Binûn

30- Rûm Suresi — 6. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَجُمْلَةُ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ جَوَابٌ وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ، أَيْ فَمُؤْتَوْهُ الْمُضْعِفُونَ، أَيْ أُولَئِكَ الَّذِينَ حَصَلَ لَهُمُ الْإِضْعَافُ وَهُوَ إِضْعَافُ الثَّوَابِ. وَضمير الْفَصْل لقصر جِنْسُ الْمُضْعِفِينَ عَلَى هَؤُلَاءِ، وَهُوَ قَصْرٌ ادِّعَائِيٌّ لِلْمُبَالَغَةِ لِعَدَمِ الِاعْتِدَادِ بِإِضْعَافِ مَنْ عَدَاهُمْ لِأَنَّ إِضْعَافَ مَنْ عَدَاهُمْ إِضْعَافٌ دُنْيَوِيٌّ زَائِلٌ. وَاسْمُ الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ لِلتَّنْوِيهِ بِهَؤُلَاءِ وَالدَّلَالَةِ عَلَى

{ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ } “İşte kat kat artıranlar onlardır” cümlesi, { وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ } şartının cevabıdır; yani onu verenler kat kat artıranlardır, yani kendilerine katlama hasıl olanlardır ki o da sevabın katlanmasıdır. Fasl zamiri, katlayanlar cinsini bunlara hasretmek içindir; bu, başkalarının katlamasını dikkate almamaktan ötürü mübalağa amaçlı iddiâî bir hasrdır, çünkü onların dışındakilerin katlaması dünyevi ve geçicidir. { فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ } buyruğundaki işaret ismi, bunları yüceltmek ve

أَنَّهُمْ أَحْرِيَاءُ بِالْفَلَاحِ. وَاسْمُ الْإِشَارَةِ إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ اقْتَضَاهُ مَقَامُ اجْتِلَابِ اسْمِ الْإِشَارَةِ.

onların kurtuluşa lâyık olduklarını göstermek içindir. İşaret ismi, işaret ismini getirme makamının gerektirdiği zamir makamında açık isim (ızhâr) kullanılması kabilindendir.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ آتَيْتُمْ بِهَمْزَتَيْنِ، أَيْ أَعْطَيْتُمْ. وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ آتَيْتُمْ بِهَمْزَةٍ

Cumhur { آتَيْتُمْ } kelimesini iki hemzeyle (med ile) okumuştur; yani verdiniz demektir. İbn Kesîr ise tek hemze ile (kasr ile) { أَتَيْتُمْ } şeklinde okumuştur;

وَاحِدَةٍ، أَيْ قَصَدْتُمْ، أَيْ فَعَلْتُمْ. وَقَرَأَ الْجُمْهُور لِيَرْبُوَا بِتَحْتِيَّةٍ مَفْتُوحَةٍ وَفَتْحَةِ إِعْرَابٍ على وَاو لِيَرْبُوَا. وَكُتِبَ فِي الْمَصَاحِفِ بِأَلِفٍ بَعْدَ الْوَاوِ وَلَيْسَ وَاوَ جَمَاعَةٍ بِالِاتِّفَاقِ، وَرَسْمُ الْمُصْحَفِ سُنَّةٌ. وَقَرَأَ نَافِعٌ لِتُرْبُوا بِتَاءِ الْخِطَابِ مَضْمُومَةً وَوَاوٍ سَاكِنَةٍ هِيَ وَاو الْجَمَاعَة.

yani kastettiniz, yani yaptınız demektir. Cumhur { لِيَرْبُوَا } kelimesini fethalı ye (ya) ve “yerbuve”deki vavın üzerinde irab fethasıyla okumuştur. Mushaflarda ittifakla cemaat vavı olmadığı halde vavdan sonra elifle yazılmıştır ve mushaf hattı sünnettir. Nâfi ise zammeli hitap tâ'sı ve cemaat vavı olan sâkin vav ile { لِتُرْبُوا } şeklinde okumuştur.

[سُورَة الرّوم (٣٠) : آيَة ٤٠]

[Rûm Suresi (30) : Ayet 40]

اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٤٠)

{ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٤٠) } “Sizi yaratan, sonra size rızık veren, sonra sizi öldüren, sonra dirilten Allah'tır. Ortak koştuklarınızdan bunlardan herhangi birini yapacak var mı? O, onların ortak koştuklarından münezzeh ve yücedir. (40)”

هَذَا الِاسْتِئْنَافُ الثَّانِي مِنَ الْأَرْبَعَةِ الَّتِي أُقِيمَتْ عَلَيْهَا دَلَائِلُ انْفِرَادِ اللَّهِ تَعَالَى بِالتَّصَرُّفِ فِي النَّاسِ وَإِبْطَالِ مَا زَعَمُوهُ مِنَ الْإِشْرَاكِ فِي الْإِلَهِيَّةِ كَمَا أَنْبَأَ عَنْهُ قَوْلُهُ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ، وَإِدْمَاجًا لِلِاسْتِدْلَالِ عَلَى وُقُوعِ الْبَعْثِ. وَقَدْ جَاءَ هَذَا الِاسْتِئْنَافُ عَلَى طَرِيقَةِ قَوْله: اللَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ [يُونُس: ٣٤] وَاطَّرَدَ الِافْتِتَاحُ بِمِثْلِهِ فِي الْآيَاتِ الَّتِي أُرِيدَ بِهَا إِثْبَاتُ الْبَعْثِ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: اللَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ، وَسَيَأْتِي فِي الْآيَتَيْنِ بَعْدَ هَذِهِ.

Bu, { هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ } “Ortak koştuklarınızdan bunlardan herhangi birini yapacak var mı?” buyruğunun bildirdiği üzere, Yüce Allah'ın insanları tasarrufunda tek oluşunun delillerinin ikame edildiği ve ilahlıkta şirk koştukları iddialarının boşa çıkarıldığı dört başlangıç cümlesinin (isti'nâf) ikincisidir ve yeniden dirilişin (ba's) vukuuna dair delillendirmeyi de içermektedir. Bu isti'nâf, { اللَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ } “Allah yaratmayı başlatır, sonra onu tekrarlar” [Yûnus: 34] buyruğunun üslubu üzere gelmiştir; nitekim { اللَّهُ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ } ayetinde geçtiği üzere ve bundan sonraki iki ayette de geleceği gibi, ba'sı ispat etmenin kastedildiği ayetlerde bu tür başlangıçlar süreklilik arz etmiştir.

وثُمَّ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَيَيِ التَّرَاخِي الزَّمَنِيِّ وَالرُّتْبِيِّ.

“Sümme” (ثُمَّ), hem zamansal hem de mertebesel gecikme (terâhî) anlamlarında kullanılmıştır.

وهَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ اسْتِفْهَامٌ إِنْكَارِيٌّ فِي مَعْنَى النَّفْيِ وَلِذَلِكَ زِيدَتْ مِنْ الدَّالَّةُ عَلَى تَحْقِيقِ نَفْيِ الْجِنْسِ كُلِّهِ فِي قَوْلِهِ مِنْ شَيْءٍ. وَالْمَعْنَى:

{ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ } buyruğu, nefy (olumsuzluk) anlamında inkârî bir istifhamdır; bu sebeple { مِنْ شَيْءٍ } buyruğunda cinsin tamamının nefyini pekiştirmeyi ifade eden “min” (مِنْ) harfi ziyade kılınmıştır. Anlamı ise şöyledir:

مَا مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ شَيْئًا مِنْ ذَلِكُمْ. فَ مِنْ الْأُولَى بَيَانِيَّةٌ هِيَ بَيَان الْإِبْهَام الَّذِي فِي مَنْ يَفْعَلُ، فَيَكُونُ مَنْ

Ortaklarınızdan bunlardan hiçbir şeyi yapan yoktur. Birinci “min” (مِنْ) beyaniyedir; { مَنْ يَفْعَلُ } ifadesindeki kapalılığı açıklamaktadır. Bu durumda { مَنْ يَفْعَلُ } ifadesi

يَفْعَلُ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهُ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ الِاسْتِفْهَامُ، تَقْدِيرُهُ:

mübtedadır, haberi ise istifhamın delalet ettiği üzere mahzuftur; takdiri:

حَصَلَ، أَوْ وَجَدَ، أَوْ هِيَ تَبْعِيضِيَّةٌ صِفَةٌ لِمُقَدَّرٍ، أَيْ هَلْ أَحَدٌ مِنْ شُرَكَائِكُمْ. ومِنْ الثَّانِيَةُ فِي قَوْلِهِ مِنْ ذلِكُمْ تَبْعِيضِيَّةٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ شَيْءٍ. ومِنْ الثَّالِثَةُ زَائِدَةٌ لِاسْتِغْرَاقِ النَّفْي.

“ortaya çıktı” veya “bulundu” şeklindedir; ya da teb'îziyedir (parça bildiren), takdir edilen bir kelimenin sıfatıdır; yani “ortaklarınızdan biri var mı?” demektir. { مِنْ ذلِكُمْ } ifadesindeki ikinci “min” (مِنْ) teb'îziyedir ve “şey'in” kelimesinden hal konumundadır. Üçüncü “min” (مِنْ) ise nefyi genelleştirmek için (istiğrâk) zâiddir.

وَإِضَافَةُ (شُرَكَاءَ) إِلَى ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِينَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ لِأَنَّ الْمُخَاطَبِينَ هُمُ الَّذِينَ خَلَعُوا عَلَى الْأَصْنَامِ وَصْفَ الشُّرَكَاءِ لِلَّهِ فَكَانُوا شُرَكَاءَ بِزَعْمِ الْمُخَاطَبِينَ وَلَيْسُوا شُرَكَاءَ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ، وَهَذَا جَارٍ مَجْرَى التَّهَكُّمِ، كَقَوْلِ خَالِدِ بْنِ الصَّعْقِ لِعَمْرِو بْنِ مَعْدِيَكْرِبَ فِي مَجْمَعٍ مِنْ مَجَامِعِ الْعَرَبِ بِظَاهِرِ الْكُوفَةِ فَجُعِلَ عَمْرٌو يُحَدِّثُهُمْ عَنْ غَارَاتِهِ فَزَعَمَ أَنَّهُ أَغَارَ عَلَى نَهْدٍ فَخَرَجُوا إِلَيْهِ يَقْدُمُهُمْ خَالِدُ بْنُ الصَّعْقِ وَأَنَّهُ قَتَلَهُ، فَقَالَ لَهُ خَالِدُ بْنُ الصَّعْقِ: «مَهْلًا أَبَا ثَوْرٍ قَتِيلُكَ يَسْمَعُ» أَيِ الْقَتِيلُ بِزَعْمِكَ. وَالْقَرِينَةُ قَوْلُهُ «يَسْمَعُ» كَمَا أَنَّ الْقَرِينَةَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ هِيَ جُمْلَةُ التَّنْزِيهِ عَنِ الشَّرِيكِ. وَالْإِشَارَةُ بِ ذلِكُمْ إِلَى الْخَلْقِ، وَالرِّزْقِ، وَالْإِمَاتَةِ،

“Şürekâ” (شُرَكَاءَ - ortaklar) kelimesinin müşrik muhatapların zamirine izafe edilmesi, putlara Allah'ın ortakları olma niteliğini muhatapların yakıştırmış olmasından ötürüdür; dolayısıyla onlar işin aslında değil, muhatapların zannına göre ortaktırlar. Bu durum, Hâlid b. es-Sa'k'ın Kûfe'nin dışındaki bir Arap meclisinde Amr b. Ma'dîkerib'e söylediği söz gibi alay (tehekküm) yoluyla cereyan etmektedir; öyle ki Amr onlara akınlarını anlatmaya başlamış, Nehd kabilesine baskın yaptığını, Hâlid b. es-Sa'k'ın öncülüğünde ona karşı çıktıklarını ve onu öldürdüğünü iddia etmişti. Bunun üzerine Hâlid b. es-Sa'k ona şöyle demiştir: «Yavaş ol ey Ebû Sevr! Maktulün seni dinliyor», yani senin zannına göre maktul olan kişi. Buradaki karine «dinliyor» sözüdür; nitekim bu ayetteki karine de şirki nefyedip tenzih eden cümledir. { ذلِكُمْ } ile yapılan işaret; yaratmaya, rızık vermeye, öldürmeye

وَالْإِحْيَاءِ، وَهِيَ مَصَادِرُ الْأَفْعَالِ الْمَذْكُورَةِ. وَأُفْرِدَ اسْمُ الْإِشَارَةِ بِتَأْوِيلِ الْمَذْكُورِ.

ve diriltmeyedir ki bunlar zikredilen fiillerin masdarlarıdır. İşaret ismi zikredilenin teviliyle tekil kılınmıştır.

