وَكَأَنَّهُ أَرَادَ التَّخَلُّصَ مِنْ إِيهَامِ أَنْ يَكُونَ لِلْعِبَادِ حَقٌّ عَلَى اللَّهِ
Sanki o, kulların Allah üzerinde bir hakkı olduğu vehminden
إِيجَابًا فِرَارًا مِنْ مَذْهَبِ الِاعْتِزَالِ وَهُوَ غَيْرُ لَازِمٍ كَمَا عَلِمْتَ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةٍ: وَهُوَ وَقْفٌ ضَعِيفٌ، وَكَذَلِكَ قَالَ الْكَوَاشِيُّ عَنْ أبي حَاتِم.
ve [bunu Allah'a] vacip kılmaktan, Mutezile mezhebinden kaçarak kurtulmak istemiştir; oysa bildiğin gibi bu gerekli değildir. İbn Atiyye: 'Bu zayıf bir duraktır (vakıf)' demiştir; el-Kevâşî de Ebû Hâtim'den aynı şekilde nakletmiştir.
[٤٨- ٤٩]
[48-49]
[سُورَة الرّوم (٣٠) : الْآيَات ٤٨ إِلَى ٤٩]
[Rûm Suresi (30), Âyetler 48 ila 49]
اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً فَيَبْسُطُهُ فِي السَّماءِ كَيْفَ يَشاءُ وَيَجْعَلُهُ كِسَفاً فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ فَإِذا أَصابَ بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (٤٨) وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمُبْلِسِينَ (٤٩)
{ اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً فَيَبْسُطُهُ فِي السَّماءِ كَيْفَ يَشاءُ وَيَجْعَلُهُ كِسَفاً فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ فَإِذا أَصابَ بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (٤٨) وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمُبْلِسِينَ (٤٩) } “Allah O'dur ki rüzgârları gönderir de onlar bir bulut kaldırırlar. Sonra Allah onu gökte dilediği gibi yayar ve onu parça parça eder; nihayet arasından yağmurun çıktığını görürsün. Derken onu kullarından dilediğine ulaştırınca onlar hemen seviniverirler. (48) Oysa onlar, üzerlerine [yağmur] indirilmeden önce, bundan evvel kesin bir ümitsizlik içindeydiler. (49)”
جَاءَتْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ عَلَى أُسْلُوبِ أَمْثَالِهَا كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْله هُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ [الرّوم: ٢٧] ، وَجَاءَتِ الْمُنَاسَبَةُ هُنَا لِذِكْرِ الِاسْتِدْلَالِ بِإِرْسَالِ الرِّيَاحِ فِي قَوْلِهِ وَمِنْ آياتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ [الرّوم: ٤٦] اسْتِدْلَالًا عَلَى التَّفَرُّدِ بِالتَّصَرُّفِ وَتَصْوِيرِ الصُّنْعِ الْحَكِيمِ الدَّالِّ عَلَى سَعَةِ الْعِلْمِ، ثُمَّ أَعْقَبَ بِالِاسْتِدْلَالِ بِإِرْسَالِ الرِّيَاحِ تَوَسُّلًا إِلَى ذِكْرِ إِحْيَاءِ الْأَرْضِ بَعْدَ مَوْتِهَا الْمُسْتَدَلِّ بِهِ عَلَى الْبَعْثِ، فَقَدْ أَفَادَتْ صِيغَةُ الْحَصْرِ بِقَوْلِهِ اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ أَنه هُوَ الْمُتَصَرِّفُ فِي هَذَا الشَّأْنِ الْعَجِيبِ دُونَ غَيْرِهِ، وَكَفَى بِهَذَا إِبْطَالًا لِإِلَهِيَّةِ الْأَصْنَامِ، لِأَنَّهَا لَا تَسْتَطِيعُ مِثْلَ هَذَا الصُّنْعِ الَّذِي هُوَ أَقْرَبُ التَّصَرُّفَات فِي شؤون نَفْعِ الْبَشَرِ.
Bu cümle, { هُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ } [Rûm 27] ayetinde geçtiği gibi benzerlerinin üslubu üzere gelmiştir. Burada { وَمِنْ آياتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ } [Rûm 46] buyruğundaki rüzgârların gönderilişiyle delil getirme münasebeti; tasarrufta tek olmaya delil getirmek ve ilmin genişliğine delalet eden hikmetli sanatı tasvir etmek için gelmiştir. Ardından, dirilişe delil gösterilen yeryüzünün ölümünden sonra diriltilmesini zikretmeye bir vesile olmak üzere rüzgârların gönderilişiyle delil getirme takip etmiştir. { اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ } buyruğundaki hasr (vurgu/tahsis) kalıbı, başkası değil, yalnızca O'nun bu harikulade işte tasarruf sahibi olduğunu ifade etmiştir. Bu da putların ilahlığını iptal etmek için yeterlidir; zira onlar, insanların faydalanacağı hususlardaki tasarrufların en yakını olan bu sanatın benzerine güç yetiremezler.
وَالتَّعْبِيرُ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ فِي: يُرْسِلُ، وفَتُثِيرُ، وفَيَبْسُطُهُ، ويَجْعَلُهُ
{ يُرْسِلُ }, { فَتُثِيرُ }, { فَيَبْسُطُهُ } ve { يَجْعَلُهُ } fiillerinde muzari (geniş/şimdiki zaman) kalıbıyla ifade edilmesi;
لِاسْتِحْضَارِ الصُّوَرِ الْعَجِيبَةِ فِي تِلْكَ التَّصَرُّفَاتِ حَتَّى كَأَنَّ السَّامِعَ يُشَاهِدُ تَكْوِينَهَا مَعَ الدَّلَالَةِ عَلَى تَجَدُّدِ ذَلِكَ.
bu tasarruflardaki harikulade manzaraları, dinleyen adeta onların oluşumunu seyrediyormuşçasına zihinde canlandırmak ve bunun sürekli yenilendiğine delalet etmek içindir.
وَجُمِعَ الرِّياحَ لِمَا شَاعَ فِي اسْتِعْمَالِهِمْ مِنْ إِطْلَاقِهَا بِصِيغَةِ الْجَمْعِ عَلَى رِيحِ الْبِشَارَةِ بِالْمَطَرِ لِأَنَّ الرِّيَاحَ الَّتِي تُثِيرُ السَّحَابَ هِيَ الرِّيَاحُ الْمُخْتَلِفَةُ جِهَاتُ هُبُوبِهَا بَيْنَ: جَنُوبٍ وَشَمَالٍ وَصَبًا وَدَبُورٍ، بِخِلَافِ اسْمِ الرِّيحِ الْمُفْرَدَةِ فَإِنَّهُ غَلَبَ فِي الِاسْتِعْمَالِ إِطْلَاقُهُ عَلَى رِيحِ الْقُوَّةِ وَالشِّدَّةِ لِأَنَّهَا تَتَّصِلُ وَارِدَةً مِنْ صَوْبٍ وَاحِدٍ فَلَا تَزَالُ تَشْتَدُّ.
{ الرِّياحَ } kelimesinin çoğul olarak getirilmesi, onların kullanımında yağmur müjdesi veren rüzgâr için çoğul kalıbının yaygın olmasındandır. Çünkü bulutu harekete geçiren rüzgârlar; güney, kuzey, saba (doğu) ve debûr (batı) arasında esme yönleri farklı olan rüzgârlardır. Tekil olan rîh (الرِّيح) ismi ise böyle değildir; zira kullanımda güç ve şiddet rüzgârına verilmesi baskındır; çünkü o tek bir yönden peş peşe gelir ve şiddeti giderek artar.
وَرُوِيَ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ كَانَ إِذَا هَبَّتِ الرِّيحُ قَالَ: «اللَّهُمَّ اجْعَلْهَا رِيَاحًا لَا رِيحًا»
Rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem rüzgâr estiğinde şöyle derdi: «Allah'ım! Onu rîh (şiddetli tek rüzgâr) değil, riyâh (rahmet getiren rüzgârlar) kıl!»
. وَقَدْ تَقَدَّمَ قَوْلُهُ تَعَالَى وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٤] .
. Yüce Allah'ın { وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ } buyruğu Bakara Suresi'nde [Bakara 164] geçmişti.
وَالْإِثَارَةُ: تَحْرِيكُ الْقَارِّ تَحْرِيكًا يَضْطَرِبُ بِهِ عَنْ مَوْضِعِهِ. وَإِثَارَةُ السَّحَابِ إِنْشَاؤُهُ بِمَا تُحْدِثُهُ الرِّيَاحُ فِي الْأَجْوَاءِ مِنْ رُطُوبَةٍ تَحْصُلُ مِنْ تَفَاعُلِ الْحَرَارَةِ وَالْبُرُودَةِ.
İsâre (إِثَارَة), duran bir şeyi yerinden oynatacak şekilde hareket ettirmektir. Bulutun kaldırılması/harekete geçirilmesi (isâretü's-sehâb) ise rüzgârların havada sıcaklık ve soğukluğun etkileşiminden meydana getirdiği nem ile onu oluşturmasıdır.
وَالْبَسْطُ: النَّشْرُ. وَالسَّمَاءُ: الْجَوُّ الْأَعْلَى وَهُوَ جَوُّ الْأَسْحِبَةِ.
Bast (بَسْط), yaymaktır. Semâ (سَمَاء) ise yüksek hava tabakası, yani bulutların bulunduğu atmosferdir.
وكَيْفَ هُنَا مُجَرَّدَةٌ عَنْ مَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ، وَمَوْقِعُهَا الْمَفْعُولِيَّةُ الْمُطلقَة من فَيَبْسُطُهُ لِأَنَّهَا نَائِبَةٌ عَنِ الْمَصْدَرِ، أَيْ: يَبْسُطُهُ بَسْطًا كَيْفِيَّتُهُ يَشَاؤُهَا اللَّهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Buradaki { كَيْفَ } soru anlamından soyutlanmıştır ve mastarın yerine geçtiği (naib-i mef'ûl-i mutlak olduğu) için { فَيَبْسُطُهُ } fiilinin mef'ûl-i mutlakı konumundadır; yani: 'onu, keyfiyetini Allah'ın dilediği bir yayışla yayar'. Bu husus Yüce Allah'ın şu buyruğunda geçmişti:
هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحامِ كَيْفَ يَشاءُ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٦] . وَتَقَدَّمَ أَنَّ مَنْ زَعَمَ أَنَّهَا شَرْطٌ لَمْ يُصَادِفِ الصَّوَابَ.
Âl-i İmrân Suresi'nde: { هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحامِ كَيْفَ يَشاءُ } [Âl-i İmrân 6]. Onun şart edatı olduğunu iddia edenin isabet etmediği de daha önce geçmişti.
وكِسَفاً بِكَسْرٍ فَفَتْحٍ فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ جَمْعُ كِسْفٍ بِكَسْرٍ فَسُكُونٍ، وَيُقَالُ: كِسْفَةٌ بَهَاءِ تَأْنِيثِ وَهُوَ الْقِطْعَةُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفاً فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ [٩٢] . وَتَقَدَّمَ الْكِسَفُ فِي قَوْلِهِ فَأَسْقِطْ عَلَيْنا كِسَفاً مِنَ السَّماءِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ فِي سُورَةِ الشُّعَرَاء [١٨٧] . وَالْمعْنَى: أَنه يَبْسُطُ السَّحَابَ فِي السَّمَاءِ تَارَةً، أَيْ يَجْعَلُهُ مُمْتَدًّا عَامًّا فِي جَوِّ السَّمَاءِ وَهُوَ الْمُدَجَّنُ الَّذِي يُظْلِمُ بِهِ الْجَوُّ وَيُقَالُ الْمُغْلَقُ، وَيَجْعَلُهُ كِسَفَا أَيْ تَارَةً أُخْرَى كَمَا دَلَّتْ عَلَيْهِ الْمُقَابَلَةُ، أَيْ: يَجْعَلُهُ غَمَامَاتٍ لِأَنَّ حَالَةَ جَعْلِهِ كِسَفًا غَيْرُ حَالَةِ بَسْطِهِ فِي
Cumhurun kıraatinde esre ve ardından fetha ile okunan { كِسَفاً } kelimesi, esre ve ardından sükûnla okunan 'kisf' (كِسْف) kelimesinin çoğuludur; müenneslik hâ'sı (tâ-i merbûta) ile 'kisfe' (كِسْفَة) de denir ki bu, parça demektir. Bu husus, Yüce Allah'ın İsrâ Suresi'ndeki: { أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفاً } “Yahut iddia ettiğin gibi göğü parça parça üzerimize düşüresin” [İsrâ 92] buyruğunda geçmişti. { كِسَفاً } kelimesi, Şuarâ Suresi'ndeki: { فَأَسْقِطْ عَلَيْنا كِسَفاً مِنَ السَّماءِ إِنْ كُنْتَ مِنَ الصَّادِقِينَ } “Eğer doğru söyleyenlerden isen, gökten üzerimize parçalar düşür” [Şuarâ 187] buyruğunda da geçmişti. Mana şudur: O, bulutu kimi zaman gökte yayar; yani gök boşluğunda onu yaygın ve kesintisiz kılar ki bu, havanın kendisiyle karardığı 'müdeccon'dur; buna 'muğlak' da denir. Karşıtlığın (mukabelenin) delalet ettiği üzere başka bir vakitte de onu parça parça kılar; yani onu ayrı ayrı bulut kümeleri haline getirir. Zira onun parça parça kılınması hâli,
السَّمَاءِ، فَتَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا فِي الذِّكْرِ مُرَادًا مِنْهُ اخْتِلَافُ أَحْوَالِ السَّحَابِ. وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا: أَنَّ اخْتِلَافَ الْحَالِ آيَةٌ عَلَى سَعَةِ الْقُدْرَةِ.
gökte yayılması halinden farklıdır. Dolayısıyla zikirde ikisinin bir araya getirilmesinden muradın bulutun hallerinin farklılığı olması gerekir. Bundan maksat ise halin farklılığının kudretin genişliğine bir delil (ayet) olmasıdır.
