقَدَّمَاتِهِ وَهِيَ إِيقَادُ الْأَفْرَانِ لِتَجْفِيفِ الطِّينِ الْمُتَّخَذِ آجُرًّا. وَالْآجُرُّ كَانُوا يَبْنُونَ بِهِ بُيُوتَهُمْ فَكَانُوا يَجْعَلُونَ قَوَالِبَ مِنْ طِينٍ يَتَصَلَّبُ إِذَا طُبِخَ وَكَانُوا يَخْلِطُونَهُ بِالتِّبْنِ لِيَتَمَاسَكَ قَبْلَ إِدْخَالِهِ التَّنُّورَ كَمَا وَرَدَ وَصْفُ صُنْعِ الطِّينِ فِي الْإِصْحَاحِ الْخَامِسِ مِنْ سِفْرِ الْخُرُوجِ.
Hâmân, daha önce geçtiği üzere Firavun'un vezirinin unvanı veya ismidir. { فَأَوْقِدْ لِي يَا هامانُ عَلَى الطِّينِ } “Ey Hâmân! Benim için çamurun üzerinde ateş yak” sözüyle, Hâmân'ın işçilere çamuru pişirip tuğla yapmalarını ve onunla bina inşa etmelerini emretmesini kastetmiştir. Böylece inşa etmekten, onun ön hazırlıkları olan ve tuğla yapılacak çamuru kurutmak için fırınların yakılması kastedilerek kinaye yapılmıştır. Tuğlayla evlerini yaparlardı; pişirildiğinde sertleşen çamurdan kalıplar çıkarırlar ve fırına sokulmadan önce birbirini tutsun diye onu samanla karıştırırlardı; nitekim Çıkış Kitabı'nın beşinci bölümünde çamurun yapılış tasviri geçmektedir.
وَابْتَدَأَ بِأَمْرِهِ بِأَوَّلِ أَشْغَالِ الْبِنَاءِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى الْعِنَايَةِ بِالشُّرُوعِ مِنْ أَوَّلِ أَوْقَاتِ الْأَمْرِ لِأَنَّ ابْتِدَاءَ الْبَنَاءِ يَتَأَخَّرُ إِلَى مَا بَعْدَ إِحْضَارِ مَوَادِّهِ فَلِذَلِكَ أَمَرَهُ بِالْأَخْذِ فِي إِحْضَارِ تِلْكَ الْمَوَادِّ الَّتِي أَوَّلُهَا الْإِيقَادُ، أَيْ إِشْعَالُ التَّنَانِيرِ لِطَبْخِ الْآجُرِّ. وَعَبَّرَ عَنِ الْآجُرِّ بِالطِّينِ لِأَنَّهُ قِوَامُ صُنْعِ الْآجُرِّ وَهُوَ طِينٌ مَعْرُوفٌ. وَكَأَنَّهُ لَمْ يَأْمُرْهُ بِبِنَاءٍ مِنْ حَجَرٍ وَكِلْسٍ قَصْدًا لِلتَّعْجِيلِ بِإِقَامَةِ هَذَا الصَّرْحِ الْمُرْتَفِعِ إِذْ لَيْسَ مَطْلُوبًا طُولُ بَقَائِهِ بِإِحْكَامِ بِنَائِهِ عَلَى مَرِّ الْعُصُورِ بَلِ الْمُرَادُ سُرْعَةُ الْوُصُولِ إِلَى ارْتِفَاعِهِ كَيْ يَشْهَدَهُ النَّاسُ، وَيَحْصُلَ الْيَأْسُ ثُمَّ يُنْقَضُ مِنَ الْأَسَاسِ.
İşe en başından başlama hususundaki özene delalet etmesi için emre inşaatın ilk işleriyle başladı; çünkü binaya başlama işi, malzemeleri hazırlandıktan sonraya kalır. Bu sebeple ona, ilki ateş yakmak -yani tuğlaları pişirmek için fırınları tutuşturmak- olan bu malzemeleri temin etmeye başlamasını emretti. Tuğlayı çamur lafzıyla ifade etti, çünkü çamur tuğla yapımının asıl maddesidir ve bilinen bir çamurdur. Sanki bu yüksek yapının aceleyle dikilmesi kastıyla taş ve kireçten bir yapı emretmemiş gibidir; zira çağlar boyu sağlam kalarak uzun süre yaşaması istenmemektedir, bilakis maksat insanların görmesi, ümitsizliğin hasıl olması ve ardından temelinden yıkılması için yüksekliğe süratle ulaşılmasıdır.
وَعَدَلَ عَنِ التَّعْبِيرِ بِالْآجُرِّ، قَالَ ابْنُ الْأَثِيرِ فِي «الْمَثَلِ السَّائِرِ» : لِأَنَّ كَلِمَةَ الْآجُرِّ وَنَحْوِهَا كَالْقَرْمَدِ وَالطُّوبِ كَلِمَاتٌ مُبْتَذَلَةٌ فَذُكِرَ بِلَفْظِ الطِّينِ اه. وَأُظْهِرَ مِنْ كَلَامِ ابْنِ الْأَثِيرِ:
Tuğla ifadesinden kaçınılmıştır. İbnü'l-Esîr, el-Meselü's-Sâir'de şöyle der: "Çünkü tuğla kelimesi ve kiremit, kerpiç gibi benzeri kelimeler bayağı kelimelerdir; bu yüzden çamur lafzıyla zikredilmiştir." [İbnü'l-Esîr'in sözü bitti]. İbnü'l-Esîr'in sözünden anlaşılan şudur:
أَنَّ الْعُدُولَ إِلَى الطِّينِ لِأَنَّهُ أَخَفُّ وَأَفْصَحُ.
Çamur lafzına yöneliş, daha hafif ve daha fasih olmasındandır.
وَإِسْنَادُ الْإِيقَادِ عَلَى الطِّينِ إِلَى هَامَانَ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ بِاعْتِبَارِ أَنَّهُ الَّذِي يَأْمُرُ بِذَلِكَ كَمَا يَقُولُونَ: بَنَى السُّلْطَانُ قَنْطَرَةً وَبَنَى الْمَنْصُورُ بَغْدَادَ.
Çamur üzerinde ateş yakmanın Hâmân'a isnat edilmesi, bunu emreden kişi olması itibarıyla aklî mecazdır; nitekim "Sultan köprü yaptı", "el-Mansûr Bağdat'ı inşa etti" denilmesi gibidir.
وَتَقَدَّمَ ذِكْرُ هَامَانَ آنِفًا وَأَنَّهُ وَزِيرُ فِرْعَوْنَ. وَكَانَتْ أَوَامِرُ الْمُلُوكِ فِي الْعُصُورِ الْمَاضِيَةِ تُصْدَرُ بِوَاسِطَةِ الْوَزِيرِ فَكَانَ الْوَزِيرُ هُوَ الْمُنَفِّذَ لِأَوَامِرَ الْمَلِكِ بِوَاسِطَةِ أَعْوَانِهِ مِنْ كِتَّابٍ وَأُمَرَاءَ وَوُكَلَاءَ وَنَحْوِهِمْ، كُلٌّ فِيمَا يَلِيقُ بِهِ.
Hâmân'ın zikri ve Firavun'un veziri olduğu daha önce geçmişti. Geçmiş devirlerde kralların emirleri vezir vasıtasıyla çıkarılırdı; vezir kâtipler, emirler, vekiller ve benzeri yardımcıları vasıtasıyla -herkes kendi konumuna uygun şekilde- kralın emirlerini icra eden kişiydi.
وَالصَّرْحُ: الْقَصْرُ الْمُرْتَفِعُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْله تَعَالَى يلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ
Sarh: Yüksek köşktür. Yüce Allah'ın { قِيلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ } “Ona 'Köşke gir!' denildi” kavlinde daha önce geçmişti;
فِي
[bu da]
سُورَةِ النَّمْلِ [٤٤] .
Neml Suresi'ndedir [44].
وَرَجَا أَنْ يَصِلَ بِهَذَا الصَّرْحِ إِلَى السَّمَاءِ حَيْثُ مَقَرُّ إِلَهِ مُوسَى. وَهَذَا مِنْ فَسَادِ تَفْكِيرِهِ إِذْ حَسِبَ أَنَّ السَّمَاءَ يُوصَلُ إِلَيْهَا بِمِثْلِ هَذَا الصَّرْحِ مَا طَالَ بِنَاؤُهُ، وَأَنَّ اللَّهَ مُسْتَقِرٌّ فِي مَكَانٍ مِنَ السَّمَاءِ.