وَجُمْلَةُ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ مُسْتَأْنَفَةٌ لِإِنْشَاءِ تَنْزِيهِ اللَّهِ تَعَالَى عَنِ الشَّرِيكِ فِي الْإِلَهِيَّةِ. وَمَوْقِعُهَا بَعْدَ الْجُمْلَتَيْنِ السَّابِقَتَيْنِ مَوْقِعُ النَّتِيجَةِ بَعْدَ الْقِيَاسِ، فَإِنَّ حَاصِلَ مَعْنَى الْجُمْلَةِ الْأُولَى أَنَّ الْإِلَهَ الْحَقَّ وَهُوَ مُسَمَّى اسْمِ الْجَلَالَةِ هُوَ الَّذِي خَلَقَ وَرَزَقَ وَيُمِيتُ وَيُحْيِي، فَهَذَا فِي قُوَّةِ مُقَدِّمَةٍ هِيَ صُغْرَى قِيَاسٍ، وَحَاصِلُ الْجُمْلَةِ الثَّانِيَةِ أَنْ لَا أَحَدَ مِنَ الْأَصْنَامِ بِفَاعِلٍ ذَلِكَ، وَهَذِهِ فِي قُوَّةِ مُقَدِّمَةٍ هِيَ كُبْرَى قِيَاسٍ وَهُوَ مِنَ الشَّكْلِ الثَّانِي، وَحَاصِلُ مَعْنَى تَنْزِيهِ اللَّهِ عَنِ الشَّرِيكِ أَنْ لَا شَيْءَ مِنَ الْأَصْنَامِ بِإِلَهِ. وَهَذِهِ نَتِيجَةُ قِيَاسٍ مِنَ الشَّكْلِ الثَّانِي. وَدَلِيلُ الْمُقَدِّمَةِ الصُّغْرَى إِقْرَارُ الْخَصْمِ، وَدَلِيلُ الْمُقَدِّمَةِ الْكُبْرَى الْعَقْلُ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ تُشْرِكُونَ بِفَوْقِيَّةٍ عَلَى الْخِطَابِ تَبَعًا لِلْخِطَابِ فِي آتَيْتُمْ [الرّوم: ٣٩] . وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ بِتَحْتِيَّةٍ عَلَى الِالْتِفَاتِ مِنَ الْخِطَابِ إِلَى الْغَيْبَة.

{ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ } “O, onların ortak koştuklarından münezzeh ve yücedir” cümlesi, Yüce Allah'ın ilahlıkta ortaktan münezzeh olduğunu bildirmek için getirilmiş müstakil bir başlangıç cümlesidir (müste'nefe). Önceki iki cümleden sonraki konumu, kıyastan sonraki netice (sonuç) konumundadır; çünkü birinci cümlenin anlamının özeti; hak ilahın -ki o lafza-i celâlin isimlendirdiğidir- yaratan, rızık veren, öldüren ve dirilten olduğudur. Bu, bir kıyasın küçük önermesi (suğrâ) kuvvetindedir. İkinci cümlenin özeti ise putlardan hiçbirinin bunu yapmadığıdır; bu da kıyasın ikinci şeklinden bir büyük önerme (kübrâ) kuvvetindedir. Allah'ın ortaktan tenzih edilmesinin anlamının özeti ise putlardan hiçbirinin ilah olmadığıdır. Bu da ikinci şekilden bir kıyasın neticesidir. Küçük önermenin delili hasmın ikrarı, büyük önermenin delili ise akıldır. Cumhur { تُشْرِكُونَ } kelimesini { آتَيْتُمْ } [Rûm: 39] ayetindeki hitaba tabi olarak tâ ile (muhatap sîgasıyla) okumuştur. Hamza, Kisâî ve Halef ise hitaptan gayba iltifat yoluyla yâ ile { يُشْرِكُونَ } şeklinde okumuştur.

[سُورَة الرّوم (٣٠) : آيَة ٤١]

[Rûm Suresi (30) : Ayet 41]

ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٤١)

{ ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٤١) } “İnsanların elleriyle işledikleri yüzünden karada ve denizde fesat çıktı; Allah, yaptıklarının bir kısmını onlara tattırsın diye; belki dönerler. (41)”

مَوْقِعُ هَذِهِ الْآيَةِ وَمَعْنَاهَا صَالِحٌ لِعِدَّةِ وُجُوهٍ مِنَ الْمَوْعِظَةِ، وَهِيَ مِنْ جَوَامِعِ كَلِمِ الْقُرْآنِ. وَالْمَقْصِدُ مِنْهَا هُوَ الْمَوْعِظَةُ بِالْحَوَادِثِ مَاضِيهَا وَحَاضِرِهَا لِلْإِقْلَاعِ عَنِ الْإِشْرَاكِ وَعَنْ تَكْذِيبِ الرَّسُولِ ﷺ، فَأَمَّا مَوْقِعُهَا فَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُتَّصِلَةً بِقَوْلِهِ قَبْلَهَا أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ الْآيَات [الرّوم: ٩] ، فَلَمَّا طُولِبُوا بِالْإِقْرَارِ عَلَى مَا رَأَوْهُ مِنْ آثَارِ الْأُمَمِ الْخَالِيَةِ، أَوْ أَنْكَرَ عَلَيْهِمْ عَدَمَ النَّظَرِ فِي تِلْكَ الْآثَارِ، أُتْبِعَ ذَلِكَ بِمَا أَدَّى إِلَيْهِ طَرِيقُ الْمَوْعِظَةِ من قَوْله هُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ [الرّوم: ٢٧] ، وَمِنْ ذِكْرِ الْإِنْذَارِ بِعَذَابِ الْآخِرَةِ، وَالتَّذْكِيرِ بِدَلَائِلِ الْوَحْدَانِيَّةِ وَنِعَمِ اللَّهِ تَعَالَى، وَتَفْرِيعِ اسْتِحْقَاقِهِ تَعَالَى الشُّكْرَ لِذَاتِهِ وَلِأَجْلِ إِنْعَامِهِ اسْتِحْقَاقًا مُسْتَقِرًّا إِدْرَاكُهُ فِي الْفِطْرَةِ الْبَشَرِيَّةِ، وَمَا تَخَلَّلَ ذَلِكَ مِنَ الْإِرْشَادِ وَالْمَوْعِظَةِ، عَادَ الْكَلَامُ إِلَى التَّذْكِيرِ بِأَنَّ مَا حَلَّ بِالْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ مِنَ الْمَصَائِبِ مَا كَانَ إِلَّا بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيهِمْ، أَيْ بِأَعْمَالِهِمْ، فَيُوشِكُ أَنْ يَحِلَّ مِثْلُ مَا حَلَّ بِهِمْ بِالْمُخَاطَبِينَ الَّذِينَ كَسَبَتْ أَيْدِيهُمْ مِثْلَ مَا كَسَبَتْ أَيْدِي أُولَئِكَ.

Bu ayetin yeri ve anlamı, öğüt vermenin birçok yönüne uygundur ve Kur'an'ın özlü sözlerindendir (cevâmiu'l-kelim). Buradaki amaç, şirkten ve Resûlullah'ı [sallallâhu aleyhi ve sellem] yalanlamaktan vazgeçmeleri için geçmişteki ve şimdiki olaylarla öğüt vermektir. Ayetin konumuna gelince; öncesindeki { أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki, kendilerinden öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna baksınlar?” [Rûm: 9] ayetlerine bağlı olması caizdir. Önceki ümmetlerin kalıntılarından gördükleri şeyleri ikrara çağrıldıklarında yahut bu kalıntılara bakmamaları kınandığında; bunun ardından { هُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ } [Rûm: 27] buyruğuyla öğüt yolunun gerektirdiği hususlar, ahiret azabıyla uyarıda bulunulması, tevhîd delillerinin ve Yüce Allah'ın nimetlerinin hatırlatılması, insanın fıtratında idraki yerleşik olan O'nun zatı ve nimeti sebebiyle şükrü hak edişinin tafsil edilmesi ve araya giren irşad ve mev'iza getirildikten sonra söz; geçmiş ümmetlerin başına gelen musibetlerin ancak kendi elleriyle kazandıkları şeyler, yani amelleri sebebiyle olduğuna, dolayısıyla onların ellerinin kazandığı gibi kazanan muhatapların da başına onların başına gelenlerin gelmesinin yakın olduğuna dönmüştür.

فَمَوْقِعُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ مَوْقِعُ النَّتِيجَةِ مِنْ مَجْمُوعِ الِاسْتِدْلَالِ أَوْ مَوْقِعُ الِاسْتِئْنَافِ الْبَيَانِيِّ بِتَقْدِيرِ سُؤَالٍ عَنْ سَبَبِ مَا حَلَّ بِأُولَئِكَ الْأُمَمِ. وَيَجُوزُ أَنْ تَقَعَ هَذِهِ الْآيَةُ مَوْقِعَ التَّكْمِلَةِ لِقَوْلِهِ وَإِذا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ [الرّوم: ٣٣] الْآيَةَ، فَهِيَ خَبَرٌ مُسْتَعْمَلٌ

Bu veche göre bu cümlenin konumu, delillendirmenin tamamından çıkan bir netice konumu yahut o ümmetlerin başına gelen şeyin sebebine dair takdir edilen bir soruya cevap teşkil eden beyânî isti'nâf konumudur. Bu ayetin { وَإِذا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ } “İnsanlara bir zarar dokunduğu zaman Rablerine dua ederler...” [Rûm: 33] ayetinin tamamlayıcısı konumunda olması da caizdir; bu durumda o,

فِي التَّنْدِيمِ عَلَى مَا حَلَّ بِالْمُكَذِّبِينَ الْمُخَاطَبِينَ مِنْ ضُرٍّ لِيَعْلَمُوا أَنَّ ذَلِكَ عِقَابٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فَيُقْلِعُوا عَنْهُ خَشْيَةَ أَنْ يُحِيطَ بِهِمْ مَا هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ، كَمَا يُؤْذِنُ بِهِ قَوْلُهُ عَقِبَ ذَلِكَ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ. فَالْإِتْيَانُ بِلَفْظِ النَّاسِ فِي قَوْلِهِ بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِزِيَادَةِ إِيضَاحِ الْمَقْصُودِ، وَمُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ «بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيهِمْ» . فَالْآيَةُ تُشِيرُ إِلَى مَصَائِبَ نَزَلَتْ بِبِلَادِ الْمُشْرِكِينَ وَعَطَّلَتْ مَنَافِعَهَا، وَلَعَلَّهَا مِمَّا نَشَأَ عَنِ الْحَرْبِ بَيْنَ الرُّومِ وَفَارِسَ، وَكَانَ الْعَرَبُ مُنْقَسِمِينَ بَيْنَ أَنْصَارِ هَؤُلَاءِ وَأَنْصَارِ أُولَئِكَ، فَكَانَ مِنْ جَرَّاءَ ذَلِكَ أَنِ انْقَطَعَتْ سُبُلَ الْأَسْفَارِ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ فَتَعَطَّلَتِ التِّجَارَةُ وَقَلَّتِ

hemen ardından gelen { لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “belki dönerler” buyruğunun hissettirdiği gibi, bunun Yüce Allah'tan bir ceza olduğunu bilip daha şiddetlisinin kendilerini kuşatmasından korkarak bundan vazgeçsinler diye, muhatap inkârcıların başına gelen sıkıntıdan ötürü onları pişman etmede (tendîm) kullanılan bir haberdir. { بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ } “insanların elleriyle işledikleri yüzünden” buyruğunda “en-nâs” (النَّاسِ - insanlar) lafzının getirilmesi, maksadın daha iyi açıklanması için zamir makamında açık isim kullanılmasıdır (ızhâr); zira zahirin gereği “elleriyle işledikleri yüzünden” (بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيهِمْ) denilmesidir. Ayet, müşriklerin diyarına inen ve onların menfaatlerini sekteye uğratan musibetlere işaret etmektedir; bu musibetler muhtemelen Bizans ile Fars arasındaki savaştan doğmuştur. Araplar ise bunların taraftarları ve şunların taraftarları olarak bölünmüşlerdi; bunun neticesinde karada ve denizde yolculuk yolları kesildi, ticaret durdu ve

الْأَقْوَاتُ بِمَكَّةَ وَالْحِجَازِ كَمَا يَقْتَضِيهِ سَوْقُ هَذِهِ الْمَوْعِظَةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ الْمُفْتَتَحَةِ بِ غُلِبَتِ الرُّومُ [الرُّومُ: ٢] .

bu öğüdün { غُلِبَتِ الرُّومُ } [Rûm: 2] ile başlayan bu surede sevk edilmesinin gerektirdiği gibi, Mekke ve Hicaz'da azıklar azaldı.

فَمَوْقِعُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ مَوْقِعُ الِاسْتِئْنَافِ الْبَيَانِيِّ لِسَبَبِ مَسِّ الضُّرِّ إيَّاهُم حَتَّى لجأوا إِلَى الضَّرَاعَةِ إِلَى اللَّهِ، وَمَا بَيْنَهَا وَبَيْنَ جُمْلَةِ وَإِذا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ [الرّوم: ٣٣] إِلَى آخِرِهِ اعْتِرَاضٌ وَاسْتِطْرَادٌ تَخَلَّلَ فِي الِاعْتِرَاضِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَوْقِعُهَا مَوْقِعَ الِاعْتِرَاضِ بَيْنَ ذِكْرِ ابْتِهَالِ النَّاسِ إِلَى اللَّهِ إِذَا أَحَاطَ بِهِمْ ضُرٌّ ثُمَّ إِعْرَاضُهُمْ عَنْ عِبَادَتِهِ إِذَا أَذَاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً وَبَيْنَ ذِكْرِ مَا حَلَّ بِالْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ اعْتِرَاضًا يُنْبِئُ أَنَّ الْفَسَادَ الَّذِي يَظْهَرُ فِي الْعَالَمِ مَا هُوَ إِلَّا مِنْ جَرَّاءَ اكْتِسَابِ النَّاسِ وَأَنْ لَوِ اسْتَقَامُوا لَكَانَ حَالُهُمْ عَلَى صَلَاحٍ.

Bu veche göre bu cümlenin konumu, Allah'a yalvarmaya sığınacak kadar kendilerine sıkıntının dokunmasının sebebine dair beyânî isti'nâf konumudur; bu cümle ile { وَإِذا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ } [Rûm: 33] ayeti ve devamı arasındaki kısım ise i'tirâz (ara cümle) ve bu ara cümle içerisine giren istıtrâddır (konu dışına çıkma). Bu cümlenin konumu; insanlara bir zarar dokunduğunda Allah'a yalvarmalarının, ardından O'ndan kendilerine bir rahmet tattırdığında O'na ibadetten yüz çevirmelerinin zikredilmesi ile geçmiş ümmetlerin başına gelenlerin zikredilmesi arasında bir i'tirâz (ara cümle) konumu olması da caizdir; bu öyle bir ara cümledir ki âlemde ortaya çıkan fesadın ancak insanların kazandıkları ameller yüzünden olduğunu, şayet dosdoğru olsalardı durumlarının ıslah üzere olacağını bildirir.

