[سُورَة الرّوم (٣٠) : الْآيَات ٥٨ إِلَى ٥٩]
[Rûm Suresi (30), Âyetler 58-59]
وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآيَةٍ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ مُبْطِلُونَ (٥٨) كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ (٥٩)
{ وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآيَةٍ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ مُبْطِلُونَ } “Andolsun ki biz bu Kur'an'da insanlara her türlü misali verdik. Şayet onlara bir ayet getirsen inkâr edenler mutlaka: 'Siz ancak iptal peşinde koşanlarsınız / batıl üzeresiniz' derler. (58)” { كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ } “İşte Allah, bilmeyenlerin kalplerini böyle mühürler. (59)”
لَمَّا انْتَهَى مَا أُقِيمَتْ عَلَيْهِ السُّورَةُ مِنْ دَلَائِلِ الْوَحْدَانِيَّةِ وَإِثْبَاتِ الْبَعْثِ عَقِبَ
Surede tevhid delilleri ve yeniden dirilişin ispatı hususunda bina edilen kısımlar tamamlanınca, hemen arkasından...
ذَلِكَ بِالتَّنْوِيهِ بِالْقُرْآنِ وَبُلُوغِهِ الْغَايَةَ الْقُصْوَى فِي الْبَيَانِ وَالْهُدَى.
Kur'an'ın şanını yüceltmek ve onun beyan ile hidayette en son noktaya ulaştığını belirtmek geldi.
وَالضَّرْبُ حَقِيقَتُهُ: الْوَضْعُ وَالْإِلْصَاقُ، وَاسْتُعِيرَ فِي مِثْلِ هَذِهِ الْآيَةِ لِلذِّكْرِ وَالتَّبْيِينِ لِأَنَّهُ كَوَضْعِ الدَّالِّ بِلَصْقِ الْمَدْلُولِ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا
Darb (الضَّرْبُ) kelimesinin hakiki anlamı koymak ve bitiştirmektir; bu ayet gibi yerlerde ise zikretmek ve açıklamak için istiare yoluyla kullanılmıştır, çünkü bu, delil olanı (dâl) delalet edilenin (medlûl) yanına koymak gibidir. Bu [husus] Allah Teâlâ'nın { إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا
مَا
مَا } “Şüphesiz Allah herhangi bir misal vermekten çekinmez...”
[الْبَقَرَة: ٢٦] وَتَقَدَّمَ أَيْضًا آنِفًا عِنْدَ قَوْلِهِ ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلًا مِنْ أَنْفُسِكُمْ [الرّوم: ٢٨] ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى وَلَقَدْ صَرَّفْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ الْمُتَقَدَّمِ فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ [٨٩] ، وَ (النَّاسِ) أُرِيدَ بِهِ الْمُشْرِكُونَ لِأَنَّهُمُ الْمَقْصُودُ مِنْ تَكْرِيرِ هَذِهِ الْأَمْثَالِ، وَعَطَفَ عَلَيْهِ قَوْلَهُ وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآيَةٍ إِلَخْ فَهُوَ وَصْفٌ لِتَلَقِّي الْمُشْرِكِينَ أَمْثَالَ الْقُرْآنِ فَإِذَا جَاءَهُمُ الرَّسُولُ ﷺ بِآيَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ فِيهَا إِرْشَادُهُمْ تَلَقَّوْهَا بِالِاعْتِبَاطِ وَالْإِنْكَارِ الْبَحْتِ فَقَالُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُبْطِلُونَ.
[Bakara 26] kavlinde ve az önce de { ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلًا مِنْ أَنْفُسِكُمْ } [Rûm 28] “Size kendinizden bir misal verdi” kavlinin tefsirinde geçmişti. Bu, İsrâ Suresi'nde [89] geçen { وَلَقَدْ صَرَّفْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ } “Andolsun ki biz bu Kur'an'da insanlar için her türlü misali türlü şekillerde açıkladık” kavli gibidir. “en-Nâs” (النَّاسِ) ile müşrikler kastedilmiştir; çünkü bu misallerin tekrarlanmasından asıl maksat onlardır. Bunun üzerine { وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآيَةٍ } ilh. kavlini atfetmiştir ki bu, müşriklerin Kur'an misallerini karşılayışlarının bir vasfıdır. Resul (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlara Kur'an'dan içinde kendilerine doğru yolu gösteren bir ayet getirdiğinde, bunu sırf inat ve katıksız inkârla karşılayıp { إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا مُبْطِلُونَ } “Siz ancak batıl üzeresiniz” derler.