وَالْخِطَابُ فِي فَتَرَى الْوَدْقَ خِطَابٌ لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ وَهُوَ كُلُّ مَنْ يَتَأَتَّى مِنْهُ سَمَاعُ هَذَا وَتَتَأَتَّى مِنْهُ رُؤْيَةُ الْوَدْقِ. وَالْوَدْقُ: الْمَطَرُ. وَضَمِيرُ خِلالِهِ لِلسَّحَابِ بِحَالَتَيْهِ الْمَذْكُورَتَيْنِ وَهُمَا حَالَةُ بَسْطِهِ فِي السَّمَاءِ وَحَالَةُ جَعْلِهِ كِسَفًا فَإِنَّ الْمَطَرَ يَنْزِلُ مِنْ خِلَالِ السَّحَابِ الْمُغْلَقِ وَالْغَمَامَاتِ. وَالْخِلَالُ: جَمْعُ خَلَلٍ بِفَتْحَتَيْنِ وَهُوَ الْفُرْجَةُ بَيْنَ شَيْئَيْنِ. وَتَقَدَّمَ نَظِيرُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ فِي سُورَةِ النُّورِ [٤٣] .
{ فَتَرَى الْوَدْقَ } buyruğundaki hitap, muayyen olmayan bir kimseyedir; yani bunu işitmesi ve yağmuru görmesi mümkün olan herkesedir. Vedk (الْوَدْق), yağmurdur. { خِلالِهِ } kelimesindeki zamir, zikredilen iki haliyle -gökte yayılması hali ve parça parça kılınması hali- buluta aittir; zira yağmur hem kapalı bulutun hem de parça parça bulutların arasından iner. Hilâl (الْخِلَال), iki fetha ile halel (خَلَل) kelimesinin çoğuludur ve iki şey arasındaki açıklık/aralık demektir. Bu cümlenin benzeri Nûr Suresi'nde [Nûr 43] geçmişti.
وَذِكْرُ اخْتِلَافِ أَحْوَالِ الْعِبَادِ فِي وَقْتِ نُزُولِ الْمَطَرِ وَفِي وَقْتِ انْحِبَاسِهِ بَيْنَ اسْتِبْشَارٍ وَإِبْلَاسٍ إِدْمَاجٌ لِلتَّذْكِيرِ بِرَحْمَةِ اللَّهِ إِيَّاهُمْ وَلِلِاعْتِبَارِ بِاخْتِلَافِ تَأَثُّرَاتِ نُفُوسِهِمْ فِي السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ، وَفِي ذَلِكَ إِيمَاءٌ إِلَى عَظِيمِ تَصَرُّفِ اللَّهِ فِي خِلْقَةِ الْإِنْسَانِ إِذْ جَعَلَهُ قَابِلًا لِاخْتِلَافِ الِانْفِعَالِ مَعَ اتِّحَادِ الْعَقْلِ وَالْقَلْبِ كَمَا جَعَلَ السَّحَابَ مُخْتَلِفَ الِانْفِعَالِ مِنْ بَسْطٍ وَتَقْطُعٍ مَعَ اتِّحَادِ الْفِعْلِ وَهُوَ خُرُوجُ الْوَدْقِ مِنْ خِلَالِهِ.
Kulların yağmurun yağdığı ve kesildiği vakitlerdeki sevinç (istibşâr) ile ümitsizlik (iblâs) arasındaki farklı hallerinin zikredilmesi; Allah'ın onlara olan rahmetini hatırlatmak ve nefislerinin darlık ve bolluktaki farklı etkilenmelerinden ibret almak için yapılmış bir mezcetmedir (idmâc). Bunda, akıl ve kalp bir olduğu halde insanı farklı duygulanımlara kabil kılarak yaratmasındaki Allah'ın azametli tasarrufuna bir işaret vardır; nitekim O, fiil bir olduğu -yani arasından yağmurun çıkması- halde bulutu da yayılma ve parçalanma gibi farklı etkilere kabil kılmıştır.
وإِنْ فِي قَوْلِهِ وَإِنْ كانُوا مُخَفِّفَةٌ مُهْمَلَةٌ عَنِ الْعَمَلِ، وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ لَمُبْلِسِينَ اللَّامُ الْفَارِقَةُ بَيْنَ إِنِ الْمُخَفَّفَةِ وَإِنِ الشَّرْطِيَّةِ.
{ وَإِنْ كانُوا } buyruğundaki { إِنْ }, amelden müstağni kılınmış muhaffefedir (şeddesizdir). { لَمُبْلِسِينَ } buyruğundaki lâm ise muhaffefe olan in ile şart olan in'i ayıran fârika lâmıdır.
وَالْإِبْلَاسُ: يَأْسٌ مَعَ انْكِسَارٍ. وَقَوْلُهُ مِنْ قَبْلِهِ تَكْرِيرٌ لِقَوْلِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ [الرّوم: ٤٩] لِتَوْكِيدِ مَعْنَى قَبْلِيَّةِ نُزُولِ الْمَطَرِ وَتَقْرِيرِهِ فِي نُفُوسِ السَّامِعِينَ. قَالَ ابْنُ
İblâs (الْإِبْلَاس); kırgınlık ve çaresizlikle beraber olan ümitsizliktir. { مِنْ قَبْلِهِ } buyruğu, yağmurun inişinden önceki durumu pekiştirmek ve dinleyenlerin nefislerinde yerleştirmek için { مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ } [Rûm 49] ifadesinin bir tekrarıdır. İbn
عَطِيَّةَ: أَفَادَ التَّأْكِيدُ الْإِعْلَامَ بِسُرْعَةِ تَقَلُّبِ قُلُوبِ الْبَشَرِ مِنَ الْإِبْلَاسِ إِلَى الِاسْتِبْشَارِ اهـ. يَعْنِي أَنَّ إِعَادَةَ قَوْلِهِ مِنْ قَبْلِهِ زِيَادَةُ تَنْبِيهٍ عَلَى الْحَالَةِ الَّتِي كَانَتْ مِنْ قَبْلِ نُزُولِ الْمَطَرِ. وَقَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : «فِيهِ الدَّلَالَةُ عَلَى أَنَّ عَهْدَهُمْ بِالْمَطَرِ قَدْ تَطَاوَلَ فَاسْتَحْكَمَ إِبْلَاسَهُمْ فَكَانَ الِاسْتِبْشَارُ عَلَى قَدْرِ اغْتِمَامِهِمْ» اهـ.
Atiyye şöyle demiştir: 'Pekiştirme, insan kalplerinin ümitsizlikten sevince hızla dönüştüğünü bildirmeyi ifade etmiştir.' [sözün sonu]. Yani { مِنْ قَبْلِهِ } ifadesinin tekrarlanması, yağmur inmeden önceki duruma yönelik fazladan bir uyarıdır. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: 'Bunda, onların yağmurdan uzak kalma sürelerinin uzadığına, bu yüzden ümitsizliklerinin iyice kökleştiğine, dolayısıyla sevinçlerinin de kederleri nispetinde olduğuna delalet vardır.' [sözün sonu].
يَعْنِي أَنَّ فَائِدَةَ إِعَادَةِ مِنْ قَبْلِهِ أَنَّ مُدَّةَ مَا قَبْلَ نُزُولِ الْمَطَرِ مُدَّةٌ طَوِيلَةٌ فَأُشِيرَ إِلَى قُوَّتِهَا بِالتَّوْكِيدِ.
Yani { مِنْ قَبْلِهِ } ifadesinin tekrarının faydası, yağmur inmesinden önceki sürenin uzun bir süre olmasıdır; bu sebeple tekit ile onun şiddetine işaret edilmiştir.
وَضَمِيرُ قَبْلِهِ عَائِدٌ إِلَى الْمَصْدَرِ الْمَأْخُوذِ مِنْ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ أَي تَنْزِيله.
{ قَبْلِهِ } kelimesindeki zamir, { أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ } ifadesinden anlaşılan mastara, yani onun indirilmesine (tenziline) dönmektedir.
[سُورَة الرّوم (٣٠) : آيَة ٥٠]
[Rûm Suresi (30), Âyet 50]
فَانْظُرْ إِلى آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ ذلِكَ لَمُحْيِ الْمَوْتى وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٥٠)
{ فَانْظُرْ إِلى آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ ذلِكَ لَمُحْيِ الْمَوْتى وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Şimdi Allah'ın rahmetinin eserlerine bak; ölümünden sonra yeryüzünü nasıl diriltiyor! Şüphesiz O, ölüleri de muhakkak diriltecektir. O, her şeye hakkıyla güç yetirendir.” (50)
رُتِّبَ عَلَى مَا تَقَرَّرَ مِنِ اسْتِحْضَارِ صُورَة تكوين أَسبَاب الْمَطَرِ وَاسْتِبْشَارِ النَّاسِ بِنُزُولِهِ بَعْدَ الْإِبْلَاسِ، أَنِ اعْتُرِضَ بِذِكْرِ الْأَمْرِ بِالنَّظَرِ إِلَى أَثَرِ الرَّحْمَةِ وَإِغَاثَةِ اللَّهِ عِبَادَهُ حِينَ يُحْيِي لَهُمُ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا بِالْجَفَافِ. وَالْأَمْرُ بِالنَّظَرِ لِلِاعْتِبَارِ وَالِاسْتِدْلَالِ. وَالنَّظَرُ: رُؤْيَةُ الْعَيْنِ. وَعَبَّرَ عَنِ الْجَفَافِ بِالْمَوْتِ لِأَنَّ قِوَامَ الْحَيَاةِ الرُّطُوبَةُ، وَعَبَّرَ عَنْ ضِدِّهِ بِالْإِحْيَاءِ.
Yağmurun sebeplerinin meydana geliş şeklinin zihinlerde canlandırılması ve ümitsizlikten sonra insanların onun inişiyle sevinmelerine dair sabit olan hususlara dayandırılarak, yeryüzünü kuraklıkla ölmesinin ardından onlar için dirilttiği anda rahmetin eserine ve Allah'ın kullarına imdadına bakma emrinin zikredilmesiyle [söz akışı arasına] itirazî [bir cümle] yerleştirilmiştir. Bakma emri, ibret almak ve delil çıkarmak içindir. Nazar (نَّظَر), gözle görmektir. Hayatın esası nem (su) olduğu için kuraklık 'ölüm' ile, zıddı ise 'diriltme' ile ifade edilmiştir.
وَالْخطاب بانظر لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ لِيَعُمَّ كُلَّ مَنْ يَتَأَتَّى مِنْهُ النَّظَرُ مِثْلَ قَوْلِهِ فَتَرَى الْوَدْقَ [الرّوم: ٤٨] .
{ فَانْظُرْ } 'bak' hitabı, { فَتَرَى الْوَدْقَ } [Rûm 48] buyruğunda olduğu gibi, bakması mümkün olan herkesi kapsaması için belirli olmayan bir kimseyedir.
ورَحْمَةِ اللَّهِ: هِيَ صِفَتُهُ الَّتِي تَتَعَلَّقُ بِإِمْدَادِ مَخْلُوقَاتِهِ ذَوَاتِ الْإِدْرَاكِ بِمَا يُلَائِمُهَا وَيَدْفَعُ عَنْهَا مَا يُؤْلِمُهَا وَذَلِكَ هُوَ الْإِنْعَامُ.
{ رَحْمَتِ اللَّهِ } Allah'ın rahmeti; O'nun, idrak sahibi mahlûkatına kendilerine uygun olan şeyleri ulaştırması ve onlara elem veren şeyleri onlardan savmasıyla taalluk eden sıfatıdır ki bu da nimettir.
وَأَثَرُ الشَّيْءِ: مَا يَنْشَأُ عَنْهُ مِمَّا يَدُلُّ عَلَيْهِ. فَرَحْمَةُ اللَّهِ دَلَّتْ عَلَيْهَا الْآثَارُ الدَّالَّةُ عَلَى وُجُودِهِ وَتَصَرُّفِهِ بِمَا فِيهِ رَحْمَةٌ لِلْخَلْقِ. وكَيْفَ بَدَلٌ مِنْ أَثَرِ أَو مفعول لانظر أَيِ: انْظُرْ هَيْئَةَ إِحْيَاءِ اللَّهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا، تِلْكَ الْحَالَةُ الَّتِي هِيَ أَثَرٌ مِنْ آثَارِ رَحْمَتِهِ النَّاسَ عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ أَفَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ [الغاشية: ١٧] إِذْ جَعَلُوا كَيْفَ بَدَلًا مِنَ الْإِبِلِ بَدَلَ اشْتِمَالٍ وَإِنْ أَبَاهُ ابْنُ هِشَامٍ فِي «مُغْنِي اللَّبِيبِ» . وَقَدْ مَضَى عِنْدَ قَوْلِهِ أَلَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ فِي سُورَةِ الْفُرْقَانِ [٤٥] ، وَتَقَدَّمَ آنِفًا فِي قَوْلِهِ فَيَبْسُطُهُ فِي السَّماءِ كَيْفَ يَشاءُ [الرّوم: ٤٨] .