Bu köşk ile Musa'nın ilahının bulunduğu yer olan göğe ulaşmayı umdu. Bu, onun düşüncesinin bozukluğundandır; zira o, yapısı ne kadar yükselirse yükselsin böyle bir köşkle göğe ulaşılabileceğini ve Allah'ın gökte bir mekânda yerleşmiş olduğunu zannetti.
وَالِاطِّلَاعُ: الطُّلُوعُ الْقَوِيُّ الْمُتَكَلَّفُ لِصُعُوبَتِهِ.
İttılâ' (çıkıp muttali olmak): Zorluğundan ötürü külfetli ve güçlü bir şekilde yukarı çıkmaktır.
وَقَوْلُهُ وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ مِنَ الْكاذِبِينَ اسْتَعْمَلَ فِيهِ الظَّنَّ بِمَعْنَى الْقَطْعِ فَكَانَتْ مُحَاوَلَتُهُ الْوُصُولَ إِلَى السَّمَاءِ لِزِيَادَةِ تَحْقِيقِ ظَنِّهِ، أَوْ لِأَنَّهُ أَرَادَ أَنْ يُقْنِعَ قَوْمَهُ بِذَلِكَ. وَلَعَلَّهُ أَرَادَ بِهَذَا تَمْوِيهَ الْأَمْرِ عَلَى قَوْمِهِ لِيُلْقِيَ فِي اعْتِقَادِهِمْ أَنَّ مُوسَى ادَّعَى أَنَّ اللَّهَ فِي مَكَانٍ مُعَيَّنٍ يَبْلُغُ إِلَيْهِ ارْتِفَاعُ صَرْحِهِ. ثُمَّ يَجْعَلَ عَدَمَ الْعُثُورِ عَلَى الْإِلَهِ فِي ذَلِكَ الِارْتِفَاعِ دَلِيلًا عَلَى عَدَمِ وُجُودِ الْإِلَهِ الَّذِي ادَّعَاهُ مُوسَى. وَكَانَتْ عَقَائِدُ أَهْلِ الضَّلَالَةِ قَائِمَةً عَلَى التَّخَيُّلِ الْفَاسِدِ، وَكَانَتْ دَلَائِلُهَا قَائِمَةً عَلَى تَمْوِيهِ الدَّجَّالِينَ مِنْ زُعَمَائِهِمْ.
{ وَإِنِّي لَأَظُنُّهُ مِنَ الْكاذِبِينَ } “Doğrusu ben onu yalancılardan sanıyorum” kavlinde zan lafzını kesin bilgi manasında kullanmıştır; dolayısıyla göğe ulaşma teşebbüsü zannını daha da pekiştirmek için veya bununla kavmini ikna etmek istediği içindi. Belki de bununla kavmine meseleyi çarpıtarak Musa'nın, Allah'ın kulesinin yüksekliğinin ulaşabileceği muayyen bir mekânda bulunduğunu iddia ettiği zannını onların zihnine sokmak istemiştir. Sonra da o yükseklikte ilaha rastlayamamasını, Musa'nın iddia ettiği ilahın bulunmadığına bir delil kılacaktır. Zaten dalalet ehlinin inançları fasit tahayyüllere, delilleri de liderlerinden olan sahtekârların aldatmacalarına dayanıyordu.
وَقَوْلُهُ مِنَ الْكاذِبِينَ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ يَعُدُّهُ مِنَ الطَّائِفَةِ الَّذِينَ شَأْنُهُمُ الْكَذِبُ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ [الْبَقَرَة: ٦٧] .
{ مِنَ الْكاذِبِينَ } “Yalancılardan” kavli, Yüce Allah'ın: { قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ } [Bakara 67] “[Musa] 'Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım' dedi” kavlinde daha önce geçtiği gibi, onu işi yalan söylemek olan bir topluluktan saydığına delalet eder.
وَلَمْ يَذْكُرِ الْقُرْآنُ أَنَّ هَذَا الصَّرْحَ بُنِيَ، وَلَيْسَ هُوَ أَحَدَ الْأَهْرَامِ لِأَنَّ الْأَهْرَامَ بُنِيَتْ
Kur'an bu köşkün inşa edildiğini zikretmemiştir; o piramitlerden biri de değildir, çünkü piramitler
مِنْ حِجَارَةٍ لَا مِنْ آجُرٍّ، وَلِأَنَّهَا جُعِلَتْ مَدَافِنَ لِلَّذِينَ بَنَوْهَا مِنَ الْفَرَاعِنَةِ. وَاخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ هَلْ وَقَعَ بِنَاءُ هَذَا الصَّرْحِ وَتَمَّ أَوْ لَمْ يَقَعْ فَحَكَى بَعْضُهُمْ أَنَّهُ تَمَّ وَصَعِدَ فِرْعَوْنُ إِلَى أَعْلَاهُ وَنَزَلَ وَزَعَمَ أَنَّهُ قَتَلَ رَبَّ مُوسَى. وَحَكَى بَعْضُهُمْ أَنَّ الصَّرْحَ سَقَطَ قَبْلَ إِتْمَامِ بِنَائِهِ فَأَهْلَكَ خَلْقًا كَثِيرًا مِنْ عَمَلَةِ الْبِنَاءِ وَالْجُنْدِ. وَحَكَى بَعْضُهُمْ أَنَّهُ لَمْ يَشْرَعْ فِي بِنَائِهِ. وَقَدْ لَاحَ لِي فِي مَعْنَى الْآيَةِ وَجْهٌ آخَرُ سَأَذْكُرُهُ فِي سُورَة الْمُؤمن.
tuğladan değil taştan inşa edilmiştir ve onları inşa eden firavunlar için mezar olarak yapılmıştır. Müfessirler bu köşkün inşasının gerçekleşip tamamlanıp tamamlanmadığı hususunda ihtilaf etmişlerdir: Bazıları onun tamamlandığını, Firavun'un onun en tepesine çıkıp indiğini ve Musa'nın Rabbini öldürdüğünü iddia ettiğini nakletmiştir. Bazıları ise yapımı tamamlanmadan önce köşkün yıkıldığını, inşaat işçilerinden ve askerlerden pek çok insanı helak ettiğini nakletmiştir. Bazıları da inşasına hiç başlanmadığını nakletmiştir. Ayetin manasında zihnime başka bir vecih daha doğdu ki bunu Mü'min Suresi'nde zikredeceğim.
[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : آيَة ٣٩]
[Kasas Suresi (28), Âyet 39]
وَاسْتَكْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنا لَا يُرْجَعُونَ (٣٩)
{ وَاسْتَكْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنا لَا يُرْجَعُونَ } “O ve askerleri yeryüzünde haksız yere büyüklük tasladılar ve bize döndürülmeyeceklerini sandılar. (39)”
الِاسْتِكْبَارُ: أَشَدُّ مِنَ الْكِبْرِ، أَيْ تَكَبَّرَ تَكَبُّرًا شَدِيدًا إِذْ طَمِعَ فِي الْوُصُولِ إِلَى الرَّبِّ الْعَظِيمِ وُصُولَ الْغَالِبِ أَوِ الْقَرِينِ.
İstikbâr: Kibir (büyüklük taslamak)tan daha şiddetlidir; yani Yüce Rabbe galip gelen ya da O'na denk olan birinin ulaşması gibi ulaşmaya tamah edip şiddetle büyüklük tasladı.
وجُنُودُهُ: أَتْبَاعُهُ. فَاسْتِكْبَارُهُ هُوَ الْأَصْلُ وَاسْتِكْبَارُ جُنُودِهِ تَبَعٌ لِاسْتِكْبَارِهِ لِأَنَّهُمْ يَتَّبِعُونَهُ وَيَتَلَقَّوْنَ مَا يُمْلِيهِ عَلَيْهِمْ مِنَ الْعَقَائِدِ.
{ وجُنُودُهُ } “Ve askerleri”: Tâbileridir. Onun büyüklük taslaması asıl, askerlerinin büyüklük taslaması ise onun büyüklük taslamasına tâbidir; çünkü onlar ona uymakta ve onun kendilerine telkin ettiği inançları benimsemektedirler.