وَضَمِيرُ جَمْعِ الْمُخَاطِبِ لِلنَّبِيءِ ﷺ لِقَصْدِ تَعْظِيمِهِ مِنْ جَانِبِ اللَّهِ تَعَالَى، وَإِنَّمَا يَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا: إِنْ أَنْتَ إِلَّا مُبْطِلٌ، فَحُكِيَ كَلَامُهُمْ بِالْمَعْنَى لِلتَّنْوِيهِ بِشَأْنِ الرَّسُولِ ﵊. وَقِيلَ: الْخِطَابُ لِلرَّسُولِ ﷺ وَالْمُؤْمِنِينَ فَهُوَ حِكَايَةٌ بِاللَّفْظِ. وَهَذَا تأنيس للرسول ﵊ مِنْ إِيمَانِ مُعَانَدِيهِ، أَيْ أَيِمَّةِ الْكُفْرِ مِنْهُمْ، وَلِذَلِكَ اعْتَرَضَ بَعْدَهُ بِجُمْلَةِ كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ بَيْنَ الْجُمْلَتَيْنِ الْمُتَعَاطِفَتَيْنِ تَمْهِيدًا لِلْأَمْرِ بِالصَّبْرِ عَلَى غَلْوَائِهِمْ، أَيْ تِلْكَ سُنَّةُ أَمْثَالِهِمْ، أَيْ مِثْلَ ذَلِكَ الطَّبْعِ الَّذِي عَلِمْتَهُ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلَى قُلُوبِهِمْ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٤٣] وَفِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ.
Muhatap çoğul zamiri, Allah Teâlâ tarafından onu tazim etmek maksadıyla Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) yöneliktir. Aslında inkâr edenler: “Sen ancak batıl üzeresin” derler; fakat Resul'ün (aleyhisselâm) şanını yüceltmek için onların sözü mana olarak aktarılmıştır. Bir görüşe göre de hitap Resul'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve müminleredir; dolayısıyla lafzen aktarımdır. Bu, Resul'ü (aleyhisselâm) inatçıların, yani aralarındaki küfür önderlerinin iman etmesinden yana teselli etmektir; nitekim bundan sonra, taşkınlıklarına karşı sabretme emrine bir hazırlık olmak üzere birbirine matuf iki cümle arasında { كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ } “İşte Allah, bilmeyenlerin kalplerini böyle mühürler” cümlesi itiraziyye (ara cümle) olarak gelmiştir; yani onların benzerlerinin sünneti (âdeti) böyledir; bildiğin o mühürleme gibi Allah da onların kalplerini mühürler. Bu [üslup] Bakara Suresi'nde { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } [143] “İşte böylece sizi vasat bir ümmet yaptık” kavlinde ve Kur'an'ın birçok yerinde geçmişti.
وَالطَّبْعُ عَلَى الْقَلْبِ: تَصْيِيرُهُ غَيْرَ قَابِلٍ لِفَهْمِ الْأُمُورِ الدِّينِيَّةِ وَهُوَ الْخَتْمُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٧] .
Kalbin mühürlenmesi (tab'), onu dinî hususları anlamaya elverişsiz hale getirmektir ki bu hatm (mühürleme) demektir. Bakara Suresi'nde { خَتَمَ اللَّهُ عَلى قُلُوبِهِمْ } [7] “Allah onların kalplerini mühürlemiştir” kavlinde geçmişti.
والَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ مُرَادٌ بِهِمُ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنْفُسُهُمْ، فَعَدَلَ عَنِ الْإِضْمَارِ لِزِيَادَةِ وَصْفِهِمْ بِانْتِفَاءِ الْعِلْمِ عَنْهُمْ بَعْدَ أَنْ وُصِفُوا: بِالْمُجْرِمِينَ، وَالَّذِينَ ظَلَمُوا، وَالَّذين كفرُوا.
{ الَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ } ile inkâr edenlerin bizzat kendileri kastedilmiştir. “Mücrimler”, “zulmedenler” ve “inkâr edenler” olarak vasıflandırıldıktan sonra, kendilerinden ilmin nefyedildiği vasfını da ziyadeleştirmek için zamir yerine açık isim kullanılmıştır.
