وَجُمْلَةُ لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ مبيّنة لِمَعْنى فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها فَهِيَ جَارِيَةٌ مَجْرَى حَالٍ ثَالِثَةٍ مِنَ الدِّينُ عَلَى تَقْدِيرِ رَابِطٍ مَحْذُوفٍ. وَالتَّقْدِيرُ: لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ فِيهِ، أَيْ فِي هَذَا الدِّينِ، فَهُوَ كَقَوْلِهِ فِي حَدِيثِ أُمِّ زَرْعٍ فِي قَوْلِ الرَّابِعَةِ: زَوْجِي كَلَيْلِ تِهَامَةَ لَا حَرَّ وَلَا قَرَّ وَلَا مَخَافَةَ وَلَا سَآمَةَ أَيْ فِي ذَلِكَ اللَّيْلِ.
{ لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ } “Allah'ın yaratışında hiçbir değişme yoktur” cümlesi, { فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها } “Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtratı” ifadesinin manasını açıklamaktadır. Bu cümle, hazfedilmiş bir bağlaç (ait zamiri) takdiriyle { الدِّينُ } kelimesinden üçüncü bir hâl konumundadır. Takdiri şöyledir: «Onda, yani bu dinde Allah'ın yaratışını değiştirmek yoktur». Bu durum, Ümmü Zer' hadisinde dördüncü kadının söylediği: «Kocam Tihâme gecesi gibidir; ne sıcaktır ne soğuk, ne korku vardır ne de bıkkınlık» sözüne benzer; yani o gecede [bunlar yoktur] demektir.
فَمَعْنَى لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ أَنَّهُ الدِّينُ الْحَنِيفُ الَّذِي لَيْسَ فِيهِ تَبْدِيلٌ لِخَلْقِ اللَّهِ خِلَافَ دِينِ أَهْلِ الشِّرْكِ، قَالَ تَعَالَى عَنِ الشَّيْطَانِ: وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ [النِّسَاء:
{ لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ } “Allah'ın yaratışında hiçbir değişme yoktur” ifadesinin anlamı; şirk ehlinin dininin aksine, onda Allah'ın yaratışını değiştirmenin bulunmadığı hanîf din olduğudur. Yüce Allah şeytandan naklen şöyle buyurmuştur: { وَلَآمُرَنَّهُمْ فَلَيُغَيِّرُنَّ خَلْقَ اللَّهِ } “Ve onlara mutlaka emredeceğim de Allah'ın yaratışını değiştirecekler” [Nisâ:
١١٩] . وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ مُعْتَرِضَةً لِإِفَادَةِ النَّهْيِ عَنْ تَغْيِيرِ خَلْقِ اللَّهِ فِيمَا أَوْدَعَهُ الْفِطْرَةَ. فَتَكُونُ لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ خَبَرًا مُسْتَعْمَلًا فِي مَعْنَى النَّهْيِ عَلَى وَجْهِ الْمُبَالِغَةِ كَقَوْلِهِ لَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ [النِّسَاء: ٢٩] . فَنَفْيُ الْجِنْسِ مُرَادٌ بِهِ جِنْسٌ مِنَ التَّبْدِيلِ خَاصٌّ بِالْوَصْفِ لَا نَفْيَ وُقُوعِ جِنْسِ التَّبْدِيلِ فَهُوَ مِنَ الْعَامِ الْمُرَادُ بِهِ الْخُصُوصُ
119]. { لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ } cümlesinin, fıtrata yerleştirilen hususlarda Allah'ın yaratışını değiştirmeyi yasaklamayı ifade eden bir itiraziyye (ara cümle) olması da caizdir. Bu durumda { لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ } ifadesi, { لَا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } “Kendinizi öldürmeyin” [Nisâ: 29] ayetinde olduğu gibi mübalağa yoluyla nehiy manasında kullanılan bir haber olur. Cinsin nefyedilmesinden kasıt, genel olarak değiştirmenin meydana gelişinin nefyedilmesi değil, vasfa has olan belirli bir değiştirme cinsidir; dolayısıyla bu, karine sebebiyle
بِالْقَرِينَةِ. وَاسْمُ الْإِشَارَةِ لِزِيَادَةِ تَمْيِيزِ هَذَا الدِّينِ مَعَ تَعْظِيمِهِ.
kendisiyle husus kastedilen genel (âm) lafızlardandır. İşaret ismi ise bu dine tazimle birlikte onu daha da temyiz etmek (belirgin kılmak) içindir.
والْقَيِّمُ: وَصْفٌ بِوَزْنِ فَيْعِلٍ مِثْلَ هَيِّنٍ وَلَيِّنٍ يُفِيدُ قُوَّةَ الِاتِّصَافِ بِمَصْدَرِهِ، أَيِ الْبَالِغُ قُوَّةَ الْقِيَامِ مِثْلَ اسْتَقَامَ الَّذِي هُوَ مُبَالَغَةٌ فِي قَامَ كَاسْتَجَابَ.
{ الْقَيِّمُ } kelimesi, «hey'in» ve «leyyin» gibi «fey'il» vezninde bir sıfat olup mastarının ifade ettiği vasfın güçlü oluşunu bildirir; yani tıpkı «istecebe» gibi «kâme» fiilinde mübalağa bildiren «istekâme» gibi kıyam gücünün zirvesine ulaşmış olan demektir.
وَالْقِيَامُ: حَقِيقَتُهُ الِانْتِصَابُ ضِدَّ الْقُعُودِ وَالِاضْطِجَاعِ، وَيُطْلَقُ مَجَازًا عَلَى انْتِفَاءِ الِاعْوِجَاجِ يُقَالُ: عُودٌ مُسْتَقِيمٌ وَقَيِّمٌ، فَإِطْلَاقُ الْقَيِّمِ عَلَى الدِّينِ تَشْبِيهُ انْتِفَاءِ الْخَطَأِ عَنْهُ بِاسْتِقَامَةِ الْعُودِ وَهُوَ مِنْ تَشْبِيهِ الْمَعْقُولِ بِالْمَحْسُوسِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً قَيِّماً [الْكَهْف: ١، ٢] وَقَالَ تَعَالَى: ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ فِي سُورَةِ بَرَاءَةَ
Kıyam (الْقِيَامُ) kelimesinin hakiki anlamı, oturma ve yan yatmanın zıddı olan dik durmaktır. Mecazi olarak ise eğriliğin bulunmaması anlamında kullanılır; nitekim «düzgün ve dosdoğru sopa» anlamında «ûdün müstakîmün ve kayyimün» (عُودٌ مُسْتَقِيمٌ وَقَيِّمٌ) denir. Dolayısıyla dine «el-Kayyim» denilmesi, ondan hatanın nefyedilmesini (uzak olmasını) sopanın doğruluğuna benzetmektir ki bu da aklî olanın hissî (somut) olana benzetilmesi kabilindendir. Nitekim Yüce Allah'ın: { وَلَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً قَيِّماً } “Onda hiçbir eğrilik kılmadı; [onu] dosdoğru [yaptı]” [Kehf: 1-2] buyruğunda böyledir. Yüce Allah Berâe (Tevbe) Suresi'nde de: { ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ } “İşte dosdoğru din budur” buyurmuştur.