والْفَسادُ: سُوءُ الْحَالِ، وَهُوَ ضِدُّ الصَّلَاحِ، وَدَلَّ قَوْلُهُ: فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ عَلَى أَنَّهُ سُوءُ الْأَحْوَالِ فِي مَا يَنْتَفِعُ بِهِ النَّاسُ مِنْ خَيْرَاتِ الْأَرْضِ بَرِّهَا وَبَحْرِهَا. ثُمَّ التَّعْرِيفُ فِي الْفَسادُ: إِمَّا أَنْ يَكُونَ تَعْرِيفَ الْعَهْدِ لِفَسَادٍ مَعْهُودٍ لَدَى الْمُخَاطَبِينَ، وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ تَعْرِيفَ الْجِنْسِ الشَّامِلِ لِكُلِّ فَسَادٍ ظَهَرَ فِي الْأَرْضِ بَرِّهَا وَبَحْرِهَا أَنَّهُ فَسَادٌ فِي أَحْوَالِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ، لَا فِي أَعْمَالِ النَّاسِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ.

Fesat (الْفَسادُ): Durumun kötüleşmesidir ve salâhın (düzgünlüğün) zıttıdır. { فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } “karada ve denizde” buyruğu, bunun insanların yeryüzünün karasından ve denizinden faydalandıkları nimetlerindeki durumların bozulması olduğuna delalet etmiştir. Ardından “el-Fesâd” kelimesindeki belirlilik takısı (harf-i tarif): ya muhataplarca bilinen bir fesat için ahd takısıdır ya da karasında ve denizinde yeryüzünde ortaya çıkan her fesadı içine alan cins takısıdır ki bu da { لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “yaptıklarının bir kısmını onlara tattırsın diye; belki dönerler” buyruğunun delaletiyle insanların amellerindeki değil, kara ve denizin hallerindeki bir fesattır.

وَفَسَادُ الْبَرِّ يَكُونُ بِفِقْدَانِ مَنَافِعِهِ وَحُدُوثِ مَضَارِّهِ، مِثْلَ حَبْسِ الْأَقْوَاتِ مِنَ الزَّرْعِ وَالثِّمَارِ وَالْكَلَأِ، وَفِي مَوَتَانِ الْحَيَوَانِ الْمُنْتَفَعِ بِهِ، وَفِي انْتِقَالِ الْوُحُوشِ الَّتِي تُصَادُ مِنْ جَرَّاءَ قَحْطِ الْأَرْضِ إِلَى أَرَضِينَ أُخْرَى، وَفِي حُدُوثِ الْجَوَائِحِ مِنْ جَرَادٍ وَحَشَرَاتٍ وَأَمْرَاضٍ.

Karanın fesadı (bozulması); menfaatlerinin kaybolması ve ekin, meyve ve ottan oluşan azıkların kesilmesi, faydalanılan hayvanların telef olması, avlanan vahşi hayvanların toprağın kuraklığı sebebiyle başka arazilere göç etmesi, çekirge, haşerat ve hastalıklar gibi âfetlerin meydana gelmesi gibi zararların ortaya çıkmasıyla olur.

وَفَسَادُ الْبَحْرِ كَذَلِكَ يَظْهَرُ فِي تَعْطِيلِ مَنَافِعِهِ مِنْ قِلَّةِ الْحِيتَانِ وَاللُّؤْلُؤِ وَالْمَرْجَانِ فَقَدْ كَانَا مِنْ أَعْظَمِ مَوَارِدِ بِلَادِ الْعَرَبِ وَكَثْرَةِ الزَّوَابِعِ الْحَائِلَةِ عَنِ الْأَسْفَارِ فِي الْبَحْرِ، وَنُضُوبِ مِيَاهِ الْأَنْهَارِ وَانْحِبَاسِ فَيَضَانِهَا الَّذِي بِهِ يَسْتَقِي النَّاسَ. وَقِيلَ: أُرِيدَ بِالْبَرِّ الْبَوَادِي وَأَهْلُ الْغُمُورِ وَبِالْبَحْرِ الْمُدُنُ وَالْقُرَى، وَهُوَ عَنْ مُجَاهِدٍ وَعِكْرِمَةَ وَقَالَ: إِنَّ الْعَرَبَ تُسَمِّي الْأَمْصَارَ

Denizin fesadı da aynı şekilde menfaatlerinin sekteye uğramasıyla ortaya çıkar; örneğin balıkların, Arap diyarlarının en büyük gelir kaynaklarından olan inci ve mercanın azalması, deniz yolculuklarına engel olan fırtınaların çoğalması, nehir sularının çekilmesi ve insanların su ihtiyacını karşıladığı nehir taşmalarının kesilmesi gibi. Karadan maksadın çöller ve çöl halkı, denizden maksadın ise şehirler ve köyler olduğu da söylenmiştir; bu rivayet Mücâhid ve İkrime'den nakledilmiştir ve demiştir ki: Araplar şehirlere

بَحْرًا. قِيلَ: وَمِنْهُ قَوْلُ سَعْدِ بْنِ عُبَادَةَ فِي شَأْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ ابْنِ سَلُولَ: «وَلَقَدْ أَجْمَعَ أَهْلُ هَذِهِ الْبَحْرَةِ عَلَى أَنْ يُتَوِّجُوهُ» .

deniz (bahr) adını verirler. Denildi ki: Sa'd b. Ubâde'nin Abdullah b. Übeyy b. Selûl hakkında söylediği şu söz de bundandır: «Bu deniz beldesinin (bahre) halkı ona taç giydirmek üzere ittifak etmişti».

يَعْنِي بِالْبَحْرَةِ: مَدِينَةَ يَثْرِبَ وَفِيهِ بُعْدٌ. وَكَأَنَّ الَّذِي دَعَا إِلَى سُلُوكِ هَذَا الْوَجْهِ فِي إِطْلَاقِ الْبَحْرِ أَنَّهُ لَمْ يَعْرِفْ أَنَّهُ حَدَثَ اخْتِلَالٌ فِي سَيْرِ النَّاسِ فِي الْبَحْرِ وَقِلَّةٌ فِيمَا يَخْرُجُ مِنْهُ. وَقَدْ ذَكَرَ أَهْلُ السَّيْرِ أَنْ قُرَيْشًا أُصِيبُوا بِقَحْطٍ وَأَكَلُوا الْمَيْتَةَ وَالْعِظَامَ، وَلَمْ يَذْكُرُوا أَنَّهُمْ تَعَطَّلَتْ أَسْفَارُهُمْ فِي الْبَحْرِ وَلَا انْقَطَعَتْ عَنْهُمْ حِيتَانُ الْبَحْرِ، عَلَى أَنَّهُمْ مَا كَانُوا يَعْرِفُونَ بِالِاقْتِيَاتِ مِنَ الْحِيتَانِ.

“Bahre” ile Yesrib (Medine) şehrini kastetmektedir fakat bu uzak bir ihtimaldir. “Bahr” kelimesinin bu şekilde kullanımına yönelten sebep, sanki insanların denizdeki seyrinde bir aksaklık ve oradan çıkan şeylerde bir azalma meydana geldiğinin bilinmemesidir. Siyer ehli, Kureyş'in kuraklığa uğradığını, leş ve kemik yediklerini zikretmiş; fakat onların deniz yolculuklarının sekteye uğradığını veya deniz balıklarının kendilerinden kesildiğini zikretmemiştir; kaldı ki onlar balıkla beslenmeleriyle bilinmezlerdi.

وَعَلَى هَذِهِ الْوُجُوهِ الثَّلَاثَةِ يَكُونُ الْبَاءُ فِي قَوْلِهِ بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِلْعِوَضِ، أَيْ جَزَاءً لَهُمْ بِأَعْمَالِهِمْ، كَالْبَاءِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ [الشورى: ٣٠] ، وَيَكُونُ اللَّامُ فِي قَوْلِهِ لِيُذِيقَهُمْ عَلَى حَقِيقَةِ مَعْنَى التَّعْلِيلِ.

Bu üç veche göre, { بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ } buyruğundaki bâ (بِ) harfi ivaz (karşılık) içindir; yani Yüce Allah'ın { وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ } “Başınıza gelen herhangi bir musibet, ellerinizin kazandığı yüzündendir” [Şûrâ: 30] buyruğundaki bâ harfi gibi, amellerine bir ceza olarak demektir. { لِيُذِيقَهُمْ } buyruğundaki lâm harfi ise hakiki illet (sebep bildirme) anlamındadır.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْفَسَادِ: الشِّرْكَ قَالَهُ قَتَادَةُ وَالسَّدِّيُّ فَتَكُونُ هَذِهِ الْآيَةُ مُتَّصِلَةً بِقَوْلِهِ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ إِلَى قَوْلِهِ: هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ [الرّوم: ٤٠] ، فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ إِتْمَامًا لِلِاسْتِدْلَالِ عَلَى وَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ تَعَالَى تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ الْعَالَمَ سَالِمًا مِنَ الْإِشْرَاكِ وَأَنَّ الْإِشْرَاكَ ظَهَرَ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ مِنْ صَنِيعِهِمْ. وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِهِ

Fesattan maksadın şirk olması da caizdir; bunu Katâde ve es-Süddî söylemiştir. Bu durumda bu ayet, { اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ } ayetinden { هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ } [Rûm: 40] buyruğuna kadar olan kısımla bağlantılı olur; dolayısıyla bu cümle, Allah'ın âlemi şirkten arınmış olarak yarattığına ve şirkin ancak insanların kendi elleriyle yaptıkları işler neticesinde ortaya çıktığına dikkat çekerek Yüce Allah'ın birliğine olan delillendirmenin bir tamamlayıcısı olur. Nitekim Sahih-i Müslim'deki

فِي الْحَدِيثِ الْقُدْسِيِّ فِي «صَحِيحِ مُسْلِمٍ» : «إِنِّي خَلَقْتُ عِبَادِي حُنَفَاءَ كُلَّهُمْ، وَأَنَّهُمْ أَتَتْهُمُ الشَّيَاطِينُ فَأَجَالَتْهُمْ عَنْ دِينِهِمْ، وَأَمَرَتْهُمْ أَنْ يُشْرِكُوا بِي»

kudsî hadiste yer alan şu buyruğun anlamı da budur: «Ben kullarımı bütünüyle hanîfler (tevhid üzere) olarak yarattım. Fakat şeytanlar onlara gelip dinlerinden saptırdılar ve Bana şirk koşmalarını onlara emrettiler».

الْحَدِيثَ.

[hadisi sonuna kadar zikretti].

فَذَكَرَ الْبَرَّ وَالْبَحْرَ لِتَعْمِيمِ الْجِهَاتِ بِمَعْنَى: ظَهَرَ الْفَسَادُ فِي جَمِيعِ الْأَقْطَارِ الْوَاقِعَةِ فِي الْبَرِّ وَالْوَاقِعَةِ فِي الْجَزَائِرِ وَالشُّطُوطِ، وَيَكُونُ الْبَاءُ فِي قَوْلِهِ بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِلسَّبَبِيَّةِ، وَيَكُونُ اللَّامُ فِي قَوْلِهِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَامَ الْعَاقِبَةِ، وَالْمَعْنَى:

Böylece kara ve deniz, bütün yönleri kapsamak üzere şu anlamda zikredilmiştir: Fesat, karada bulunan ve adalarda/kıyılarda yer alan bütün bölgelerde ortaya çıktı. { بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ } “insanların elleriyle kazandıkları yüzünden” buyruğundaki bâ (بِ) harfi sebebiyet bildirir; { لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا } “yaptıklarının bir kısmını onlara tattırsın diye” buyruğundaki lâm harfi ise akıbet lâmı (lâmü'l-âkıbe) olur. Anlamı şudur:

فَأَذَقْنَاهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا، فَجُعِلَتْ لَامُ الْعَاقِبَةِ فِي مَوْضِعِ الْفَاءِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:

«Biz de yaptıklarının bir kısmını onlara tattırdık». Akıbet lâmı, tıpkı Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi fâ (فَ) harfi makamına getirilmiştir:

فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً [الْقَصَص: ٨] ، أَيْ فَأَذَقْنَا الَّذِينَ أَشْرَكُوا بَعْضَ مَا اسْتَحَقُّوهُ مِنَ الْعَذَابِ لِشِرْكِهِمْ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ الْعَالَمَ عَلَى نِظَامٍ مُحْكَمٍ مُلَائِمٍ صَالِحٍ لِلنَّاسِ فَأَحْدَثَ الْإِنْسَانُ فِيهِ أَعْمَالًا سَيِّئَةً مُفْسِدَةً، فَكَانَتْ وَشَائِجَ لِأَمْثَالِهَا:

{ فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } “Nihayet Firavun ailesi onu [kendi aleyhlerine] bir düşman ve bir keder olsun diye bulup aldı” [Kasas: 8]. Yani [bunun üzerine] Biz de şirk koşanlara, şirkleri sebebiyle hak ettikleri azabın bir kısmını tattırdık. Anlamın şöyle olması da caizdir: Yüce Allah âlemi insanlar için sağlam, elverişli ve uygun bir düzen üzere yaratmış; fakat insan onda fesat çıkarıcı kötü ameller ihdas etmiştir. Bu ameller de benzerleri için kökler/bağlar oluşturmuştur:

وَهَلْ يُنْبِتُ الْخَطِّيَّ إِلَّا وَشِيجُهُ

«Hattî kamışını (mızrağı) kendi köklerinden başka ne bitirebilir ki?»