والْأَرْضِ يَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهَا الْمَعْهُودَةُ، أَيْ أَرْضُ مِصْرَ وَأَنْ يُرَادَ بِهَا الْجِنْسُ، أَيْ فِي عَالَمِ الْأَرْضِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَوْمَئِذٍ أَعْظَمَ أُمَمِ الْأَرْضِ.
{ الْأَرْضِ } “Yeryüzü” kelimesiyle bilinen yerin yani Mısır toprağının kastedilmiş olması caiz olduğu gibi, cinsin yani yeryüzü aleminin kastedilmiş olması da caizdir; çünkü onlar o gün yeryüzünün en büyük milletiydiler.
وَقَوْلُهُ بِغَيْرِ الْحَقِّ حَال لَازِمَةٌ لِعَامِلِهَا إِذْ لَا يَكُونُ الِاسْتِكْبَارُ إِلَّا بِغَيْرِ الْحَقِّ.
{ بِغَيْرِ الْحَقِّ } “Haksız yere” kavli, amili için ayrılmaz bir haldir; zira büyüklük taslamak ancak haksız yere olur.
وَقَوْلُهُ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنا لَا يُرْجَعُونَ مَعْلُومٌ بِالْفَحْوَى مِنْ كَفْرِهِمْ بِاللَّهِ، وَإِنَّمَا صَرَّحَ بِهِ لِأَهَمِّيَّةِ إِبْطَالِهِ فَلَا يُكْتَفَى فِيهِ بِدَلَالَةِ مَفْهُومِ الْفَحْوَى، وَلِأَنَّ فِي التَّصْرِيحِ بِهِ تَعْرِيضًا بِالْمُشْرِكِينَ فِي أَنَّهُمْ وَإِيَّاهُمْ سَوَاءٌ فَلْيَضَعُوا أَنْفُسَهُمْ فِي أَيِّ مَقَامٍ مِنْ مَقَامَاتٍ أَهْلِ الْكُفْرِ، وَقَدْ كَانَ أَبُو جَهْلٍ يُلَقَّبُ عِنْدَ الْمُسْلِمِينَ بِفِرْعَوْنِ هَذِهِ الْأُمَّةِ أَخْذًا مِنْ تَعْرِيضَاتِ الْقُرْآنِ.
{ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ إِلَيْنا لَا يُرْجَعُونَ } “Ve bize döndürülmeyeceklerini sandılar” kavli, Allah'ı inkâr etmelerinden dolayı sözün gelişinden zaten bilinmektedir. Fakat bunu iptal etmenin ehemmiyetinden ötürü sözün delaletiyle yetinilmeyip açıkça ifade edilmiştir; ayrıca açıkça belirtilmesinde müşriklere onların da Firavun kavmiyle aynı olduklarına dair bir tariz vardır; öyleyse kendilerini küfür ehlinin hangi makamına koyarlarsa koysunlar! Nitekim Kur'an'ın bu tarizlerinden hareketle Ebû Cehil, Müslümanlar nezdinde "bu ümmetin Firavun'u" olarak lakaplandırılmıştır.
وَمَعْنَى ذَلِكَ: ظَنُّوا أَنْ لَا بَعْثَ وَلَا رُجُوعَ لِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِالْمَرْجُوعِ إِلَيْهِ. فَذِكْرُ إِلَيْنا لِحِكَايَةِ الْوَاقِعِ وَلَيْسَ بِقَيْدٍ فَلَا يُتَوَهَّمُ أَنَّهُمْ أَنْكَرُوا الْبَعْثَ وَلَمْ يُنْكِرُوا وُجُودَ اللَّهِ مِثْلَ الْمُشْرِكِينَ. وَتَقْدِيمُ إِلَيْنا عَلَى عَامِلِهِ لِأَجْلِ الْفَاصِلَةِ.
Bunun manası şudur: Yeniden dirilişin ve dönüşün olmayacağını sandılar, çünkü kendisine dönülecek olanı inkâr etmişlerdi. { إِلَيْنا } “Bize” lafzının zikredilmesi vakıayı aktarmak içindir, kayıtlayıcı değildir; dolayısıyla onların müşrikler gibi Allah'ın varlığını inkâr etmeyip yalnızca dirilişi inkâr ettikleri vehmedilmemelidir. { إِلَيْنا } lafzının amilinden önce gelmesi ise ayet sonu uyumu (fâsıla) içindir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: وَظَنُّوا أَنَّهُمْ فِي مَنَعَةٍ مِنْ أَنْ يَرْجِعُوا فِي قَبْضَةِ قُدْرَتِنَا كَمَا
Şu manaya gelmesi de caizdir: Kudretimizin kabzasına geri döndürülmekten korunaklı olduklarını sandılar; nitekim
دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ فِي سُورَةِ الشُّعَرَاءِ [٢٤، ٢٥] قالَ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا إِنْ كُنْتُمْ مُوقِنِينَ قالَ لِمَنْ حَوْلَهُ أَلا تَسْتَمِعُونَ اسْتِعْجَابًا مِنْ ذَلِكَ. وَعَلَى هَذَا الِاحْتِمَالِ فَالتَّعْرِيضُ بِالْمُشْرِكِينَ بَاقٍ عَلَى حَالِهِ فَإِنَّهُمْ ظَنُّوا أَنَّهُمْ فِي مَنَعَةٍ مِنَ الِاسْتِئْصَالِ فَقَالُوا اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ [الْأَنْفَال: ٣٢] .
buna şaşırarak söylediği Şuarâ Suresi [24-25]'ndeki: { قالَ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا إِنْ كُنْتُمْ مُوقِنِينَ قالَ لِمَنْ حَوْلَهُ أَلا تَسْتَمِعُونَ } “[Musa] 'Eğer kesin olarak inanıyorsanız, [O] göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbidir' dedi. [Firavun] etrafındakilere: 'Dinlemiyor musunuz?' dedi” kavli buna delalet etmektedir. Bu ihtimale göre müşriklere yapılan tariz olduğu gibi kalır; zira onlar da köklerinin kazınmasından güvende olduklarını sanmış ve: { اللَّهُمَّ إِنْ كانَ هَذَا هُوَ الْحَقَّ مِنْ عِنْدِكَ فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ } [Enfâl 32] “Ey Allah'ım! Eğer bu senin katından gelen hakkın ta kendisi ise, gökten üzerimize taş yağdır” demişlerdi.
قَرَأَ نَافِعٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ لَا يُرْجَعُونَ بِفَتْحِ يَاءِ الْمُضَارَعَةِ مِنْ (رَجَعَ) . وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ بِضَمِّهَا مِنْ (أُرْجِعَ) إِذَا فُعِلَ بِهِ الرُّجُوع.
Nâfi', Hamza ve Kisâî, (رَجَعَ) fiilinden muzâri harfi olan yâ'nın fethasıyla { لَا يَرْجِعُونَ } şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise, dönüş kendisine yaptırıldığında kullanılan (أُرْجِعَ) fiilinden yâ'nın dammesiyle { لَا يُرْجَعُونَ } şeklinde okumuşlardır.
[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : آيَة ٤٠]
[Kasas Suresi (28), Âyet 40]
فَأَخَذْناهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْناهُمْ فِي الْيَمِّ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ (٤٠)
{ فَأَخَذْناهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْناهُمْ فِي الْيَمِّ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ } “Bunun üzerine biz de onu ve askerlerini yakalayıp denize fırlatıp attık. Bir bak, zalimlerin sonu nasıl oldu! (40)”
أَيْ ظَنُّوا أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ إِلَيْنَا فَعَجَّلْنَا بِهَلَاكِهِمْ فَإِنَّ ذَلِكَ مِنَ الرُّجُوعِ إِلَى اللَّهِ لِأَنَّهُ رُجُوعٌ إِلَى حُكْمِهِ وَعِقَابِهِ، وَيَعْقُبُهُ رُجُوعُ أَرْوَاحِهِمْ إِلَى عِقَابِهِ، فَلِهَذَا فَرَّعَ عَلَى ظَنِّهِمْ ذَلِكَ الْإِعْلَامَ بِأَنَّهُ أُخِذَ وَجُنُودُهُ. وَجَعَلَ هَذَا التَّفْرِيعَ كَالِاعْتِرَاضِ بَيْنَ حِكَايَةِ أَحْوَالِهِمْ.