وَيُطْلَقُ أَيْضًا عَلَى الرِّعَايَةِ وَالْمُرَاقَبَةِ وَالْكَفَالَةِ بِالشَّيْءِ لِأَنَّهَا تَسْتَلْزِمُ الْقِيَامَ وَالتَّعَهُّدَ قَالَ تَعَالَى أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ [الرَّعْد: ٣٣] ، وَمِنْهُ قُلْنَا لِرَاعِي التَّلَامِذَةِ وَمُرَاقِبِ أَحْوَالِهِمْ: قَيَّمٌ. وَيُطْلَقُ الْقَيِّمُ عَلَى الْمُهَيْمِنِ وَالْحَافِظِ. وَالْمَعَانِي كُلُّهَا صَالِحَةٌ لِلْحَمْلِ عَلَيْهَا هُنَا، فَإِنَّ هَذَا الْكُتَّابَ مَعْصُومٌ عَنِ الْخَطَأِ وَمُتَكَفِّلٌ بِمَصَالِحِ النَّاسِ، وَشَاهِدٌ عَلَى الْكُتُبِ السَّالِفَةِ تَصْحِيحًا وَنَسْخًا قَالَ تَعَالَى: وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ وَتَقَدَّمَ فِي طالع سُورَة الْمَائِدَة [٤٨] . فَهَذَا الدِّينُ بِهِ قِوَامُ أَمْرِ الْأُمَّةِ. قَالَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ لِمُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ: يَا مُعَاذُ مَا قِوَامُ هَذِهِ الْأُمَّةِ؟ قَالَ:
Ayrıca gözetme, denetleme ve bir şeyin kefaletini üstlenme anlamlarına da gelir; çünkü bunlar ayakta durmayı ve üstlenmeyi gerektirir. Yüce Allah: { أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ } “Her nefsin kazandığı üzerinde kâim (gözetici) olan Allah...” [Ra'd: 33] buyurmuştur. Öğrencileri gözeten ve durumlarını denetleyen kimseye «kayyim» (idareci/gözetmen) dememiz de bundandır. Kayyim, müheymin (hâkim ve koruyucu) ve muhafız anlamlarına da gelir. Bu manaların tamamı burada hamledilmeye elverişlidir; zira bu Kitap hatadan korunmuştur, insanların maslahatlarını üstlenmiştir ve önceki kitaplara tashih ve nesih yönüyle tanıktır. Nitekim Yüce Allah: { وَأَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ بِالْحَقِّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكِتابِ وَمُهَيْمِناً عَلَيْهِ } “Sana da kendinden önceki Kitab'ı doğrulayıcı ve onun üzerinde bir gözetici/koruyucu olarak Kitab'ı hak ile indirdik” buyurmuştur ve bu Mâide Suresi'nin başlarında [48] geçmişti. İşte ümmetin işinin nizamı bu din ile ayakta durur. Ömer b. el-Hattâb, Muâz b. Cebel'e: «Ey Muâz! Bu ümmetin kıvamı (nizamını ayakta tutan şey) nedir?» diye sormuş; Muâz:
الْإِخْلَاصُ وَهُوَ الْفِطْرَةُ الَّتِي فَطَرَ اللَّهُ النَّاسَ عَلَيْهَا، وَالصَّلَاةُ وَهِيَ الدِّينُ، وَالطَّاعَةُ وَهِيَ الْعِصْمَةُ، فَقَالَ عُمَرُ: صَدَقْتَ. يُرِيدُ مُعَاذٌ بِالْإِخْلَاصِ التَّوْحِيدَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ حُنَفاءَ [الْبَيِّنَة: ٥] .
«İhlas ki o Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtrattır; namaz ki o dindir; ve itaat ki o koruyucudur (ismet)» demiştir. Bunun üzerine Ömer: «Doğru söyledin» demiştir. Muâz ihlas ile tevhidi kastetmektedir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ حُنَفاءَ } “Dini yalnız O'na has kılarak, hanîfler olarak” [Beyyine: 5].
وَالِاسْتِدْرَاكُ فِي قَوْلِهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ لِدَفْعِ تَوَهُّمِ وَاهِمٍ يَقُولُ إِذا كَانَ هُوَ دين الْفطْرَة وَهُوَ القيّم فَكيف أعرض كثير من النَّاس عَنهُ بعد تبليغه، فَاسْتُدْرِكَ ذَلِكَ بِأَنَّهُمْ جُهَّالٌ لَا عِلْمَ عِنْدَهُمْ فَإِنْ كَانَ قَدْ بَلَغَهُمْ فَإِنَّهُمْ جَهِلُوا مَعَانِيَهُ لِإِعْرَاضِهِمْ عَنِ التَّأَمُّلِ وَلَا يَعْلَمُونَ مِنْهُ إِلَّا مَا لَا يُفِيدُهُمْ مُهِمُّهُمْ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَسْعَوْا فِي أَنْ يَبْلُغَهُمْ عَلَى الْوَجْهِ الصَّحِيحِ فَفِعْلُ لَا يَعْلَمُونَ غَيْرُ مُتَطَلَّبٍ مَفْعُولًا بَلْ هُوَ مَنَزَّلٌ مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ لِأَنَّ الْمَعْنَى لَا عِلْمَ عِنْدَهُمْ عَلَى نَحْوِ مَا قَرَّرَ فِي نَظِيرِهِ فِي أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ.
{ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “Fakat insanların çoğu bilmezler” buyruğundaki istidrak; «Madem bu din fıtrat dinidir ve dosdoğrudur, öyleyse nasıl oldu da tebliğ edildikten sonra insanların çoğu ondan yüz çevirdi?» diyen bir kimsenin vehmini defetmek içindir. Dolayısıyla bu durum, onların hiçbir ilmi olmayan cahiller olduğu belirtilerek istidrak edilmiştir. Şayet tebliğ kendilerine ulaşmışsa bile, derinlemesine düşünmekten yüz çevirdikleri için onun manalarını bilememişlerdir; ondan yalnızca kendilerine fayda sağlamayan önemsiz şeyleri bilmektedirler, zira onu doğru şekilde öğrenmeye gayret etmemişlerdir. Bu sebeple { لَا يَعْلَمُونَ } fiili bir mef'ul (nesne) talep etmemekte, bilakis lâzım (geçişsiz) fiil menzilesinde tutulmaktadır; zira anlam, bu surenin başında benzerinde açıklandığı üzere, «onların hiçbir ilmi yoktur» demektir.
وَالْمُرَادُ بِ أَكْثَرَ النَّاسِ الْمُشْرِكُونَ إِذْ أَعْرَضُوا عَنْ دَعْوَةِ الْإِسْلَامِ، وَأَهْلُ الْكِتَابِ إِذْ أَبَوُا اتِّبَاعَ الرَّسُولِ ﷺ وَمُفَارَقَةَ أَدْيَانِهِمْ بَعْدَ إِبْطَالِهَا لِانْتِهَاءِ صَلَاحِيَّةِ تَفَارِيعِهَا بِانْقِضَاءِ الْأَحْوَالِ الَّتِي شَرَعَتْ لَهَا انْقِضَاءً لَا مَطْمَعَ بَعْدَهُ لِأَنْ تَعُودَ.
{ أَكْثَرَ النَّاسِ } “insanların çoğu” ifadesinden kasıt; İslam davetinden yüz çeviren müşrikler ve Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'e tabi olmayı ve kendileri için meşru kılındıkları durumların bir daha geri dönmeyecek şekilde sona ermesiyle furûatlarının geçerliliği bittiği için geçersiz kılınan dinlerinden ayrılmayı reddeden Ehl-i Kitap'tır.
وَمُقَابِلُ أَكْثَرَ النَّاسِ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ، وَشِرْذِمَةٌ مِنْ عُلَمَاءِ أَهْلِ الْكِتَابِ عَلِمُوا أَحَقِّيَّةَ الْإِسْلَامِ وَبَقُوا عَلَى أَدْيَانِهِمْ عِنَادًا: فَهُمْ يَعْلَمُونَ وَيُكَابِرُونَ، أَوْ تَحَيُّرًا: فَهُمْ فِي شَكٍّ بَيْنَ علم وَجَهل.
İnsanların çoğunun karşısında ise müminler ile İslam'ın hak olduğunu bildikleri halde inatlarından dinlerinde kalan Ehl-i Kitap âlimlerinden küçük bir azınlık yer alır: Onlar bilmekte ve kibirlenmektedirler; ya da şaşkınlık içindedirler: İlim ile cehalet arasında bir şüphe içindedirler.