فَأَخَذَ الِاخْتِلَالُ يَتَطَرَّقُ إِلَى نِظَامِ الْعَالَمِ قَالَ تَعَالَى: لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ [التِّين: ٤- ٦] ،

Böylece âlemin düzenine bozulmalar girmeye başlamıştır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “Biz insanı en güzel biçimde yarattık. Sonra da onu aşağıların aşağısına çevirdik; ancak iman edip salih ameller işleyenler müstesna” [Tîn: 4-6].

وَعَلَى هَذَا الْوَجْهِ يَكُونُ مَحْمَلُ الْبَاءِ وَمَحْمَلُ اللَّامِ مِثْلُ مَحْمَلِهِمَا عَلَى الْوَجْهِ الرَّابِعِ. وَأُطْلِقَ الظُّهُورُ عَلَى حُدُوثِ حَادِثٍ لَمْ يَكُنْ، فَشَبَّهَ ذَلِكَ الْحُدُوثَ بَعْدَ الْعَدَمِ بِظُهُورِ الشَّيْءِ الَّذِي كَانَ مُخْتَفِيًا.

Bu veche göre bâ (بِ) ve lâm (لِ) harflerinin yüklenen anlamı, dördüncü vecihteki anlamları gibi olur. Zuhûr (ظُهُور) kelimesi daha önce mevcut olmayan yeni bir hadisenin meydana gelmesi anlamında kullanılmıştır; dolayısıyla yokluktan sonraki bu meydana geliş, gizli olan bir şeyin açığa çıkmasına benzetilmiştir.

وَمَحْمَلُ صِيغَةِ فِعْلِ ظَهَرَ عَلَى حَقِيقَتِهَا مِنَ الْمُضِيِّ يَقْتَضِي أَنَّ الْفَسَادَ حَصَلَ وَأَنَّهُ لَيْسَ بِمُسْتَقْبَلٍ، فَيَكُونُ إِشَارَةً إِلَى فَسَادٍ مُشَاهَدٍ أَوْ مُحَقَّقِ الْوُقُوعِ بِالْأَخْبَارِ الْمُتَوَاتِرَةِ. وَقَدْ تُحْمَلُ صِيغَةُ الْمَاضِي عَلَى مَعْنَى تَوَقُّعِ حُصُولِ الْفَسَادِ وَالْإِنْذَارِ بِهِ فَكَأَنَّهُ قَدْ وَقَعَ عَلَى طَرِيقَةِ أَتى أَمْرُ اللَّهِ [النَّحْل: ١] . وَأَيًّا مَا كَانَ الْفَسَادُ مِنْ مَعْهُودٍ أَوْ شَامِلٍ، فَالْمَقْصُودُ أَنَّ حُلُولَهُ بِالنَّاسِ بِقُدْرَةِ اللَّهِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا، وَأَنَّ اللَّهَ يُقَدِّرُ أَسْبَابَهُ تَقْدِيرًا خَاصًّا لِيُجَازِيَ مَنْ يَغْضَبُ عَلَيْهِمْ عَلَى سُوءِ أَفْعَالِهِمْ. وَهُوَ الْمُرَادُ بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيهِمْ لِأَنَّ إِسْنَادَ الْكَسْبِ إِلَى الْأَيْدِي جَرَى مَجْرَى الْمَثَلِ فِي فِعْلِ الشَّرِّ وَالسُّوءِ مِنَ الْأَعْمَالِ كُلِّهَا، دُونَ خُصُوصِ مَا يَعْمَلُ مِنْهَا بِالْأَيْدِي لِأَنَّ مَا يَكْسِبُهُ النَّاسُ يَكُونُ بِالْجَوَارِحِ الظَّاهِرَةِ كُلِّهَا، وَبِالْحَوَاسِّ الْبَاطِنَةِ مِنَ الْعَقَائِدِ الضَّالَّةِ وَالْأَدْوَاءِ النفسية.

{ ظَهَرَ } fiilinin kalıbının hakiki geçmiş zaman anlamına hamledilmesi, fesadın gerçekleştiğini ve gelecekte olacak bir şey olmadığını iktiza eder; dolayısıyla bu, bizzat müşahede edilen veya mütevatir haberlerle meydana gelişi kesinleşmiş bir fesada işarettir. Mazi (geçmiş zaman) kalıbı bazen de fesadın meydana gelmesini bekleme ve onunla uyarma anlamına hamledilebilir; bu durumda tıpkı { أَتى أَمْرُ اللَّهِ } “Allah'ın emri geldi” [Nahl: 1] ayetinin üslubu üzere sanki çoktan vuku bulmuş gibi kabul edilir. Fesat ister bilinen özel bir durum isterse kapsamlı olsun, asıl maksat onun insanlara isabet etmesinin Allah'ın kudretiyle gerçekleştiğidir; nitekim { لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا } “yaptıklarının bir kısmını onlara tattırsın diye” buyruğu da buna delalet etmektedir. Ayrıca Allah Teâlâ, gazap ettiği kimseleri kötü fiilleri sebebiyle cezalandırmak için onun sebeplerini özel bir takdirle takdir eder. { بِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيهِمْ } “ellerinin kazandığı yüzünden” ifadesinden kastedilen de budur; zira kazanma eyleminin ellere isnat edilmesi, sadece ellerle yapılanlara mahsus olmaksızın, bütün amellerdeki şer ve kötülükleri ifade etmek için bir darbımesel kabilindendir. Çünkü insanların kazandığı şeyler, bütün zahirî uzuvlarla ve bâtınî duyular kabilinden olan sapkın inançlar ile nefis hastalıklarıyla gerçekleşir.

وبِما مَوْصُولَةٌ، وَحُذِفَ الْعَائِدُ مِنَ الصِّلَةِ، وَتَقْدِيرُهُ: بِمَا كَسَبَتْهُ أَيْدِي النَّاسِ، أَيْ بِسَبَبِ أَعْمَالِهِمْ. وَأَعَظْمُ مَا كَسَبَتْهُ أَيْدِي النَّاسِ مِنَ الْأَعْمَالِ السَّيِّئَةِ الْإِشْرَاكُ وَهُوَ الْمَقْصُودُ هُنَا وَإِنْ كَانَ الْحُكْمُ عَامًا. وَيَعْلَمُ أَنَّ مَرَاتِبَ ظُهُورِ الْفَسَادِ حَاصِلَةٌ عَلَى مَقَادِيرَ مَا كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ،

{ بِمَا } ifadesindeki mâ (مَا) ism-i mevsuldür ve sıla cümlesindeki âid zamir hazfedilmiştir; takdiri: «بِمَا كَسَبَتْهُ أَيْدِي النَّاسِ» (insanların ellerinin kendisini kazandığı şeyler yüzünden), yani amelleri sebebiyledir. İnsanların ellerinin kazandığı kötü amellerin en büyüğü ise şirktir ve hüküm genel olmakla birlikte burada kastedilen odur. Bilinmelidir ki fesadın ortaya çıkış mertebeleri, insanların ellerinin kazandığı şeylerin miktarınca meydana gelir.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَسُئِلَ: أَيُّ الذَّنْبِ أَعْظَمُ؟ «أَنْ تَدْعُوَ لِلَّهِ نِدًّا وَهُوَ خَلَقَكَ» ،

Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e «En büyük günah hangisidir?» diye sorulduğunda şöyle buyurmuştur: «Seni yaratmış olduğu halde Allah'a bir denk (ortak) koşmandır».

وَقَالَ تَعَالَى: وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ [الشورى: ٣٠] وَقَالَ: وَأَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْناهُمْ مَاء غَدَقاً [الْجِنّ: ١٦] .

Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ } “Başınıza gelen herhangi bir musibet, ellerinizin kazandığı yüzündendir” [Şûrâ: 30] ve şöyle buyurmuştur: { وَأَنْ لَوِ اسْتَقامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْناهُمْ ماءً غَدَقاً } “Şayet onlar dosdoğru yolda yürüselerdi, elbette onlara bol bir su içirirdik” [Cin: 16].

وَيَجْرِي حُكْمُ تَعْرِيفِ النَّاسِ عَلَى نَحْوِ مَا يَجْرِي فِي تَعْرِيفِ الْفَسادُ مِنْ عَهْدٍ أَوْ عُمُومٍ، فَالْمَعْهُودُ هُمُ الْمُشْرِكُونَ وَقَدْ شَاعَ فِي الْقُرْآنِ تَغْلِيبُ اسْمِ النَّاسِ عَلَيْهِمْ.

{ النَّاسِ } (insanlar) kelimesindeki belirlilik (tarif) takısının hükmü, { الْفَسَادُ } (fesat) kelimesinin belirliliğinde geçtiği gibi ahd (belirli kişiler) veya umum (genellik) üzere cereyan eder. Bilinen (ahd olan) muhataplar müşriklerdir; nitekim Kur'an'da «en-nâs» isminin galip olarak onlara ıtlak edilmesi yaygındır.

وَالْإِذَاقَةُ: اسْتِعَارَةٌ مَكْنِيَّةٌ شَبَّهَ مَا يُصِيبُهُمْ مِنَ الْآلَامِ فَيُحِسُّونَ بِهَا بِإِصَابَةِ الطَّعَامِ حَاسَّةَ الْمَطْعَمِ. وَلَمَّا كَانَ مَا عَمِلُوهُ لَا يُصِيبُهُمْ بِعَيْنِهِ تَعَيَّنَ أَنَّ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا أُطْلِقَ عَلَى جَزَاءِ الْعَمَلِ وَلِذَلِكَ فَالْبَعْضِيَّةُ تَبْعِيضٌ لِلْجَزَاءِ، فَالْمُرَادُ بَعْضُ الْجَزَاءِ عَلَى جَمِيعِ الْعَمَلِ لَا الْجَزَاءُ عَلَى بَعْضِ الْعَمَلِ، أَيْ أَنَّ مَا يُذِيقُهُمْ مِنَ الْعَذَابِ هُوَ بَعْضُ مَا يَسْتَحِقُّونَهُ. وَفِي هَذَا تَهْدِيدٌ إِنْ لَمْ يُقْلِعُوا عَنْ مَسَاوِئِ أَعْمَالِهِمْ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ [فاطر: ٤٥] ، ثُمَّ وَرَاءَ ذَلِكَ عَذَابُ الْآخِرَةِ كَمَا قَالَ تَعَالَى:

Tattırma (izâka) ifadesi istiare-i mekniyyedir; kendilerine isabet eden ve hissettikleri acılar, yiyeceğin tat alma duyusuna temas etmesine benzetilmiştir. Yaptıkları amellerin bizzat kendisinin onlara isabet etmesi söz konusu olamayacağından, { بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا } “yaptıklarının bir kısmı” ifadesinin amelin cezasına ıtlak edildiği kesinleşir. Bu sebeple «bazılık/kısmilik» cezayı bölmektir; yani kastedilen, amelin bir kısmının cezası değil, bütün amelin cezasının bir kısmıdır; zira onlara tattırdığı azap, hak ettiklerinin sadece bir kısmıdır. Bunda, kötü amellerinden vazgeçmedikleri takdirde bir tehdit vardır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما كَسَبُوا ما تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ } “Eğer Allah insanları kazandıkları yüzünden [hemen] muaheze etseydi, [yerin] sırtında hiçbir canlı bırakmazdı” [Fâtır: 45]. Bundan sonra ise Yüce Allah'ın buyurduğu gibi ahiret azabı vardır:

وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقى [طه: ١٢٧] .

{ وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَدُّ وَأَبْقى } “Ahiret azabı ise elbette daha şiddetli ve daha süreklidir” [Tâhâ: 127].

وَالْعُدُولُ عَنْ أَنْ يُقَالَ: بَعْضُ أَعْمَالِهِمْ إِلَى بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لِلْإِيمَاءِ إِلَى مَا فِي الْمَوْصُولِ مِنْ قُوَّةِ التَّعْرِيفِ، أَيْ أَعْمَالُهُمُ الْمَعْرُوفَةُ عِنْدَهُمُ الْمُتَقَرَّرُ صُدُورُهَا مِنْهُمْ.

«Amellerinin bir kısmı» (ba‘du a‘mâlihim) denilmeyip { بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا } “yaptıklarının bir kısmı” ifadesine dönülmesi, mevsul ismindeki kuvvetli marifeliğe (belirliliğe) ima etmek içindir; yani kendilerince iyi bilinen ve kendilerinden sâdır olduğu kesinleşmiş olan amelleri demektir.

وَالرَّجَاءُ الْمُسْتَفَادُ مِنْ (لَعَلَّ) يُشِيرُ إِلَى أَنَّ مَا ظَهَرَ مِنْ فَسَادٍ كَافٍ لِإِقْلَاعِهِمْ عَمَّا هُمُ اكْتَسَبُوهُ، وَأَنَّ حَالَهُمْ حَالُ مَنْ يُرْجَى رُجُوعُهُ فَإِنْ هُمْ لَمْ يَرْجِعُوا فَقَدْ تَبَيَّنَ تَمَرُّدُهُمْ وَعَدَمُ إِجْدَاءِ الْمَوْعِظَةِ فِيهِمْ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَوَلا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ لَا يَتُوبُونَ وَلا هُمْ يَذَّكَّرُونَ [التَّوْبَة: ١٢٦] .