Bir şeyin eseri (أَثَر); ondan neşet edip ona delalet eden şeydir. Allah'ın rahmetine ise O'nun varlığına ve mahlukata rahmet olan şekilde tasarrufuna delalet eden eserler delalet etmiştir. { كَيْفَ } kelimesi, { أَثَرِ } kelimesinden bedeldir veya { انْظُرْ } fiilinin mefulüdür; yani: 'Allah'ın yeryüzünü ölümünden sonra diriltme keyfiyetine, O'nun insanlara rahmetinin eserlerinden bir eser olan o hale bak!' demektir. Bu, { أَفَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ } [Gâşiye 17] buyruğuna benzer; burada İbn Hişâm her ne kadar Muğni'l-Lebîb'de bunu kabul etmese de, { كَيْفَ } kelimesini { الْإِبِلِ } kelimesinden iştimal bedeli yapmışlardır. Bu husus Furkân Suresi'nde { أَلَمْ تَرَ إِلى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ } [45] buyruğunda geçmişti ve az önce de { فَيَبْسُطُهُ فِي السَّماءِ كَيْفَ يَشاءُ } [Rûm 48] buyruğunda yer almıştı.
وَأُطْلِقَ عَلَى إِنْبَاتِ الْأَرْضِ إِحْيَاءٌ وَعَلَى قُحُولَتِهَا الْمَوْتُ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِعَارَةِ.
Yerin bitki bitirmesine istiare yoluyla 'ihyâ' (diriltme), çoraklaşıp kurak kalmasına da 'ölüm' adı verilmiştir.
وَجُمْلَةُ إِنَّ ذلِكَ لَمُحْيِ الْمَوْتى اسْتِئْنَافٌ وَهُوَ إدماج أدمج دَلِيلِ الْبَعْثِ عَقِبَ
{ إِنَّ ذلِكَ لَمُحْيِ الْمَوْتى } cümlesi istînâfiyedir (yeni bir başlangıçtır); yeryüzünün ölümünden sonra diriltilmesinden ibret alınmasının hemen ardından
الِاعْتِبَارِ بِإِحْيَاءِ الْأَرْضِ بَعْدَ مَوْتِهَا. وَحَرْفُ التَّوْكِيدِ يُفِيدُ مَعَ تَقْرِيرِ الْخَبَرِ زِيَادَةَ مَعْنَى فَاءِ التَّسَبُّبِ كَقَوْلِ بَشَّارٍ:
yeniden dirilme delilinin araya yerleştirildiği bir idmâcdır. Tekit harfi ({ إِنَّ }), haberi pekiştirmekle birlikte, Beşşâr'ın şu sözünde olduğu gibi sebebiyet bildiren 'fâ' mânasını da fazladan ifade eder:
بَكِّرَا صَاحِبَيَّ قَبْلَ الْهَجِيرِ ... إِنَّ ذَاكَ النَّجَاحَ فِي التَّبْكِيرِ
'Erken davranın iki dostum gün ortasının sıcağından önce... / Muhakkak ki o başarı, erken davranmaktadır.'
إِذِ التَّقْدِيرُ: فَالنَّجَاحُ فِي التَّبْكِيرِ، كَمَا تَقَرَّرَ غَيْرَ مَرَّةٍ. وَاسْمُ الْإِشَارَةِ عَائِدٌ إِلَى اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى بِمَا أُجْرِيَ عَلَيْهِ مِنَ الْإِخْبَارِ بِإِحْيَاءِ الْأَرْضِ بَعْدَ مَوْتِهَا لِيُفِيدَ اسْمُ الْإِشَارَةِ مَعْنَى أَنَّهُ جَدِيرٌ بِمَا يَرِدُ بَعْدَهُ مِنَ الْخَبَرِ عَنِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ. فَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ الَّذِي يُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا لَمُحْيِي الْمَوْتَى، تَقْرِيبًا لِتَصَوُّرِ الْبَعْثِ. وَعَدَلَ عَنِ الْمَوْصُولِ إِلَى الْإِشَارَةِ لِلْإِيجَازِ، وَلِمَا فِي الْإِشَارَةِ مِنَ التَّعْظِيمِ. وَذُيِّلَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ فَإِنَّهُ يَعُمُّ جَمِيعَ الْأَشْيَاءِ وَالْبَعْثُ مِنْ جُمْلَتِهَا إِذْ لَيْسَ هُوَ إِلَّا إِيجَادُ خَلْقٍ وَهُوَ مَقْدُورٌ لِلَّهِ تَعَالَى كَمَا أَنْشَأَ الْخَلْقَ أَوَّلَ مَرَّةٍ.
Zira takdiri: 'Başarı erken davranmaktadır' şeklindedir, nitekim bu defalarca sabit olmuştur. İşaret ismi, işaret edilen hakkında kendisinden sonra gelen habere layık olduğu manasını ifade etmesi için, ölümünden sonra yeri diriltme haberi kendisine yüklenen Allah Teâlâ'nın ismine dönmektedir. Mana şudur: Ölümünden sonra yeri dirilten Allah, yeniden dirilmenin zihinlerde canlandırılmasını kolaylaştırmak üzere, ölüleri de muhakkak diriltendir. İsm-i mevsulden işaret ismine geçiş, îcâz (kısalık) ve işaretteki tazim (yüceltme) manası içindir. Bu durum { وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } buyruğu ile fezleke kılınmıştır; zira bu ifade bütün şeyleri kapsar ve yeniden diriliş de bu cümledendir, çünkü o ancak yeni bir yaratma vücuda getirmektir ve tıpkı yaratmayı ilk başta başlattığı gibi bu da Allah Teâlâ'nın gücü dahilindedir.
وَالشَّبَهُ تَامٌّ، لِأَنَّ إِحْيَاءَ الْأَرْضِ إِيجَادُ أَمْثَالِ مَا كَانَ عَلَيْهَا مِنَ النَّبَاتِ فَكَذَلِكَ إِحْيَاءُ الْمَوْتَى إِيجَادُ أَمْثَالِهِمْ. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كثير وَأَبُو عَمْرو وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ إِلَى أَثَرِ بِالْإِفْرَادِ.
Benzerlik tamdır; çünkü yerin diriltilmesi, üzerindeki bitkilerin benzerlerinin var edilmesidir, aynı şekilde ölülerin diriltilmesi de onların benzerlerinin var edilmesidir. Nâfi', İbn Kesîr, Ebû Amr ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir { إِلَى أَثَرِ } şeklinde tekil olarak okumuşlardır.
وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ إِلى آثارِ بِصِيغَة الْجمع.
Geri kalanlar ise { إِلى آثارِ } şeklinde çoğul sîgasıyla okumuşlardır.
[سُورَة الرّوم (٣٠) : آيَة ٥١]
[Rûm Suresi (30), Âyet 51]
وَلَئِنْ أَرْسَلْنا رِيحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ (٥١)
{ وَلَئِنْ أَرْسَلْنا رِيحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ } “Andolsun, bir rüzgâr göndersek de onu sararmış görseler, ardından mutlaka nankörlük etmeye başlarlar.” (51)
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمُبْلِسِينَ [الرّوم: ٤٩] وَمَا بَيْنَهُمَا اعْتِرَاضٌ وَاسْتِطْرَادٌ لِغَرَضٍ قَدْ عَلِمْتَهُ آنِفًا. وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ سِيقَتْ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ الْكُفْرَانَ مَطْبُوعٌ فِي نُفُوسِهِمْ بِحَيْثُ يُعَاوِدُهُمْ بِأَدْنَى سَبَبٍ فَهُمْ إِذَا أَصَابَتْهُمُ النِّعْمَةُ اسْتَبْشَرُوا وَلَمْ يَشْكُرُوا وَإِذَا أَصَابَتْهُمُ الْبَأْسَاءُ أَسْرَعُوا إِلَى الْكُفْرَانِ فَصُوَّرَ لِكُفْرِهِمْ أَعْجَبَ صُورَةٍ وَهِيَ إِظْهَارُهُمْ إِيَّاهُ بِحِدْثَانِ مَا كَانُوا مُسْتَبْشِرِينَ مِنْهُ إِذْ يَكُونُ الزَّرْعُ أَخْضَرَ وَالْأَمَلُ فِي الِارْتِزَاقِ مِنْهُ قَرِيبًا فَيُصِيبُهُ إِعْصَارٌ فَيَحْتَرِقُ فَيَضِجُّونَ مِنْ
{ وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمُبْلِسِينَ } [Rûm 49] cümlesine atıftır; ikisi arasındaki kısım ise az önce bildiğin bir gaye için itiraz (ara söz) ve istıtrâddır (konu dışına geçiştir). Bu cümle, nankörlüğün onların nefislerinde fıtraten yerleşmiş olduğuna, öyle ki en ufak bir sebeple onlara geri döndüğüne dikkat çekmek için sevk edilmiştir. Zira onlar kendilerine bir nimet isabet ettiğinde sevinirler fakat şükretmezler; kendilerine bir darlık isabet ettiğinde ise hemen nankörlüğe koşarlar. Böylece onların nankörlükleri en şaşırtıcı bir surette tasvir edilmiştir; bu suret, daha henüz sevindikleri şeyin tazeliği üzerindeyken onu açığa vurmalarıdır; zira ekin yemyeşil olup ondan rızıklanma ümidi pek yakınken ona bir kasırga isabet eder ve yanar; bunun üzerine bundan dolayı feryat ederler
ذَلِكَ وَتَكُونُ حَالُهُمْ حَالَةَ مَنْ يَكْفُرُ بِاللَّهِ وَتَجْرِي عَلَى أَقْوَالِهِمْ عِبَارَاتُ السُّخْطِ وَالْقُنُوطِ، كَمَا قَالَ بَعْضُ رُجَّازِ الْأَعْرَابِ إِذْ أَصَابَ قَوْمَهُ قَحْطٌ:
ve durumları Allah'ı inkâr eden kimsenin durumu haline gelir; dillerinden öfke ve ümitsizlik ifadeleri dökülür; nitekim bedevî recez şairlerinden biri, kavmine kuraklık isabet ettiğinde şöyle demiştir:
رَبَّ الْعِبَادِ مَا لَنَا وَمَا لَكَ ... قَدْ كُنْتَ تَسْقِينَا فَمَا بَدَا لَكَ
'Ey kulların Rabbi! Bizimle senin aranda ne var? / Bizi suluyordun, sana ne oldu ki fikrin değişti?
أَنْزِلْ عَلَيْنَا الْغَيْثَ لَا أَبَا لَكَ فَالضَّمِيرُ الْمَنْصُوب فِي فَرَأَوْهُ عَائِدٌ إِلَى أَثَرِ رَحْمَة الله [الرّوم: ٥٠] وَهُوَ الزَّرْعُ وَالْكَلَأُ وَالشَّجَرُ. وَالِاصْفِرَارُ فِي الزَّرْعِ وَنَحْوِهِ مُؤْذِنٌ بِيُبْسِهِ، وَسُمُّوا صفارا بِضَم الصَّاد وَتَخْفِيفِ الْفَاءِ: دَاءٌ يُصِيبُ الزَّرْعَ.
Üzerimize yağmuru indir, babasız kalasıca!' { فَرَأَوْهُ } kelimesindeki mensup zamir, Allah'ın rahmetinin eserine [Rûm 50], yani ekine, ota ve ağaca dönmektedir. Ekinde ve benzerinde sararma, onun kuruduğunu haber verir. Sad harfinin dammesi ve fâ'nın şeddesiz oluşuyla 'sufâr' (صفارا) şeklinde isimlendirilmiştir ki bu, ekine arız olan bir hastalıktır.
وَالْمُصْفَرُّ: اسْمُ فَاعِلٍ مُقْتَضٍ الْوَصْفَ بِمَعْنَاهُ فِي الْحَالِ، أَيْ فَرَأَوْهُ يَصِيرُ أَصْفَرَ، فَالتَّعْبِيرُ بِ مُصْفَرًّا لِتَصْوِيرِ حِدَثَانِ الِاصْفِرَارِ عَلَيْهِ دُونَ أَنْ يُقَالَ: فَرَأَوْهُ أَصْفَرَ.
{ الْمُصْفَرّ }, şimdiki zamanda kendi manasıyla vasıflanmayı gerektiren bir ism-i fâildir; yani 'onu sararır hale gelirken görseler' demektir. Dolayısıyla { مُصْفَرًّا } şeklinde ifade edilmesi, 'onu sararmış görseler' (فَرَأَوْهُ أَصْفَرَ) denilmeyip, üzerindeki sararmanın yeni yeni meydana gelişini tasvir etmek içindir.
وَظَلَّ: بِمَعْنَى صَارَ، والإتيان بِفعل التصيير مَعَ الْإِخْبَارِ عَنْهُ بِالْمُضَارِعِ لِتَصْوِيرِ مُبَادَرَتِهِمْ إِلَى الْكُفْرِ ثُمَّ اسْتِمْرَارِهِمْ عَلَيْهِ. وَالْحَاصِلُ أَنَّ الْمَعْنَى أَنَّهُ يَغْلِبُ الْكُفْرُ عَلَى أَحْوَالِهِمْ. وَاعْلَمْ أَنَّ الْإِتْيَانَ بِالْأَفْعَالِ الثَّلَاثَةِ مَاضِيَةً لِأَنَّ وُقُوعَهَا فِي سِيَاقِ الشَّرْطِ يَمْحَضُهَا لِلِاسْتِقْبَالِ، فَأُوثِرَتْ صِيغَةُ الْمُضِيِّ لِأَنَّهَا أَخَفُّ وَالْمُتَكَلِّمُ مُخَيَّرٌ فِي اجْتِلَابِ أَيِّ الصِّيغَتَيْنِ مَعَ الشَّرْطِ، مِثْلَ قَوْلِهِ قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ [الْإِسْرَاء: ٨٨] بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ لِأَنَّ الْمَقَامَ لِلنَّفْي بِ لَا وَهِيَ لَا تَدْخُلُ عَلَى الْمَاضِي الْمُسْنَدِ إِلَى مُفْرَدٍ إِلَّا فِي الدُّعَاء.