[سُورَة الرّوم (٣٠) : الْآيَات ٣١ إِلَى ٣٢]
[Rûm Suresi (30): Ayetler 31-32]
مُنِيبِينَ إِلَيْهِ وَاتَّقُوهُ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٣١) مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكانُوا شِيَعاً كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ (٣٢)
{ مُنِيبِينَ إِلَيْهِ وَاتَّقُوهُ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ وَلا تَكُونُوا مِنَ الْمُشْرِكِينَ (٣١) مِنَ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكانُوا شِيَعاً كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ (٣٢) } “O'na yönelmiş kimseler olarak [yüzünüzü dine çevirin], O'ndan sakının, namazı dosdoğru kılın ve müşriklerden olmayın. O kimsedelerden ki dinlerini parçalara ayırdılar ve fırka fırka oldular; her grup kendi yanındakiyle böbürlenip sevinmektedir.”
مُنِيبِينَ حَالٌ مِنْ ضمير فَأَقِمْ [الرّوم: ٣٠] لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ الْخِطَابَ الْمُوَجَّهَ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ مُرَادٌ مِنْهُ نَفْسُهُ وَالْمُؤْمِنُونَ مَعَهُ كَمَا تَقَدَّمَ.
{ مُنِيبِينَ } kelimesi, daha önce geçtiği üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yöneltilen hitabın kendisini ve onunla beraber müminleri hedeflediğine işaret etmek üzere { فَأَقِمْ } [Rûm: 30] fiilindeki zamirden hâldir.
وَالْمُنِيبُ: الْمُلَازِمُ لِلطَّاعَةِ. وَيَظْهَرُ أَنَّ مَعْنَى أَنَابَ صَارَ ذَا نَوْبَةٍ، أَيْ ذَا رُجُوعٍ مُتَكَرِّرٍ وَأَنَّ الْهَمْزَةَ فِيهِ لِلصَّيْرُورَةِ، وَالنَّوْبَةُ: حِصَّةٌ مِنْ عَمَلٍ يَتَوَزَّعُهُ عَدَدٌ مِنَ النَّاسِ وَأَصْلُهَا: فَعْلَةٌ بِصِيغَةِ الْمَرَّةِ لِأَنَّهَا مَرَّةٌ مِنَ النَّوْبِ وَهُوَ قِيَامُ أَحَدٍ مَقَامَ غَيْرِهِ، وَمِنْهُ النِّيَابَةُ، وَيُقَالُ: تَنَاوَبُوا عَمَلَ كَذَا. وَفِي حَدِيثِ عُمَرَ: «كُنْتُ أَنَا وَجَارٍ لِي مِنَ الْأَنْصَارِ نَتَنَاوَبُ النُّزُولَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَيَنْزِلُ يَوْمًا وَأَنْزِلُ يَوْمًا» الْحَدِيثَ، فَإِطْلَاقُ الْمُنِيبِ عَلَى الْمُطِيعِ اسْتِعَارَةٌ لِتَعَهُّدِ الطَّاعَةِ تَعَهُّدًا مُتَكَرِّرًا، وَجُعِلَتْ تِلْكَ الِاسْتِعَارَةُ كِنَايَةً عَنْ مُوَاصَلَةِ الطَّاعَةِ وَمُلَازَمَتِهَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ فِي سُورَةِ هُودٍ [٧٥] . وَفُسِّرَتِ الْإِنَابَةُ أَيْضًا بِالتَّوْبَةِ.
Münîb: İtaate devam eden kimsedir. Görünen o ki «enâbe» fiilinin anlamı «nöbet sahibi oldu», yani «tekrar tekrar dönen kimse haline geldi» demektir ve oradaki hemze sayrûret (dönüşüm) içindir. «Nevbe» (nöbet), insanların bir kısmı arasında paylaştırılan işten bir paydır; aslı ise «nevb» kökünden ism-i merre kalıbında «fa'le» veznidir; zira nevbden bir keredir. Nevb ise birinin diğerinin yerine geçmesidir; nitekim «niyâbet» kelimesi de bundandır ve «falan işi nöbetleşe yaptılar» denir. Ömer'in hadisinde şöyle geçer: «Ben ve Ensâr'dan bir komşum Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına nöbetleşe inerdik; bir gün o inerdi, bir gün ben inerdim...» Hadis. İtaatkâr kimseye münîb denilmesi, itaati tekrar tekrar yerine getirmesi sebebiyle bir istiaredir; bu istiare itaati sürdürmekten ve ona devam etmekten kinaye kılınmıştır. Yüce Allah Hûd Suresi'nde: { إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ } “Şüphesiz İbrahim çok yumuşak huylu, içli ve [Rabbine] yönelendir” [75] buyurmuştur. İnabenin tövbe ile tefsir edildiği de olmuştur.
وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ نَابَ مُرَادِفُ تَابَ، وَهُوَ الْمُنَاسِبُ لِقَوْلِهِ فِي الْآيَةِ الْمُوَالِيَةِ دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنِيبِينَ إِلَيْهِ [الرّوم: ٣٣] . وَالْأَمْرُ الَّذِي فِي قَوْلِهِ وَاتَّقُوهُ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ مُسْتَعْمَلٌ فِي طَلَبِ الدَّوَامِ.
«Nâbe» fiilinin «tâbe» ile eş anlamlı olduğu da söylenmiştir; nitekim bir sonraki ayette geçen { دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنِيبِينَ إِلَيْهِ } “O'na yönelerek Rablerine dua ettiler” [Rûm: 33] buyruğuna uygun olan da budur. { وَاتَّقُوهُ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } “O'ndan sakının ve namazı kılın” buyruğundaki emir ise devamlılık talebinde kullanılmıştır.
والَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكانُوا شِيَعاً هُمُ الْمُشْرِكُونَ لِأَنَّهُمُ اتَّخَذُوا عِدَّةَ آلِهَةٍ. وَإِنَّمَا كُرِّرَتْ مِنَ التَّبْعِيضِيَّةُ لِاعْتِبَارِ الَّذِينَ فَرَّقُوا دَيْنَهُمْ بَدَلًا مِنَ الْمُشْرِكِينَ بَدَلًا مُطَابِقًا أَوْ بَيَانًا، فَإِظْهَارُ حَرْفِ الْجَرِّ ثَانِيَةً مَعَ الِاسْتِغْنَاءِ عَنْهُ بِالْبَدَلِيَّةِ تَأْكِيدٌ بِإِظْهَارِ الْعَامِلِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: تَكُونُ لَنا عِيداً لِأَوَّلِنا وَآخِرِنا [الْمَائِدَة: ١١٤] وَشَأْنُ الْبَدَلِ وَالْبَيَانِ أَنْ يَجُوزَ مَعَهُمَا إِظْهَارُ الْعَامِلِ الْمُقَدَّرِ فَيَخْرُجَانِ عَنْ إِعْرَابِ التَّوَابِعِ إِلَى الْإِعْرَابِ الْمُسْتَقِلِّ وَيَكُونَانِ فِي الْمَعْنَى بَدَلًا أَوْ بَيَانًا وَلِهَذَا قَالَ النُّحَاةُ: إِنَّ الْبَدَلَ عَلَى نِيَّةِ تِكْرَارِ الْعَامِلِ. وَقَالَ الْمُحَقِّقُونَ:
{ الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكانُوا شِيَعاً } “dinlerini parçalayanlar ve fırka fırka olanlar” müşriklerdir; çünkü onlar birden fazla ilah edinmişlerdir. Teb'îziyye (kısmiyet bildiren) { مِنْ } harfinin tekrarlanması, { الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ } ifadesinin { الْمُشْرِكِينَ } kelimesinden bedel-i mutabık veya atf-ı beyan sayılmasındandır. Bedellik sayesinde ihtiyaç kalmadığı halde cer harfinin ikinci kez açıkça getirilmesi, Yüce Allah'ın { تَكُونُ لَنا عِيداً لِأَوَّلِنا وَآخِرِنا } “Bizim için, hem öncekilerimiz hem sonrakilerimiz için bir bayram olsun” [Mâide: 114] buyruğunda geçtiği üzere âmilin açıkça zikredilmesiyle yapılan bir teyittir. Bedel ve atf-ı beyanın kuralı, onlarla birlikte takdir edilen âmilin açıkça getirilmesinin caiz olmasıdır; böylece tabi olma irabından çıkıp müstakil iraba kavuşurlar ve manada bedel veya beyan olurlar. Bu sebeple nahivciler: «Bedel, âmilin tekrarlanması niyetindedir» demişlerdir. Muhakkikler ise şöyle demiştir:
إِنَّ الْبَدَلَ مُعْرَبٌ بِالْعَامِلِ الْمُقَدَّرِ، وَمِثْلُهُ الْبَيَانُ وَهُمَا سِيَّانِ. وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى مَعْنَى الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكانُوا شِيَعاً فِي آخِرِ سُورَةِ الْأَنْعَامِ
«Bedel mukadder bir âmil ile irap alır; atf-ı beyan da böyledir ve ikisi birbirine eşittir.» { الَّذِينَ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكانُوا شِيَعاً } ifadesinin manasına dair açıklama En'âm Suresi'nin sonunda geçmişti.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ فَرَّقُوا بِتَشْدِيدِ الرَّاءِ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ فَارَقُوا دِينَهُمْ بِأَلِفٍ
Cumhur { فَرَّقُوا } kelimesini râ harfini şeddeli okumuştur. Hamza ve Kisâî ise fâ harfinden sonra elifle { فَارَقُوا دِينَهُمْ } şeklinde okumuştur;
بَعْدَ الْفَاءِ فَالْمُرَادُ بِالدِّينِ دِينُ الْإِسْلَامِ. وَمَعْنَى مُفَارَقَتِهِمْ إِيَّاهُ ابْتِعَادُهُمْ مِنْهُ، فَاسْتُعِيرَتِ الْمُفَارَقَةُ لِلنَّبْذِ إِذْ كَانَ الْإِسْلَامُ هُوَ الدِّينُ الَّذِي فَطَرَ اللَّهُ عَلَيْهِ النَّاسَ فَلَمَّا لَمْ يَتْبَعُوهُ جَعَلَ إِعْرَاضَهَمْ عَنْهُ كَالْمُفَارَقَةِ لِشَيْءٍ كَانَ مُجْتَمِعًا مَعَهُ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ الِارْتِدَادَ عَنِ الْإِسْلَامِ.
bu takdirde dinden murat İslam dinidir. Onların dinden ayrılmalarının manası ise ondan uzaklaşmalarıdır; böylece İslam, Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtrat dini olduğu için, ona tabi olmadıklarında ondan yüz çevirmeleri bir arada bulunulan bir şeyden ayrılmak gibi kabul edilerek müfâraka (ayrılmak) kelimesi terk etmek anlamında istiare edilmiştir; yoksa murat İslam'dan irtidat etmek (dönmek) değildir.
وَالشِّيَعُ: جَمْعُ شِيعَةٍ وَهِيَ الْجَمَاعَةُ الَّتِي تُشَايِعُ، أَيْ تُوَافِقُ رَأْيًا، وَتَقَدَّمَ قَوْلُهُ تَعَالَى ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ فِي سُورَةِ مَرْيَمَ [٦٩] .
«Şiye'», bir görüşe uyan/katılan topluluk demek olan «şîa» kelimesinin çoğuludur. Yüce Allah'ın { ثُمَّ لَنَنْزِعَنَّ مِنْ كُلِّ شِيعَةٍ } “Sonra her gruptan mutlaka çekip çıkaracağız” buyruğu Meryem Suresi'nde [69] geçmişti.
وَالْحِزْبُ: الْجَمَاعَةُ الَّذِينَ رَأْيُهُمْ ونزعتهم وَاحِدَة. وبِما لَدَيْهِمْ هُوَ مَا اتَّفَقُوا عَلَيْهِ.
Hizb: Görüşleri ve temayülleri bir olan topluluktur. { بِما لَدَيْهِمْ } “yanlarındakiyle” ifadesi ise üzerinde anlaştıkları şeydir.
وَالْفَرَحُ: الرِّضَا وَالِابْتِهَاجُ. وَهَذِهِ حَالَةٌ ذَمِيمَةٌ مِنْ أَحْوَالِ أَهْلِ الشِّرْكِ يُرَادُ تَحْذِيرُ الْمُسْلِمِينَ مِنَ الْوُقُوعِ فِي مِثْلِهَا، فَإِذَا اخْتَلَفُوا فِي أُمُورِ الدِّينِ الِاخْتِلَافَ الَّذِي يَقْتَضِيهِ اخْتِلَافُ الِاجْتِهَادِ أَوِ اخْتَلَفُوا فِي الْآرَاءِ وَالسِّيَاسَاتِ لِاخْتِلَافِ الْعَوَائِدِ فَلْيَحْذَرُوا أَنْ يَجُرَّهُمْ ذَلِكَ الِاخْتِلَافُ إِلَى أَنْ يَكُونُوا شِيَعًا مُتَعَادِينَ مُتَفَرِّقِينَ يَلْعَنُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا وَيُذِيقُ بَعْضُهُمْ بَأْسَ بَعْضٍ. وَتَقَدَّمَ كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ فِي سُورَة الْمُؤمنِينَ [٥٣] .
Ferah: Rıza ve sevinç duymaktır. Bu, şirk ehlinin yerilmiş hallerinden bir haldir; Müslümanların da benzerine düşmekten sakındırılması murat edilmektedir. Din işlerinde içtihadın farklılığının gerektirdiği şekilde ihtilaf ettiklerinde yahut örflerin farklılığı sebebiyle görüşlerde ve politikalarda ihtilafa düştüklerinde, bu ihtilafın kendilerini birbirine düşman, birbirine lanet eden ve birbirine şiddet tattıran fırkalar haline getirmesinden sakınsınlar. { كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ } “Her grup kendi yanındakiyle sevinmektedir” ifadesi Mü'minûn Suresi'nde [53] geçmişti.
[٣٣- ٣٤]
[33-34]
[سُورَة الرّوم (٣٠) : الْآيَات ٣٣ إِلَى ٣٤]
[Rûm Suresi (30): Ayetler 33-34]
وَإِذا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنِيبِينَ إِلَيْهِ ثُمَّ إِذا أَذاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ (٣٣) لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٣٤)
{ وَإِذا مَسَّ النَّاسَ ضُرٌّ دَعَوْا رَبَّهُمْ مُنِيبِينَ إِلَيْهِ ثُمَّ إِذا أَذاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ (٣٣) لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ (٣٤) } “İnsanlara bir zarar dokunduğu zaman, O'na yönelerek Rablerine dua ederler. Sonra onlara katından bir rahmet tattırınca, bir de bakarsın ki onlardan bir grup Rablerine ortak koşuyorlar! Kendilerine verdiklerimize nankörlük etsinler diye! Haydi eğlenin, yakında bileceksiniz!”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكانُوا شِيَعاً [الرّوم: ٣٢] أَيْ فَرَّقُوا دَيْنَهُمْ وَكَانُوا شِيَعًا، وَإِذَا مَسَّهُمْ ضُرٌّ فَدَعَوُا اللَّهَ وَحْدَهُ فَرَحِمَهُمْ عَادُوا إِلَى شِرْكِهِمْ وَكُفْرِهِمْ نِعْمَةَ الَّذِي رَحِمَهُمْ. فَالْمَقْصُودُ مِنَ الْجُمْلَةِ هُوَ قَوْلُهُ: ثُمَّ إِذا أَذاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ، فَمَحَلُّ انْتِظَامِهِ فِي مَذَامِّ الْمُشْرِكِينَ أَنَّهُمْ يَرْجِعُونَ إِلَى الْكُفْرِ، بِخِلَافِ حَالِ الْمُؤمنِينَ فَإِنَّهُم إِذا أَذَاقَهُمُ اللَّهُ رَحْمَةً بَعْدَ ضُرٍّ شَكَرُوا نِعْمَةَ رَبِّهِمْ وَذَلِكَ مِنْ إِنَابَتِهِمْ إِلَى اللَّهِ.