{ لَعَلَّ } (umulur ki) edatından anlaşılan recâ (ümit), ortaya çıkan fesadın kazandıkları günahlardan vazgeçmeleri için yeterli olduğuna ve onların durumunun dönmesi umulan kimsenin durumu gibi olduğuna işaret eder; şayet dönmezlerse haddi aştıkları ve nasihatin kendilerine fayda vermediği açıklığa kavuşmuş olur. Bu, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { أَوَلا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِي كُلِّ عامٍ مَرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ لا يَتُوبُونَ وَلا هُمْ يَذَّكَّرُونَ } “Görmüyorlar mı ki, onlar her yıl bir veya iki kez imtihana çekiliyorlar da sonra ne tövbe ediyorlar ne de ibret alıyorlar?” [Tevbe: 126].

وَالرُّجُوعُ مُسْتَعَارٌ لِلْإِقْلَاعِ عَنِ الْمَعَاصِي كَأَنَّ الَّذِي عَصَى رَبَّهُ عَبْدٌ أَبَقَ عَنْ سَيِّدِهِ، أَوْ دَابَّةٌ قَدْ أَبَدَتْ، ثُمَّ رَجَعَ. وَفِي الحَدِيث «الله أَفْرَحُ بِتَوْبَةِ عَبْدِهِ مِنْ رَجُلِ نَزَلَ مَنْزِلًا وَبِهِ مَهْلَكَةٌ، وَمَعَهُ رَاحِلَتُهُ عَلَيْهَا طَعَامُهُ وَشَرَابُهُ فَوَضَعَ رَأْسَهُ فَنَامَ نَوْمَةً فَاسْتَيْقَظَ وَقَدْ ذَهَبَتْ رَاحِلَتُهُ حَتَّى إِذَا اشْتَدَّ عَلَيْهِ الْحَرُّ وَالْعَطَشُ أَوْ مَا شَاءَ اللَّهُ قَالَ: أَرْجِعُ إِلَى مَكَانِي، فَرَجَعَ فَنَامَ نَوْمَةً ثُمَّ رَفَعَ رَأْسَهُ فَإِذَا دَابَّتُهُ عِنْدَهُ» .

Rücû‘ (dönüş), günahlardan vazgeçmek için müstear kılınmıştır; sanki Rabbine isyan eden kişi efendisinden kaçan bir köle yahut ürküp kaçan bir binek gibidir, sonra geri dönmüştür. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Allah'ın, kulunun tövbesine sevinmesi; tehlikeli, ıssız bir yerde konaklayan ve yanında yiyeceği ile içeceğinin bulunduğu bineği olan, başını koyup uyuyan, uyandığında ise bineğinin çekip gitmiş olduğunu gören; nihayet sıcak ve susuzluk -yahut Allah'ın dilediği şey- kendisini bunaltınca: ‘Yerime döneyim’ deyip dönen, tekrar uyuyan, sonra başını kaldırdığında bineğini yanında bulan adamın [sevincinden] daha fazladır».

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ لِيُذِيقَهُمْ بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ، أَيْ لِيُذِيقَهُمُ اللَّهُ. وَمَعَادُ الضَّمِيرِ قَوْلُهُ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ [الرّوم: ٤٠] . وَقَرَأَهُ قَنْبَلٌ عَنِ ابْنِ كَثِيرٍ وَرَوْحٌ عَنْ عَاصِمٍ بنُون العظمة.

Cumhur { لِيُذِيقَهُمْ } kelimesini alttan iki noktalı yâ (ي) ile okumuştur; yani «Allah onlara tattırsın diye» demektir. Zamirin mercii { اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ } [Rûm: 40] buyruğudur. İbn Kesîr'den rivayetle Kunbul ve Âsım'dan rivayetle Ravh ise kelimeyi azamet nûnu ile (linüzîkahum) okumuşlardır.

[سُورَة الرّوم (٣٠) : آيَة ٤٢]

[RÛM SURESİ (30): AYET 42]

قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ كانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ (٤٢)

{ قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ كانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ (٤٢) } “De ki: Yeryüzünde gezip dolaşın da daha öncekilerin akıbeti nasıl oldu bir bakın! Onların çoğu müşrik idi.” (42)

لَمَّا وَعَظَهُمْ بِمَا أَصَابَهُمْ مِنْ فَسَادِ الْأَحْوَالِ وَنَبَّهَهُمْ إِلَى أَنَّهَا بَعْضُ الْجَزَاءِ عَلَى مَا كَسَبَتْ أَيْدِيهِمْ عَرَضَ لَهُمْ بِالْإِنْذَارِ بِفَسَادٍ أَعَظَمَ قَدْ يَحِلُّ بِهِمْ مِثْلُهُ وَهُوَ مَا أَصَابَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ بِسَبَبِ مَا كَانُوا عَلَيْهِ مِنْ نَظِيرِ حَالِ هَؤُلَاءِ فِي الْإِشْرَاكِ فَأَمَرَهُمْ بِالسَّيْرِ فِي الْأَرْضِ وَالنَّظَرِ فِي مَصِيرِ الْأُمَمِ الَّتِي أَشْرَكَتْ وَكَذَّبَتْ مِثْلَ عَادٍ وَثَمُودَ وَقَوْمِ لُوطٍ وَغَيْرِهِمْ لِأَنَّ كَثِيرًا مِنَ الْمُشْرِكِينَ قَدِ اجْتَازُوا فِي أَسْفَارِهِمْ بِدِيَارِ تِلْكَ الْأُمَمِ كَمَا قَالَ تَعَالَى وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ وَبِاللَّيْلِ أَفَلا تَعْقِلُونَ

Başlarına gelen hallerin bozulmasıyla onlara öğüt verip bunların kendi ellerinin kazandıklarının bir kısmı olduğunu hatırlatınca, şirk konusunda bunların durumunun benzeri üzere olan önceki kimselerin başına gelenler gibi, kendilerine de isabet edebilecek daha büyük bir fesatla onları üstü kapalı olarak uyardı. Bu sebeple yeryüzünde gezip dolaşmalarını ve Âd, Semûd, Lût kavmi ve diğerleri gibi şirk koşup yalanlayan ümmetlerin akıbetine ibretle bakmalarını emretti; çünkü müşriklerin birçoğu yolculuklarında o ümmetlerin yurtlarından geçmişlerdi; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ وَبِاللَّيْلِ أَفَلا تَعْقِلُونَ }

[الصافات: ١٣٧- ١٣٨] . فَهَذَا تَكْرِيرٌ وَتَأْكِيدٌ لِقَوْلِهِ السَّابِقِ أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ [الرّوم: ٩] ، وَإِنَّمَا أُعِيدَ اهْتِمَامًا بِهَذِهِ الْعِبْرَةِ مَعَ مُنَاسَبَةِ قَوْلِهِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا [الرّوم: ٤١] .

“Şüphesiz siz sabahleyin ve geceleyin onların yanından geçip duruyorsunuz. Hâlâ akıl erdirmez misiniz?” [Sâffât: 137-138]. İşte bu, daha önceki { أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlar yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki, kendilerinden öncekilerin akıbetinin nasıl olduğuna baksınlar?” [Rûm: 9] buyruğunun bir tekrarı ve tekitidir. { لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا } [Rûm: 41] buyruğuna uygunluğuyla birlikte bu ibrete verilen önem sebebiyle yeniden zikredilmiştir.

وَالْعَاقِبَةُ: نِهَايَةُ الْأَمْرِ. وَالْمرَاد بِالْعَاقِبَةِ الْجِنْسُ، وَهُوَ مُتَعَدِّدُ الْأَفْرَادِ بِتَعَدُّدِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ، وَلِكُلِّ قَوْمٍ عَاقِبَةٌ.

Âkıbet (عَاقِبَة): Bir işin sonudur. Âkıbet ile kastedilen cins isimdir; kendilerinden öncekilerin çokluğuyla fertleri de çoğalır ve her kavmin bir akıbeti vardır.

وَجُمْلَةُ كانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ التَّعْلِيلِ لِجُمْلَةِ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ، أَيْ سَبَبُ تِلْكَ الْعَاقِبَةِ الْمَنْظُورَةِ هُوَ إِشْرَاكُ الْأَكْثَرِينَ مِنْهُمْ، أَيْ أَنَّ أَكْثَرَ تِلْكَ الْأُمَمِ الَّتِي شُوهِدَتْ عَاقِبَتُهَا الْفَظِيعَةُ كَانَ مِنْ أَهْلِ الشِّرْكِ فَتَعْلَمُونَ أَنَّ سَبَبَ حُلُولِ تِلْكَ الْعَاقِبَةِ بِهِمْ هُوَ شِرْكُهُمْ، وَبَعْضُ تِلْكَ الْأُمَمِ لَمْ يَكُونُوا مُشْرِكِينَ وَإِنَّمَا أَصَابَهُمْ لِتَكْذِيبِهِمْ رُسُلِهِمْ مِثْلَ أَهْلِ مَدْيَنَ قَالَ تَعَالَى: أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولئِكُمْ [الْقَمَر: ٤٣] .

{ كانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ } “Onların çoğu müşrik idi” cümlesi, { كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ } “daha öncekilerin akıbeti nasıl oldu” cümlesinin gerekçesi (ta'lili) konumundadır; yani ibretle bakılan o akıbetin sebebi, onların çoğunun şirk koşmasıdır. Korkunç akıbetleri müşahede edilen o ümmetlerin çoğu şirk ehlinden idi; böylece o akıbetin başlarına gelme sebebinin onların şirki olduğunu anlarsınız. O ümmetlerin bir kısmı ise müşrik değildi; ancak Medyen halkı gibi peygamberlerini yalanlamaları sebebiyle azaba uğradılar. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَكُفَّارُكُمْ خَيْرٌ مِنْ أُولئِكُمْ } “Sizin kâfirleriniz bunlardan daha mı hayırlıdır?” [Kamer: 43].

[سُورَة الرّوم (٣٠) : آيَة ٤٣]

[RÛM SURESİ (30): AYET 43]

فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ (٤٣)

{ فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ (٤٣) } “Öyleyse Allah katından geri çevrilmesi mümkün olmayan bir gün gelmeden önce yüzünü dosdoğru dine çevir! O gün [insanlar] fırka fırka ayrılırlar.” (43)

تَفَرَّعَ عَلَى الْإِنْذَارِ وَالتَّحْذِيرِ مِنْ عَوَاقِبِ الشِّرْكِ تَثْبِيتُ الرَّسُولِ ﷺ عَلَى

Şirkin akıbetlerinden sakındırma ve uyarma üzerine, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendi

شَرِيعَتِهِ، وَوَعَدَ بِأَنْ يَأْتِيَهُ النَّصْرُ كَقَوْلِهِ وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ [الْحجر: ٩٩] ، مَعَ التَّعْرِيضِ بِالْإِرْشَادِ إِلَى الْخَلَاصِ مِنَ الشِّرْكِ بِاتِّبَاعِ الدِّينِ الْقَيِّمِ، أَيِ الْحَقِّ. وَهَذَا تَأْكِيدٌ لِلْأَمْرِ بِإِقَامَةِ الْوَجْهِ لِلدِّينِ فِي قَوْلِهِ فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً [الرّوم: ٣٠] ، فَإِنَّ ذَلِكَ لما فرع على قَوْلِهِ أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ [الرّوم: ٩] ، وَمَا اتَّصَلَ مَنْ تَسَلْسُلِ الْحُجَجِ وَالْمَوَاعِظِ فُرِّعَ أَيْضًا نَظِيرُهُ هَذَا عَلَى قَوْلِهِ قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ [الرّوم: ٤٢] وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى نَظِيرِ قَوْلِهِ فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ وَعَلَى مَعْنَى إِقَامَةِ الْوَجْهِ عِنْدَ قَوْلِهِ فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً [الرّوم: ٣٠] .

şeriatı üzerinde sebat göstermesi emri terettüp etmiş ve { وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ } “Ve sana kesin olan [ölüm/zafer] gelinceye kadar Rabbine ibadet et!” [Hicr: 99] buyruğu gibi kendisine zaferin geleceği vaat edilmiştir; bununla birlikte dosdoğru (kayyim), yani hak dine uymak suretiyle şirkten kurtuluşa üstü kapalı bir irşatta bulunulmuştur. Bu, { فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً } “Öyleyse sen yüzünü hanîf olarak dine çevir” [Rûm: 30] buyruğundaki yüzü dine çevirme emrinin tekitidir. Zira o buyruk, { أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } [Rûm: 9] ayetine ve ardı ardına gelen delil ve öğütler silsilesine dayandırıldığı gibi, bunun bir benzeri olan bu emir de { قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ } [Rûm: 42] ayetine dayandırılmıştır. { فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ } buyruğunun benzeri ve «yüzü çevirme»nin anlamı hakkındaki açıklama, daha önce { فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً } [Rûm: 30] ayetinde geçmişti.

والْقَيِّمِ بِوَزْنِ فَيْعِلٍ، وَهِيَ زِنَةٌ تَدُلُّ عَلَى قُوَّةِ مَا تُصَاغُ مِنْهُ، أَيِ: الشَّدِيدُ الْقِيَامِ، وَالْقِيَامُ هُنَا مَجَازٌ فِي الْإِصَابَةِ لِأَنَّ الصَّوَابَ يُشَبَّهُ بِالْقِيَامِ، وَضِدَّهُ يُشَبَّهُ بِالْعِوَجِ، وَقَدْ جَمَعَهُمَا قَوْلُهُ تَعَالَى وَلَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً قَيِّماً [الْكَهْف: ١، ٢] فَوُصِفَ الْإِسْلَامُ فِي الْآيَةِ السَّابِقَةِ بِالْحَنِيفِ وَالْفِطْرَةِ وَوُصِفَ هُنَا بِالْقَيِّمِ. وَبَيْنَ أَقِمْ والْقَيِّمِ مُحْسِنٌ الْجِنَاسُ.