{ ظَلَّ } kelimesi 'oldu / haline geldi' (صار) manasındadır. Dönüşüm bildiren fiilin getirilip ondan muzari fiille haber verilmesi, onların hemen inkâra yönelişlerini ve ardından onda devam edişlerini tasvir etmek içindir. Hâsılı kelam mana, inkârın onların hallerine galip gelmesidir. Bil ki, üç fiilin mazi olarak getirilmesi, şart bağlamında yer almalarının onları sırf gelecek zamana tahsis etmesindendir; mazi sîgası daha hafif olduğu için tercih edilmiştir, konuşan kimse şartla beraber iki sîgadan dilediğini getirmekte serbesttir; tıpkı { قُلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنْسُ وَالْجِنُّ عَلى أَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِ هذَا الْقُرْآنِ لَا يَأْتُونَ بِمِثْلِهِ } [İsrâ 88] ayetinde muzari sîgasıyla gelmesi gibi; zira makam { لَا } ile nefyetme makamıdır ve bu nefyedici { لَا }, dua hali müstesna, tekile isnat edilen mazi fiilin üzerine dahil olmaz.
[٥٢- ٥٣]
[52- 53]
[سُورَة الرّوم (٣٠) : الْآيَات ٥٢ إِلَى ٥٣]
[Rûm Suresi (30), Âyetler 52 - 53]
فَإِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ (٥٢) وَما أَنْتَ بِهادِ الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلاَّ مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا فَهُمْ مُسْلِمُونَ (٥٣)
{ فَإِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ (٥٢) وَما أَنْتَ بِهادِ الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلاَّ مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا فَهُمْ مُسْلِمُونَ } “Şüphesiz sen ölülere duyuramazsın; arkalarını dönüp gittikleri zaman sağırlara da çağrıyı işittiremezsin. (52) Sen körleri de sapıklıklarından [vazgeçirip] doğru yola iletici değilsin. Sen ancak ayetlerimize inanıp da teslim olanlara işittirebilirsin.” (53)
الْفَاءُ لِلتَّرْتِيبِ عَلَى قَوْلِهِ لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ [الرّوم: ٥١] الْمُفِيدُ أَنَّ الْكُفْرَ غَالِبُ أَحْوَالِهِمْ لِأَنَّهُمْ بَيْنَ كُفْرٍ بِاللَّهِ وَبَيْنَ إِعْرَاضٍ عَنْ شُكْرِهِ، أَوِ الْفَاءُ فَصِيحَةٌ تَدُلُّ عَلَى كَلَامٍ مُقَدَّرٍ، أَيْ إِنْ كَبُرَ عَلَيْكَ إِعْرَاضُهُمْ وَسَاءَكَ اسْتِرْسَالُهُمْ عَلَى الْكُفْرِ فَإِنَّهُمِِِِْ
Fâ harfi, onların durumlarının ekserisinin inkâr olduğunu -çünkü onların Allah'ı inkâr etmekle O'na şükretmekten yüz çevirmek arasında bulunduklarını- bildiren { لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ } [Rûm 51] kavline terettüp içindir; ya da fâ harfi fasîhadır, takdirî bir kelama delalet eder; yani: 'Onların yüz çevirmeleri sana ağır geldiyse ve inkârda ısrar etmeleri seni üzdüyse, muhakkak ki onlar
كَالْمَوْتَى وَإِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتَى. وَهَذَا مَعْذِرَةٌ لِلنَّبِيءِ ﷺ وَنِدَاءٌ عَلَى أَنَّهُ بَذَلَ الْجُهْدَ فِي التَّبْلِيغِ. وَفِيمَا عَدَا الْفَاءِ فَالْآيَةُ نَظِيرُ الَّتِي فِي آخِرِ سُورَةِ النَّمْلِ وَنَزِيدُ هُنَا فَنَقُولُ: إِنَّ تَعْدَادَ التَّشَابِيهِ مَنْظُورٌ فِيهِ إِلَى اخْتِلَافِ أَحْوَالِ طَوَائِفِ الْمُشْرِكِينَ فَكَانَ لِكُلِّ فَرِيقٍ تَشْبِيهٌ: فَمِنْهُمْ مَنْ غَلَبَ عَلَيْهِمُ التَّوَغُّلُ فِي الشِّرْكِ فَلَا يُصَدِّقُونَ بِمَا يُخَالِفُهُ وَلَا يَتَأَثَّرُونَ بِالْقُرْآنِ وَالدَّعْوَةِ إِلَى الْحَقِّ فَهَؤُلَاءِ بِمَنْزِلَةِ الْأَمْوَاتِ أَشْبَاحٌ بِلَا إِدْرَاكٍ، وَهَؤُلَاءِ هُمْ دَهْمَاؤُهُمْ وَأَغْلَبُهُمْ وَلِذَلِكَ ابْتُدِئَ بِهِمْ.
ölüler gibidir ve sen ölülere işittiremezsin' demektir. Bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir mazeret beyanı ve tebliğ hususunda bütün çabayı harcadığının ilanıdır. Fâ harfi hariç, ayet Neml Suresi'nin sonundaki ayetin benzeridir. Burada şunu da ekleyip deriz ki: Teşbihlerin sayılması hususunda, müşrik fırkalarının durumlarının farklılığı gözetilmiştir; bu sebeple her grup için bir teşbih yapılmıştır: Onlardan kimi vardır ki şirke aşırı dalmak kendilerine galebe çalmıştır, bu yüzden ona muhalif olan hiçbir şeyi tasdik etmezler, Kur'an'dan ve hakka davetten etkilenmezler; işte bunlar ölüler mesabesindedir, idraksiz cesetlerdir; bunlar onların avamı ve çoğunluğudur, bundan dolayı söze onlarla başlanmıştır.
وَمِنْهُمْ مَنْ يُعْرِضُ عَنِ اسْتِمَاعِ الْقُرْآنِ وَهُمُ الَّذِينَ يَقُولُونَ: فِي آذانِنا وَقْرٌ [فصلت: ٥] وَيَقُولُونَ: لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ [فصلت: ٢٦] وَهَؤُلَاءِ هم ساداتهم ومدبّرو أَمْرَهُمْ يَخَافُونَ إِنْ أَصْغَوْا إِلَى الْقُرْآنِ أَنْ يَمْلِكَ مَشَاعِرَهُمْ فَلِذَلِكَ يَتَبَاعَدُونَ عَنْ سَمَاعِهِ، وَلِهَذَا قُيِّدَ الَّذِي شَبَّهَوَا بِهِ بِوَقْتِ تَوَلِّيهِمْ مُدْبِرِينَ إِعْرَاضًا عَنِ الدَّعْوَةِ، فَهُوَ تَشْبِيهُ تَمْثِيلٍ.
Onlardan kimi de vardır ki Kur'an'ı dinlemekten yüz çevirir; bunlar { فِي آذانِنا وَقْرٌ } “kulaklarımızda bir ağırlık vardır” [Fussilet 5] diyenler ve { لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ } “Bu Kur'an'ı dinlemeyin ve onun hakkında yaygara koparın” [Fussilet 26] diyenlerdir. Bunlar onların ileri gelenleri ve işlerini idare edenleridir; şayet Kur'an'a kulak verirlerse onun duygularına hâkim olmasından korkarlar, bu sebeple onu dinlemekten uzak dururlar. Bundan ötürü kendilerine benzetilen durum, davetten yüz çevirerek arkalarını dönüp gittikleri vakitle kayıtlanmıştır; bu ise bir temsilî teşbihtir.
وَمِنْهُمْ مَنْ سَلَكُوا مَسْلَكَ سَادَاتِهِمْ وَاقْتَفُوا خُطَاهُمْ فَانْحَرَفَتْ أَفْهَامُهُمْ عَنِ الصَّوَابِ فَهُمْ يَسْمَعُونَ الْقُرْآنَ وَلَا يَسْتَطِيعُونَ الْعَمَلَ بِهِ، وَهَؤُلَاءِ هُمُ الَّذِينَ اعْتَادُوا مُتَابَعَةَ أَهْوَائِهِمْ وَهُمُ الَّذِينَ قَالُوا: إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُهْتَدُونَ [الزخرف: ٢٢] وَيَحْصُلُ مِنْ جَمِيعِ ذَلِكَ تَشْبِيهُ جَمَاعَتِهِمْ بِجَمَاعَةٍ تَجْمَعُ أَمْوَاتًا وَصُمًّا وَعُمْيًا فَلَيْسَ هَذَا مِنْ تَعَدُّدِ
Onlardan kimi de vardır ki efendilerinin yolundan gitmiş ve onların adımlarını takip etmiştir; bu yüzden anlayışları doğrudan sapmıştır; onlar Kur'an'ı işitirler fakat onunla amel etmeye güç yetiremezler. İşte bunlar hevalarına uymayı alışkanlık edinenlerdir ve { إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلى آثارِهِمْ مُهْتَدُونَ } “Biz babalarımızı bir din üzerinde bulduk ve biz onların izlerinden gitmekteyiz” [Zuhruf 22] diyenlerdir. Bütün bunlardan, onların topluluğunun ölüleri, sağırları ve körleri toplayan bir topluluğa benzetilmesi hâsıl olur; dolayısıyla bu, tek bir benzetilen için
التَّشَبُّهِ لِمُشَبَّهٍ وَاحِدٍ كَالَّذِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ [الْبَقَرَة: ١٩] .
Allah Teâlâ'nın { أَوْ كَصَيِّبٍ مِنَ السَّماءِ } [Bakara 19] kavlinde olduğu gibi birden fazla benzetme yapılması türünden değildir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ بِتَاءٍ فَوْقِيَّةٍ مَضْمُومَةٍ وَكَسْرِ مِيمٍ تُسْمِعُ وَنَصْبِ الصُّمَّ، عَلَى أَنَّهُ خِطَابٌ لِلنَّبِيءِ ﷺ. وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ وَلَا يَسْمَعُ الصُّمُّ بِتَحْتِيَّةٍ مَفْتُوحَةٍ وَبِفَتْحِ مِيمٍ يَسْمَعُ وَرَفَعَ الصُّمُّ على الفاعلية ليسمع. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ بِهَادِي بِمُوَحَّدَةٍ وَبِأَلِفٍ بَعْدَ الْهَاءِ وَبِإِضَافَةِ هَادِي إِلَى
Cumhur; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap olmak üzere { وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ } ifadesini; ötreli üst iki noktalı te, { تُسْمِعُ } fiilinin mîminin kesresi ve { الصُّمَّ } kelimesinin nasbı ile okumuştur. İbn Kesîr ise { وَلَا يَسْمَعُ الصُّمُّ } şeklinde; fethalı alt iki noktalı ye, { يَسْمَعُ } fiilinin mîminin fethası ve { الصُّمُّ } kelimesinin { يسمع } fiilinin faili olarak ref'i ile okumuştur. Cumhur { بِهَادِي } kelimesini; bir noktalı be, he'den sonra bir elif ile ve { هَادِي } kelimesinin { الْعُمْيِ } kelimesine
الْعُمْيِ، وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَحْدَهُ تَهْدِي بِمُثَنَّاةٍ فَوْقِيَّةٍ وَبِدُونِ أَلِفٍ بَعْدَ الْهَاءِ عَلَى الْخِطَابِ وَبِنَصْبِ الْعُمْيَ على المفعولية.
izafetiyle okumuştur; Hamza ise tek başına hitap sîgasında üst iki noktalı te ile, he'den sonra elif olmaksızın { تَهْدِي } ve mefullük üzere { الْعُمْيَ } kelimesinin nasbı ile okumuştur.