{ فَرَّقُوا دِينَهُمْ وَكانُوا شِيَعاً } [Rûm: 32] cümlesine matuftur; yani dinlerini parçaladılar ve fırka fırka oldular; kendilerine bir zarar dokunduğunda ise yalnızca Allah'a dua ettiler, O da onlara merhamet edince tekrar şirklerine ve kendilerine merhamet edenin nimetine nankörlük etmeye döndüler. Cümleden asıl kastedilen: { ثُمَّ إِذا أَذاقَهُمْ مِنْهُ رَحْمَةً إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ بِرَبِّهِمْ يُشْرِكُونَ } “Sonra onlara katından bir rahmet tattırınca, bir de bakarsın ki onlardan bir grup Rablerine ortak koşuyorlar” buyruğudur. Bunun müşriklerin yerilmeleri arasındaki yeri, onların [tekrar] küfre dönmeleridir. Müminlerin hali ise böyle değildir; zira onlara bir zarardan sonra Allah bir rahmet tattırdığında Rablerinin nimetine şükrederler ki bu da onların Allah'a olan inabelerindendir.
وَنُسِجَ الْكَلَامُ عَلَى هَذَا الْأُسْلُوبِ لِيَكُونَ بِمَنْزِلَةِ التَّذْيِيلِ بِمَا فِي لَفْظِ
Sözün bu üslup üzere kurulması,
النَّاسَ مِنَ الْعُمُومِ وَإِدْمَاجًا لِفَضِيلَةِ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ لَا يَكْفُرُونَ نِعْمَةَ الرَّحِيمِ. فَالتَّعْرِيفُ فِي النَّاسَ لِلِاسْتِغْرَاقِ.
{ النَّاسَ } lafzındaki umûmîlik sayesinde bir fezleke/tamamlayıcı hüküm (tezyîl) olması ve Rahîm olanın nimetine nankörlük etmeyen müminlerin faziletinin [araya] idraç edilmesi içindir. { النَّاسَ } kelimesindeki belirlilik takısı istiğrak (bütün fertleri kapsamak) içindir.
وَالضُّرُّ، بِضَمِّ الضَّادِ: سُوءُ الْحَالِ فِي الْبَدَنِ أَوِ الْعَيْشِ أَوِ الْمَالِ، وَهَذَا نَحْوَ مَا أَصَابَ قُرَيْشًا مِنَ الشِّدَّةِ وَالْقَحْطِ حَتَّى كَانُوا يُرَوْنَ فِي الْجَوِّ مِثْلَ الدُّخَّانِ مِنْ شِدَّةِ الْجَفَافِ، وَحَتَّى أَكَلُوا الْعِظَامَ وَالْمَيْتَةَ، وَقَدْ أَصَابَ ذَلِكَ مُشْرِكِيهِمْ وَمُؤْمِنِيهِمْ وَكَانَتْ شِدَّتُهُ عَلَى الْمُشْرِكِينَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا فِي رَفَاهِيَةٍ، فَالشِّدَّةُ أَقْوَى عَلَيْهِمْ، فَأَرْسَلُوا إِلَى النَّبِيءِ ﷺ يَسْتَشْفِعُونَ بِهِ أَنْ يَدْعُوَ اللَّهَ بِكَشْفِ الضُّرِّ عَنْهُمْ فَدَعَا فَأُمْطِرُوا فَعَادُوا إِلَى تَرَفِهِمْ، قَالَ تَعَالَى: فَارْتَقِبْ
Dâd harfinin zammesiyle { الضُّرُّ } kelimesi; bedende, geçimde veya maldaki kötü durumdur. Bu, Kureyş'in başına gelen şiddetli kıtlık ve kuraklık gibidir; öyle ki şiddetli kuraklıktan gökyüzünde duman gibi şeyler görür olmuşlar, hatta kemik ve leş yemişlerdi. Bu durum onların hem müşriklerine hem müminlerine isabet etmişti; ancak müşrikler refah içinde yaşadıkları için onlar üzerindeki şiddeti daha ağır olmuştu. Bu sebeple Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek Allah'a dua edip bu zararı kendilerinden kaldırması için onun şefaatini istediler; o da dua etti ve yağmura kavuştular, ardından da eski lüks ve azgınlıklarına geri döndüler. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَارْتَقِبْ }
يَوْمَ تَأْتِي السَّماءُ بِدُخانٍ مُبِينٍ
{ يَوْمَ تَأْتِي السَّماءُ بِدُخانٍ مُبِينٍ } “Göğün apaçık bir duman getireceği günü”
[الدُّخان: ١٠] الْآيَاتِ، فَدُعَاؤُهُمْ رَبَّهُمْ يَشْمَلُ طَلَبَهُمْ أَنْ يَدْعُوَ لَهُمُ الرَّسُولُ ﷺ. ومُنِيبِينَ حَالٌ مِنَ النَّاسِ كُلِّهِمْ أَيِ اسْتَوُوا فِي الْإِنَابَةِ إِلَيْهِ أَيْ رَاجِعِينَ إِلَيْهِ بَعْدُ، وَاشْتَغَلَ الْمُشْرِكُونَ عَنْهُ بِدُعَاءِ الْأَصْنَامِ، قَالَ تَعَالَى: إِنَّا كاشِفُوا الْعَذابِ قَلِيلًا إِنَّكُمْ عائِدُونَ [الدُّخان: ١٥] . وَتَقَدَّمَ مُنِيبِينَ آنِفًا.
“Göğün apaçık bir duman getireceği günü gözetle” [Duhân: 10] ayetleri... Onların Rablerine dua etmeleri, Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'den kendileri için dua etmesini istemelerini de kapsar. { مُنِيبِينَ } kelimesi bütün insanlardan hâldir; yani hepsi O'na yönelmede eşit oldular, yani sonradan O'na dönenler oldular; oysa müşrikler [normalde] O'ndan yüz çevirip putlara dua etmekle meşguldüler. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّا كاشِفُوا الْعَذابِ قَلِيلًا إِنَّكُمْ عائِدُونَ } “Biz azabı birazcık kaldıracağız, ama siz mutlaka [eski halinize] döneceksiniz” [Duhân: 15]. { مُنِيبِينَ } kelimesi az önce geçmişti.
وَالْمَسُّ: مُسْتَعَارٌ لِلْإِصَابَةِ. وَحَقِيقَةٌ الْمَسُ: أَنَّهُ وَضْعُ الْيَدِ عَلَى شَيْءٍ لِيَعْرِفَ وُجُودَهُ أَوْ يَخْتَبِرَ حَالَهَ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ فِي الْعُقُود [٧٣] .
{ الْمَسُّ } kelimesi isabet etmek manasında istiare edilmiştir. Messin hakikati: Varlığını bilmek veya durumunu yoklamak için eli bir şeyin üzerine koymaktır. Mâide Suresi'ndeki { لَيَمَسَّنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } “Onlardan inkâr edenlere mutlaka elem dolu bir azap dokunacaktır” [73] buyruğunda geçmişti.
واختبر هُنَا لِمَا يَسْتَلْزِمُهُ مِنْ خِفَّةِ الْإِصَابَةِ، أَيْ يَدْعُونَ اللَّهَ إِذَا أَصَابَهُمْ خَفِيفُ ضُرٍّ بَلْهَ الضُّرِّ الشَّدِيدِ.
