Binûn

29- Ankebût Suresi — 9. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَأَمَّا اللَّامُ فِي قَوْلِهِ وَلِيَتَمَتَّعُوا بِكَسْرِ اللَّامِ عَلَى أَنَّهَا لَامُ التَّعْلِيلِ فِي قِرَاءَةِ وَرْشٍ عَنْ نَافِعٍ وَأَبِي عَمْرٍو وَابْنِ عَامِرٍ وَعَاصِمٍ وَأَبِي جَعْفَرٍ وَيَعْقُوبَ. وَقَرَأَهُ قَالُونُ عَنْ نَافِعٍ وَابْنُ كَثِيرٍ، وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ بِسُكُونِهَا فَهِيَ لَامُ الْأَمْرِ، وَهِيَ بَعْدَ حَرْفِ الْعَطْفِ تُسَكَّنُ وَتُكْسَرُ، وَعَلَيْهِ فَالْأَمْرُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّهْدِيدِ نَظِيرَ قَوْلِهِ اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ [فصلت: ٤٠] وَهُوَ عَطْفُ جُمْلَةِ التَّهْدِيدِ عَلَى جُمْلَةِ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِلَخْ ... نَظِيرَ قَوْلِهِ فِي سُورَةِ الرُّومِ [٣٤] لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ.

{ وَلِيَتَمَتَّعُوا } buyruğundaki lâma gelince; Nâfi'den Verş rivayetinde, Ebû Amr, İbn Âmir, Âsım, Ebû Ca'fer ve Ya'kûb kıraatinde lâmın kesresiyle ta'lil lâmıdır. Nâfi'den Kâlûn, İbn Kesîr, Hamza, Kisâî ve Halef ise lâmın sükûnuyla okumuşlardır; bu takdirde o emir lâmıdır. Atıf harfinden sonra hem sükûn hem kesre ile gelebilir. Buna göre emir, { اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ } “Dilediğinizi yapın” [Fussilet: 40] buyruğunun benzeri olarak tehdit manasında kullanılmıştır. Bu, tehdit cümlesinin { فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ } cümlesine atfıdır; tıpkı Rûm suresindeki [34] { لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “Kendilerine verdiğimize nankörlük etsinler diye! Haydi zevk sürüp yararlanın, yakında bileceksiniz!” buyruğunda olduğu gibidir.

وَالتَّمَتُّعُ: الِانْتِفَاعُ الْقَصِيرُ زَمَنُهُ.

Temettu‘ (تَمَتُّع): Süresi kısa olan faydalanmadır.

وَجُمْلَةُ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ تَفْرِيعٌ عَلَى التهديد بالوعيد.

{ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } cümlesi, azap tehdidi üzerine bir tafrîdir.

[سُورَة العنكبوت (٢٩) : آيَة ٦٧]

[Ankebût Suresi (29), Ayet 67]

أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ (٦٧)

{ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ } “Görmediler mi ki, çevrelerindeki insanlar kapılıp yağmalanırken biz [Mekke'yi] güvenli bir harem kıldık? Hâlâ bâtıla inanıp Allah'ın nimetine nankörlük mü ediyorlar?” (67)

هَذَا تَذْكِيرٌ خَاصٌّ لِأَهْلِ مَكَّةَ وَإِنَّمَا خُصُّوا مِنْ بَيْنِ الْمُشْرِكِينَ مِنَ الْعَرَبِ لِأَنَّ أَهْلَ مَكَّةَ قُدْوَةٌ لِجَمِيعِ الْقَبَائِلِ أَلَا تَرَى أَنَّ أَكْثَرَ قَبَائِلِ الْعَرَبِ كَانُوا يَنْتَظِرُونَ مَاذَا يَكُونُ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ فَلَمَّا أَسْلَمَ أَهْلُ مَكَّةَ يَوْمَ الْفَتْحِ أَقْبَلَتْ وُفُودُ الْقَبَائِلِ مُعْلِنَةً إِسْلَامَهُمْ.

Bu, Mekke halkına özel bir hatırlatmadır. Arap müşrikleri arasından özellikle onların seçilmesi şundandır: Çünkü Mekke halkı bütün kabilelerin önderi konumundaydı. Görmez misin ki Arap kabilelerinin çoğu Mekke halkının ne yapacağını beklemekteydi; nitekim fetih günü Mekke halkı Müslüman olunca, kabile heyetleri akın akın gelerek İslam'ı kabul ettiklerini ilan etmişlerdir.

وَالْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ [العنكبوت: ٦٥] بِاعْتِبَارِ مَا

Bu cümle, { فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ } [Ankebût: 65] cümlesine matuftur; zira

اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ تِلْكَ الْجُمْلَةُ مِنْ تَقْرِيعِهِمْ عَلَى كُفْرَانِ نِعَمِ اللَّهِ تَعَالَى، وَلِذَلِكَ عُقِّبَتْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ بِقَوْلِهِ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ.

o cümlenin içerdiği Yüce Allah'ın nimetlerine karşı nankörlükleri sebebiyle onları azarlama manası dikkate alınmıştır. Bu yüzden bu cümlenin peşinden { وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ } “...ve Allah'ın nimetine nankörlük mü ediyorlar?” buyruğu getirilmiştir.

وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيٌّ، وَجُعِلَتْ نِعْمَةُ أَمْنِ بَلَدِهِمْ كَالشَّيْءِ الْمُشَاهَدِ فَأَنْكَرَ عَلَيْهِمْ عَدَمَ رُؤْيَتِهِ، فَقَوْلُهُ أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً مَفْعُولُ يَرَوْا.

İstifham inkârîdir. Beldelerinin güvenliği nimeti gözle görülen bir şey gibi kılınmış ve onu görmemeleri kınanmıştır. { أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً } ifadesi { يَرَوْا } fiilinin mef'ûlüdür (nesnesidir).

وَمَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ يُعْلَمُ مِمَّا تَقَدَّمَ عِنْدَ الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً فِي سُورَةِ الْقَصَصِ [٥٧] ، وَقَدْ كَانَ أَهْلُ مَكَّةَ فِي بُحْبُوحَةٍ مِنَ الْأَمْنِ وَكَانَ غَيْرُهُمْ مِنَ الْقَبَائِلِ حَوْلَ مَكَّةَ وَمَا بَعُدَ مِنْهَا يَغْزُو بَعْضُهُمْ بَعْضًا وَيَتَغَاوَرُونَ وَيَتَنَاهَبُونَ، وَأَهْلُ مَكَّةَ آمِنُونَ لَا يَعْدُو عَلَيْهِمْ أَحَدٌ مَعَ قِلَّتِهِمْ، فَذَكَّرَهُمُ اللَّهُ هَذِهِ النِّعْمَةَ عَلَيْهِمْ.

Bu ayetin anlamı, Kasas suresindeki [57] Yüce Allah'ın { وَقالُوا إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدى مَعَكَ نُتَخَطَّفْ مِنْ أَرْضِنا أَوَلَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً } “'Seninle beraber doğru yola uyarsak yurdumuzdan kapılıp atılırız' dediler. Biz onları güvenli bir hareme yerleştirmedik mi?...” buyruğu açıklanırken geçen hususlardan anlaşılmaktadır. Mekke halkı tam bir güvenlik ve bolluk içindeydi; Mekke'nin etrafındaki ve uzağındaki diğer kabileler ise birbirlerine saldırıyor, baskın yapıyor ve yağmalıyorlardı. Mekke halkı ise sayıca az olmalarına rağmen güvendeydi, kimse onlara saldırmıyordu. Allah onlara bu nimeti hatırlatmıştır.

وَالْبَاطِلُ: هُوَ الشِّرْكُ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْد قَوْله تَعَالَى: وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْباطِلِ فِي هَذِه السُّورَة العنكبوت [٥٢] . و (نعْمَة اللَّهِ) الْمُرَادُ بِهَا الْجِنْسُ الَّذِي مِنْهُ إِنْجَاؤُهُمْ مِنَ الْغَرَقِ وَمَا عَدَاهُ مِنَ النِّعَمِ الْمَحْسُوسَةِ الْمَعْرُوفَةِ، وَمِنَ النِّعَمِ الْخَفِيَّةِ الَّتِي لَوْ تَأَمَّلُوا لَأَدْرَكُوا عِظَمَهَا، وَمِنْهَا نِعْمَةُ الرِّسَالَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ. وَالْمُضَارِعُ فِي الْمَوَاضِعِ الثَّلَاثَةِ دَالٌّ عَلَى تجدّد الْفِعْل.