Yani bize döndürülmeyeceklerini sandılar, biz de onların helakini çabuklaştırdık; zira bu helak de Allah'a dönüş cümlesindendir, çünkü O'nun hükmüne ve azabına dönüştür; bunu da ruhlarının O'nun cezasına dönüşü takip eder. İşte bu sebeple onların bu zannına, kendisinin ve askerlerinin yakalandığının bildirilmesi bağlanmıştır. Bu tefri', onların durumlarının anlatımı arasında bir itiraz (ara cümle) kılınmıştır.
وَجَعَلَ فِي «الْكَشَّافِ» هَذَا مِنَ الْكَلَامِ الْفَخْمِ لِدَلَالَتِهِ عَلَى عَظَمَةِ شَأْنِ اللَّهِ إِذْ كَانَ قَوْلُهُ فَنَبَذْناهُمْ فِي الْيَمِّ يتَضَمَّن اسْتِعَارَةً مَكْنِيَّةً: شُبِّهَ هُوَ وَجُنُودُهُ بِحَصَيَاتٍ أَخَذَهُنَّ فِي كَفِّهِ فَطَرَحَهُنَّ فِي الْبَحْرِ. وَإِذَا حُمِلَ الْأَخْذُ عَلَى حَقِيقَتِهِ كَانَ فِيهِ اسْتِعَارَةٌ مَكْنِيَّةٌ أَيْضًا لِأَنَّهُ يَسْتَتْبِعُ
el-Keşşâf'ta bunun, Allah'ın şanının yüceliğine delalet etmesinden ötürü görkemli sözlerden olduğu belirtilmiştir; zira { فَنَبَذْناهُمْ فِي الْيَمِّ } “Onları denize fırlatıp attık” kavli bir istiâre-i mekniyye içermektedir: O ve askerleri, avucuna alıp denize fırlattığı çakıl taşlarına benzetilmiştir. Şayet yakalama (ahz) hakikatine hamledilirse onda da bir istiâre-i mekniyye olur; çünkü bu,
تَشْبِيهًا بِقَبْضَةٍ تُؤْخَذُ بِالْيَدِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى وَحُمِلَتِ الْأَرْضُ وَالْجِبالُ فَدُكَّتا دَكَّةً واحِدَةً [الحاقة:
elle tutulan bir kabzaya benzetmeyi tazammun eder; nitekim Yüce Allah'ın Hâkka Suresi [14]'ndeki: { وَحُمِلَتِ الْأَرْضُ وَالْجِبالُ فَدُكَّتا دَكَّةً واحِدَةً }
١٤] وَقَوْلِهِ وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ [الزمر: ٦٧] . وَيَجُوزُ أَنْ يُجْعَلَ جَمِيعُ ذَلِكَ اسْتِعَارَةً تَمْثِيلِيَّةً كَمَا لَا يَخْفَى.
“Yeryüzü ve dağlar kaldırılıp birbirine tek bir çarpışla çarpıldığı [zaman]” kavli ve Zümer Suresi [67]'ndeki: { وَالْأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Kıyamet gününde yeryüzü bütünüyle O'nun kabzasındadır” kavli gibidir. Bütün bunların gizli kalmayacağı üzere bir istiâre-i temsîliyye kılınması da caizdir.
وَقَوْلُهُ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ اعْتِبَارٌ بِسُوءِ عَاقِبَتِهِمْ لِأَجْلِ ظُلْمِهِمْ أَنْفُسَهُمْ بِالْكُفْرِ وَظُلْمِهِمُ الرَّسُولَ بِالِاسْتِكْبَارِ عَن سَماع دَعوته. وَهَذَا مَوْضِعُ الْعِبْرَةِ مِنْ سَوْقِ هَذِهِ الْقِصَّةِ لِيَعْتَبِرَ بِهَا الْمُشْرِكُونَ فَيَقِيسُوا حَالَ دَعْوَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ بِحَالِ دَعْوَةِ مُوسَى ﵇ وَيَقِيسُوا حَالَهُمْ بِحَالِ فِرْعَوْن وَقَومه، فَيُوقِنُوا بِأَنَّ مَا أَصَابَ فِرْعَوْنَ وَقَوْمَهُ مِنْ عِقَابٍ سَيُصِيبُهُمْ لَا مَحَالَةَ. وَهَذَا مِنْ جُمْلَةِ مَحَلِّ الْعِبْرَةِ بِهَذَا الْجُزْءِ مِنَ الْقِصَّةِ ابْتِدَاءً مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى فَلَمَّا جاءَهُمْ مُوسى بِآياتِنا
{ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الظَّالِمِينَ } “Bir bak, zalimlerin sonu nasıl oldu!” kavli, küfürle kendilerine zulmetmeleri ve davetini dinlemekten kibirlenip kaçınarak peygambere zulmetmeleri sebebiyle onların kötü akıbetlerinden ibret almayı ifade eder. Bu kıssanın sevk edilmesindeki ibret mahalli de burasıdır; tâ ki müşrikler bundan ibret alsınlar, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in davetinin durumunu Musa aleyhisselâm'ın davetinin durumuyla kıyaslasınlar, kendi durumlarını da Firavun ve kavminin durumuyla kıyaslasınlar ve Firavun ile kavminin başına gelen cezanın mutlaka kendi başlarına da geleceğine kesin olarak inansınlar. Bu, kıssanın Yüce Allah'ın: { فَلَمَّا جاءَهُمْ مُوسى بِآياتِنا
بَيِّناتٍ [الْقَصَص: ٣٦] لِيَعْتَبِرَ النَّاسُ بِأَنَّ شَأْنَ أَهْلِ الضَّلَالَةِ وَاحِدٌ فَإِنَّهُمْ يَتَلَقَّوْنَ دُعَاةَ الْخَيْرِ بِالْإِعْرَاضِ وَالِاسْتِكْبَارِ وَاخْتِلَاقِ الْمَعَاذِيرِ فَكَمَا قَالَ فِرْعَوْنُ وَقَوْمُهُ مَا هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُفْتَرىً وَما سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ [الْقَصَص: ٣٦] قَالَتْ قُرَيْشٌ بَلِ افْتَراهُ بَلْ هُوَ شاعِرٌ [الْأَنْبِيَاء: ٥] ، وَقَالُوا مَا سَمِعْنا بِهذا فِي الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ [ص: ٧] أَيِ الَّتِي أَدْرَكْنَاهَا.
بَيِّناتٍ } [Kasas 36] “Musa onlara apaçık ayetlerimizle gelince...” kavlinden başlayan bu kısmındaki ibret mahallerinin tamamındandır; tâ ki insanlar dalalet ehlinin tutumunun bir olduğunu, onların hayır davetçilerini yüz çevirme, kibirlenme ve mazeretler uydurma ile karşıladıklarını ibretle görsünler. Nitekim Firavun ve kavmi: { مَا هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُفْتَرىً وَما سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ } [Kasas 36] “Bu uydurulmuş bir sihirden başka bir şey değildir; biz geçmiş atalarımızdan böyle bir şey işitmedik” dedikleri gibi, Kureyş de: { بَلِ افْتَراهُ بَلْ هُوَ شاعِرٌ } [Enbiyâ 5] “Hayır, onu uydurdu; hayır, o bir şairdir” demiş ve: { مَا سَمِعْنا بِهذا فِي الْمِلَّةِ الْآخِرَةِ } [Sâd 7] “Biz bunu son dinde işitmedik” -yani yetiştiğimiz dinde- demişlerdir.
وَكَمَا طَمِعَ فِرْعَوْنُ أَنْ يَبْلُغَ إِلَى اللَّهِ اسْتِكْبَارًا مِنْهُ فِي الْأَرْضِ سَأَلَ الْمُشْرِكُونَ لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ أَوْ نَرى رَبَّنا لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيراً [الْفرْقَان: ٢١] وَظَنُّوا أَنَّهُمْ لَا يَرْجِعُونَ إِلَى اللَّهِ كَمَا ظَنَّ أُولَئِكَ فَيُوشِكُ أَنْ يُصِيبَهُمْ مِنَ الِاسْتِئْصَالِ مَا أصَاب أُولَئِكَ.