{ الْقَيِّمِ } kelimesi fey‘il (فَيْعِل) veznindedir; bu vezin, türetildiği kökün kuvvetine delalet eder; yani dosdoğru ve dimdik ayakta duran demektir. Buradaki kıyam (ayakta duruş), isabet ve doğruluk anlamında mecazdır; zira doğruluk dimdik durmaya, zıddı ise eğriliğe benzetilir. Yüce Allah'ın { وَلَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً قَيِّماً } “Onda hiçbir eğrilik kılmadı; onu dosdoğru kıldı” [Kehf: 1-2] buyruğu bu iki zıttı bir araya getirmiştir. Böylece İslam, önceki ayette «hanîf» ve «fıtrat» olarak nitelenmiş, burada ise «kayyim» (dosdoğru) olarak nitelenmiştir. { أَقِمْ } ile { الْقَيِّمِ } arasında ise cinas sanatı vardır.

وَالْخِطَابُ لِلنَّبِيءِ ﷺ بِهَذَا الْأَمْرِ إِعْرَاضٌ عَنْ صَرِيحِ خِطَابِ الْمُشْرِكِينَ. وَالْمَقْصُودُ التَّعْرِيضُ بِأَنَّهُمْ حَرَمُوا أَنْفُسَهُمْ مِنِ اتِّبَاعِ هَذَا الدِّينِ الْعَظِيمِ الَّذِي فِيهِ النَّجَاةُ. يُؤْخَذُ هَذَا التَّعْرِيضُ مِنْ أَمْرِ النَّبِيءِ ﵊ بِالدَّوَامِ عَلَى الْإِسْلَامِ وَمِنْ قَوْلِهِ عَقِبَ ذَلِكَ يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ الْآيَةَ.

Bu emirle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap edilmesi, müşriklere doğrudan hitap etmekten yüz çevirmedir. Maksat, kurtuluşun kendisinde olduğu bu yüce dine uymaktan kendilerini mahrum bıraktıklarına tarizde bulunmaktır (üstü kapalı dokundurmaktır). Bu tariz, Peygamber aleyhisselâm'a İslam üzere devam etmesinin emredilmesinden ve bunun hemen ardından gelen { يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ } “O gün [insanlar] fırka fırka ayrılırlar” ayetinden anlaşılmaktadır.

وَالْمَرَدُّ: مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ مِنَ الرَّدِّ وَهُوَ الدَّفْعُ، ولَهُ يَتَعَلَّقُ بِهِ، ومِنَ اللَّهِ مُتَعَلِّقٌ بِ يَأْتِيَ ومِنْ ابْتِدَائِيَّةٌ. وَالْمُرَادُ (بِالْيَوْمِ) يَوْمُ عَذَابٍ فِي الدُّنْيَا وَأَنَّهُ إِذَا جَاءَ لَا يَرُدُّهُ عَنِ الْمُجَازَيْنِ بِهِ رَادٌّ لِأَنَّهُ آتٍ مِنَ اللَّهِ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ يَوْمُ بَدْرٍ.

{ الْمَرَدُّ } kelimesi, reddetmek ve savmak anlamına gelen «red» kökünden mimli masdardır. { لَهُ } car-mecruru ona müteallıktır. { مِنَ اللَّهِ } ise { يَأْتِيَ } fiiline müteallıktır ve { مِنْ } harfi ibtida (başlangıç) bildirir. «Gün»den maksat, dünyadaki azap günüdür; bu gün geldiğinde, Allah katından geldiği için o cezaya uğratılanlardan onu savacak hiçbir güç yoktur. Zahir olan odur ki bununla kastedilen Bedir günüdür.

ويَصَّدَّعُونَ أَصْلُهُ يَتَصَدَّعُونَ فَقُلِبَتِ التَّاءُ صَادًا لِتُقَارُبِ مَخْرَجَيْهِمَا لِتَأْتِيَ التَّخْفِيفَ بِالْإِدْغَامِ. وَالتَّصَدُّعُ: مُطَاوِعُ الصَّدْعِ، وَحَقِيقَةُ الصَّدْعِ: الْكَسْرُ وَالشَّقُّ، وَمِنْهُ تَصَدَّعَ الْقَدَحُ.

{ يَصَّدَّعُونَ } kelimesinin aslı «يَتَصَدَّعُونَ» (yetesadde‘ûn)dur; mahreçlerinin yakınlığı sebebiyle idgam yoluyla hafifletilmek üzere tâ (ت) harfi sâd (ص) harfine çevrilmiştir. Tesaddu‘ (تَصَدُّع), sad‘ (صَدْع) fiilinin mutavaatıdır (dönüşlüsüdür); sad‘ fiilinin hakiki anlamı ise kırmak ve yarmaktır. «تَصَدَّعَ الْقَدَحُ» (kadeh çatladı/yarıldı) ifadesi de bundandır.

وَالْمُرَادُ بِالْيَوْمِ: يَوْمُ الْحَشْرِ. وَالتَّصَدُّعُ: التَّفَرُّقُ وَالتَّمَايُزُ. وَيَكُونُ ضَمِيرُ الْجَمْعِ عَائِدًا إِلَى جَمِيعِ النَّاسِ، أَيْ يَوْمئِذٍ يَفْتَرِقُ الْمُؤْمِنُونَ مِنَ الْكَافِرِينَ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَهُمْ فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا وَلِقاءِ الْآخِرَةِ فَأُولئِكَ فِي الْعَذابِ مُحْضَرُونَ [الرّوم: ١٤- ١٦] .

«Gün»den maksat haşir günüdür. Tesaddu‘ ise ayrılmak ve birbirinden ayırt edilmektir. Çoğul zamiri bütün insanlara raci olur; yani o gün Yüce Allah'ın şu buyruğu üzere müminler kâfirlerden ayrılırlar: { وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَهُمْ فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا وَلِقاءِ الْآخِرَةِ فَأُولئِكَ فِي الْعَذابِ مُحْضَرُونَ } “Kıyametin kopacağı gün, işte o gün [inananlar ve inanmayanlar] birbirinden ayrılırlar. İman edip salih ameller işleyenlere gelince, onlar bir bahçe içinde neşelendirilirler. İnkâr edip ayetlerimizi ve ahiret kavuşmasını yalanlayanlara gelince, işte onlar azabın içine atılırlar” [Rûm: 14-16].

[سُورَة الرّوم (٣٠) : الْآيَات ٤٤ إِلَى ٤٥]

[RÛM SURESİ (30): AYETLER 44-45]

مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ (٤٤) لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْكافِرِينَ (٤٥)

{ مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ (٤٤) لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْكافِرِينَ (٤٥) } “Kim inkâr ederse inkârı kendi aleyhinedir. Kim de salih amel işlerse, kendileri için [cennetteki yerlerini] hazırlamış olurlar. (44) Zira O, iman edip salih ameller işleyenleri lütfundan mükâfatlandıracaktır. Şüphesiz O, kâfirleri sevmez.” (45)

هَذِهِ الْجُمْلَةُ تَتَنَزَّلُ مَنْزِلَةَ الْبَيَانِ لِإِجْمَالِ الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا وَهِيَ فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ [الرّوم: ٤٣] ، إِذِ التَّثْبِيتُ عَلَى الدِّينِ بَعْدَ ذِكْرِ مَا أَصَابَ الْمُشْرِكِينَ مِنَ الْفَسَادِ بِسَبَبِ شِرْكِهِمْ يَتَضَمَّنُ تَحْقِيرَ شَأْنِهِمْ عِنْدَ الرَّسُولِ ﷺ وَالْمُؤْمِنِينَ، فَبَيَّنَ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ لَا يَضُرُّونَ بِكُفْرِهِمْ إِلَّا أَنْفُسَهَمْ، وَالَّذِي يَكْشِفُ هَذَا الْمَعْنَى تَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ فِي قَوْلِهِ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ فَإِنَّهُ يُفِيدُ تَخْصِيصَهُ بِالْمُسْنِدِ إِلَيْهِ، أَيْ فَكُفْرُهُ عَلَيْهِ لَا عَلَيْكَ وَلَا عَلَى الْمُؤْمِنِينَ، وَلِهَذَا ابْتُدِئَ بِذِكْرِ حَالِ مَنْ كَفَرَ ثُمَّ ذُكِرَ بَعْدَهُ مَنْ عَمِلَ صالِحاً. وَاقْتَضَى حَرْفُ الِاسْتِعْلَاءِ أَنَّ فِي الْكُفْرِ تَبِعَةً وَشَدَّةً وَضُرًّا عَلَى الْكَافِرِ، لِأَنَّ (عَلَى) تَقْتَضِي ذَلِكَ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَقَامِ، كَمَا اقْتَضَى اللَّامُ فِي قَوْلِهِ فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ أَنَّ لِمَجْرُورِهَا نَفَعًا وَغَنْمًا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:

Bu cümle, kendisinden önceki { فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ } [Rûm: 43] cümlesinin kapalılığını açıklama makamındadır. Zira müşriklerin şirkleri sebebiyle uğradıkları fesadın zikredilmesinden sonra din üzerinde sebat göstermenin emredilmesi, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile müminlerin nazarında onların durumunu önemsizleştirmeyi içermektedir. Bu durum, onların inkârlarıyla yalnızca kendilerine zarar verdiklerinin açıklanmasıyla beyan edilmiştir. Bu anlamı ortaya koyan husus, { فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ } buyruğunda müsnedin öne geçirilmesidir; zira bu, müsnedin müsnedün ileyhe tahsisini ifade eder; yani onun küfrü senin ya da müminlerin değil, yalnızca kendisinin aleyhinedir. Bu sebeple söze inkâr edenin durumunun zikriyle başlanmış, ardından salih amel işleyen zikredilmiştir. İstila bildiren «alâ» (عَلَى) harfi, küfürde kâfir aleyhine bir vebal, zorluk ve zarar bulunduğunu iktiza etmiştir; çünkü «alâ» harfi böyle bir makamda bunu gerektirir; nitekim { فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ } buyruğundaki lâm (لِ) harfi de mecrurunun bir fayda ve kazanım elde ettiğini iktiza etmiştir. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir:

لَها مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ [الْبَقَرَة: ٢٨٦] . وَقَالَ تَوْبَةُ بْنُ الْحُمَيِّرِ:

{ لَها ما كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ } “Kazandığı [hayır] kendi lehine, yaptığı [kötülük] de kendi aleyhinedir” [Bakara: 286]. Tevbe b. el-Humeyyir şöyle demiştir:

وَقَدْ زَعَمَتْ لَيْلَى بِأَنِّيَ فَاجِرٌ ... لِنَفْسِي تُقَاهَا أَوْ عَلَيْهَا فُجُورُهَا

«Leylâ benim günahkâr olduğumu iddia etti... Oysa nefsimin takvası kendi lehine, günahı ise kendi aleyhinedir».

وَأَفْرَدَ ضَمِيرَ كُفْرُهُ رَعْيًا لِلَّفْظِ مَنْ. وَهَذَا التَّرْكِيبُ مِنْ جَوَامِعِ الْكَلِمِ لِدَلَالَتِهِ عَلَى مَا لَا يُحْصَى مِنَ الْمَضَارِّ فِي الْكُفْرِ عَلَى الْكَافِرِ وَأَنَّهُ لَا يَضُرُّ غَيْرَهُ، مَعَ تَمَامِ الْإِيجَازِ، وَهُوَ وَعِيدٌ لِأَنَّهُ فِي مَعْنَى: مَنْ كَفَرَ فَجَزَاؤُهُ عِقَابُ اللَّهِ، فَاكْتُفِيَ عَنِ التَّصْرِيحِ بِذَلِكَ اكْتِفَاءً بِدَلَالَةِ (عَلَى) مِنْ قَوْلِهِ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَبِمُقَابَلَةِ حَالِهِمْ بِحَالِ مَنْ عَمِلَ صَالِحًا بِقَوْلِهِ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْ فَضْلِهِ.

{ كُفْرُهُ } kelimesindeki zamir, { مَنْ } kelimesinin lafzına riayet edilerek tekil getirilmiştir. Bu tertip, vecizliğin zirvesinde olmakla birlikte, küfrün kâfire getireceği sayılamayacak zararlara ve başkasına zarar vermeyeceğine delalet etmesi bakımından cevâmiu'l-kelim (az sözle çok anlam ifade etme) kabilindendir. Bu bir tehdittir; zira «kim inkâr ederse onun cezası Allah'ın azabıdır» anlamındadır. { فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ } buyruğundaki «alâ» harfinin delaleti ve { لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْ فَضْلِهِ } buyruğuyla onların halinin salih amel işleyenin haliyle karşılaştırılması sebebiyle bu tehdit açıkça ifade edilmeyip bununla yetinilmiştir.