[سُورَة الرّوم (٣٠) : آيَة ٦٠]
[Rûm Suresi (30), Âyet 60]
فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لَا يُوقِنُونَ (٦٠)
{ فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لَا يُوقِنُونَ } “O halde sabret; şüphesiz Allah'ın vaadi haktır. Kesin bilgiye sahip olmayanlar sakın seni gevşekliğe/sabırsızlığa sürüklemesin. (60)”
الْأَمْرُ لِلنَّبِيءِ ﷺ بِالصَّبْرِ تَفَرَّعَ عَلَى جُمْلَةِ وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآيَةٍ [الرّوم: ٥٨] لِتَضَمُّنِهَا تَأْيِيسَهُ مِنْ إِيمَانِهِمْ. وَحَذْفُ مُتَعَلِّقِ الْأَمْرِ بِالصَّبْرِ لِدَلَالَةِ الْمَقَامِ عَلَيْهِ، أَيِ اصْبِرْ عَلَى تَعَنُّتِهِمْ.
Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) yönelik sabır emri, onların iman etmesinden ümidini kesmeyi içermesi sebebiyle { وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآيَةٍ } [Rûm 58] cümlesinden teferru etmiştir. Sabır emrinin müteallakı (neye sabredileceği), makamın ona delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir; yani onların inat ve taşkınlıklarına sabret.
وَجُمْلَةُ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ تَعْلِيلٌ لِلْأَمْرِ بِالصَّبْرِ وَهُوَ تَأْنِيسٌ لِلنَّبِيءِ ﷺ بِتَحْقِيقِ وَعْدِ اللَّهِ مِنَ الِانْتِقَامِ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ وَمِنْ نَصْرِ الرَّسُولِ ﵊.
{ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ } cümlesi, sabır emrinin gerekçesidir (ta'lilidir); yalanlayanlardan intikam alma ve Resul'e (aleyhisselâm) yardım etme konusundaki Allah'ın vaadinin gerçekleşeceği bildirilerek Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir tesellidir.
وَالْحَقُّ: مَصْدَرُ حَقَّ يُحِقُّ بِمَعْنَى ثَبَتَ، فَالْحَقُّ: الثَّابِتُ الَّذِي لَا رَيْبَ فِيهِ وَلَا مُبَالَغَةَ.
el-Hakk (الْحَقُّ), sabit oldu manasındaki hakka yehıkku fiilinin masdarıdır. Dolayısıyla hak; içinde şüphe ve mübalağa bulunmayan sabit olandır.
وَالِاسْتِخْفَافُ: مُبَالَغَةٌ فِي جَعْلِهِ خَفِيفًا فَالسِّينُ وَالتَّاءُ لِلتَّقْوِيَةِ مِثْلُهَا فِي نَحْو: اسْتَجَابَ وَاسْتَمْسَكَ، وَهُوَ ضِدُّ الصَّبْرِ. وَالْمَعْنَى: لَا يَحْمِلَنَّكَ عَلَى تَرْكِ الصَّبْرِ. وَالْخِفَّةُ مُسْتَعَارَةٌ
İstihfâf (الِاسْتِخْفَافُ), onu hafif kılmada mübalağadır; sîn ve tâ harfleri, istedzâbe ve istemseke fiillerinde olduğu gibi pekiştirme (takviye) içindir ve sabrın zıddıdır. Mana: 'Seni sabrı terk etmeye sevk etmesinler' demektir. Hafiflik (hiffet)...
لِحَالَةِ الْجَزَعِ وَظُهُورِ آثَارِ الْغَضَبِ. وَهِيَ مِثْلُ الْقَلَقِ الْمُسْتَعَارِ مِنِ اضْطِرَابِ الشَّيْءِ لِأَنَّ آثَارَ الْجَزَعِ وَالْغَضَبِ تُشْبِهُ تَقَلْقُلَ الشَّيْءِ الْخَفِيفِ، فَالشَّيْءُ الْخَفِيفُ يَتَقَلْقَلُ بِأَدْنَى تَحْرِيكٍ، وَفِي ضِدِّهِ يُسْتَعَارُ الرُّسُوخُ وَالتَّثَاقُلُ. وَشَاعَتْ هَذِهِ الِاسْتِعَارَاتُ حَتَّى سَاوَتِ الْحَقِيقَةَ فِي الِاسْتِعْمَالِ.
sabırsızlık ve öfke belirtilerinin ortaya çıkması durumu için istiare edilmiştir. Bu, bir şeyin çalkalanmasından/sarsılmasından istiare edilen “kalak” (huzursuzluk/telaş) gibidir; zira sabırsızlık ve öfke belirtileri, hafif şeyin yerinde duramayıp sarsılmasına benzer; nitekim hafif olan şey en küçük bir hareketle sarsılır, zıddı için ise rüsûh (kökleşme) ve tesâkul (ağırbaşlılık) istiare edilir. Bu istiareler dilde o kadar yaygınlaşmıştır ki kullanımda hakikate denk hale gelmiştir.