Firavun yeryüzünde büyüklük taslayarak Allah'a ulaşmaya tamah ettiği gibi müşrikler de: { لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ أَوْ نَرى رَبَّنا لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَعَتَوْا عُتُوًّا كَبِيراً } [Furkan 21] “'Bize melekler indirilmeli veya Rabbimizi görmeli değil miydik?' dediler. Andolsun ki onlar kendi içlerinde büyüklük tasladılar ve büyük bir azgınlıkla haddi aştılar” [diyerek bu tür taleplerde] bulunmuşlar ve onların sandığı gibi kendilerinin de Allah'a döndürülmeyeceklerini sanmışlardır; bu yüzden onların başına gelen kökten yok oluşun bir benzerinin bunların da başına gelmesi pek yakındır.
[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : آيَة ٤١]
[Kasas Suresi (28), Âyet 41]
وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَيَوْمَ الْقِيامَةِ لَا يُنْصَرُونَ (٤١)
{ وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ وَيَوْمَ الْقِيامَةِ لَا يُنْصَرُونَ } “Biz onları ateşe çağıran önderler kıldık. Kıyamet gününde ise kendilerine yardım edilmeyecektir. (41)”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَاسْتَكْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ [الْقَصَص: ٣٩] أَيِ اسْتَكْبَرُوا فَكَانُوا يَنْصُرُونَ الضَّلَالَ وَيَبُثُّونَهُ، أَيْ جَعَلْنَاهُ وَجُنُودَهُ أَيِمَّةً لِلضَّلَالَةِ الْمُفْضِيَةِ إِلَى النَّارِ فَكَأَنَّهُمْ يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ فَكُلٌّ يَدْعُو بِمَا تَصِلُ إِلَيْهِ يَدُهُ فَدَعْوَةُ فِرْعَوْنَ أَمْرُهُ، وَدَعْوَةُ كَهَنَتِهِ بِاخْتِرَاعِ قَوَاعِدِ الضَّلَالَةِ وَأَوْهَامِهَا، وَدَعْوَةُ جُنُودِهِ بِتَنْفِيذِ ذَلِكَ والانتصار لَهُ.
{ وَاسْتَكْبَرَ هُوَ وَجُنُودُهُ } [Kasas 39] cümlesine matuftur; yani büyüklük tasladılar, böylece sapıklığa arka çıkıyor ve onu yayıyorlardı. Yani onu ve askerlerini ateşe götüren dalaletin önderleri kıldık; dolayısıyla sanki onlar ateşe çağırıyorlardı. Her biri elinin yettiği şekilde çağırıyordu: Firavun'un çağrısı emirleriyle, kâhinlerinin çağrısı dalalet kaidelerini ve vehimlerini uydurmakla, askerlerinin çağrısı ise bunu uygulamak ve onu savunmakla idi.
وَالْأَئِمَّة: جَمْعُ إِمَامٍ وَهُوَ مَنْ يُقْتَدَى بِهِ فِي عَمَلٍ مِنْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ قَالَ تَعَالَى وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا [الْأَنْبِيَاء: ٧٣] . وَمَعْنَى جَعْلِهِمْ أَيِمَّةً يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ: خَلْقُ نُفُوسِهِمْ مُنْصَرِفَةً إِلَى الشَّرِّ وَمُعْرِضَةً عَنِ الْإِصْغَاءِ لِلرُّشْدِ وَكَانَ وُجُودُهُمْ بَيْنَ نَاسٍ ذَلِكَ شَأْنُهُمْ. فَالْجَعْلُ جَعْلٌ تَكْوِينِيٌّ بِجَعْلِ أَسْبَابِ ذَلِكَ، وَاللَّهُ بَعَثَ إِلَيْهِمُ الرُّسُلَ لِإِرْشَادِهِمْ فَلَمْ
Eimme (önderler): İmam kelimesinin çoğuludur; o da hayır veya şer bir amelde kendisine uyulan kimsedir. Nitekim Yüce Allah: { وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا } [Enbiyâ 73] “Biz onları emrimizle doğru yolu gösteren önderler kıldık” buyurmuştur. Onların ateşe çağıran önderler kılınmasının manası: Nefislerinin şerre yönelmiş, doğru yola kulak vermekten yüz çevirmiş olarak yaratılması ve onların hali böyle olan insanlar arasında bulunmasıdır. Buradaki kılma, bunun sebeplerinin var edilmesiyle tekvînî bir kılmadır. Allah kendilerini irşad etmeleri için onlara peygamberler göndermiş, fakat
يَنْفَعْ ذَلِكَ فَلِذَلِكَ أَصَرُّوا عَلَى الْكُفْرِ.
bu bir fayda vermemiş, bu sebeple küfürde ısrar etmişlerdir.
وَالدُّعَاءُ إِلَى النَّارِ هُوَ الدُّعَاءُ إِلَى الْعَمَلِ الَّذِي يُوقِعُ فِي النَّارِ فَهِيَ دَعْوَةٌ إِلَى النَّار بالمئال. وَإِذَا كَانُوا يَدْعُونَ إِلَى النَّارِ فَهُمْ مِنْ أَهْلِ النَّارِ بِالْأَحْرَى فَلِذَلِكَ قَالَ وَيَوْمَ الْقِيامَةِ لَا يُنْصَرُونَ أَيْ لَا يَجِدُونَ مَنْ يَنْصُرُهُمْ فَيَدْفَعُ عَنْهُمْ عَذَابَ النَّارِ. وَمُنَاسِبَةُ عَطْفِ وَيَوْمَ الْقِيامَةِ لَا يُنْصَرُونَ هِيَ أَنَّ الدُّعَاءَ يَقْتَضِي جُنْدًا وَأَتْبَاعًا يَعْتَزُّونَ بِهِمْ فِي الدُّنْيَا وَلَكِنَّهُمْ لَا يُجْدُونَ عَنْهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَقالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَما تَبَرَّؤُا مِنَّا [الْبَقَرَة: ١٦٧] .
Ateşe davet etmek, ateşe düşüren amele davet etmektir; dolayısıyla bu, sonuç itibarıyla ateşe bir davettir. Onlar ateşe davet ettiklerine göre öncelikle kendileri cehennemliktir; bu sebeple: { وَيَوْمَ الْقِيامَةِ لَا يُنْصَرُونَ } “Kıyamet gününde ise kendilerine yardım edilmeyecektir” buyurmuştur; yani kendilerine yardım edip cehennem azabını onlardan savuşturacak kimse bulamayacaklardır. { وَيَوْمَ الْقِيامَةِ لَا يُنْصَرُونَ } kavlinin matuf olmasının münasebeti şudur: Davet, dünyada kendileriyle izzet buldukları askerleri ve tâbileri gerektirir; fakat kıyamet gününde bunların onlara hiçbir faydası olmayacaktır; nitekim: { وَقالَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا لَوْ أَنَّ لَنا كَرَّةً فَنَتَبَرَّأَ مِنْهُمْ كَما تَبَرَّؤُا مِنَّا } [Bakara 167] “Uyanlar dediler ki: 'Keşke bizim için bir kez daha [dünyaya dönüş] olsaydı da, onların bizden uzaklaştıkları gibi biz de onlardan uzaklaşsaydık!'” buyrulmuştur.
[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : آيَة ٤٢]
[Kasas Suresi (28), Âyet 42]
وَأَتْبَعْناهُمْ فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ (٤٢)
{ وَأَتْبَعْناهُمْ فِي هذِهِ الدُّنْيا لَعْنَةً وَيَوْمَ الْقِيامَةِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ } “Biz bu dünyada onların arkasına bir lanet taktık; kıyamet gününde de onlar iğrenç kılınmış (kötülenmiş) kimselerdendir. (42)”
إِتْبَاعُهُمْ بِاللَّعْنَةِ فِي الدُّنْيَا جَعْلُ اللَّعْنَةِ مُلَازِمَةً لَهُمْ فِي عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى فَقَدَّرَ لَهُمْ هَلَاكًا لَا رَحْمَةَ فِيهِ، فَعَبَّرَ عَنْ تِلْكَ الْمُلَازَمَةِ بِالْإِتْبَاعِ عَلَى وَجْهِ الِاسْتِعَارَةِ لِأَنَّ التَّابِعَ لَا يُفَارِقُ مَتْبُوعَهُ، وَكَانَت تِلْكَ عَاقِبَةُ تِلْكَ اللَّعْنَةِ إِلْقَاءَهُمْ فِي الْيَمِّ. وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِاللَّعْنَةِ لَعْنُ النَّاسِ إِيَّاهُمْ، يَعْنِي أَنَّ أَهْلَ الْإِيمَانِ يَلْعَنُونَهُمْ.