el-Bâtıl (الْبَاطِلُ): Bu surede [52] geçen { وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْباطِلِ } “Bâtıla inananlar...” ifadesinde açıklandığı üzere şirktir. { نعْمَة اللَّهِ } “Allah'ın nimeti” ile kastedilen ise cinstir; boğulmaktan kurtarılmaları, bunun dışındaki bilinen somut nimetler ve düşündükleri takdirde büyüklüğünü kavrayacakları gizli nimetler ile Hz. Muhammed'in peygamberliği nimeti buna dâhildir. Üç yerdeki muzâri (geniş/şimdiki zaman) fiil, eylemin yenilendiğine ve sürekliliğine delalet eder.

[سُورَة العنكبوت (٢٩) : آيَة ٦٨]

[Ankebût Suresi (29), Ayet 68]

وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ (٦٨)

{ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ } “Allah'a yalan uydurarak iftira edenden veya kendisine hak geldiğinde onu yalanlayandan daha zalim kim olabilir? Kâfirler için cehennemde bir yer mi yok?” (68)

لَمَّا أَوْفَاهُمْ مَا يَسْتَأْهِلُونَهُ مِنْ تَشْنِيعِ أَحْوَالِهِمْ وَسُوء انتظام شؤونهم جَاءَ فِي عَقِبِهِ بِتَذْيِيلٍ يَجْمَعُهَا فِي أَنَّهَا افْتِرَاءٌ عَلَى اللَّهِ وَتَكْذِيبٌ بِالْحَقِّ، ثُمَّ جَزَاهُمُ الْجَزَاءَ الْأَوْفَى اللَّائِقَ بِحَالِهِمْ وَهُوَ أَنَّ النَّارَ مَثْوَاهُمْ.

Onların çirkin durumlarını ve işlerinin bozukluğunu hak ettikleri ölçüde sergiledikten sonra, bunun peşinden bütün bunları Allah'a iftira etme ve hakkı yalanlama paydasında toplayan bir fezleke getirdi. Ardından durumlarına uygun olan tam cezalarını verdi ki o da cehennemin onların barınağı olmasıdır.

وَافْتَتَحَ تَشْخِيصُ حَالِهِمْ بِالِاسْتِفْهَامِ عَنْ وُجُودِ فَرِيقٍ هُمْ أَظْلَمُ مِنْ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ افْتَرَوْا عَلَى اللَّهِ وَكَذَّبُوا بِالْحَقِّ تَوْجِيهًا لِأَذْهَانِ السَّامِعِينَ نَحْوَ الْبَحْثِ هَلْ يَجِدُونَ أَظْلَمَ مِنْهُمْ حَتَّى إِذَا أَجَادُوا التَّأَمُّلَ وَاسْتَقْرَوْا مَظَانَّ الظُّلْمَةِ وَاسْتَعْرَضُوا أَصْنَافَهُمْ تَيَقَّنُوا أَنْ لَيْسَ ثَمَّةَ ظُلْمٌ أَشَدُّ مِنْ ظُلْمِ هَؤُلَاءِ.

Onların durumunun tasvirine, Allah'a iftira eden ve hakkı yalanlayan bu kimselerden daha zalim bir grubun bulunup bulunmadığını soran bir istifhamla başlanmıştır; ta ki dinleyenlerin zihinleri bunlardan daha zalim birini bulup bulamayacaklarını araştırmaya yönelsin ve iyice düşünüp, zalimlerin olabileceği yerleri inceleyip sınıflarını gözden geçirdiklerinde, bunların zulmünden daha şiddetli bir zulmün bulunmadığına kesin kanaat getirsinler.