Burada, isabet etmenin hafifliğini gerektirmesi sebebiyle seçilmiştir; yani şiddetli zarar bir yana, kendilerine hafif bir zarar dokunduğunda dahi Allah'a dua ederler demektir.
وَالْإِذَاقَةُ: مُسْتَعَارَةٌ لِلْإِصَابَةِ أَيْضًا. وَحَقِيقَتُهَا: إِصَابَةُ الْمَطْعُومِ بِطَرَفِ اللِّسَانِ وَهِيَ أَضْعَفُ إِصَابَاتِ الْأَعْضَاءِ لِلْأَجْسَامِ فَهِيَ أَقَلُّ مِنَ الْمَضْغِ وَالْبَلْعِ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [٩٥] ، وإِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ فِي سُورَة يُونُس [٢١] . واختبر فِعْلُ الْإِذَاقَةِ لِمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ مِنْ إِسْرَاعِهِمْ إِلَى الْإِشْرَاكِ عِنْدَ ابْتِدَاءِ إِصَابَةِ الرَّحْمَةِ لَهُمْ.
{ الْإِذَاقَةُ } (tattırma) kelimesi de isabet etme anlamında istiare edilmiştir. Hakikati ise: Yiyeceğin dilin ucuyla temas etmesidir ki bu, organların cisimlerle en zayıf temas şeklidir; zira çiğnemekten ve yutmaktan daha azdır. Mâide Suresi'ndeki { لِيَذُوقَ وَبالَ أَمْرِهِ } “yaptığının vebalini tatsın diye” [95] ve Yûnus Suresi'ndeki { وإِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ } “İnsanlara uğradıkları bir darlıktan sonra bir rahmet tattırdığımız zaman” [21] buyruklarında geçmişti. Tattırma (izâka) fiilinin seçilmesi, rahmet kendilerine isabet etmeye başladığı ilk anda şirk koşmaya acele ettiklerini göstermesi sebebiyledir.
وَالرَّحْمَةُ: تَخْلِيصُهُمْ مِنَ الشِّدَّةِ.
{ الرَّحْمَةُ } (rahmet) ise onları sıkıntıdan kurtarmaktır.
وثُمَّ لِلتَّرَاخِي الرُّتْبِيِّ لِأَنَّ إِشْرَاكَهُمْ بِاللَّهِ بَعْدَ الدُّعَاءِ وَالْإِنَابَةِ وَحُصُولِ رَحْمَتِهِ أَعْجَبُ مِنْ إِشْرَاكِهِمُ السَّابِقِ، فَفِي التَّرَاخِي الرُّتْبِيِّ مَعْنَى التَّعْجِيبِ مِنْ تَجَدُّدِ إِشْرَاكِهِمْ، وَحَرْفُ الْمُفَاجَأَةِ إِذا يُفِيدُ أَيْضًا أَنَّ هَذَا الْفَرِيقَ أَسْرَعُوا الْعَوْدَةَ إِلَى الشِّرْكِ بِحِدْثَانِ ذَوْقِ الرَّحْمَةِ لِتَأَصُّلِ الْكُفْرِ مِنْهُمْ وَكُمُونِهِ فِي نُفُوسِهِمْ.
{ ثُمَّ } edatı rütbî terâhi (mertebece sonralık/şaşkınlık) içindir; çünkü dua, yöneliş ve rahmetin ulaşmasından sonra Allah'a şirk koşmaları, önceki şirklerinden daha şaşırtıcıdır. Dolayısıyla rütbî terâhide, onların şirki yenilemelerine yönelik bir hayret etme anlamı vardır. Sürpriz/ani durum bildiren { إِذا } harfi de bu grubun, küfrün içlerinde kökleşmiş ve nefislerinde gizlenmiş olması sebebiyle, rahmeti tadar tatmaz hemen şirke döndüklerini ifade eder.
وَضَمِيرُ مِنْهُ عَائِدٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى. وَمِنِ ابْتِدَائِيَّةٌ مُتَعَلقَة ب أَذاقَهُمْ.
{ مِنْهُ } ifadesindeki zamir Yüce Allah'a aittir. { مِنْ } harf-i ceri ibtidaîlik (başlangıç) bildirir ve { أَذاقَهُمْ } fiiline müteallıktır (bağlıdır).
ورَحْمَةً فَاعل أَذاقَهُمْ وَلَمْ يُؤَنِّثْ لَهَا الْفِعْلُ لِأَنَّ تَأْنِيثَ مُسَمَّى الرَّحْمَةِ غَيْرُ حَقِيقِيٍّ وَلِأَجِلِّ الْفَصْلِ بِالْمَجْرُورِ. وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ عَلَى الْفَاعِلِ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ لِيُظْهِرَ أَنَّ الَّذِي أَصَابَهُمْ هُوَ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَتَقْدِيرِهِ لَا غَيْرَ ذَلِكَ. وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ لِيَكْفُرُوا لَامُ التَّعْلِيلِ وَهِيَ مُسْتَعَارَةٌ لِمَعْنَى التَّسَبُّبِ الَّذِي حَقُّهُ أَنْ يُفَادَ بِالْفَاءِ لِأَنَّهُمْ لَمَّا أَشْرَكُوا لَمْ يُرِيدُوا بِشِرْكِهِمْ أَنْ يَجْعَلُوهُ عِلَّةً لِلْكُفْرِ بِالنِّعْمَةِ وَلَكِنَّهُمْ أَشْرَكُوا مَحَبَّةً لِلشِّرْكِ فَكَانَ الشِّرْكُ مُفْضِيًا إِلَى كُفْرِهِمْ نِعْمَةَ اللَّهِ خَشْيَةَ الْإِفْضَاءِ وَالتَّسَبُّبِ بِالْعِلَّةِ الْغَائِيَّةِ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً [الْقَصَص: ٨] .
{ رَحْمَةً } kelimesi { أَذاقَهُمْ } fiilinin failidir (öznesidir); rahmetin müsemmasının (adlandırdığı şeyin) müennesliği mecazi olduğu ve araya mecrur girdiği için fiil müennes yapılmamıştır. Mecrurun faile takdim edilmesi, ona önem vermek ve kendilerine isabet eden şeyin sadece Allah'ın lütfu ve takdiri olduğunu, başka bir şeyden olmadığını göstermek içindir. { لِيَكْفُرُوا } buyruğundaki lâm harfi ta'lîl (gerekçe) lâmıdır; aslında “fa” harfi ile ifade edilmesi gereken sebep olma manasına istiare edilmiştir. Çünkü onlar şirk koştuklarında, bu şirkleriyle nimete nankörlük etmeyi bir gaye kılmak istememişlerdi; fakat şirki sevdikleri için şirk koştular ve bu şirk, Yüce Allah'ın { فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } “Nihayet Firavun ailesi onu kendilerine bir düşman ve bir üzüntü konusu olsun diye bulup aldı” [Kasas: 8] buyruğundaki gibi, akıbetin ve sebebiyetin nihai gaye kılınması endişesiyle Allah'ın nimetine nankörlüğe yol açmış oldu.
وَضَمِيرُ لِيَكْفُرُوا عَائِدٌ إِلَى الْفَرِيقِ بِاعْتِبَارِ مَعْنَاهُ.
{ لِيَكْفُرُوا } kelimesindeki zamir, manası göz önüne alınarak “fırka/grup” kelimesine dönmektedir.
وَالْإِيتَاءُ: إِعْطَاءُ النَّافِعِ، أَيْ بِمَا أَنْعَمْنَا عَلَيْهِمْ مِنَ النِّعَمِ الَّتِي هِيَ نِعْمَةُ الْإِيجَادِ وَالرِّزْقِ وَكَشْفِ الضُّرِّ عَنْهُمْ. ثُمَّ الْتَفَتَ عَنِ الْغَيْبَةِ إِلَى الْخِطَابِ بِقَوْلِهِ فَتَمَتَّعُوا تَوْبِيخًا لَهُمْ وَإِنْذَارًا، وَجِيءَ بِفَاءِ التَّفْرِيعِ فِي قَوْلِهِ فَتَمَتَّعُوا لِأَنَّ الْإِنْذَارَ وَالتَّوْبِيخَ مُفَرَّعَانِ عَنِ الْكَلَامِ السَّابِقِ. وَالْأَمْرُ فِي (تَمَتَّعُوا) مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّهْدِيدِ وَالتَّوْبِيخِ. وَالتَّمَتُّعُ: الِانْتِفَاعُ بِالْمُلَائِمِ وَبِالنِّعْمَةِ مُدَّةً تَنْقَضِي.