Onların dünyada lanetle takip edilmeleri (arkalarına lanet takılması), Yüce Allah'ın ilminde lanetin onlara ayrılmaz kılınmasıdır; böylece onlar için içinde rahmet bulunmayan bir helak takdir etmiştir. Tâbi olan metbûundan ayrılmadığı için bu ayrılmazlık istiare yoluyla 'itbâ'' (peşine takma) lafzıyla ifade edilmiştir; nitekim bu lanetin neticesi onların denize atılmaları olmuştur. Lanetle insanların onlara lanet etmesinin kastedilmiş olması da caizdir, yani iman ehli onlara lanet etmektedir.
وَجَزَاؤُهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَنَّهُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ، وَالْمَقْبُوحُ الْمَشْتُومُ بِكَلِمَةِ (قُبِّحَ) ، أَيْ قَبَّحَهُ اللَّهُ أَوِ النَّاسُ، أَيْ جَعَلَهُ قَبِيحًا بَيْنَ النَّاسِ فِي أَعْمَالِهِ أَيْ مَذْمُومًا، يُقَالُ: قَبَحَهُ بِتَخْفِيفِ الْبَاءِ فَهُوَ مَقْبُوحٌ كَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَيُقَالُ: قَبَّحَهُ بِتَشْدِيدِ الْبَاءِ إِذَا نَسَبَهُ إِلَى الْقَبِيحِ فَهُوَ مُقَبَّحٌ، كَمَا فِي حَدِيثِ أُمِّ زَرْعٍ مِمَّا قَالَتِ الْعَاشِرَةُ: «فَعِنْدَهُ أَقُولُ فَلَا أُقَبَّحُ» أَيْ فَلَا يُجْعَلُ قَوْلِي قَبِيحًا عِنْدَهُ غَيْرَ مَرْضِيٍّ.
Kıyamet günündeki cezaları ise iğrenç kılınanlardan (kötülenenlerden) olmalarıdır. Makbûh (الْمَقْبُوحُ), kendisine «قُبِّحَ» (çirkin olsun/lanetlensin) sözüyle hakaret edilen kimsedir; yani Allah'ın yahut insanların kendisini çirkin kıldığı, diğer bir ifadeyle amelleri sebebiyle insanlar arasında çirkin (kötü/yerilmiş) kıldığı kimsedir. Bâ harfinin şeddesiz okunuşuyla «قَبَحَهُ» denilir ve bu ayette olduğu gibi ismi mef'ûlü «مَقْبُوحٌ» (makbûh) gelir. Bir kimse çirkinliğe nispet edildiğinde ise bâ harfinin şeddelenmesiyle «قَبَّحَهُ» denir ve ismi mef'ûlü «مُقَبَّحٌ» (mukabbah) gelir; nitekim Ümmü Zer' hadisinde onuncu kadının söylediği: «فَعِنْدَهُ أَقُولُ فَلَا أُقَبَّحُ» “Onun yanında konuşurum da ayıplanmam/sözüm çirkin görülmez” ifadesinde bu anlamdadır; yani 'onun katında sözüm çirkin ve hoşnut olunmayan bir söz kılınmaz' demektir.
وَالْإِشَارَةُ إِلَى الدُّنْيَا بِ هذِهِ لِتَهْوِينِ أَمْرِ الدُّنْيَا بِالنِّسْبَةِ لِلْآخِرَةِ.
Dünyaya { هذِهِ } “bu” [işaret zamiriyle] işaret edilmesi, ahirete kıyasla dünyanın durumunu basite indirgemek (küçümsemek) içindir.
وَالتَّخَالُفُ بَيْنَ صِيغَتَيْ قَوْلِهِ وَأَتْبَعْناهُمْ وَقَوْلِهِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ، لِأَنَّ اللَّعْنَةَ فِي الدُّنْيَا قَدِ انْتَهَى أَمْرُهَا بِإِغْرَاقِهِمْ، أَوْ لِأَنَّ لَعْنَ الْمُؤْمِنِينَ إِيَّاهُمْ فِي الدُّنْيَا يَكُونُ فِي أَحْيَانِ يَذْكُرُونَهُمْ، فَكِلَا الِاحْتِمَالَيْنِ لَا يَقْتَضِي الدَّوَامَ فَجِيءَ مَعَهُ بِالْجُمْلَةِ الْفِعْلِيَّةِ. وَأَمَّا تَقْبِيحُ حَالِهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَهُوَ دَائِمٌ مَعَهُمْ مُلَازِمٌ لَهُمْ فَجِيءَ فِي جَانِبِهِ بِالِاسْمِيَّةِ الْمُقْتَضِيَةِ الدَّوَامَ وَالثَّبَاتَ.
{ وَأَتْبَعْناهُمْ } “Onların arkasına taktık” kavli ile { هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ } “onlar iğrenç kılınmış kimselerdendir” kavlinin kipleri arasındaki farklılığın sebebi şudur: Dünyadaki lanet, onların suda boğulmasıyla son bulmuştur yahut müminlerin dünyada onlara lanet etmesi onları hatırladıkları zamanlarda gerçekleşmektedir; dolayısıyla her iki ihtimal de süreklilik gerektirmez ve bu yüzden onunla birlikte fiil cümlesi getirilmiştir. Kıyamet gününde hallerinin çirkinleştirilmesine gelince, bu durum onlarla birlikte daimidir, onlardan ayrılmaz; bu sebeple onun tarafında devamlılık ve sebat ifade eden isim cümlesi getirilmiştir.
وَضَمِيرُ هُمْ فِي قَوْلِهِ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ لَيْسَ ضَمِيرَ فَصْلٍ وَلَكِنَّهُ ضَمِيرُ مُبْتَدَأٍ وَبِهِ كَانَتِ الْجُمْلَةُ اسْمِيَّةً دَالَّةً عَلَى ثَبَاتِ التَّقْبِيحِ لَهُمْ يَوْم الْقِيَامَة.
{ هُمْ مِنَ الْمَقْبُوحِينَ } kavlindeki { هُمْ } zamiri fasıl zamiri değil, mübteda zamiridir; cümle bu sayede kıyamet gününde onlar için çirkinleştirilmenin ve kötülenmenin sabit olduğunu gösteren bir isim cümlesi olmuştur.
[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : آيَة ٤٣]
[Kasas Suresi (28), Âyet 43]
وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولى بَصائِرَ لِلنَّاسِ وَهُدىً وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٤٣)
{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولى بَصائِرَ لِلنَّاسِ وَهُدىً وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٤٣) } “Andolsun biz, ilk nesilleri helak ettikten sonra Musa'ya, insanlar için apaçık deliller (basiretler), bir hidayet ve bir rahmet olmak üzere Kitab'ı verdik; ola ki düşünüp öğüt alırlar. (43)”
الْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَاتِ السَّابِقَةِ ابْتِدَاءً مِنْ قَوْلِهِ فَلَمَّا أَتاها نُودِيَ [الْقَصَص: ٣٠] إِلَى هُنَا الِاعْتِبَارُ بِعَاقِبَةِ الْمُكَذِّبِينَ الْقَائِلِينَ مَا سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ [الْقَصَص: ٣٦] لِيُقَاسَ النَّظِيرُ
{ فَلَمَّا أَتاها نُودِيَ } [Kasas 30] “Oraya varınca seslenildi” kavlinden buraya kadar olan önceki ayetlerin maksadı, benzerin benzerine kıyas edilmesi için { مَا سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ } [Kasas 36] “Biz bunu önceki atalarımızdan işitmedik” diyen yalanlayıcıların akıbetinden ibret alınmasıdır.