وَإِنَّمَا كَانُوا أَشَدَّ الظَّالِمِينَ ظُلْمًا لِأَنَّ الظُّلْمَ الِاعْتِدَاءُ عَلَى أَحَدٍ بِمَنْعِهِ مِنْ حَقِّهِ وَأَشَدُّ مِنَ الْمَنْعِ أَنْ يَمْنَعَهُ مُسْتَحِقَّهُ وَيُعْطِيَهُ مَنْ لَا يَسْتَحِقُّهُ، وَأَنْ يُلْصِقَ بِأَحَدٍ مَا هُوَ بَرِيءٌ مِنْهُ. ثُمَّ إِنَّ الِاسْتِحْقَاقَ وَعَدَمَهُ قَدْ يَثْبُتَانِ بِحُكْمِ الْعَوَائِدِ وَقَدْ يَثْبُتَانِ بِأَحْكَامِ الشَّرَائِعِ وَقَدْ يَثْبُتَانِ بِقَضَايَا الْعُقُولِ السَّلِيمَةِ وَهُوَ أَعْلَى مَرَاتِبِ الثُّبُوتِ وَمَدَارُ أُمُورِ أَهْلِ الشِّرْكِ عَلَى الِافْتِرَاءِ عَلَى اللَّهِ بِأَنْ سَلَبُوا عَنْهُ مَا هُوَ مُتَّصِفٌ بِهِ مِنْ صِفَاتِ الْإِلَهِيَّةِ الثَّابِتَةِ بِدَلَالَةِ الْعُقُولِ، وَأَثْبَتُوا لَهُ مَا هُوَ مُنَزَّهٌ عَنْهُ مِنَ الصِّفَاتِ وَالْأَفْعَالِ بِدَلَالَةِ الْعُقُولِ، وَعَلَى تَكْذِيبِ الرَّسُولِ ﷺ وَنُكْرَانِ دَلَالَةِ الْمُعْجِزَةِ الَّتِي يَقْتَضِيهَا الْعَقْلُ، وَعَلَى رَمْيِ الرَّسُولِ ﵊ بِمَا هُوَ بَرِيءٌ مِنْهُ بِشَهَادَةِ الْعَقْلِ وَالْعَادَةِ الَّتِي عَرَفُوهَا مِنْهُ بُهْتَانًا وَكَذِبًا فَكَانُوا بِمَجْمُوعِ الْأَمْرَيْنِ وَضَعُوا أَشْيَاءَ فِي مَوَاضِعَ لَا يُمْكِنُ أَنْ تَكُونَ مَوَاضِعَهَا فَكَانُوا أَظْلَمَ النَّاسِ لِأَنَّ عَدَمَ الْإِمْكَانِ أَقْوَى مِنْ عَدَمِ الْحُصُولِ.

Zalimlerin en şiddetlisi olmalarının sebebi şudur: Zulüm, bir kimseye hakkını vermeyerek haksızlık etmektir. Menetmekten daha şiddetlisi ise hakkı hak sahibinden engelleyip hak etmeyene vermek ve bir kimseye uzak olduğu şeyi isnat etmektir. Bir şeye hak kazanıp kazanmama bazen örf ve adetlerle, bazen şeriat hükümleriyle, bazen de akl-ı selimin hükümleriyle sabit olur ki bu, sübût derecelerinin en yücesidir. Müşriklerin durumunun esası; aklın delaletiyle sabit olan ilahlık sıfatlarını Allah'tan nefyedip, aklın delaletiyle münezzeh olduğu sıfat ve fiilleri O'na isnat ederek Allah'a iftira etmeye, Resulullah'ı sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlayıp aklın gerektirdiği mucizenin delaletini inkâr etmeye ve Peygamber'e aleyhisselâm aklın ve onda bildikleri âdetin şahitliğiyle uzak olduğu şeyleri bühtan ve yalan olarak isnat etmeye dayanır. Bu iki hususun toplamıyla onlar, şeyleri kesinlikle olamayacakları yerlere koymuş oldular. İmkânsızlık olmamaktan daha kuvvetli olduğu için de insanların en zalimi oldular.

وَتَقْيِيدُ الافتراء بِالْحَال الموكّدة فِي قَوْلِهِ كَذِباً لِزِيَادَةِ تَفْظِيعِ الِافْتِرَاءِ لِأَنَّ اسْمَ الْكَذِبِ مُشْتَهَرٌ الْقُبْحَ فِي عُرْفِ النَّاسِ، وَإِنَّمَا اخْتِيرَ الِافْتِرَاءُ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُمْ يَتَعَمَّدُونَ الِاخْتِلَاقَ تَعَمُّدًا لَا تُخَالِطُهُ شُبْهَةٌ. وَتَقْيِيدُ تَكْذِيبِهِمْ بِالْحَقِّ بِقَوْلِهِ لَمَّا جاءَهُ لِإِدْمَاجِ ذَمِّ الْمُكَذِّبِينَ بِنُكْرَانِ نِعْمَةِ إِرْسَالِ الْحَقِّ إِلَيْهِمُ الَّتِي لَمْ يُقَدِّرُوهَا قَدْرَهَا، وَكَانَ شَأْنُ الْعُقَلَاءِ أَنْ