وَأَمَّا قَوْلُهُ وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ فَهُوَ بَيَانٌ أَيْضًا لِمَا فِي جُمْلَةِ فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ [الرّوم: ٤٣] مِنَ الْأَمْرِ بِمُلَازَمَةِ التَّحَلِّي بِالْإِسْلَامِ وَمَا فِي ذَلِكَ مِنَ الْخَيْرِ الْعَاجِلِ وَالْآجِلِ مَعَ مَا تَقْتَضِيهِ عَادَةُ الْقُرْآنِ مِنْ تَعْقِيبِ النِّذَارَةِ بِالْبِشَارَةِ وَالتَّرْهِيبِ

{ وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ } buyruğuna gelince; bu da { فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ } [Rûm: 43] cümlesinde yer alan, İslam ile bezenmeye devam etme emrinin ve bunda bulunan peşin ve gelecekteki hayrın bir beyanıdır; ayrıca Kur'an'ın uyarıyı müjdeyle, korkutmayı

بِالتَّرْغِيبِ فَهُوَ كَالتَّكْمِلَةِ لِلْبَيَانِ. وَإِنَّمَا قُوبِلَ مَنْ كَفَرَ ب مَنْ عَمِلَ صالِحاً وَلم يُقَابل ب (من ءامن) لِلتَّنْوِيهِ بِشَأْنِ الْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّهُمْ أَهْلُ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ دُونَ الْكَافِرِينَ. فَاسْتُغْنِيَ بِذِكْرِ الْعَمَلِ

rağbet ettirmeyle takip ettirme adetinin gerektirdiği üzere bu beyanın bir tamamlayıcısı gibidir. { مَنْ كَفَرَ } (kim inkâr ederse) ifadesinin karşılığı «kim iman ederse» şeklinde değil de { مَنْ عَمِلَ صالِحاً } (kim salih amel işlerse) şeklinde getirilmiştir; bu, kâfirlerin aksine salih ameller ehli olduklarını belirterek müminlerin şanını yüceltmek içindir. Böylece amelin

الصَّالِحِ عَنْ ذِكْرِ الْإِيمَانِ لِأَنَّهُ يَتَضَمَّنُهُ، وَلِتَحْرِيضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ لِئَلَّا يَتَّكِلُوا عَلَى الْإِيمَانِ وَحْدَهُ فَتَفُوتُهُمُ النَّجَاةُ التَّامَّةُ. وَهَذَا اصْطِلَاحُ الْقُرْآنِ فِي الْغَالِبِ أَنْ يَقْرِنَ الْإِيمَانَ بِالْعَمَلِ الصَّالِحِ كَمَا فِي قَوْله تَعَالَى قَبْلَ هَذِهِ الْآيَةِ: وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَهُمْ فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا وَلِقاءِ الْآخِرَةِ فَأُولئِكَ فِي الْعَذابِ مُحْضَرُونَ [الرّوم: ١٤- ١٦] حَتَّى تَوَهَّمَتِ الْمُعْتَزِلَةُ وَالْخَوَارِجُ أَنَّ الْعَمَلَ الصَّالِحَ شَرْطٌ فِي قَبُولِ الْإِيمَانِ.

salih oluşunun zikredilmesi, imanı da içerdiği için ayrıca imanın zikredilmesine ihtiyaç bırakmamıştır; bir de sadece imana güvenip tam kurtuluşu kaçırmasınlar diye müminleri salih amellere teşvik etmek gayesi güdülmüştür. Bu ayetten önceki şu ayette olduğu gibi imanı salih amelle birlikte zikretmek Kur'an'ın çoğunlukla benimsediği bir üsluptur: { وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَتَفَرَّقُونَ فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَهُمْ فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا وَلِقاءِ الْآخِرَةِ فَأُولئِكَ فِي الْعَذابِ مُحْضَرُونَ } [Rûm: 14-16]. Hatta Mutezile ve Hariciler bu üsluptan ötürü salih ameli imanın kabulü için bir şart zannetmişlerdir.

وَتَقْدِيمُ فَلِأَنْفُسِهِمْ عَلَى يَمْهَدُونَ لِلِاهْتِمَامِ بِهَذَا الِاسْتِحْقَاقِ وَلِلرِّعَايَةِ عَلَى الْفَاصِلَةِ وَلَيْسَ لِلِاخْتِصَاصِ.

{ فَلِأَنْفُسِهِمْ } ifadesinin { يَمْهَدُونَ } fiilinden önce getirilmesi, bu hak edişe önem vermek ve fasılayı (ayet sonu uyumunu) gözetmek içindir; tahsis (hasr) için değildir.

ويَمْهَدُونَ يَجْعَلُونَ مِهَادًا، وَالْمِهَادُ: الْفِرَاشُ. مُثِّلَتْ حَالَةُ الْمُؤْمِنِينَ فِي عَمَلِهِمُ الصَّالِحِ بِحَالِ مَنْ يَتَطَلَّبُ رَاحَة رقاده فيوطىء فِرَاشَهُ وَيُسَوِّيهُ لِئَلَّا يَتَعَرَّضَ لَهُ فِي مَضْجَعِهِ مِنَ النُّتُوءِ أَوِ الْيَبْسِ مَا يَسْتَفِزُّ مَنَامه.

{ يَمْهَدُونَ }: Mihâd kılarlar/hazırlarlar demektir; mihâd ise yataktır/döşektir. Müminlerin salih amellerindeki durumu, uykusunun rahatlığını arzulayan, bu yüzden yatağını yatan ve düzelten kimsenin durumuna benzetilmiştir ki yatacağı yerde uykusunu kaçıracak bir çıkıntı veya sertlikle karşılaşmasın.

وَتَقْدِيم فَلِأَنْفُسِهِمْ عَلَى يَمْهَدُونَ لِلرِّعَايَةِ عَلَى الْفَاصِلَةِ مَعَ الِاهْتِمَامِ بِذِكْرِ أَنْفُسِ الْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّ قَرِينَةَ عَدَمِ الِاخْتِصَاصِ وَاضِحَةٌ. وَرَوْعِيَ فِي جَمْعِ ضَمِيرِ يَمْهَدُونَ مَعْنَى مَنْ دُونَ لَفْظِهَا مَعَ مَا تَقْتَضِيهِ الْفَاصِلَةُ مِنْ تَرْجِيحِ تِلْكَ الْمُرَاعَاةِ.

{ فَلِأَنْفُسِهِمْ } ifadesinin { يَمْهَدُونَ } fiilinden önce gelmesi, fasılanın gözetilmesiyle birlikte müminlerin nefislerinin zikrine önem vermek içindir; çünkü tahsis bulunmadığına dair karine açıktır. { يَمْهَدُونَ } fiilindeki çoğul zamirinde, { مَنْ } kelimesinin lafzı değil manası gözetilmiştir; fasıla da bu riayetin tercih edilmesini gerektirmektedir.

وَيَتَعَلَّقُ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا بِ يَمْهَدُونَ أَيْ يُمَهِّدُونَ لِعِلَّةٍ أَنْ يَجْزِيَ اللَّهُ إِيَّاهُمْ مِنْ فَضْلِهِ. وَعَدَلَ عَنِ الْإِضْمَارِ إِلَى الْإِظْهَارِ فِي قَوْلِهِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لِلِاهْتِمَامِ بِالتَّصْرِيحِ بِأَنَّهُمْ أَصْحَابُ صِلَةِ الْإِيمَانِ وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ وَأَنَّ جَزَاءَ اللَّهِ إِيَّاهُمْ مُنَاسِبٌ لِذَلِكَ لِتَقْرِيرِ ذَلِكَ فِي الْأَذْهَانِ، مَعَ التَّنْوِيهِ بِوَصْفِهِمْ ذَلِكَ بِتَكْرِيرِهِ وَتَقْرِيرِهِ كَمَا أَنْبَأَ عَنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ عَقِبَهُ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْكافِرِينَ.

{ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا } buyruğu { يَمْهَدُونَ } fiiline müteallıktır; yani Allah onları lütfundan mükâfatlandırsın gerekçesiyle [kendileri için hazırlık] yaparlar. { الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } buyruğunda zamir yerine açık ismin (ızhar) tercih edilmesi; onların iman ve salih amel vasfının sahipleri olduğunu açıkça belirtmeye önem vermek, Allah'ın mükâfatının da buna münasip olduğunu zihinlerde pekiştirmek ve ardından gelen { إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْكافِرِينَ } buyruğunun bildirdiği gibi bu vasıflarını tekrar edip pekiştirerek övmek içindir.

وَقَدْ فُهِمَ مِنْ قَوْلِهِ مِنْ فَضْلِهِ أَنَّ اللَّهَ يُجَازِيهِمْ أَضْعَافًا لِرِضَاهُ عَنْهُمْ وَمَحَبَّتِهِ إِيَّاهُمْ كَمَا اقْتَضَاهُ تَعْلِيلُ ذَلِكَ بِجُمْلَةِ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْكافِرِينَ الْمُقْتَضِي أَنَّهُ يُحِبُّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ، فَحَصَلَ بِقَوْلِهِ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْكافِرِينَ تَقْرِيرٌ بَعْدَ تَقْرِيرٍ عَلَى الطَّرْدِ وَالْعَكْسِ فَإِنَّ قَوْلَهُ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا دَلَّ بِصَرِيحِهِ عَلَى أَنَّهُمْ أَهْلُ الْجَزَاءِ بِالْفَضْلِ، وَدَلَّ بِمَفْهُومِهِ عَلَى أَنَّهُمْ أَهْلُ الْوِلَايَةِ.

{ مِنْ فَضْلِهِ } “lütfundan” buyruğundan, Allah'ın onlardan razı olması ve onları sevmesi sebebiyle kendilerine kat kat mükâfat vereceği anlaşılmıştır; nitekim bunun { إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْكافِرِينَ } “Şüphesiz O, kâfirleri sevmez” cümlesiyle gerekçelendirilmesi de bunu iktiza eder; zira bu gerekçe O'nun iman edip salih amel işleyenleri sevdiğini gerektirir. Dolayısıyla { إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْكافِرِينَ } buyruğuyla düz ve ters orantılı olarak (tard ve aks yoluyla) pekiştirme üstüne pekiştirme hasıl olmuştur. Çünkü { لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا } buyruğu lafziyle onların lütufla mükâfatlandırılacak kimseler olduğuna, mefhumuyla da onların [Allah'ın] veli/dost kulları olduğuna delalet etmiştir.

وَقَوْلُهُ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْكافِرِينَ يَدُلُّ بِتَعْلِيلِهِ لِمَا قَبْلَهُ عَلَى أَنَّ الْكَافِرِينَ مَحْرُومُونَ مِنَ الْفَضْلِ، وَبِمَفْهُومِهِ عَلَى أَنَّ الْجَزَاءَ مَوْفُورٌ لِلْمُؤْمِنِينَ فَضْلًا وَأَنَّ الْعِقَابَ مُعَيَّنٌ للْكَافِرِينَ عدلا.

{ إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الْكافِرِينَ } buyruğu ise kendisinden önceki ifadenin gerekçesi olması hasebiyle kâfirlerin lütuftan mahrum olduklarına delalet eder; mefhumuyla da mükâfatın bir lütuf olarak müminlere bol bol verileceğine, cezanın ise bir adalet olarak kâfirlere tahsis edildiğine delalet eder.

[سُورَة الرّوم (٣٠) : آيَة ٤٦]

[Rûm Suresi (30), Âyet 46]

وَمِنْ آياتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَلِتَجْرِيَ الْفُلْكُ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٤٦)

{ وَمِنْ آياتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَلِتَجْرِيَ الْفُلْكُ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “O'nun ayetlerinden biri de, size rahmetinden tattırsın, emriyle gemiler aksın, O'nun lütfundan arayasınız ve şükredesiniz diye rüzgârları müjdeciler olarak göndermesidir.” (46)

عَوْدٌ إِلَى تَعْدَادِ الْآيَاتِ الدَّالَّةِ عَلَى تَفَرُّدِهِ بِالْإِلَهِيَّةِ فَهُوَ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةٍ وَمِنْ آياتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّماءُ وَالْأَرْضُ بِأَمْرِهِ [الرّوم: ٢٥] وَمَا تَخَلَّلَ بَيْنَهُمَا مِنْ أَفَانِينِ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى الْوَحْدَانِيَّةِ وَالْبَعْثِ وَمِنْ طرائق الموعظة كَانَ لِتَطْرِيَةِ نَشَاطِ السَّامِعِينَ لِهَذِهِ الدَّلَائِلِ الْمُوَضِّحَةِ الْمُبَيِّنَةِ. وَالْإِرْسَالُ مُسْتَعَارٌ لِتَقْدِيرِ الْوُصُولِ، أَيْ يُقَدِّرُ تَكْوِينَ الرِّيَاحِ وَنِظَامَهَا الَّذِي يُوَجِّهُهَا إِلَى بلد مُحْتَاج إِلَى الْمَطَرَ.

[Bu ayet,] O'nun ilahlıkta tek olduğuna delalet eden delillerin (ayetlerin) sayılmasına bir dönüştür. Dolayısıyla { وَمِنْ آياتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّماءُ وَالْأَرْضُ بِأَمْرِهِ } [Rûm 25] cümlesine matuftur. Bu iki ayet arasına giren tevhid ve dirilişe dair çeşitli delillendirme türleri ve öğüt yolları, bu açıklayıcı ve beyan edici delilleri dinleyenlerin canlılığını tazelemek içindi. İrsal (gönderme) kelimesi, ulaşmanın takdir edilmesi anlamında istiare edilmiştir; yani yağmura muhtaç bir beldeye rüzgârları yönlendiren onların oluşumunu ve nizamını takdir eder.

وَالْمُبَشِّرَاتُ: الْمُؤْذِنَةُ بِالْخَيْرِ وَهُوَ الْمَطَرُ. وَأَصْلُ الْبِشَارَةِ: الْخَبَرُ السَّارُّ. شُبِّهَتِ الرِّيَاحُ بِرُسُلٍ مُوَجَّهَةٍ بِأَخْبَارِ الْمَسَرَّةِ. وَتَقَدَّمَ ذِكْرُ الْبِشَارَةِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٥] ، وَقَوْلِهِ وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثى فِي سُورَةِ النَّحْلِ [٥٨] ، وَذَلِكَ أَنَّ الرِّيَاحَ تَسُوقُ سَحَابَ الْمَطَرِ إِلَى حَيْثُ يُمْطِرُ. وَتَقَدَّمُ الْكَلَامُ عَلَى الرِّيَاحِ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٤] وَعَلَى كَوْنِهَا لَوَاقِحَ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ [٢٢] .