عَلَى النَّظِيرِ، فَقَدْ كَانَ الْمُشْرِكُونَ يَقُولُونَ مِثْلَ ذَلِكَ يُرِيدُونَ إِفْحَامَ الرَّسُولِ ﵊ بِأَنَّهُ لَوْ كَانَ اللَّهُ أَرْسَلَهُ حَقًّا لَكَانَ أُرْسِلَ إِلَى الْأَجْيَالِ مِنْ قَبْلِهِ، وَلَمَا كَانَ اللَّهُ يَتْرُكُ الْأَجْيَالَ الَّتِي قَبْلَهُمْ بِدُونِ رِسَالَةِ رَسُولٍ ثُمَّ يُرْسِلُ إِلَى الْجِيلِ الْأَخِيرِ، فَكَانَ قَوْلُهُ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولى إِتْمَامًا لِتَنْظِيرِ رِسَالَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ بِرِسَالَةِ مُوسَى ﵇ فِي أَنَّهَا جَاءَتْ بَعْدَ فَتْرَةٍ طَوِيلَةٍ لَا رِسَالَةَ فِيهَا، مَعَ الْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ سَبْقَ إِرْسَالِ الرُّسُلِ إِلَى الْأُمَمِ شَيْءٌ وَاقِعٌ بِشَهَادَةِ التَّوَاتُرِ، وَأَنَّهُ قَدْ تَرَتَّبَ عَلَى تَكْذِيبِ الْأُمَمِ رُسُلَهُمْ إِهْلَاكُ الْقُرُونِ الْأُولَى فَلَمْ يَكُنْ ذَلِكَ مُوجِبًا لِاسْتِمْرَارِ إِرْسَالِ الرُّسُلِ مُتَعَاقِبِينَ بَلْ كَانُوا يَجِيئُونَ فِي أَزْمِنَةٍ مُتَفَرِّقَةٍ فَإِذَا كَانَ الْمُشْرِكُونَ يُحَاوِلُونَ بِقَوْلِهِمْ مَا سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ [الْقَصَص: ٣٦] إِبْطَالَ رِسَالَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ بِعِلَّةِ تَأَخُّرِ زَمَانِهَا سَفْسَطَةً وَوَهَمًا فَإِنَّ دَلِيلَهُمْ مَقْدُوحٌ فِيهِ بِقَادِحِ الْقَلْبِ بِأَنَّ الرُّسُلَ قَدْ جَاءُوا إِلَى الْأُمَمِ مِنْ قَبْلُ ثُمَّ جَاءَ مُوسَى بَعْدَ فَتْرَةٍ مِنَ الرُّسُلِ. وَقَدْ كَانَ الْمُشْرِكُونَ لَمَّا بَهَرَهُمْ أَمْرُ الْإِسْلَامِ لَاذُوا بِالْيَهُودِ يَسْتَرْشِدُونَهُمْ فِي طُرُقِ الْمُجَادَلَةِ الدِّينِيَّةِ فَكَانَ الْمُشْرِكُونَ يَخْلِطُونَ مَا يُلَقِّنُهُمُ الْيَهُودُ مِنَ الْمُغَالَطَاتِ بِمَا اسْتَقَرَّ فِي نُفُوسِهِمْ مِنْ تَضْلِيلِ أَيِمَّةِ الشِّرْكِ فَيَأْتُونَ بِكَلَامٍ يَلْعَنُ بَعْضُهُ بَعْضًا، فَمَرَّةً يَقُولُونَ مَا سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ [الْقَصَص: ٣٦] وَهُوَ مِنْ مُجَادَلَاتِ الْأُمِّيِّينَ، وَمرَّة يَقُولُونَ لَوْلا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسى [الْقَصَص: ٤٨] وَهُوَ من تلقين الْيَهُود، وَمَرَّةً يَقُولُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ [الْأَنْعَام: ٩١] ، فَكَانَ الْقُرْآنُ يَدْمَغُ بَاطِلَهُمْ بِحُجَّةِ الْحَقِّ بِإِلْزَامِهِمْ تَنَاقُضَ مَقَالَاتِهِمْ. وَهَذِهِ الْآيَةُ مِنْ ذَلِكَ فَهِيَ حُجَّةٌ بِتَنْظِيرِ رِسَالَةِ مُحَمَّدٍ بِرِسَالَةِ مُوسَى عَلَيْهِمَا الصَّلَاةُ وَالسَّلَامُ وَالْمَقْصُودُ مِنْهَا ذِكْرُ الْقُرُونِ الْأُولَى.
Zira müşrikler de Resul aleyhisselam'ı susturmak maksadıyla: 'Eğer Allah onu gerçekten göndermiş olsaydı, ondan önceki nesillere de gönderilirdi; Allah onlardan önceki nesilleri peygamber göndermeksizin bırakıp da sonra en son nesle elçi gönderecek değildi ya!' diyerek benzer sözler söylüyorlardı. Dolayısıyla: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولى } “Andolsun biz, ilk nesilleri helak ettikten sonra Musa'ya Kitab'ı verdik” kavli, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğinin, kendisinde peygamber bulunmayan uzun bir fetret döneminden sonra gelmiş olması bakımından Musa aleyhisselam'ın peygamberliğiyle benzer kılınışını tamamlayıcı niteliktedir. Bununla birlikte ümmetlere daha önce peygamberlerin gönderilmiş olmasının mütevatir haberlerle sabit bir gerçek olduğuna ve ümmetlerin peygamberlerini yalanlamaları neticesinde önceki nesillerin helak edildiğine işaret edilmektedir. Bu durum, peygamberlerin birbirini takip ederek kesintisiz gönderilmesini gerektirmemiş, bilakis onlar ayrı ayrı zamanlarda gelmişlerdir. Müşrikler { مَا سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ } [Kasas 36] “Biz bunu önceki atalarımızdan işitmedik” sözleriyle, sırf safsata ve vehimden ibaret olarak zamanının gecikmiş olmasını gerekçe gösterip Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğini iptal etmeye çalıştıklarına göre; onların delilleri, peygamberlerin daha önce ümmetlere geldiği ve ardından bir fetret döneminden sonra Musa'nın geldiği gerçeğiyle [mantıktaki] 'kalb' (delili aleyhlerine çevirme) yoluyla çürütülmüştür. Müşrikler, İslam'ın hakikati karşısında hayrete düşüp aciz kaldıklarında, dini tartışma yöntemleri hususunda kendilerinden akıl almak için Yahudilere sığınmışlardı. Müşrikler, Yahudilerin kendilerine telkin ettiği yanıltmacaları, şirk önderlerinin kendi içlerine yerleştirdiği sapkınlıklarla harmanlıyor ve birbirini yalanlayan çelişkili sözler sarf ediyorlardı: Kâh ümmîlerin cedelleşmesi kabilinden { مَا سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ } [Kasas 36] “Biz bunu önceki atalarımızdan işitmedik” diyorlar; kâh Yahudilerin telkiniyle { لَوْلا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسى } [Kasas 48] “Musa'ya verilenin benzeri ona da verilseydi ya!” diyorlar; kâh { مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ } [En'am 91] “Allah hiçbir beşere bir şey indirmemiştir” diyorlardı. Kur'an ise onları kendi sözlerindeki çelişkiyle bağlayarak batıllarını hakkın deliliyle yerle bir ediyordu. Bu ayet de bunlardandır; Muhammed'in peygamberliğini Musa'nın -aleyhimasselâm- peygamberliğiyle benzer kılmak suretiyle [getirilen] bir delildir ve bundaki asıl maksat önceki nesillerin zikredilmesidir.
وَأَمَّا ذِكْرُ إِهْلَاكِهِمْ فَهُوَ إِدْمَاجٌ لِلنِّذَارَةِ فِي ضِمْنِ الِاسْتِدْلَالِ. وَجُمْلَةُ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولى تَخَلُّصٌ مِنْ قِصَّةِ بِعْثَةِ مُوسَى ﵇ إِلَى تَأْيِيدِ بِعْثَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ. وَالْمَقْصُودُ قَوْلُهُ (مِنْ بَعْدِ الْقُرُونَ الْأُولَى) .
Onların helak edilişinin zikredilmesi ise delil getirme içerisine bir uyarının yerleştirilmesidir. { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولى } “Andolsun biz, ilk nesilleri helak ettikten sonra Musa'ya Kitab'ı verdik” cümlesi, Musa aleyhisselam'ın gönderilişi kıssasından Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğinin teyit edilmesine geçiştir (tahallustur). Asıl kastedilen ise { مِنْ بَعْدِ الْقُرُونَ الْأُولَى } [ifadesidir].