{ كَذِباً } buyruğundaki pekiştirici hâl ile iftiranın kayıtlanması, iftiranın çirkinliğini daha da artırmak içindir; çünkü yalan ismi insanların örfünde çirkinliğiyle meşhurdur. İftira kelimesinin seçilmesi ise onların içinde şüphe bulunmayan bir kurgulamayı kasten yaptıklarını göstermek içindir. Hakkı yalanlamalarının { لَمَّا جاءَهُ } “kendisine geldiğinde” ifadesiyle kayıtlanması ise yalanlayanları, değerini takdir edemedikleri hakkın kendilerine gönderilmesi nimetini inkâr etmeleriyle yermeyi söze dâhil etmek içindir. Oysa akıl sahiplerine yakışan,

يَتَطَلَّبُوا الْحَقَّ وَيَرْحَلُوا فِي طَلَبِهِ، وَهَؤُلَاءِ جَاءَهُمُ الْحَقُّ بَيْنَ أَيْدِيهِمْ فَكَذَّبُوا بِهِ. وَأَيْضًا فَإِنَّ لَمَّا التَّوْقِيتِيَّةَ تُؤْذِنُ بِأَنَّ تَكْذِيبَهُمْ حَصَلَ بِدَارًا عِنْدَ مَجِيءِ الْحَقِّ، أَيْ دُونَ أَنْ يَتْرُكُوا لِأَنْفُسِهِمْ مُهْلَةَ النَّظَرِ.

hakkı aramak ve onun peşinde yolculuk yapmaktır; bunlara ise hak önlerine kadar gelmişken onu yalanlamışlardır. Ayrıca zaman bildiren { لَمَّا } edatı, yalanlamalarının hak gelir gelmez aceleyle, yani kendilerine düşünme fırsatı tanımaksızın gerçekleştiğini hissettirir.

وَجُمْلَةُ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً وَتَقْرِيرٌ لَهَا لِأَنَّ فِي جُمْلَةِ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ إِلَى آخِرِهَا إِيذَانًا إِجْمَالِيًّا بِجَزَاءٍ فَظِيعٍ يَتَرَقَّبُهُمْ، فَكَانَ بَيَانُهُ بِمَضْمُونِ جُمْلَةِ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ وَهُوَ بِأَلْفَاظِهِ وَنَظْمِهِ يُفِيدُ تَمَكُّنَهُمْ مِنْ عَذَابِ جَهَنَّمَ إِذْ جُعِلَتْ مَثْوَاهُمْ. فَالْمَثْوَى: مَكَانُ الثَّوَاءِ. وَالثَّوَاءُ: الْإِقَامَةُ الطَّوِيلَةُ وَالسُّكْنَى.

{ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ } cümlesi, { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } cümlesinin bir beyanı ve teyididir; çünkü { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ } cümlesinde sonuna kadar, onları bekleyen korkunç bir cezaya dair icmâlî bir bildirim vardır. Bunun açıklaması ise { أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ } cümlesinin içeriğiyle yapılmıştır. Bu cümle lafızları ve dizilişiyle, cehennem onların barınağı kılındığı için cehennem azabının onların üzerinde kesinleştiğini ifade eder. el-Mesvâ (الْمَثْوَى): Seva (ثَوَاء) mekânıdır. es-Seva (الثَّوَاءُ) ise uzun süreli ikamet ve yerleşmektir.

وَعَلَّقَ ذَلِكَ بِعُنْوَانِ الْكَافِرِينَ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى اسْتِحْقَاقِهِمْ ذَلِكَ لِأَجْلِ كُفْرِهِمْ.

Bunu kâfirler vasfına bağlaması, küfürleri sebebiyle buna müstahak olduklarına dikkat çekmek içindir.