{ الْإِيتَاءُ } (vermek): Faydalı olanı vermektir; yani yaratılış, rızık ve sıkıntının kendilerinden giderilmesi gibi onlara lütfettiğimiz nimetleri [inkâr etsinler diye] demektir. Sonra onları azarlamak ve uyarmak amacıyla { فَتَمَتَّعُوا } buyruğuyla gaib sigasından muhatap sigasına iltifat yapılmıştır (dönülmüştür). { فَتَمَتَّعُوا } ifadesinde tafri' (çıkarım) bildiren “fa” getirilmiştir; çünkü uyarı ve azarlama önceki sözün bir sonucudur. { تَمَتَّعُوا } fiilindeki emir kipi tehdit ve azarlama amacıyla kullanılmıştır. Temettu': Uygun olan şeyden ve nimetten son bulacak bir süre boyunca yararlanmaktır.
وَالْفَاءُ فِي فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ تَفْرِيعٌ لِلْإِنْذَارِ عَلَى التَّوْبِيخِ، وَهُوَ رَشِيقٌ. وَ (سَوْفَ تَعْلَمُونَ) إِنْذَارٌ بِأَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ فِي الْمُسْتَقْبَلِ شَيْئًا عَظِيمًا، وَالْعِلْمُ كِنَايَةٌ عَنْ حُصُولِ الْأَمْرِ الَّذِي يُعْلَمُ، أَيْ عَنْ حُلُولِ مَصَائِبَ بِهِمْ لَا يَعْلَمُونَ كُنْهَهَا الْآنَ، وَهُوَ إِيمَاءٌ إِلَى عَظَمَتِهَا وَأَنَّهَا غَيْرُ مُتَرَقَّبَةٍ لَهُمْ. وَهَذَا إِشَارَةٌ إِلَى مَا سَيُصَابُونَ بِهِ
{ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } ifadesindeki “fa”, uyarının azarlamaya bağlanması (tafri') içindir ve pek zariftir. { سَوْفَ تَعْلَمُونَ } gelecekte çok büyük bir şeyi bileceklerine dair bir uyarıdır; bilmek, bilinecek olan o durumun gerçekleşmesinden, yani şu an mahiyetini bilemeyecekleri musibetlerin başlarına gelmesinden kinayedir. Bu da o musibetlerin büyüklüğüne ve onlar tarafından hiç beklenmediğine bir işarettir. Bu da onların başlarına gelecek olan
يَوْمَ بَدْرٍ مِنَ الِاسْتِئْصَالِ وَالْخِزْيِ وَهُمْ كَانُوا يَسْتَعْجِلُونَ بِعَذَابٍ مِنْ جِنْسِ مَا عَذَّبَ بِهِ الْأُمَمَ الْمَاضِيَةَ مِثْلَ عَادٍ وَثَمُودَ، وَكَانَتِ الْغَايَةُ وَاحِدَةً، فَإِنَّ إِصَابَتَهُمْ بِعَذَابِ سُيُوفِ الْمُسْلِمِينَ أَبْلَغُ فِي كَوْنِ اسْتِئْصَالِهِمْ بِأَيْدِي الْمُؤْمِنِينَ مُبَاشَرَةً، وَأَظْهَرُ فِي إِنْجَاءِ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ عَذَابٍ لَا يُصِيبُ الَّذِينَ ظَلَمُوا خَاصَّةً وَذَلِكَ هُوَ الْمُرَادُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى إِنَّا كاشِفُوا الْعَذابِ قَلِيلًا إِنَّكُمْ عائِدُونَ يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرى إِنَّا مُنْتَقِمُونَ [الدُّخان: ١٥، ١٦] . وَالْبَطْشَةُ الْكُبْرَى: بَطْشَةُ يَوْم بدر.
Bedir günündeki köklerinin kazınması ve rüsvaylık felaketine bir işarettir. Oysa onlar Âd ve Semûd gibi geçmiş ümmetlerin cezalandırıldığı cinsten bir azabın çabucak gelmesini istiyorlardı; neticede hedef birdi. Zira onların Müslümanların kılıçlarıyla azaba uğratılmaları, köklerinin doğrudan müminlerin elleriyle kazınması bakımından daha tesirli ve zalimlere has olmayan genel bir azaptan müminlerin kurtulması açısından daha açıktır. Yüce Allah'ın { إِنَّا كاشِفُوا الْعَذابِ قَلِيلًا إِنَّكُمْ عائِدُونَ يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرى إِنَّا مُنْتَقِمُونَ } “Biz azabı birazcık kaldıracağız, ama siz mutlaka [eski halinize] döneceksiniz. O en büyük yakalayışla yakalayacağımız gün, şüphesiz biz intikam alıcıyız” [Duhân: 15-16] buyruğundaki maksat da budur. En büyük yakalayış (el-Batşetü'l-Kübrâ), Bedir günündeki yakalayıştır.
[سُورَة الرّوم (٣٠) : آيَة ٣٥]
[Rûm Suresi (30): Ayet 35]
أَمْ أَنْزَلْنا عَلَيْهِمْ سُلْطاناً فَهُوَ يَتَكَلَّمُ بِما كانُوا بِهِ يُشْرِكُونَ (٣٥)
{ أَمْ أَنْزَلْنا عَلَيْهِمْ سُلْطاناً فَهُوَ يَتَكَلَّمُ بِما كانُوا بِهِ يُشْرِكُونَ } “Yoksa onlara bir delil indirdik de o mu şirk koştukları şeyleri söylüyor?” (35)
أَمْ مُنْقَطِعَةٌ، فَهِيَ مِثْلُ (بَلْ) لِلْإِضْرَابِ هُوَ إِضْرَابٌ انْتِقَالِيٌّ. وَإِذْ كَانَ حَرْفُ أَمْ حَرْفَ عَطْفٍ فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَا بَعْدَهَا إِضْرَابًا عَنِ الْكَلَامِ السَّابِقِ فَهُوَ عَطْفُ قِصَّةٍ عَلَى قِصَّةٍ بِمَنْزِلَةِ ابْتِدَاءٍ، وَالْكَلَامُ تَوْبِيخٌ وَلَوْمٌ مُتَّصِلٌ بِالتَّوْبِيخِ الَّذِي أَفَادَهُ قَوْلُهُ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ [الرّوم: ٣٤] . وَفِيهِ الْتِفَاتٌ مِنَ الْخِطَابِ إِلَى الْغَيْبَةِ إِعْرَاضًا عَنْ مُخَاطَبَتِكُمْ إِلَى مُخَاطَبَةِ الْمُسْلِمِينَ تَعْجِيبًا مِنْ حَالِ أَهْلِ الشِّرْكِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَا بَعْدَهَا مُتَّصِلًا بَقَوْلِهِ بَلِ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَهْواءَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ [الرّوم: ٢٩] فَهُوَ عَطْفُ ذَمٍّ عَلَى ذَمٍّ وَمَا بَيْنَهُمَا اعْتِرَاضٌ.