[سُورَة الرّوم (٣٠) : آيَة ٥٤]
[Rûm Suresi (30), Âyet 54]
اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً وَشَيْبَةً يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَهُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ (٥٤)
{ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً وَشَيْبَةً يَخْلُقُ مَا يَشاءُ وَهُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ } “Sizi bir güçsüzlükten yaratan, sonra o güçsüzlüğün ardından [size] bir kuvvet veren, sonra kuvvetin ardından da bir güçsüzlük ve ihtiyarlık veren Allah'tır. O, dilediğini yaratır. O, hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir.” (54)
هَذَا رَابِعُ اسْتِئْنَافٍ مِنَ الْأَرْبَعَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ رُجُوعٌ إِلَى الِاسْتِدْلَالِ عَلَى عَظِيمِ الْقُدْرَةِ فِي مُخْتَلَفِ الْمَصْنُوعَاتِ مِنَ الْعَوَالِمِ لِتَقْرِيرِ إِمْكَانِيَّةِ الْبَعْثِ وَتَقْرِيبِ حُصُولِهِ إِلَى عُقُولِ مُنْكِرِيهِ لِأَنَّ تَعَدُّدَ صُوَرِ إِيجَادِ الْمَخْلُوقَاتِ وَكَيْفِيَّاتِهِ مِنِ ابْتِدَائِهَا عَنْ عَدَمٍ أَوْ مِنْ إِعَادَتِهَا بعد انعدامها وبتطور وَبِدُونِهِ مِمَّا يَزِيدُ إِمْكَانَ الْبَعْثِ وُضُوحًا عِنْدَ مُنْكِرِيهِ، فَمَوْقِعُ هَذِهِ الْآيَةِ كَمَوْقِعِ قَوْلِهِ:
Bu, önceki dört istînâfın (yeni başlangıcın) dördüncüsüdür; yeniden dirilişin imkânını perçinlemek ve vuku bulmasını onu inkâr edenlerin akıllarına yaklaştırmak için âlemlerden yaratılan çeşitli varlıklardaki yüce kudrete delil getirmeye dönüştür. Zira mahlûkatın yoktan var edilmesine veya yok olduktan sonra tekrar iadesine ve aşamalı veya aşamasız oluşuna dair yaratılış suretlerinin ve keyfiyetlerinin çokluğu, onu inkâr edenler nezdinde yeniden dirilmenin imkânını daha da açıklığa kavuşturan hususlardandır. Dolayısıyla bu ayetin konumu,
اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً [الرّوم: ٤٨] وَنَظَائِرُهَا كَمَا تَقَدَّمَ وَلِذَلِكَ جَاءَتْ فَاتِحَتُهَا عَلَى أُسْلُوبِ فَوَاتِحِ نَظَائِرِهَا وَهَذَا مَا يُؤْذِنُ بِهِ تَعْقِيبُهَا بِقَولِهِ وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ [الرّوم: ٥٥] الْآيَةَ.
daha önce geçtiği gibi { اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً } [Rûm 48] buyruğu ve benzerlerinin konumu gibidir; bu sebeple başlangıcı da benzerlerinin başlangıçları üslubunda gelmiştir. Bunun hemen ardından { وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ } [Rûm 55] ayetinin getirilmesi de bunu haber vermektedir.
ثُمَّ قَوْلُهُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مُبْتَدَأٌ وَصِفَةٌ، وَقَوْلُهُ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ هُوَ الْخَبَرُ، أَيْ يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ مِمَّا أَخْبَرَ بِهِ وَأَنْتُمْ تُنْكِرُونَ. وَالضُّعْفُ بِضَمِّ الضَّادِ فِي الْآيَةِ وَهُوَ أَفْصَحُ وَهُوَ لُغَةُ قُرَيْشٍ. وَيَجُوزُ فِي ضَادِهِ الْفَتْحُ وَهُوَ لُغَةُ تَمِيمٍ. وَرَوَى أَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ ابْن عُمَرَ قَالَ: قَرَأْتُهَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ- يَعْنِي بِفَتْح الضَّادِ- فَأَقْرَأَنِي: مِنْ ضُعْفٍ يَعْنِي بِضَمِّ الضَّادِ-. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ أَلْفَاظَ ضَعْفٍ الثَّلَاثَةَ- بِضَمِّ الضَّادِ- فِي الثَّلَاثَةِ. وَقَرَأَهَا عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ بِفَتْحِ الضَّادِ، فَلَهُمَا سَنَدٌ لَا مَحَالَةَ يُعَارِضُ حَدِيثَ ابْنِ عُمَرَ. وَالْجَمْعُ بَيْنَ هَذِهِ الْقِرَاءَةِ وَبَيْنَ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ نَطَقَ بِلُغَةِ الضَّمِّ لِأَنَّهَا لُغَةُ قَوْمِهِ، وَأَنَّ الْفَتْحَ رُخْصَةٌ لِمَنْ يَقْرَأُ بِلُغَةِ قَبِيلَةٍ أُخْرَى، وَمَنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ لُغَةٌ تَخُصُّهُ فَهُوَ مُخَيَّرٌ بَيْنَ الْقِرَاءَتَيْنِ. وَالضَّعْفُ: الْوَهْنُ وَاللِّينُ.
Sonra O'nun { اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ } kavli mübteda (özne) ve sıfattır, { يَخْلُقُ مَا يَشاءُ } kavli ise haberdir (yüklemdir); yani haber verdiği ve sizin de inkâr ettiğiniz şeylerden dilediğini yaratır demektir. Ayetteki 'du'f' (الضُّعْف), dad harfinin dammesi iledir ki en fasih olanı budur ve Kureyş'in lügatidir. Dad harfinin fethası da caizdir ve bu da Temîm lügatidir. Ebû Dâvûd ve Tirmizî, Abdullah b. Ömer'den rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: 'Bunu Resûlullah'a { الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ } -yani dad harfinin fethasıyla- şeklinde okudum, o ise bana { مِنْ ضُعْفٍ } -yani dad harfinin dammesiyle- şeklinde okuttu.' Cumhur, her üç { ضَعْفٍ } lafzını da dad harfinin dammesiyle okumuştur. Âsım ve Hamza ise dad harfinin fethasıyla okumuşlardır; dolayısıyla bu ikisinin, İbn Ömer hadisine muarız olan kesin bir senedi vardır. Bu kıraat ile İbn Ömer hadisinin arasını cem etmek (birleştirmek) şöyledir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendi kavminin dili olduğu için damme lügati ile telaffuz etmiştir; fetha ise başka bir kabilenin diliyle okuyan kimse için bir ruhsattır; kendisine has özel bir dili olmayan kimse ise iki kıraat arasında muhayyerdir (serbesttir). Zaaf (الضَّعْف); zayıflık ve gevşekliktir.
ومِنْ ابْتِدَائِيَّةٌ، أَيْ: مُبْتَدَأُ خَلْقِهِ مِنْ ضَعْفٍ، أَيْ: مِنْ حَالَةِ ضَعْفٍ، وَهِيَ حَالَةُ كَوْنِهِ جَنِينًا ثُمَّ صَبِيًّا إِلَى أَنْ يَبْلُغَ أَشَدَّهُ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ: خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ
{ مِنْ } ibtidaîdir (başlangıç bildirir); yani yaratılışının başlangıcı bir zayıflıktan, yani bir zayıflık halindendir ki bu hal onun anne karnında cenin, ardından çocuk olup en güçlü çağına ulaşıncaya kadarki halidir. Bu, Allah Teâlâ'nın { خُلِقَ الْإِنْسانُ مِنْ }
عَجَلٍ [الْأَنْبِيَاء: ٣٧]
{ عَجَلٍ } “İnsan aceleden yaratılmıştır” [Enbiyâ 37] kavli gibidir.
يَدُلُّ عَلَى تَمَكُّنِ الْوَصْفِ مِنَ الْمَوْصُوفِ حَتَّى كَأَنَّهُ مُنْتَزَعٌ مِنْهُ، قَالَ تَعَالَى: وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً [النِّسَاء: ٢٨] .
Bu, vasfın mevsûfta öyle kökleştiğine delalet eder ki adeta ondan sökülüp çıkarılmış gibidir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَخُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً } “İnsan zayıf olarak yaratılmıştır” [Nisâ 28] buyurmuştur.
وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ كَمَا أَنْشَأَكُمْ أَطْوَارًا تَبْتَدِئُ مِنَ الْوَهْنِ وَتَنْتَهِي إِلَيْهِ فَكَذَلِكَ يُنْشِئُكُمْ بَعْدَ الْمَوْتِ إِذْ لَيْسَ ذَلِكَ بِأَعْجَبَ مِنَ الْإِنْشَاءِ الْأَوَّلِ وَمَا لَحِقَهُ مِنَ الْأَطْوَارِ، وَلِهَذَا أَخْبَرَ عَنْهُ بِقَوْلِهِ: يَخْلُقُ مَا يَشاءُ.
Mana şudur: O, sizi nasıl güçsüzlükten başlayıp yine ona varan evreler halinde var ettiyse, ölümden sonra da sizi öylece var edecektir; zira bu, ilk yaratılıştan ve ona sonradan arız olan evrelerden daha şaşırtıcı değildir. Bundan dolayı O'ndan { يَخْلُقُ مَا يَشاءُ } kavli ile haber verilmiştir.
وَذَكَرَ وَصْفَ الْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ لِأَنَّ التَّطَوُّرَ هُوَ مُقْتَضَى الْحِكْمَةِ وَهِي من شؤون الْعِلْمِ، وَإِبْرَازِهِ عَلَى أَحْكَمِ وَجْهٍ هُوَ مِنْ أَثَرِ الْقُدْرَةِ. وَتَنْكِيرُ ضَعْفٍ وقُوَّةً لِلنَّوْعِيَّةِ فَ ضَعْفٍ الْمَذْكُورِ ثَانِيًا هُوَ عَيْنُ ضَعْفٍ الْمَذْكُورِ أَوَّلًا، وقُوَّةً الْمَذْكُورَةِ ثَانِيًا عَيْنُ قُوَّةً الْمَذْكُورَةِ أَوَّلًا. وَقَوْلُهُمُ: النَّكِرَةُ إِذَا أُعِيدَتْ نَكِرَةً كَانَتْ غَيْرَ الْأَوْلَى، يُرِيدُونَ بِهِ التَّنْكِيرَ الْمَقْصُودَ مِنْهُ الْفَرْدُ الشَّائِعُ لَا التَّنْكِيرُ الْمُرَادُ بِهِ النَّوْعِيَّةُ. وَعَطْفُ وَشَيْبَةً لِلْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّ هَذَا الضَّعْفَ لَا قُوَّةَ بَعْدَهُ وَأَنَّ بَعْدَهُ الْعَدَمَ بِمَا شَاعَ مِنْ أَنَّ الشَّيْبَ نَذِيرُ الْمَوْتِ.
İlim ve kudret vasfını zikretmiştir; çünkü aşamalı gelişim hikmetin gereğidir ve hikmet ilmin işlerindendir; onu en muhkem şekilde ortaya çıkarmak ise kudretin eseridir. { ضَعْفٍ } ve { قُوَّةً } kelimelerinin nekire (belirsiz) yapılması nevi (tür) bildirmek içindir; dolayısıyla ikinci olarak zikredilen { ضَعْفٍ }, ilk olarak zikredilen { ضَعْفٍ }'in bizzat kendisidir ve ikinci olarak zikredilen { قُوَّةً }, ilk olarak zikredilen { قُوَّةً }'in bizzat kendisidir. Âlimlerin: 'Nekire bir kelime tekrar nekire olarak getirilirse birinciden başkası olur' sözüyle kastettikleri, tür bildirmesi murad edilen nekirelik değil, yaygın ferdin kastedildiği nekireliktir. { وَشَيْبَةً } kelimesinin atfedilmesi, saç ağarmasının ölümün habercisi olarak yaygın bir kabul görmesi sebebiyle, bu güçsüzlükten sonra artık bir kuvvetin bulunmadığına ve onun ardından yokluğun geleceğine ima etmek içindir.
وَالشَّيْبَةُ: اسْمُ مَصْدَرِ الشَّيْبِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْباً فِي سُورَة مَرْيَم [٤] .
Şeybe (الشَّيْبَة); saç ağarması (şeyb) kelimesinin ism-i masdarıdır. Meryem Suresi'nde Allah Teâlâ'nın { وَاشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَيْباً } [4] kavlinde daha önce geçmişti.