وَالتَّعْرِيفُ فِي (الْكَافِرِينَ) تَعْرِيفُ الْعَهْدِ، أَيْ لِهَؤُلَاءِ الْكَافِرِينَ وَهُمُ الَّذِينَ ذُكِرُوا مِنْ قَبْلُ بِأَنَّهُمُ افْتَرَوْا عَلَى اللَّهِ كَذِبًا وَكَذَّبُوا بِالْحَقِّ، فَكَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ الْإِتْيَانَ بِضَمِيرِهِمْ فَعُدِلَ عَنْهُ إِلَى الِاسْمِ الظَّاهِرِ لِإِحْضَارِهِمْ بِوَصْفِ الْكُفْرِ.

{ الْكَافِرِينَ } kelimesindeki belirlilik ahd içindir; yani daha önce Allah'a yalan iftira eden ve hakkı yalanlayan kimseler olarak zikredilen bu kâfirler demektir. Sözün akışına göre zamir getirilmesi beklenirken, küfür vasfıyla zihinlere getirilmek üzere açık isme geçilmiştir.

وَالْهَمْزَةُ فِي أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلِاسْتِفْهَامِ التَّقْرِيرِيِّ، وَأَصْلُهَا: إِمَّا الْإِنْكَارُ بِتَنْزِيلِ الْمُقِرِّ مَنْزِلَةَ الْمُنْكِرِ لِيَكُونَ إِقْرَارُهُ أَشَدَّ لُزُومًا لَهُ، وَإِمَّا أَنْ تَكُونَ لِلِاسْتِفْهَامِ فَلَمَّا دَخَلَتْ عَلَى النَّفْيِ أَفَادَتِ التَّقْرِيرَ لِأَنَّ إِنْكَارَ النَّفْيِ إِثْبَاتٌ لِلْمَنْفِيِّ وَهُوَ إِثْبَاتٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّقْرِيرِ عَلَى وَجْهِ الْكِنَايَةِ. وَهَذَا التَّقْرِيرُ بِالْهَمْزَةِ هُوَ غَالِبُ اسْتِعْمَالِ الِاسْتِفْهَامِ مَعَ النَّفْيِ، وَمِنْهُ قَوْلُ جَرِيرٍ:

{ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً } ifadesindeki hemze takrîrî (onaylatma amaçlı) istifham içindir. Aslı ya ikrar edeni inkâr eden konumuna indirgeyerek ikrarının kendisini daha çok bağlamasını sağlamak için inkârdır ya da istifham içindir; nefyin üzerine dâhil olduğunda takrîr ifade etmiştir, çünkü nefyin inkârı menfî olanı ispat etmektir ve bu da kinaye yoluyla takrîrde kullanılan bir ispattır. Hemze ile yapılan bu takrîr, istifhamın nefy ile birlikte kullanımının çoğunluğunu oluşturur; Cerîr'in şu sözü de bundandır:

أَلَسْتُمْ خَيْرَ مَنْ رَكِبَ الْمَطَايَا ... وَأَنْدَى الْعَالَمِينَ بُطُونَ رَاحِ

“Binek sırtına binenlerin en hayırlısı ve insanların eli en cömert olanı siz değil misiniz?”

فَإِنَّهُ لَا يَحْتَمِلُ غَيْرَ مَعْنَى التَّقْرِيرِ بِشَهَادَةِ الذَّوْقِ وَلِيَاقَةِ مَقَامِ مَدْحِ الْخَلِيفَةِ. وَهَذَا تَقْرِيرٌ لِمَنْ يَسْمَعُ هَذَا الْكَلَامَ. جُعِلَ كَوْنُ جَهَنَّمَ مَثْوَاهُمْ أَمْرًا مُسَلَّمًا مَعْرُوفًا بِحَيْثُ يُقِرُّ بِهِ كُلُّ مَنْ يُسْأَلُ عَنْهُ كِنَايَةً عَنْ تَحَقُّقِ الْمَغَبَّةِ عَلَى طَرِيقَةِ إِيمَاء الْكِنَايَة.

Zira bu, zevk-i selimin şahitliği ve halifeyi övme makamının uygunluğu gereği takrîr manasından başkasına ihtimal taşımaz. Bu, bu sözü dinleyen kimse için bir takrîrdir (onaylatmadır). Akıbetin gerçekleşeceğini ima yoluyla kinaye etmek üzere, cehennemin onların barınağı olması, kime sorulsa kabul edeceği kesin ve bilinen bir husus kılınmıştır.