وَنَهْيُ الرَّسُولِ عَنْ أَنْ يَسْتَخِفَّهُ الَّذِينَ لَا يُوقِنُونَ نَهْيٌ عَنِ الْخِفَّةِ الَّتِي مِنْ شَأْنِهَا أَنْ تَحْدُثَ لِلْعَاقِلِ إِذَا رَأَى عِنَادَ مَنْ هُوَ يُرْشِدُهُ إِلَى الصَّلَاحِ، وَذَلِكَ مِمَّا يَسْتَفِزُّ غَضَبَ الْحَلِيمِ، فَالِاسْتِخْفَافُ هُنَا هُوَ أَنْ يُؤَثِّرُوا فِي نَفْسِهِ ضِدَّ الصَّبْرِ، وَيَأْتِي قَوْلُهُ تَعَالَى فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطاعُوهُ فِي سُورَةِ الزُّخْرُفِ [٥٤] ، فَانْظُرْهُ إِكْمَالًا لِمَا هُنَا. وَأَسْنَدَ الِاسْتِخْفَافَ إِلَيْهِمْ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَجَازِ الْعَقْلِيِّ لِأَنَّهُمْ سَبَبُهُ بِمَا يَصْدُرُ مِنْ عِنَادِهِمْ.
Kesin bilgiye sahip olmayanların Resul'ü hafifliğe/sabırsızlığa sürüklemesinin nefyedilmesi (yasaklanması); akıllı bir kimsenin iyiliğe yönlendirdiği kişinin inadını gördüğünde kendisinde meydana gelmesi muhtemel olan ve halim (yumuşak huylu) kimsenin öfkesini kışkırtan o hafiflikten nehiydir. Buradaki istihfâf, onların onun nefsinde sabrın zıddı yönünde bir etki bırakmalarıdır. Zuhruf Suresi'nde [54] { فَاسْتَخَفَّ قَوْمَهُ فَأَطاعُوهُ } “Böylece kavmini hafife aldı/küçümsedi, onlar da ona itaat ettiler” kavli gelecektir, burayı tamamlaması için oraya bakınız. İstihfâfın onlara isnat edilmesi mecâz-ı aklî yoluyladır; zira inatlarından sadır olan şeyler sebebiyle onlar bunun sebebidir.
والَّذِينَ لَا يُوقِنُونَ: هُمُ الْمُشْرِكُونَ الَّذِينَ أُجْرِيَتْ عَلَيْهِمُ الصِّفَاتُ الْمُتَقَدِّمَةُ مِنَ
{ الَّذِينَ لَا يُوقِنُونَ }, kendileri hakkında...
الْإِجْرَامِ، وَالظُّلْمِ، وَالْكُفْرِ، وَعَدَمِ الْعِلْمِ فَهُوَ إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِلتَّصْرِيحِ بِمَسَاوِيهِمْ.
günahkârlık (icram), zulüm, küfür ve bilgisizlik gibi yukarıda geçen vasıfların zikredildiği müşriklerdir. Dolayısıyla bu, kötülüklerini açıkça belirtmek için zamir makamında açık ismin getirilmesidir (izhâr fî makâmi'l-idmâr).
قِيلَ: كَانَ مِنْهُمُ النَّضْرُ بْنُ الْحَارِثِ. وَمَعْنَى لَا يُوقِنُونَ أَنَّهُمْ لَا يُوقِنُونَ بِالْأُمُورِ الْيَقِينِيَّةِ، أَيِ الَّتِي دَلَّتْ عَلَيْهَا الدَّلَائِلُ الْقَطْعِيَّةُ فَهُمْ مُكَابِرُونَ.
Onlardan birinin Nadr b. el-Hâris olduğu söylenmiştir. { لَا يُوقِنُونَ } ifadesinin manası; kesin delillerin gösterdiği yakînî (kesin) hususlara kesin olarak inanmadıkları, dolayısıyla inatçı (mükâbir) kimseler olduklarıdır.