[سُورَة الرّوم (٣٠) : آيَة ٥٥]
[Rûm Suresi (30), Âyet 55]
وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ (٥٥)
{ وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ } “Kıyametin kopacağı gün, suçlular [dünyada veya kabirde] bir saatten fazla kalmadıklarına yemin ederler. İşte onlar [dünyada da] böyle döndürülüyorlardı.” (55)
لَمَّا ذَكَرَ عَدَمَ انْتِفَاعِ الْمُشْرِكِينَ بِآيَاتِ الْقُرْآنِ وَشُبِّهُوا بِالْأَمْوَاتِ وَالصُّمِّ وَالْعُمْيِ فَظَهَرَتْ فَظَاعَةُ حَالِهِمْ فِي الْعَاجِلَةِ أَتْبَعَ ذَلِكَ بِوَصْفِ حَالِهِمْ حِينَ تَقُومُ السَّاعَةُ فِي اسْتِصْحَابِ مُكَابَرَتِهِمُ الَّتِي عَاشُوا عَلَيْهَا فِي الدُّنْيَا، بِأَنَّ اللَّهَ حِينَ يُعِيد خلقهمْ وينشىء لَهُمْ أَجْسَامًا كَأَجْسَامِهِمْ وَيُعِيدُ إِلَيْهِمْ عُقُولَهُمْ يَكُونُ تَفْكِيرُهُمْ يَوْمئِذٍ عَلَى وِفَاقِ مَا كَانُوا عَلَيْهِ فِي الدُّنْيَا مِنَ السَّفْسَطَةِ وَالْمُغَالَطَةِ وَالْغُرُورِ، فَإِذَا نُشِرُوا مِنَ الْقُبُورِ وَشَعَرُوا بِصِحَّةِ أَجْسَامِهِمْ وَعُقُولِهِمْ وَكَانُوا قَدْ عَلِمُوا فِي آخِرِ أَوْقَاتِ حَيَاتِهِمْ
Müşriklerin Kur'an ayetlerinden istifade etmedikleri zikredilip ölülere, sağırlara ve körlere benzetilerek dünyadaki hallerinin çirkinliği ortaya konulunca, bunun ardından kıyamet koptuğu andaki halleri, dünyada üzerinde yaşadıkları inat ve kibirlerini sürdürmeleri bağlamında nitelendirilmiştir: Allah onları yeniden yaratıp kendilerine önceki bedenleri gibi bedenler inşa ettiğinde ve akıllarını kendilerine iade ettiğinde, o günkü düşünceleri dünyada üzerinde bulundukları safsata, mugalata ve aldanışa uygun olacaktır. Kabirlerden diriltilip bedenlerinin ve akıllarının sıhhatini hissettiklerinde ve hayatlarının son vakitlerinde
أَنَّهُمْ مَيِّتُونَ خَامَرَتْهُمْ حِينَئِذٍ عَقِيدَةُ إِنْكَارِ الْبَعْثِ وَحُجَّتُهُمُ السُّفِسْطَائِيَّةُ مِنْ قَوْلِهِمْ هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ [سبأ: ٧] ، هُنَالِكَ يُرِيدُونَ أَنْ يُقْنِعُوا أَنْفُسَهُمْ بِصِحَّةِ دَلِيلِهِمُ الْقَدِيمِ وَيَلْتَمِسُونَ اعْتِلَالًا لِتَخَلُّفِ الْمَدْلُولِ بِعِلَّةِ أَنَّ بَعْثَهُمْ مَا كَانَ إِلَّا بعد سَاعَة قَليلَة من وَقت الدّفن قبل أَن تنعدم أَجزَاء أجسامهم فيخيل إِلَيْهِمْ أَنَّهُمْ مُحِقُّونَ فِي إِنْكَارِهِ فِي الدُّنْيَا إِذْ كَانُوا قَدْ أُخْبِرُوا أَنَّ الْبَعْثَ يَكُونُ بَعْدَ فَنَاءِ الْأَجْسَامِ، فَهُمْ أَرَادُوا الِاعْتِذَارَ عَنْ إِنْكَارِهِمُ الْبَعْثَ
ölmüş olduklarını bildiklerinden, o anda içlerini yeniden dirilişi inkâr inancı ve { هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ } [Sebe 7] sözlerinden kaynaklanan safsatacı delilleri kaplar. İşte orada, eski delillerinin doğruluğuna kendi kendilerini ikna etmek isterler ve diriltilmelerinin ancak defin vaktinden az bir süre sonra, bedenlerinin parçaları yok olmadan önce gerçekleştiği gerekçesiyle delilin gerektirdiği sonucun gerçekleşmemesine bir illet/bahane ararlar; böylece bedenlerin yok oluşundan sonra dirilişin olacağı kendilerine haber verilmiş olduğundan, dünyadaki inkârlarında haklı oldukları vehmine kapılırlar. Onlar yeniden dirilişi
حِينَ تَحَقَّقُوهُ بِمَا حَاصِلُهُ: أَنَّهُمْ لَوْ عَلِمُوا أَنَّ الْبَعْثَ يَكُونُ بَعْدَ سَاعَةٍ مِنَ الْحُلُولِ فِي الْقَبْرِ لَأَقَرُّوا بِهِ. وَقَدْ أَنْبَأَ عَنْ هَذَا تَسْمِيَةُ كَلَامِهِمْ هَذَا مَعْذِرَةً بِقَوْلِهِ عَقِبَهُ: فَيَوْمَئِذٍ لَا يَنْفَعُ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ [الرّوم: ٥٧] . وَهَذِهِ فِتْنَةٌ أُصِيبُوا بِهَا حِينَ الْبَعْثِ جَعَلَهَا اللَّهُ لَهُمْ لِيَكُونُوا هُزْأَةً لِأَهْلِ النُّشُورِ. وَيَتَّضِحُ غَلَطُهُمْ وَسُوءُ فَهْمِهِمْ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى بَعْدَ ذَلِكَ: وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمانَ الْآيَة [الرّوم: ٥٦] وَقَدْ أَوْمَأَ إِلَى أَنَّ هَذَا هُوَ الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ أَنَّهُ قَالَ عَقِبَ ذَلِكَ: كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ أَيْ كَهَذَا الْخَطَأِ كَانُوا فِي الدُّنْيَا يُصْرَفُونَ عَنِ الْحَقِّ بِمِثْلِ هَذِهِ التُّرَّهَاتِ. وَتَقَدَّمَ شَيْءٌ مِنْ هَذَا فِي الْمَعْنَى عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَتَخافَتُونَ بَيْنَهُمْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْراً نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْماً فِي سُورَةِ طه [١٠٣، ١٠٤] . وَبَلَغَ مِنْ ضَلَالِهِمْ فِي ذَلِكَ أَنَّهُمْ يُقْسِمُونَ عَلَيْهِ، وَهَذَا بَعْدَ مَا يَجْرِي بَيْنَهُمْ مِنَ الْجِدَالِ مِنْ قَوْلِ بَعْضِهِمْ: إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْراً وَقَوْلُ بَعْضِهِمْ: إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْماً، وَقَوْلُ آخَرِينَ: لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ [الْكَهْف: ١٩] وَبَعض الْيَوْمِ يُصْدَقُ بِالسَّاعَةِ، كَمَا حُكِيَ عَنْهُمْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ هَذَا الْقَسَمَ يَتَخَاطَبُونَ بِهِ فِيمَا بَيْنَهُمْ كَمَا اقْتَضَتْهُ آيَةُ سُورَةِ طه، أَوْ هُوَ حَدِيثٌ آخَرُ أَعْلَنُوا بِهِ حِينَ اشْتَدَّ الْخِلَافُ بَيْنَهُمْ لِأَنَّ الْمَصِيرَ إِلَى الْحَلِفِ يُؤْذِنُ بِمُشَادَّةٍ وَلَجَاجٍ فِي الْخِلَافِ. وَفِي قَوْلِهِ: السَّاعَةُ وساعَةٍ الْجِنَاسُ التَّامُّ.
bizzat müşahede ettiklerinde, inkârlarına dair şu anlama gelen bir özür beyan etmek istemişlerdir: Şayet kabre girdikten bir saat sonra dirilişin olacağını bilselerdi onu kabul ederlerdi. Bunun ardından { فَيَوْمَئِذٍ لَا يَنْفَعُ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ } [Rûm 57] buyrularak onların bu sözlerinin 'mazeret' olarak adlandırılması da bunu bildirmiştir. Bu, mahşer halkına alay konusu olsunlar diye diriliş anında Allah'ın başlarına verdiği bir fitnedir (sınav/şaşkınlıktır). Allah Teâlâ'nın bundan sonra gelen { وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمانَ } ayetinin [Rûm 56] delalet ettiği üzere onların yanılgıları ve anlayışsızlıkları apaçık ortaya çıkmaktadır. Bunun hemen ardından { كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ } buyurması da ayetten muradın bu olduğuna işaret etmiştir; yani işte bu hata gibi, dünyada da bu tür hezeyanlarla haktan çevriliyorlardı demektir. Bu manaya dair bir kısım Tâhâ Suresi'nde { يَتَخافَتُونَ بَيْنَهُمْ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْراً نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ إِذْ يَقُولُ أَمْثَلُهُمْ طَرِيقَةً إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْماً } [103-104] kavlinin tefsirinde geçmişti. Bu husustaki sapıklıkları öyle bir dereceye varmıştır ki buna yemin ederler. Bu ise aralarında geçen tartışmadan sonradır; zira kimisi: { إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا عَشْراً } “Sadece on [gün] kaldınız”, kimisi: { إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا يَوْماً } “Sadece bir gün kaldınız”, diğerleri ise: { لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } [Kehf 19] “Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldık” der. Günün bir kısmı ise bu ayette onlardan nakledildiği gibi bir saate de tekabül eder. Zahir olan odur ki, Tâhâ Suresi'ndeki ayetin gerektirdiği gibi bu yemini kendi aralarında birbirlerine karşı ederler; ya da bu, aralarındaki ihtilaf şiddetlendiğinde açıkça dile getirdikleri başka bir konuşmadır; zira yemine başvurmak, ihtilafta bir sertleşme ve inatlaşmayı haber verir. { السَّاعَةُ } ile { ساعَةٍ } kelimelerinde tam cinas sanatı vardır.
وَجُمْلَةُ كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِأَنَّ غَرَابَةَ حَالِهِمْ مِنْ فَسَادِ تَقْدِيرِ الْمُدَّةِ وَالْقَسَمُ عَلَيْهِ مَعَ كَوْنِهِ تَوَهُّمًا يُثِيرُ سُؤَالَ سَائِلٍ عَنْ مَثَارِ هَذَا الْوَهْمِ فِي نُفُوسِهِمْ فَكَانَ قَوْلُهُ كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ بَيَانًا لِذَلِكَ. وَمَعْنَاهُ: أَنَّهُمْ لَا
{ كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ } cümlesi istînâf-ı beyânîdir (açıklayıcı yeni bir başlangıçtır); çünkü süreyi yanlış takdir etmelerindeki ve bir vehim olmasına rağmen buna yemin etmelerindeki hallerinin garipliği, bir soranın nefislerindeki bu vehmin kaynağını sormasını intaç eder; dolayısıyla { كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ } kavli buna bir açıklama olmuştur. Manası şudur: Onlardan
عَجَبَ فِي صُدُورٍ ذَلِكَ مِنْهُمْ فَإِنَّهُمْ كَانُوا يَجِيئُونَ بِمِثْلِ تِلْكَ الْأَوْهَامِ مُدَّةَ كَوْنَهُمْ فِي الدُّنْيَا، فَتَصْرِفُهُمْ أَوْهَامُهُمْ عَنِ الْيَقِينِ، وَكَانُوا يُقْسِمُونَ عَلَى عَقَائِدِهِمْ كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ [النَّحْل: ٣٨] اسْتِخْفَافًا بِالْأَيْمَانِ، وَكَذَلِكَ إِشَارَةً إِلَى انْصِرَافِهِمْ عَنِ الْحَقِّ يَوْمَ الْبَعْثِ.
bunun sadır olmasına şaşılmaz; çünkü onlar dünyada bulundukları süre boyunca da bu tür vehimler ileri sürüyorlardı, böylece vehimleri onları yakînden (kesin bilgiden) çeviriyordu; nitekim yeminleri hafife alarak { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَا يَبْعَثُ اللَّهُ مَنْ يَمُوتُ } [Nahl 38] buyruğunda olduğu gibi inançları üzerine yemin ediyorlardı. Bu ifade aynı şekilde kıyamet gününde haktan çevrilmelerine de bir işarettir.
وَالْمُشَارُ إِلَيْهِ هُوَ الْمُشَبَّهُ بِهِ وَالْمُشَبَّهُ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ كَافُ التَّشْبِيهِ، وَالتَّقْدِيرُ: إِفْكًا مِثْلَ إِفْكِهِمْ هَذَا كَانُوا يُؤْفَكُونَ بِهِ فِي حَيَاتِهِمُ الدُّنْيَا. وَالْمَقْصُودُ مِنَ التَّشْبِيهِ الْمُمَاثَلَةُ وَالْمُسَاوَاةُ.
Kendisine işaret edilen müşebbehün bih (benzetilen), müşebbeh (benzeyen) ise teşbih kâfının gösterdiği üzere hazfedilmiştir. Takdiri şöyledir: Onların bu ifki (yalanı/çevrilişi) gibi bir ifk ile dünya hayatlarında da [haktan] çevriliyorlardı. Teşbihten maksat benzerlik ve denkliği [ifade etmektir].
وَالْأَفْكُ بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ: الصَّرْفُ وَهُوَ مِنْ بَابِ ضَرَبَ، وَيُعَدَّى إِلَى الشَّيْءِ الْمَصْرُوفِ عَنْهُ بِحَرْفِ (عَنْ) ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ فِي سُورَةِ الْعَنْكَبُوتِ [٦٠] . وَلَمْ يُسْنَدْ إِفْكُهُمْ إِلَى آفِكٍ مُعَيَّنٍ لِأَنَّ بَعْضَ صَرْفِهِمْ يَكُونُ مِنْ أَوْلِيَائِهِمْ وَأَيِمَّةِ دِينِهِمْ، وَبَعْضَهُ مِنْ طَبْعِ اللَّهِ عَلَى قُلُوبِهِمْ.
Hemzenin fethasıyla el-Efk (الْأَفْكُ), çevirmek (sarf) demektir ve darabe babındandır. Kendisinden çevrilen şeye “an” (عَنْ) harf-i cerriyle geçişli olur. Bu, Ankebût Suresi'nde { لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ } [61] “'Elbette Allah' derler. O halde nasıl [haktan] çevriliyorlar?” kavlinin tefsirinde geçmişti. Onların [haktan] çevrilmesi belirli bir çevirene isnat edilmemiştir; zira onların çevrilmelerinin bir kısmı dostlarından ve dinlerinin önderlerinden, bir kısmı da Allah'ın kalplerini mühürlemesindendir.
وَإِقْحَامُ فِعْلِ كانُوا لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ فِي زَمَانٍ قَبْلَ ذَلِكَ الزَّمَنِ، أَيْ فِي زَمَنِ
{ كانُوا } fiilinin araya sokulması, kastedilenin o zamandan önceki bir zamanda, yani...