[سُورَة العنكبوت (٢٩) : آيَة ٦٩]

[Ankebût Suresi (29), Ayet 69]

وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ (٦٩)

{ وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ } “Bizim uğrumuzda cihad edenleri elbette yollarımıza eriştiririz. Şüphesiz Allah muhsinlerle beraberdir.” (69)

خُتِمَ تَوْبِيخُ الْمُشْرِكِينَ وَذَمُّهُمْ بِالتَّنْوِيهِ بِالْمُؤْمِنِينَ إِظْهَارًا لِمَزِيدِ الْعِنَايَةِ بِهِمْ فَلَا يَخْلُو مَقَامُ ذَمِّ أَعْدَائِهِمْ عَنِ الثَّنَاءِ عَلَيْهِمْ، لِأَنَّ ذَلِكَ يَزِيدُ الْأَعْدَاءَ غَيْظًا وَتَحْقِيرًا. والَّذِينَ جاهَدُوا فِي اللَّهِ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ الْأَوَّلُونَ فَالْمَوْصُولُ بِمَنْزِلَةِ الْمُعَرَّفِ بِلَامِ الْعَهْدِ. وَهَذَا الْجِهَادُ هُوَ الصَّبْرُ عَلَى الْفِتَنِ وَالْأَذَى وَمُدَافَعَةِ كَيْدِ الْعَدُوِّ وَهُوَ الْمُتَقَدِّمُ فِي قَوْلِهِ أول السُّورَة

Müşriklerin azarlanması ve yerilmesi, müminlere verilen önemin daha fazla olduğunu göstermek için onları övgüyle anarak sonlandırılmıştır; zira düşmanlarının yerildiği makam onlara övgüde bulunmaktan geri kalmaz, çünkü bu durum düşmanların öfkesini ve aşağılanmasını artırır. Allah uğrunda cihad edenler ilk müminlerdir; dolayısıyla mevsûl (ism-i mevsûl), ahd lâmı ile belirlenmiş kelime konumundadır. Bu cihad; fitnelere, eziyetlere sabretmek ve düşmanın tuzağını savuşturmaktır ki bu, surenin başında geçen,

[العنكبوت: ٦] وَمَنْ جاهَدَ فَإِنَّما يُجاهِدُ لِنَفْسِهِ إِذْ لَمْ يَكُنْ يَوْمَئِذٍ جِهَادُ الْقِتَالِ كَمَا عَلِمْتَ مِنْ قَبْلُ. وَجِيءَ بِالْمَوْصُولِ لِلْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّ الصِّلَةَ سَبَبُ الْخَبَرِ. وَمَعْنَى جاهَدُوا فِينا

[Ankebût: 6] { وَمَنْ جاهَدَ فَإِنَّما يُجاهِدُ لِنَفْسِهِ } “Cihad eden, ancak kendisi için cihad eder...” buyruğunda daha önce geçmiştir; çünkü daha önce bildiğin gibi o gün henüz savaş cihadı yoktu. Mevsûlün getirilmesi, sılanın haberin sebebi olduğunu ima etmek içindir. { جاهَدُوا فِينا } ifadesinin anlamı ise:

جَاهَدُوا فِي مَرْضَاتِنَا، وَالدِّينِ الَّذِي اخْتَرْنَاهُ لَهُمْ. وَالظَّرْفِيَّةُ مَجَازِيَّةٌ، يُقَالُ: هِيَ ظَرْفِيَّةُ تَعْلِيلٍ تُفِيدُ مُبَالَغَةً فِي التَّعْلِيلِ.

Bizim rızamız ve onlar için seçtiğimiz din uğrunda cihad ettiler demektir. Zarfiyet mecazidir; bunun gerekçelendirme zarfiyeti olduğu ve gerekçelendirmede mübalağa ifade ettiği söylenir.

وَالْهِدَايَةُ: الْإِرْشَادُ وَالتَّوْفِيقُ بِالتَّيْسِيرِ الْقَلْبِيِّ وَالْإِرْشَادِ الشَّرْعِيِّ، أَيْ لَنَزِيدَنَّهُمْ هُدًى.

Hidayet; kalbî kolaylaştırma ve şer'î irşat ile yol göstermek ve muvaffak kılmaktır; yani hidayetlerini mutlaka artırırız.