El-Mübeşşirât (الْمُبَشِّرَاتُ); hayrı, yani yağmuru müjdeleyenlerdir. Bişaretin aslı sevindirici haberdir. Rüzgârlar, sevinç haberleriyle gönderilmiş elçilere benzetilmiştir. Bişaret kavramının zikri Bakara Suresi'nde { وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } [Bakara 25] ayetinde ve Nahl Suresi'nde { وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِالْأُنْثى } [Nahl 58] ayetinde geçmişti. Bunun sebebi, rüzgârların yağmur bulutunu yağacağı yere sevk etmesidir. Rüzgârlar (riyâh) hakkındaki açıklama da Bakara Suresi'ndeki { وَتَصْرِيفِ الرِّياحِ } [Bakara 164] ayeti ve Hicr Suresi'ndeki aşılayıcı (levâkıh) olmalarına dair [Hicr 22] ayet gibi pek çok ayette geçmişti.

وَقَوْلُهُ وَلِيُذِيقَكُمْ عَطْفٌ عَلَى مُبَشِّراتٍ لِأَنَّ مُبَشِّراتٍ فِي مَعْنَى التَّعْلِيلَ لِلْإِرْسَالِ. وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى الْإِذَاقَةِ آنِفًا.

{ وَلِيُذِيقَكُمْ } buyruğu { مُبَشِّراتٍ } kelimesine matuftur; çünkü { مُبَشِّراتٍ } göndermenin (irsal) gerekçesi anlamındadır. İzâka (tattırma) hakkındaki açıklama az önce geçmişti.

ومِنْ رَحْمَتِهِ صِفَةٌ لِمَوْصُوفٍ مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ فِعْلُ لِيُذِيقَكُمْ أَيْ: مَذُوقًا.

{ مِنْ رَحْمَتِهِ } ifadesi, { لِيُذِيقَكُمْ } fiilinin delalet ettiği mahzuf bir mevsufun sıfatıdır; yani: tadılan bir şeyi [tattırsın diye].

ومِنْ ابْتِدَائِيَّةٌ، وَرَحْمَةُ اللَّهِ: هِيَ الْمَطَرُ.

{ مِنْ } ibtidaiyyedir (başlangıç bildirir). Allah'ın rahmeti ise yağmurdur.

وَجَرَيَانُ الْفُلْكِ بِالرِّيَاحِ مِنْ حِكْمَةِ خَلْقِ الرِّيَاحِ وَمَنْ نِعَمِهِ، وَتَقَدَّمَ فِي آيَةِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٤] .

Gemilerin rüzgârlarla akıp gitmesi, rüzgârların yaratılış hikmetinden ve O'nun nimetlerindendir; Bakara Suresi'ndeki ayette [Bakara 164] geçmişti.

وَالتَّقْيِيدُ بِقَوْلِهِ بِأَمْرِهِ تَعْلِيمٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَتَحْقِيقٌ لِلْمِنَّةِ، أَيْ: لَوْلَا تَقْدِيرُ اللَّهِ ذَلِكَ وَجَعْلُهُ أَسْبَابَ حُصُولِهِ لَمَا جَرَتِ الْفُلْكُ، وَتَحْتَ هَذَا مَعَانٍ كَثِيرَةٌ يَجْمَعُهَا إِلْهَامُ اللَّهِ الْبَشَرَ لِصُنْعِ الْفُلْكِ وَتَهْذِيبِ أَسْبَابِ سَيْرِهَا. وَخَلَقَ نِظَامَ الرِّيحِ وَالْبَحْرِ لِتَسْخِيرِ سَيْرِهَا كَمَا دَلَّ عَلَى

{ بِأَمْرِهِ } buyruğu ile kayıtlanması, müminlere bir öğretim ve nimetin teyididir; yani: Eğer Allah'ın bunu takdir etmesi ve meydana gelmesinin sebeplerini kılması olmasaydı gemiler akıp gitmezdi. Bunun altında, Allah'ın insanlara gemi yapmayı ve seyrüsefer sebeplerini geliştirmeyi ilham etmesinin bir araya getirdiği pek çok mana bulunmaktadır. [Ayrıca] gemilerin seyrini boyun eğdirmek için rüzgâr ve deniz nizamını yaratmıştır; nitekim buna

ذَلِكَ قَوْلُهُ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ فِي سُورَةِ الْحَجِّ [٣٦] ، وَتَقَدَّمَ هُنَالِكَ مَعْنَى لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ.

{ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } buyruğu delalet etmektedir. Bu husus Hac Suresi'nde [Hac 36] geçmişti; { لِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ } ifadesinin anlamı da orada geçmişti.

[سُورَة الرّوم (٣٠) : آيَة ٤٧]

[Rûm Suresi (30), Âyet 47]

وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ رُسُلاً إِلى قَوْمِهِمْ فَجاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَانْتَقَمْنا مِنَ الَّذِينَ أَجْرَمُوا وَكانَ حَقًّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ (٤٧)

{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ رُسُلاً إِلى قَوْمِهِمْ فَجاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَانْتَقَمْنا مِنَ الَّذِينَ أَجْرَمُوا وَكانَ حَقًّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ } “Andolsun ki senden önce de kendi kavimlerine peygamberler gönderdik, onlara apaçık deliller getirdiler. Suç işleyenlerden intikam aldık. Müminlere yardım etmek de üzerimize bir haktı.” (47)

هَذِهِ جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ مُسْتَطَرَدَةٌ آثَارُهَا ذِكْرُ سَيْرِ الْفُلْكِ فِي عِدَادِ النِّعَمِ فَعُقِبَ ذَلِكَ بِمَا كَانَ سَيْرُ الْفُلْكِ فِيهِ تَذْكِيرٌ بِنِقْمَةِ الطُّوفَانِ لِقَوْمِ نُوحٍ، وَبِجَعْلِ اللَّهِ الْفُلْكَ لِنَجَاةِ نُوحٍ وَصَالِحِي قَوْمِهِ مِنْ نِقْمَةِ الطُّوفَانِ، فَأُرِيدَ تَحْذِيرُ الْمُكَذِّبِينَ مِنْ قُرَيْشٍ أَنْ يُصِيبَهُمْ مَا أَصَابَ الْمُكَذِّبِينَ قَبْلَهُمْ، وَكَانَ فِي تِلْكَ النِّقْمَةِ نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ، أَيْ نَصْرُ الرُّسُلِ وَأَتْبَاعِهِمْ أَلَا تَرَى إِلَى حِكَايَةِ قَوْلِ نُوحٍ: رَبِّ انْصُرْنِي بِما كَذَّبُونِ فِي سُورَةِ الْمُؤْمِنِينَ [٢٦] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى هُنَا: كانَ حَقًّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ

Bu cümle, nimetler arasında gemilerin seyrinin zikredilmesinin tetiklediği istitradî bir ara cümledir (itiraziyye). Zira bunun ardından, gemilerin seyrinin Nuh kavmi için tufan azabını hatırlatması ve Allah'ın gemiyi Nuh ve kavminin salihleri için tufan azabından kurtuluş vesilesi kılması zikredilmiştir. Böylece Kureyşli yalanlayıcıların, kendilerinden önceki yalanlayıcıların başına gelenlerin kendi başlarına da gelmesinden sakındırılması murat edilmiştir. Bu azapta müminlere yardım, yani elçilere ve onlara uyanlara yardım söz konusuydu. Nitekim Mü'minûn Suresi'nde Nuh'un: { رَبِّ انْصُرْنِي بِما كَذَّبُونِ } [Mü'minûn 26] sözünün hikâye edilmesine ve burada da Yüce Allah'ın: { كانَ حَقًّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ } buyruğuna bakmaz mısın?

وَالْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةٌ وَلَيْسَتْ لِلْعَطْفِ.

Vav harfi itiraziyyedir (ara cümle başlangıcıdır), atıf için değildir.

وَالِانْتِقَامُ: افْتِعَالٌ مِنَ النَّقْمِ وَهُوَ الْكَرَاهِيَةُ وَالْغَضَبُ، وَفِعْلُهُ كَضَرَبَ وَعَلَمَ قَالَ تَعَالَى وَما تَنْقِمُ مِنَّا [الْأَعْرَاف: ١٢٦] . وَفِي الْمَثَلِ: مَثَلُهُ كَمَثَلِ الْأَرْقَمِ إِنْ يُقْتَلْ يَنْقَمْ- بِفَتْحِ الْقَافِ- وَإِنْ يُتْرَكْ يَلْقَمْ. وَالِانْتِقَامُ: الْعُقُوبَةُ لِمَنْ يَفْعَلُ مَا لَا يُرْضِي كَأَنَّهُ صِيغَ مِنْهُ الِافْتِعَالُ لِلدَّلَالَةِ عَلَى حُصُولِ أَثَرِ النَّقْمِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما تَنْقِمُ مِنَّا وَقَوْلِهِ فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فِي سُورَة الْأَعْرَاف [١٣٦] .

İntikam (الِانْتِقَامُ), hoşlanmama ve öfke anlamına gelen nakm kökünden iftiâl babındadır. Fiili darabe ve alime babındandır. Nitekim Yüce Allah: { وَما تَنْقِمُ مِنَّا } [A'râf 126] buyurmuştur. Meselde: 'Onun durumu engerek yılanının durumu gibidir; öldürülürse intikamı alınır -kaf harfinin fethasıyla yenkamu-, bırakılırsa ısırıp yutar' denmiştir. İntikam, razı olunmayan şeyi yapan kimseye verilen cezadır; sanki iftiâl kalıbı, nakm etkisinin gerçekleştiğini göstermek için türetilmiştir. Bu husus daha önce A'râf Suresi'nde { وَما تَنْقِمُ مِنَّا } ve { فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ } [A'râf 136] ayetlerinde geçmişti.

وكلمةقًّا عَلَيْنا

{ حَقًّا عَلَيْنا } ifadesi

مِنْ صِيَغِ الِالْتِزَامِ، قَالَ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ مُوسَى ﵇:

gereklilik (iltizam) kalıplarındandır. Yüce Allah, Musa (aleyhisselâm)'dan naklen şöyle buyurmuştur:

حَقِيقٌ عَلى أَنْ لَا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ [الْأَعْرَاف: ١٠٥] ، وَهُوَ مَحْقُوقٌ بِكَذَا، أَيْ: لَازِمٌ لَهُ، قَالَ الْأَعْشَى:

{ حَقِيقٌ عَلى أَنْ لَا أَقُولَ عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ } [A'râf 105]. 'O, şununla mahkûktur' denir, yani: 'o şey onun üzerine lazımdır'. el-A'şâ şöyle demiştir:

لَمَحْقُوقَهٌ أَنْ تَسْتَجِيبِي لِصَوْتِهِ فَإِنَّ وَعْدَ الصَّادِقِ حَقٌّ. قَالَ تَعَالَى: وَعْداً عَلَيْنا إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ [الْأَنْبِيَاء: ١٠٤] . وَقَدِ اخْتَصَرَ طَرِيقَ الْإِفْصَاحِ عَنْ هَذَا الْغَرَضِ أَعْنِي غَرَضِ الْوَعْدِ بِالنَّصْرِ وَالْوَعِيدِ لَهُ فَأُدْرِجَ تَحْتَ ذِكْرِ النَّصْرِ مَعْنَى الِانْتِصَارِ، وَأُدْرِجَ ذِكْرُ الْفَرِيقَيْنِ: فَرِيقُ الْمُصَدِّقِينَ الْمَوْعُودُ، وَفَرِيقُ الْمُكَذِّبِينَ الْمُتَوَعَّدُ، وَقَدْ أُخْلِيَ الْكَلَامُ أَوَّلًا عَنْ ذِكْرِهِمَا.

'Onun sesine icabet etmen sana kesinlikle gerekir (lemahkûkatün); zira doğru sözlünün vaadi haktır.' Yüce Allah: { وَعْداً عَلَيْنا إِنَّا كُنَّا فاعِلِينَ } [Enbiyâ 104] buyurmuştur. Bu maksadı, yani yardım vaadi ve tehdit maksadını ifade etme yolunu kısaltmış; yardımın zikri altına intisar (öç alma/üstün gelme) manasını ve iki fırkanın -kendisine vaadde bulunulan doğrulayanlar fırkası ile kendisi tehdit edilen yalanlayanlar fırkası- zikrini dahil etmiştir; oysa söz başlangıçta bu ikisinin zikrinden haliydi.

وَعَنْ أَبِي بَكْرٍ شُعْبَةَ رَاوِي عَاصِمٍ أَنَّهُ كَانَ يَقِفُ على قَوْله قًّا

Âsım'ın ravisi Ebû Bekir Şu'be'den, onun { حَقًّا } kelimesi üzerinde vakıf yaptığı (durduğu)

فَيكون فِي انَ

nakledilmiştir. Bu durumda { كَانَ } fiilinde

ضَمِيرٌ يَعُودُ عَلَى الِانْتِقَامِ، أَيْ وَكَانَ الِانْتِقَامُ مِنَ الْمُجْرِمِينَ حَقًّا، أَيْ: عَدْلًا، ثُمَّ يسْتَأْنف بقوله لَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ

intikama dönen bir zamir bulunur; yani 'Mücrimlerden intikam almak bir hak, yani bir adalet idi'. Sonra { عَلَيْنَا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ } buyruğu ile yeni bir cümleye başlanır.