الْحَيَاةِ الدُّنْيَا. وَالْمَعْنَى: أَنَّ ذَلِكَ خُلُقٌ تَخَلَّقُوا بِهِ وَصَارَ لَهُمْ كَالسَّجِيَّةِ فِي حَيَاتِهِمُ الدُّنْيَا حَتَّى إِذَا أَعَادَ اللَّهُ إِلَيْهِمْ أَرْوَاحَهُمْ صَدَرَ عَنْهُمْ مَا كَانُوا تَخَلَّقُوا بِهِ وَقَالَ تَعَالَى: قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيراً قالَ كَذلِكَ أَتَتْكَ آياتُنا فَنَسِيتَها وَكَذلِكَ الْيَوْمَ تُنْسى وَكَذلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ الْآيَة [طه: ١٢٥- ١٢٧] وَفِي هَذَا الْخَبَرِ أَدَبٌ عَظِيمٌ لِلْمُسْلِمِينَ أَنْ يَتَحَامَوُا الرَّذَائِلَ وَالْكَبَائِرَ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا خَشْيَةَ أَنْ تَصِيرَ لَهُمْ خُلُقًا فيحشروا عَلَيْهَا.
dünya hayatı zamanında olduğuna delalet etmek içindir. Mana şudur: Bu, dünya hayatlarında kendisiyle ahlaklandıkları ve onlar için bir huy haline gelen bir ahlaktır; öyle ki Allah ruhlarını kendilerine iade ettiğinde, huy edindikleri bu şey onlardan sadır olmuştur. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { قالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمى وَقَدْ كُنْتُ بَصِيراً قالَ كَذلِكَ أَتَتْكَ آياتُنا فَنَسِيتَها وَكَذلِكَ الْيَوْمَ تُنْسى وَكَذلِكَ نَجْزِي مَنْ أَسْرَفَ } [Tâhâ 125-127] “[O da] der ki: 'Rabbim! Ben gören bir kimse olduğum halde beni niçin kör olarak haşrettin?' [Allah] buyurur: 'İşte böyle, sana ayetlerimiz geldi de sen onları unuttun; bugün de aynı şekilde sen unutulursun. Haddini aşanı işte böyle cezalandırırız...'”. Bu haberde Müslümanlar için, dünya hayatında rezilliklerden ve büyük günahlardan -kendilerine bir huy haline gelip onun üzere haşredilme korkusuyla- sakınmaları hususunda büyük bir edep vardır.
[سُورَة الرّوم (٣٠) : آيَة ٥٦]
[Rûm Suresi (30), Âyet 56]
وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّهِ إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ وَلكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ (٥٦)
{ وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّهِ إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ وَلكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ } “Kendilerine ilim ve iman verilenler ise şöyle derler: 'Andolsun ki siz, Allah'ın kitabında [yazılı süreye göre] yeniden diriliş gününe kadar kaldınız. İşte bu, diriliş günüdür; fakat siz bilmiyordunuz.' (56)”
جَعَلَ اللَّهُ مُنْكِرِي الْبَعْثِ هدفا لسهام التَّغْلِيظ وَالِافْتِضَاحِ فِي وَقْتِ النُّشُورِ، فَلَمَّا سَمِعَ الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ أُوتُوا عِلْمَ الْقُرْآنِ وَأَشْرَقَتْ عُقُولُهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا بِالْعَقَائِدِ
Allah, dirilişi inkâr edenleri yeniden dirilme vaktinde sert muamele ve rezil edilme oklarının hedefi kılmıştır. Kur'an ilmi kendilerine verilen ve dünya hayatında akılları doğru inançlar...
الصَّحِيحَةِ وَآثَارِ الْحِكْمَةِ لَمْ يَتَمَالَكُوا أَنْ لَا يَرُدُّوا عَلَيْهِمْ غَلَطَهُمْ رَدًّا يَكُونُ عَلَيْهِمْ حَسَرَاتٍ أَنْ لَا يَكُونُوا قَبِلُوا دَعْوَةَ الْحَقِّ كَمَا قَبِلَهَا الْمُؤْمِنُونَ. وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مُعْتَرِضَةٌ. وَعَطَفَ الْإِيمَانَ على الْعلم للاهتمام بِهِ لِأَنَّ الْعِلْمَ بِدُونِ إِيمَانٍ لَا يُرْشِدُ إِلَى الْعَقَائِدِ الْحَقِّ الَّتِي بِهَا الْفَوْزُ فِي الْحَيَاةِ الْآخِرَةِ. وَالْمَعْنَى: وَقَالَ لَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ إِنْكَارًا عَلَيْهِمْ وَتَحْسِيرًا لَهُمْ.
ve hikmetin eserleriyle aydınlanan müminler [onların sözlerini] işitince, müminlerin kabul ettiği gibi hak daveti kabul etmediklerine dair kendileri için hasretler doğuracak bir şekilde onların bu yanılgılarını reddetmekten kendilerini alamadılar. Bu cümle itiraziyyedir (ara cümledir). İman, önemine binaen ilim üzerine atfedilmiştir; çünkü imansız ilim, ahiret hayatında kurtuluşa vesile olacak hak akidelere ulaştırmaz. Mana şudur: Müminler, onları kınamak ve hasretlerini artırmak üzere onlara şöyle dedi:
وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ يَسْمَعُونَ تَحَاجَّ الْمُشْرِكِينَ بَعْضِهِمْ مَعَ بَعْضٍ فَيُبَادِرُونَ بِالْإِنْكَارِ عَلَيْهِمْ لِأَنَّ تَغْيِيرَ الْمُنْكَرِ سَجِيَّتَهُمُ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا. وَفِي هَذَا أَدَبٌ إِسْلَامِيٌّ وَهُوَ أَنَّ الَّذِي يَسْمَعُ الْخَطَأَ فِي الدِّينِ وَالْإِيمَانِ لَا يُقِرُّهُ وَلَوْ لَمْ يَكُنْ هُوَ الْمُخَاطَبُ بِهِ.
Zahir olan odur ki, müminler müşriklerin birbirleriyle olan tartışmalarını işitir ve münkeri değiştirmek onların sahip oldukları bir seciye (huy) olduğundan onları kınamakta acele ederler. Bunda İslami bir edep vardır; o da din ve iman hususunda bir yanlışı işiten kimsenin, muhatap kendisi olmasa bile bunu onaylamamasıdır.
وَقَوْلُهُمْ: لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّهِ إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ صَرْفٌ لَهُمْ عَنْ تِلْكَ الْمَعْذِرَةِ كَأَنَّهُمْ يَقُولُونَ: دَعُوا عَنْكُمْ هَذَا فَلَا جَدْوَى فِيهِ وَاشْتَغِلُوا بِالْمَقْصُودِ وَمَا وُعِدْتُمْ بِهِ مِنَ الْعَذَابِ يَوْمَ الْبَعْثِ. وَفِعْلُ لَبِثْتُمْ مُسْتَعْمَلٌ فِي حَقِيقَتِهِ، أَيْ مَكَثْتُمْ، أَيِ اسْتَقْرَرْتُمْ فِي الْقُبُورِ، وَالْخَبَرُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّحْزِينِ وَالتَّرْوِيعِ بِاعْتِبَارِ مَا يَرِدُ بَعْدَهُ مِنَ الْإِفْصَاحِ عَنْ حُضُورِ وَقْتِ عَذَابِهِمْ. وفِي مِنْ قَوْلِهِ فِي كِتابِ اللَّهِ لِلتَّعْلِيلِ، أَيْ لَبِثْتُمْ إِلَى هَذَا الْيَوْمِ وَلَمْ يُعَذَّبُوا مِنْ قَبْلُ لِأَجْلِ مَا جَاءَ فِي كِتَابِ اللَّهِ مِنْ تَهْدِيدِهِمْ بِهَذَا الْيَوْمِ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٠٠] ، أَيْ: لَقَدْ بَلَغَكُمْ ذَلِكَ وَسَمِعْتُمُوهُ فَكَانَ الشَّأْنُ أَنْ تُؤْمِنُوا بِهِ وَلَا تَعْتَذِرُوا بِقَوْلِكُمْ مَا لَبِثْنَا غَيْرَ سَاعَةٍ.
Onların: { لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّهِ إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ } “Andolsun ki siz, Allah'ın kitabında [yazılı süreye göre] yeniden diriliş gününe kadar kaldınız” sözü, onları bu mazeretten çevirmektir; sanki şöyle demektedirler: 'Bunu bırakın, bunda hiçbir fayda yoktur; asıl maksatla ve diriliş günü vaad olunduğunuz azapla meşgul olun.' { لَبِثْتُمْ } fiili hakiki manasında, yani 'kaldınız', yani 'kabirlerde yerleştiniz' anlamında kullanılmıştır. Haber ise, ardından azap vakitlerinin geldiğinin açıkça bildirilmesi itibariyle hüzünlendirme ve korkutma için kullanılmıştır. { فِي كِتابِ اللَّهِ } kavlindeki { فِي } ta'lil (gerekçe bildirme) içindir; yani Allah'ın kitabında { وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ } [Mü'minûn 100] “...ve arkalarında yeniden diriltilecekleri güne kadar bir berzah vardır” kavli gibi bu günle tehdit edilmelerinden ötürü bu güne kadar kaldınız ve daha önce [böyle] azap edilmediniz. Yani: Bu size ulaştı ve siz bunu işittiniz; dolayısıyla gereken, buna iman etmenizdi, 'Sadece bir saat kaldık' sözünüzle mazeret ileri sürmeniz değil.
وَالْفَاءُ فِي فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ فَاءُ الْفَصِيحَةِ أَفْصَحَتْ عَنْ شَرْطٍ مُقَدَّرٍ، وَتُفِيدُ مَعْنَى الْمُفَاجَأَةِ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بِما تَقُولُونَ فِي سُورَةِ الْفرْقَان [١٩] ،
{ فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ } kavlindeki fâ, fasîha fâsıdır; takdir edilen bir şartı açıklar ve Furkân Suresi'nde { فَقَدْ كَذَّبُوكُمْ بِما تَقُولُونَ } [19] “...nitekim söyledikleriniz hususunda sizi yalanladılar” kavlinin tefsirinde geçtiği üzere sürpriz (müfâceet) anlamı ifade eder;
أَي إِذا كَانَ كَذَلِكَ فَهَذَا يَوْمُ الْبَعْثِ كَالْفَاءِ فِي قَوْلِ عَبَّاسِ بْنِ الْأَحْنَفِ:
yani 'madem durum böyledir, o halde işte bu diriliş günüdür' demektir; Abbas b. el-Ahnef'in şu beytindeki fâ gibidir:
قَالُوا خُرَاسَانُ أَقْصَى مَا يُرَادُ بِنَا ... ثُمَّ الْقُفُولُ فَقَدْ جِئْنَا خَرَاسَانَا
Dediler ki: 'Bizim için istenen en uzak yer Horasan'dır, sonra dönüştür; işte geldik Horasan'a!'
وَهَذَا تَوْبِيخٌ لَهُمْ وَتَهْدِيدٌ وَتَعْجِيلٌ لِإِسَاءَتِهِمْ بِمَا يَتَرَقَّبُهُمْ مِنَ الْعَذَابِ. وَالِاقْتِصَارُ عَلَى فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ لِيَتَوَقَّعُوا كُلَّ سُوءٍ وَعَذَابٍ.
Bu, onlara bir kınama, tehdit ve kendilerini bekleyen azapla kötülüklerini hemen başlarına getirmektir. { فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ } ifadesiyle yetinilmesi, her türlü kötülüğü ve azabı beklesinler diyedir.
وَالِاسْتِدْرَاكُ فِي وَلكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ اسْتِدْرَاكٌ عَلَى مَا تَضَمَّنَتْهُ جُمْلَةُ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّهِ إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ أَيْ لَقَدْ بَلَغَكُمْ ذَلِكَ وَكَانَ الشَّأْنُ أَنْ تَسْتَعِدُّوا لَهُ وَلَكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ، أَيْ: لَا تَتَصَدَّوْنَ لِلْعِلْمِ بِمَا فِيهِ النَّفْعُ بَلْ كَانَ دَأْبَكُمُ الْإِعْرَاضُ عَنْ تَصْدِيقِ الرَّسُولِ ﷺ.
{ وَلكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ } kavlindeki istidrâk (düzeltme), { لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّهِ إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ } cümlesinin içerdiği manaya yöneliktir; yani: Bu size ulaştı ve gereken ona hazırlanmanızdı, fakat siz bilmiyordunuz; yani fayda sağlayacak şeyi öğrenmeye yönelmiyor, bilakis âdetiniz Resul'ü (sallallâhu aleyhi ve sellem) tasdik etmekten yüz çevirmek oluyordu.
وَفِي التَّعْبِيرِ بِنَفْيِ الْعِلْمِ وَقَصْدِ نَفْيِ الِاهْتِمَامِ بِهِ وَالْعِنَايَةِ بِتَلَقِّيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ التَّصَدِّيَ لِلتَّعَلُّمِ وَسِيلَة لحصوله.
İlmin nefyedilmesiyle (olumsuzlanmasıyla) ifade edilip onunla ilgilenmenin ve onu almaya özen göstermenin nefyinin kastedilmesinde, öğrenmeye yönelmenin ilmin elde edilmesine bir vesile olduğuna işaret vardır.