وَسُبُلُ اللَّهِ: الْأَعْمَالُ الْمُوصِلَةُ إِلَى رِضَاهُ وَثَوَابِهِ، شُبِّهَتْ بِالطُّرُقِ الْمُوصِلَةِ إِلَى مَنْزِلِ الْكَرِيمِ الْمُكْرِمِ للضيف.

Allah'ın yolları; O'nun rızasına ve sevabına ulaştıran amellerdir, misafire ikram eden cömert bir kimsenin evine ulaştıran yollara benzetilmiştir.

وَالْمرَاد ب الْمُحْسِنِينَ جَمِيعُ الَّذِينَ كَانُوا مُحْسِنِينَ، أَيْ كَانَ عَمَلُ الْحَسَنَاتِ شِعَارَهُمْ وَهُوَ عَامٌّ. وَفِيهِ تَنْوِيهٌ بِالْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّهُمْ فِي عِدَادِ مَنْ مَضَى مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَالصَّالِحِينَ.

{ الْمُحْسِنِينَ } ile kastedilen, muhsin olan herkes yani güzel ameller işlemeyi şiar edinenlerin tamamıdır ve umumidir (geneldir). Bunda müminlerin, geçmiş peygamberler ve salihler zümresinden sayıldığına dair bir övgü vardır.

وَهَذَا أَوْقَعُ فِي إِثْبَاتِ الْفَوْزِ لَهُمْ مِمَّا لَوْ قِيلَ: فَأُولَئِكَ الْمُحْسِنُونَ لِأَنَّ فِي التَّمْثِيلِ بِالْأُمُورِ الْمُقَرَّرَةِ الْمَشْهُورَةِ تَقْرِيرًا لِلْمَعَانِي وَلِذَلِكَ

Bu ifade, onlara kurtuluşu ispat etmede şayet "İşte onlar muhsinlerdir" denilmiş olsaydı bundan çok daha etkilidir; çünkü bilinen ve meşhur hususlarla temsil getirmek manaları pekiştirir. Bundan dolayıdır ki

جَاءَ فِي تَعْلِيمِ الصَّلَاةِ عَلَى النَّبِيءِ ﷺ قَوْلُهُ: «كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَعَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ»

Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem salavatın öğretilmesinde: «كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ وَعَلَى آلِ إِبْرَاهِيمَ» “İbrahim'e ve İbrahim'in âline salat ettiğin gibi...” buyruğu gelmiştir.

. وَالْمَعِيَّةُ: هُنَا مَجَازٌ فِي الْعِنَايَةِ وَالِاهْتِمَامِ بِهِمْ. وَالْجُمْلَةُ فِي مَعْنَى التَّذْيِيلِ بِمَا فِيهَا مِنْ مَعْنَى الْعُمُومِ. وَإِنَّمَا جِيءَ بِهَا مَعْطُوفَةً لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الْمُهِمَّ مِنْ سَوْقِهَا هُوَ مَا تَضَمَّنَتْهُ مِنْ أَحْوَالِ الْمُؤْمِنِينَ، فَعُطِفَتْ عَلَى حَالَتِهِمُ الْأُخْرَى وَأَفَادَتِ التَّذْيِيلَ بِعُمُومِ حُكْمِهَا.

Buradaki beraberlik (maiyyet), onlara gösterilen inayet ve ihtimam hakkında mecazdır. Cümle, içerdiği genellik anlamı sebebiyle tezyîl (fezleke) hükmündedir. Matuf olarak getirilmesi ise, bu ifadenin serdedilmesindeki asıl maksadın müminlerin durumlarını içermesi olduğunu göstermek içindir; dolayısıyla onların diğer hallerine atfedilmiş ve hükmünün genelliğiyle fezleke faydası sağlamıştır.

وَفِي قَوْلِهِ لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا إِيمَاءٌ إِلَى تَيْسِيرِ طَرِيقِ الْهِجْرَةِ الَّتِي كَانُوا يَتَأَهَّبُونَ لَهَا أَيَّامَ نُزُولِ هَذِهِ السُّورَةِ.

{ لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا } buyruğunda, bu surenin indiği günlerde hazırlanmakta oldukları hicret yolunun kolaylaştırılacağına dair bir ima bulunmaktadır.