ثُمَّ إِنَّ الْقُرْآنَ أَعْرَضَ عَنْ بَيَانِ حِكْمَةِ الْفِتَرِ الَّتِي تَسْبِقُ إِرْسَالَ الرُّسُلِ، وَاقْتَصَرَ عَلَى بَيَانِ الْحِكْمَةِ فِي الْإِرْسَالِ عَقِبَهَا لِأَنَّهُ الْمُهِمُّ فِي مَقَامِ نَقْضِ حُجَّةِ الْمُبْطِلِينَ
Ayrıca Kur'an, peygamberlerin gönderilmesinden önceki fetret dönemlerinin hikmetini açıklamaktan yüz çevirmiş ve sadece fetretin ardından gelen peygamber gönderilişindeki hikmeti açıklamakla yetinmiştir; çünkü risaleti
لِلرِّسَالَةِ أَوِ اكْتِفَاءً
iptal etmeye çalışanların delillerini çürütme makamında önemli olan budur yahut
بِأَنَّ ذَلِكَ أَمْرٌ وَاقِعٌ لَا يُسْتَطَاعُ إِنْكَارُهُ وَهُوَ الْمَقْصُودُ هُنَا، وَأَمَّا حِكْمَةُ الْفَصْلِ بِالْفِتَرِ فَشَيْءٌ فَوْقَ مَرَاتِبِ عُقُولِهِمْ. فَأَشَارَ بِقَوْلِهِ بَصائِرَ لِلنَّاسِ وَهُدىً وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ إِلَى بَيَانِ حِكْمَةِ الْإِرْسَالِ عَقِبَ الْفَتْرَةِ. وَأَشَارَ بِقَوْلِهِ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولى إِلَى الْأُمَمِ الَّتِي اسْتَأْصَلَهَا اللَّهُ لِتَكْذِيبِهَا رُسُلَ اللَّهِ.
bunun inkar edilmesi mümkün olmayan vaki bir durum olmasıyla yetinilmiştir ki burada asıl kastedilen de budur; fetret dönemleriyle fasıla verilmesinin hikmetine gelince, bu onların akıl mertebelerinin fevkindedir. Nitekim: { بَصائِرَ لِلنَّاسِ وَهُدىً وَرَحْمَةً لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } “İnsanlar için apaçık deliller (basiretler), bir hidayet ve bir rahmet olmak üzere... ola ki düşünüp öğüt alırlar” kavliyle fetretin ardından peygamber gönderilişinin hikmetinin beyanına işaret etmiştir. { مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولى } “İlk nesilleri helak ettikten sonra” kavliyle de Allah'ın peygamberlerini yalanlamaları sebebiyle kökünü kuruttuğu ümmetlere işaret etmiştir.
فَتَأْكِيدُ الْجُمْلَةِ بِلَامِ الْقَسَمِ وَحَرْفِ التَّحْقِيقِ لِتَنْزِيلِ الْمُخَاطَبِينَ مَنْزِلَةَ الْمُنْكِرِينَ لِوُقُوعِ ذَلِكَ حَتَّى يُحْتَاجَ مَعَهُمْ إِلَى التَّأْكِيدِ بِالْقَسَمِ، فَمَوْقِعُ التَّأْكِيدِ هُوَ قَوْلُهُ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولى.
Cümlenin kasem lâmı ve tahkik harfi ile tekit edilmesi, muhatapların bunun vuku bulduğunu inkar edenler konumuna indirilmesi sebebiyledir; öyle ki kendilerine karşı kasemle tekit edilmeye ihtiyaç duyulmuştur. Tekidin asıl yeri ise: { مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولى } “İlk nesilleri helak ettikten sonra” kavlidir.
والْكِتابَ: التَّوْرَاةُ الَّتِي خَاطَبَ اللَّهُ بِهَا مُوسَى ﵇. وَالْبَصَائِرُ: جَمْعُ بَصِيرَةٍ، وَهِيَ إِدْرَاكُ الْعَقْلِ. سُمِّيَ بَصِيرَةً اشْتِقَاقًا مِنْ بَصَرِ الْعَيْنِ، وَجُعِلَ الْكِتَابُ بَصَائِرَ بِاعْتِبَارِ عِدَّةِ دَلَائِلِهِ وَكَثْرَةِ بَيِّنَاتِهِ، كَمَا فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى قَالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلَّا رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بَصائِرَ [الْإِسْرَاء: ١٠٢] .
{ الْكِتابَ } [Kitap]: Allah'ın Musa aleyhisselam'a hitap ettiği Tevrat'tır. { الْبَصَائِرُ } [Basiretler]: Basîra (بَصِيرَة) kelimesinin çoğuludur ve aklın idrakidir. Gözün görmesinden (basar) türetilerek basîret diye isimlendirilmiştir. Kitab'ın delillerinin çokluğu ve apaçık hüccetlerinin fazlalığı dikkate alınarak 'basiretler' kılınmıştır; nitekim diğer bir ayette şöyle buyrulmuştur: { قَالَ لَقَدْ عَلِمْتَ مَا أَنْزَلَ هؤُلاءِ إِلَّا رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بَصائِرَ } [İsrâ 102] “[Musa] dedi ki: 'Çok iyi biliyorsun ki bunları ancak göklerin ve yerin Rabbi birer basiret (açık belge) olarak indirmiştir.'”
والْقُرُونَ الْأُولى: قَوْمُ نُوحٍ وَعَادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمُ لُوطٍ. وَالْقَرْنُ: الْأُمَّةُ، قَالَ تَعَالَى كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ [الْأَنْعَام: ٦] .
{ الْقُرُونَ الْأُولى } [İlk nesiller]: Nuh, Âd, Semûd ve Lut kavmidir. Karn (الْقَرْنُ) ise ümmet demektir; nitekim Yüce Allah: { كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ } [En'am 6] “Kendilerinden önce nice nesilleri helak ettiğimizi görmediler mi?” buyurmuştur.
وَفِي الْحَدِيثِ «خَيْرُ الْقُرُونِ قَرْنِي»
Hadiste de: «خَيْرُ الْقُرُونِ قَرْنِي» “Nesillerin en hayırlısı benim neslimdir” [buyrulmuştur].
. وَالنَّاسُ هُمُ الَّذِينَ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ مُوسَى مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَقَوْمِ فِرْعَوْنَ، وَلِمَنْ يُرِيدُ أَنْ يَهْتَدِيَ بِهَدْيِهِ مِثْلِ الَّذِينَ تَهَوَّدُوا مِنْ عَرَبِ الْيَمَنِ، وهُدىً وَرَحْمَةً لَهُمْ، وَلِمَنْ يَقْتَبِسُ مِنْهُمْ قَالَ تَعَالَى إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ [الْمَائِدَة: ٤٤] . وَمِنْ جُمْلَةِ مَا تَشْتَمِلُ عَلَيْهِ التَّوْرَاةُ تَحْذِيرُهَا مِنْ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ.
{ النَّاسُ } [İnsanlar]: İsrailoğulları ve Firavun kavminden olup Musa'nın kendilerine gönderildiği kimseler ile Yemen Araplarından Yahudileşenler gibi onun hidayetiyle hidayet bulmak isteyenlerdir; onlar ve onlardan istifade edenler için { هُدىً وَرَحْمَةً } bir hidayet ve bir rahmettir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ } [Mâide 44] “Şüphesiz Tevrat'ı biz indirdik; onda bir hidayet ve bir nur vardır.” Tevrat'ın ihtiva ettiği şeylerin başında ise putlara tapmaktan sakındırması gelmektedir.
وَضَمِيرُ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ عَائِدٌ إِلَى النَّاسِ الَّذِينَ خُوطِبُوا بِالتَّوْرَاةِ، أَيْ فَكَذَلِكَ إِرْسَالُ مُحَمَّدٍ لَكُمْ هُدًى وَرَحْمَةٌ لَعَلَّكُمْ تتذكرون.
{ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ } kavlindeki zamir, Tevrat ile muhatap olan insanlara racidir; yani 'tıpkı bunun gibi Muhammed'in size gönderilmesi de bir hidayet ve bir rahmettir, ola ki düşünüp öğüt alırsınız.'
[سُورَة الْقَصَص (٢٨) : آيَة ٤٤]
[Kasas Suresi (28), Âyet 44]