[سُورَة الرّوم (٣٠) : آيَة ٥٧]
[Rûm Suresi (30), Âyet 57]
فَيَوْمَئِذٍ لَا يَنْفَعُ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٥٧)
{ فَيَوْمَئِذٍ لَا يَنْفَعُ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ } “Artık o gün zulmedenlere mazeretleri fayda vermez ve onların [tövbe edip Allah'ı] razı etmeleri de istenmez. (57)”
تَفْرِيعٌ عَلَى جُمْلَةِ كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ [الرّوم: ٥٥] . وَالَّذِينَ ظَلَمُوا هُمُ الْمُشْرِكُونَ الَّذِينَ أَقْسَمُوا مَا لَبِثُوا غَيْرَ سَاعَةٍ، فَالتَّعْبِيرُ عَنْهُمْ بِالَّذِينَ ظَلَمُوا إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِغَرَضِ التَّسْجِيلِ عَلَيْهِمْ بِوَصْفِ الظُّلْمِ وَهُوَ الْإِشْرَاكُ بِاللَّهِ لِأَنَّهُ جَامِعٌ لِفُنُونِ الظُّلْمِ، فَفِيهِ الِاعْتِدَاءُ عَلَى حَقِّ اللَّهِ، وَظُلْمُ الْمُشْرِكِ نَفْسَهُ بِتَعْرِيضِهَا لِلْعَذَابِ، وَظُلْمُهُمُ الرَّسُولَ ﷺ بِالتَّكْذِيبِ، وَظُلْمُهُمُ الْمُؤْمِنِينَ بِالِاعْتِدَاءِ عَلَى أَمْوَالِهِمْ وَأَبْشَارِهِمْ.
{ كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ } [Rûm 55] cümlesi üzerine bir tefrî'dir (çıkarımdır). { الَّذِينَ ظَلَمُوا }, sadece bir saat kaldıklarına yemin eden müşriklerdir; onlardan { الَّذِينَ ظَلَمُوا } diye bahsedilmesi, zulüm vasfını -ki bu Allah'a ortak koşmaktır, zira zulmün her çeşidini kendisinde toplar- onların üzerine tescil etmek amacıyla izhâr fî makâmi'l-idmârdır (zamir yerine açık isim kullanılmasıdır). Zira şirkte Allah'ın hakkına tecavüz, müşrikin kendini azaba maruz bırakarak nefsine zulmetmesi, yalanlamak suretiyle Resul'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) zulmetmeleri ve mallarına ile bedenlerine saldırarak müminlere zulmetmeleri vardır.
وَالْمَعْذِرَةُ: اسْمُ مَصْدَرِ اعْتَذَرَ، إِذَا أَبْدَى عِلَّةً أَوْ حُجَّةً لِيَدْفَعَ عَنْ نَفْسِهِ مُؤَاخَذَةً عَلَى ذَنْبٍ أَوْ تَقْصِيرٍ. وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ فِعْلِ عَذَرَهُ، إِذَا لَمْ يُؤَاخِذْهُ عَلَى ذَنْبٍ أَوْ تَقْصِيرٍ لِأَجْلِ ظُهُورِ سَبَبٍ يَدْفَعُ عَنْهُ الْمُؤَاخَذَةَ بِمَا فَعَلَهُ. وَإِضَافَةُ (مَعْذِرَةٍ) إِلَى ضَمِيرِ الَّذِينَ ظَلَمُوا تَقْتَضِي أَنَّ الْمَعْذِرَةَ وَاقِعَةٌ مِنْهُمْ. ثُمَّ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْإِضَافَةُ لِلتَّعْرِيفِ بِمَعْذِرَةٍ مَعْهُودَةً فَتَكُونُ هِيَ قَوْلُهُمْ مَا لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ [الرّوم: ٥٥] كَمَا تَقَدَّمَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ التَّعْرِيفُ لِلْعُمُومِ كَمَا هُوَ شَأْنُ الْمَصْدَرِ الْمُضَافِ، أَيْ: لَا تَنْفَعُهُمْ مَعْذِرَةٌ يَعْتَذِرُونَ بِهَا مِثْلَ قَوْلِهِمْ غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا [الْمُؤْمِنُونَ: ١٠٦] وَقَوْلِهِمْ هؤُلاءِ أَضَلُّونا [الْأَعْرَاف: ٣٨] .
Ma'ziret (مَعْذِرَة), bir günah veya kusurdan ötürü cezalandırılmayı kendisinden savmak için bir gerekçe yahut delil ortaya koyduğunda kullanılan i'teżere (اعْتَذَرَ) fiilinin masdar ismidir. Bu da, işlediği şeyden ötürü cezalandırılmayı kendisinden savacak bir sebebin ortaya çıkması sebebiyle bir günah veya kusurdan ötürü kişiyi cezalandırmadığında kullanılan 'azerehu (عَذَرَهُ) fiilinden türemiştir. “Ma'ziret” kelimesinin “ellezîne zalemû” zamirine izafeti, mazeretin onlardan sadır olduğunu iktiza eder. Ayrıca bu izafetin bilinen bir mazereti tanıtmak için olması caizdir ki o da önceden geçtiği üzere { مَا لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ } [Rûm 55] “...sadece bir saat kaldıklarına [yemin ederler]” sözleridir. İzafe edilen masdarın durumunda olduğu gibi belirliliğin umum (genellik) ifade etmesi de caizdir; yani: { غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا } [Mü'minûn 106] “Bedbahtlığımız bize galebe çaldı” ve { هؤُلاءِ أَضَلُّونا } [A'râf 38] “Bunlar bizi saptırdı” sözleri gibi ileri sürecekleri hiçbir mazeret onlara fayda vermez.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذَا لَا يُنَافِي قَوْلَهُ تَعَالَى وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ [المرسلات: ٣٦] الْمُقْتَضِي نَفْيَ وُقُوعِ الِاعْتِذَارِ مِنْهُمْ لِأَنَّ الِاعْتِذَارَ الْمَنْفِيَّ هُوَ الِاعْتِذَارُ الْمَأْذُونُ فِيهِ، أَيِ:
Bil ki bu, onlardan özür dilemenin vuku bulmasını nefyetmeyi iktiza eden { وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ } [Mürselât 36] “Onlara izin de verilmez ki özür dilesinler” ayetiyle çelişmez; çünkü nefyedilen mazeret, izin verilen, yani...
الْمَقْبُولُ، لِأَنَّ اللَّهَ لَوْ
kabul edilen mazerettir; çünkü Allah şayet...
أَذِنَ لَهُمْ فِي الِاعْتِذَارِ لَكَانَ ذَلِكَ تَوْطِئَةً لِقَبُولِهِ اعْتِذَارَهُمْ نَظِيرَ قَوْلِهِ مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ [الْبَقَرَة: ٢٥٥] . وَالْمُثْبَتُ هُنَا مَعْذِرَةٌ مِنْ تِلْقَاءِ أَنْفُسِهِمْ لَمْ يُؤْذَنْ لَهُمْ بِهَا فَهِيَ غَيْرُ نَافِعَةٍ لَهُمْ كَمَا قَالَ تَعَالَى قالُوا رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا وَكُنَّا قَوْماً ضالِّينَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها فَإِنْ عُدْنا فَإِنَّا ظالِمُونَ قالَ اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ [الْمُؤْمِنُونَ: ١٠٦- ١٠٨] وَقَوْلُهُ لَا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ إِنَّكُمْ مِنَّا لَا تُنْصَرُونَ [الْمُؤْمِنُونَ: ٦٥] .
onlara özür dilemeleri için izin verseydi, bu { مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ } [Bakara 255] “O'nun izni olmadan katında şefaat edecek kimdir?” kavlinin benzeri olarak mazeretlerini kabul etmesine bir hazırlık olurdu. Burada sabit olan ise kendiliklerinden ileri sürdükleri, izin verilmemiş mazerettir ki bu onlara fayda sağlamaz. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { قالُوا رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا وَكُنَّا قَوْماً ضالِّينَ رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها فَإِنْ عُدْنا فَإِنَّا ظالِمُونَ قالَ اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ } [Mü'minûn 106-108] “Dediler ki: 'Rabbimiz! Bedbahtlığımız bize galebe çaldı ve biz sapık bir topluluk olduk. Rabbimiz! Bizi buradan çıkar, eğer [tekrar inkâra] dönersek artık biz muhakkak zalimleriz.' [Allah] buyurur: 'Aşağılık halde kalın orada ve benimle konuşmayın!'” ve { لَا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ إِنَّكُمْ مِنَّا لَا تُنْصَرُونَ } [Mü'minûn 65] “Bugün feryat etmeyin; şüphesiz siz bizden yardım görmeyeceksiniz”.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ تَنْفَعُ بِالْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةِ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَعَاصِمٌ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ بِالتَّحْتِيَّةِ وَهُوَ وَجْهٌ جَائِزٌ لِأَنَّ (مَعْذِرَةً) مَجَازِيُّ التَّأْنِيثِ، وَلِوُقُوعِ الْفَصْلِ بَيْنَ الْفِعْلِ وَفَاعِلِهِ بِالْمَفْعُولِ.
Cumhur { تَنْفَعُ } kelimesini üstten iki noktalı te ile okumuştur. Hamza, Âsım, Kisâî ve Halef ise alttan iki noktalı ye ile ({ يَنْفَعُ }) okumuştur; bu da caiz bir vecihtir, çünkü “ma'ziret” mecazi müennestir ve fiil ile failin arasına meful girmiştir.
ويُسْتَعْتَبُونَ مَبْنِيٌّ لِلْمَجْهُولِ وَالْمَبْنِيُّ مِنْهُ لِلْفَاعِلِ اسْتَعْتَبَ، إِذَا سَأَلَ الْعُتْبَى- بِضَمِّ الْعَيْنِ وَبِالْقَصْرِ- وَهِيَ اسْمٌ لِلْإِعْتَابِ، أَيْ إِزَالَةُ الْعَتَبِ، فَهَمْزَةُ الْإِعْتَابِ لِلْإِزَالَةِ، قَالَ تَعَالَى: وَإِنْ يَسْتَعْتِبُوا فَما هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ [فصلت: ٢٤] ، فَصَارَ اسْتُعْتِبَ الْمَبْنِيُّ لِلْمَجْهُولِ جَارِيًا عَلَى اسْتَعْتَبَ الْمَبْنِيِّ لِلْمَعْلُومِ فَلَمَّا قِيلَ: اسْتَعْتَبَ بِمَعْنَى طَلَبَ الْعُتْبَى صَارَ اسْتُعْتِبَ الْمَبْنِيُّ لِلْمَجْهُولِ بِمَعْنَى أُعْتِبُ، فَمَعْنَى وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ: وَلَا هُمْ بِمُزَالٍ عَنْهُمُ الْمُؤَاخَذَةُ نَظِيرَ قَوْلِهِ فَما هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ. وَهَذَا اسْتِعْمَالٌ عَجِيبٌ جَارٍ عَلَى تَصَارِيفَ مُتَعَدِّدَةٍ فِي الْفَصِيحِ مِنَ الْكَلَامِ، وَبَعْضُ اشْتِقَاقِهَا غَيْرُ قِيَاسِيٍّ وَمَنْ حَاوَلُوا إِجْرَاءَهُ عَلَى الْقِيَاسِ اضْطُرُّوا إِلَى تَكْلِفَاتٍ فِي الْمَعْنَى لَا يَرْضَى بِهَا الذَّوْقُ السَّلِيمُ، وَالْعَجَبُ وُقُوعُهَا فِي «الْكَشَّافِ» . وَقَالَ فِي «الْقَامُوسِ» : وَاسْتَعْتَبَهُ: أَعْطَاهُ الْعُتْبَى كَأَعْتَبَهُ، وَطَلَبَ إِلَيْهِ الْعُتْبَى ضِدٌّ.
{ يُسْتَعْتَبُونَ } meçhul (edilgen) kalıptadır; bunun malum (etken) şekli olan “iste'tebe” (اسْتَعْتَبَ), ayn harfinin dammesi ve kasr ile el-Utbâ (الْعُتْبَى) talep ettiğinde kullanılır. Bu da i'tâb (إِعْتَاب) kelimesinin ismidir, yani kınamayı/azarlamayı (el-ateb) gidermek demektir. İ'tâb'ın hemzesi izale (giderme) içindir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِنْ يَسْتَعْتِبُوا فَما هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ } [Fussilet 24] “Ve eğer rıza dileseler bile onlar rızaya erdirileceklerden değildirler”. Böylece meçhul kalıptaki “ustu'tibe”, malum kalıptaki “iste'tebe” üzere cereyan etmiştir. Zira “iste'tebe” rıza talep etmek manasında kullanıldığında, meçhul kalıptaki “ustu'tibe” de “u'tibe” (kınaması giderildi/rıza gösterildi) manasında olur. Dolayısıyla { وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ } kavlinin manası şudur: { فَما هُمْ مِنَ الْمُعْتَبِينَ } kavlinin benzeri olarak “onlardan kınama/ceza giderilecek de değildir”. Bu, fasih kelamda çeşitli çekimler üzere cereyan eden ilginç bir kullanımdır; türetiminin bir kısmı kıyasi değildir. Bunu kıyasa uydurmaya çalışanlar, selim zevkin razı olmayacağı zorlama manalara mecbur kalmışlardır; şaşılacak olan ise bunun Keşşâf'ta vuku bulmasıdır. el-Kâmûs'ta şöyle denilmiştir: “İste'tebehu: a'tebehu gibi ona rıza verdi; ondan rıza talep etti [manasına da gelir ki bu ikisi] zıttır.”
وَالْمَعْنَى: لَا يَنْفَعُهُمُ اعْتِذَارٌ بِعُذْرٍ وَلَا إِقْرَارٌ بِالذَّنْبِ وَطَلَبِ الْعَفْوِ. وَتَقَدَّمَ قَوْلُهُ وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ فِي سُورَة النَّحْل [٨٤] .
Mana şudur: Bir mazeret beyan etmeleri fayda vermediği gibi günahı ikrar edip affedilme talepleri de fayda vermez. { وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ } buyruğu Nahl Suresi'nde [84] geçmişti.
[٥٨- ٥٩]
[58-59]