{ أَمْ } edatı munkatıadır; dolayısıyla idrâb (vazgeçme/geçiş) için olup { بَلْ } gibidir ve bir intikal idrâbıdır. { أَمْ } harfi bir atıf harfi olduğundan, sonrasının önceki sözden bir idrâb olması caizdir; bu durumda bir kıssanın diğer kıssaya atfı olup yeni bir başlangıç mesabesindedir. Bu söz, { فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } [Rûm: 34] buyruğunun ifade ettiği azarlamaya bağlı bir azarlama ve kınamadır. Burada şirk ehlinin durumuna hayret bildirmek için, onlara hitap etmekten yüz çevirip Müslümanlara hitap etmeye doğru muhatap sigasından gaib sigasına bir iltifat vardır. Sonrasının { بَلِ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَهْواءَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ } [Rûm: 29] buyruğuna bağlı olması da caizdir; bu takdirde bir yermenin diğer yermeye atfı olur ve aradaki kısım itiraziyye (ara cümle) sayılır.
وَحَيْثُمَا وَقَعَتْ أَمْ فَالِاسْتِفْهَامُ مُقَدَّرٌ بَعْدَهَا لِأَنَّهَا مُلَازِمَةٌ لِمَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ.
{ أَمْ } edatı nerede geçerse geçsin, istifham anlamını zorunlu kıldığı için sonrasında bir soru takdir edilir.
فَالتَّقْدِيرُ: بَلْ أَأَنْزَلْنَا عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا وَهُوَ اسْتِفْهَامٌ إِنْكَارِيٌّ، أَيْ مَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا، وَمَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ أَنَّهُ تَقْرِيرٌ عَلَى الْإِنْكَارِ كَأَنَّ السَّائِلَ يَسْأَلُ الْمَسْئُولَ لِيُقِرَّ بِنَفْيِ الْمَسْئُولِ عَنْهُ.
Takdiri şöyledir: “Yoksa onlara kesin bir delil mi indirdik?” Bu, inkâri bir istifhamdır; yani “Biz onlara hiçbir delil indirmedik” demektir. İnkâri istifhamın anlamı: İnkârı onaylatmaktır; sanki soran kimse, muhatabın hakkında soru sorulan şeyi olumsuzlamasını ikrar ettirmek için sormaktadır.
وَالسُّلْطَانُ: الْحُجَّةُ. وَلَمَّا جُعِلَ السُّلْطَانُ مَفْعُولًا لِلْإِنْزَالِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعَيَّنَ أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ كِتَابٌ كَمَا قَالُوا حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ [الْإِسْرَاء: ٩٣] . وَيَتَعَيَّنُ أَنَّ الْمُرَادَ بِالتَّكَلُّمِ الدَّلَالَةُ بِالْكِتَابَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى هَذَا كِتابُنا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ [الجاثية: ٢٩] ، أَيْ تَدُلُّ كِتَابَتُهُ، أَيْ كُتِبَ فِيهِ بِقَلَمِ الْقُدْرَةِ أَنَّ الشِّرْكَ حَقٌّ كَقَوْلِهِ تَعَالَى أَمْ آتَيْناهُمْ
{ السُّلْطَانُ } delil ve hüccet demektir. Sultan kelimesi Allah katından indirmenin mef'ûlü (nesnesi) yapılınca, müşriklerin { حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ } “bize okuyacağımız bir kitap indirinceye kadar” [İsrâ: 93] dedikleri gibi, bundan kastın bir kitap olduğu kesinleşir. Konuşmaktan kastın da Yüce Allah'ın { هَذَا كِتابُنا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ } “İşte bu bizim kitabımızdır, size gerçeği söyler” [Câsiye: 29] buyruğunda olduğu gibi yazının delaleti olması gerekir; yani yazısı delalet eder, yani kudret kalemiyle onda şirkin hak olduğu yazılmıştır demektir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَمْ آتَيْناهُمْ }
كِتاباً مِنْ قَبْلِهِ فَهُمْ بِهِ مُسْتَمْسِكُونَ [الزخرف: ٢١] . وَقَدَّمَ بِهِ على يُشْرِكُونَ لِلِاهْتِمَامِ بِالتَّنْبِيهِ عَلَى سَبَبِ إِشْرَاكِهِمُ الدَّاخِلِ فِي حَيِّزِ الْإِنْكَارِ لِلرِّعَايَةِ على الفاصلة.
{ كِتاباً مِنْ قَبْلِهِ فَهُمْ بِهِ مُسْتَمْسِكُونَ } “Yoksa onlara bundan önce bir kitap verdik de ona mı sımsıkı sarılıyorlar?” [Zuhruf: 21]. Ayet sonu uyumunu (fâsıla) gözetmek amacıyla ve inkâr alanına giren şirklerinin sebebine dikkat çekmeye önem verildiğinden { بِهِ } ifadesi { يُشْرِكُونَ } fiilinden önce getirilmiştir.
[٣٦- ٣٧]
[36- 37]
[سُورَة الرّوم (٣٠) : الْآيَات ٣٦ إِلَى ٣٧]
[Rûm Suresi (30): Ayetler 36'dan 37'ye]
وَإِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً فَرِحُوا بِها وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ إِذا هُمْ يَقْنَطُونَ (٣٦) أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٣٧)
{ وَإِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً فَرِحُوا بِها وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ إِذا هُمْ يَقْنَطُونَ (٣٦) أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٣٧) } “İnsanlara bir rahmet tattırdığımız zaman onunla sevinirler. Kendi ellerinin işledikleri yüzünden başlarına bir kötülük gelirse bir de bakarsın ki hemen ümitsizliğe kapılırlar. (36) Görmediler mi ki Allah rızkı dilediğine bol bol verir, dilediğinden de kısar? Şüphesiz bunda inanan bir kavim için elbette ibretler vardır. (37)”
أُعِيدَ الْكَلَامُ عَلَى أَحْوَالِ الْمُشْرِكِينَ زِيَادَةً فِي بَسْطِ الْحَالَةِ الَّتِي يَتَلَقَّوْنَ بِهَا الرَّحْمَةَ وَضِدَّهَا تَلَقِّيًا يَسْتَوُونَ فِيهِ بَعْدَ أَنْ مُيِّزَ فِيمَا تَقَدَّمَ حَالُ تَلَقِّي الْمُشْرِكِينَ لِلرَّحْمَةِ بِالْكُفْرَانِ الْمُقْتَضِي أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ لَا يَتَلَقُّونَهَا بِالْكُفْرَانِ. فَأُرِيدَ تَنْبِيهُهُمْ هُنَا إِلَى حَالَةِ تَلَقِّيهِمْ ضِدَّ الرَّحْمَةِ بِالْقُنُوطِ لِيَحْذَرُوا ذَلِكَ وَيَرْتَاضُوا بِرَجَاءِ الْفَرَجِ وَالِابْتِهَالِ إِلَى اللَّهِ فِي ذَلِكَ وَالْأَخْذِ فِي أَسْبَابِ انْكِشَافِهَا. وَالرَّحْمَةُ أُطْلِقَتْ عَلَى أَثَرِ الرَّحْمَةِ وَهُوَ الْمَنَافِعُ وَالْأَحْوَالُ الْحَسَنَةُ الملائمة كَمَا يَنْبَنِي عَنْهُ مُقَابَلَتُهَا بِالسَّيِّئَةِ وَهِيَ مَا يَسُوءُ صَاحِبَهُ وَيُحْزِنُهُ فَالْمَقْصِدُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ تَخَلُّقُ الْمُسْلِمِينَ بِالْخُلِقِ الْكَامِلِ، فَ النَّاسَ مُرَادٌ بِهِ خُصُوصُ الْمُشْرِكِينَ بِقَرِينَةِ أَنَّ الْآيَةَ خُتِمَتْ بِقَوْلِهِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ.
Daha önce müşriklerin rahmeti nankörlükle karşılama halleri ayırt edilip müminlerin onu nankörlükle karşılamadıkları anlaşıldıktan sonra, rahmeti ve zıddını karşılama biçimlerini daha geniş açıklamak üzere müşriklerin hallerine dair söz tekrar edilmiştir. Burada müminlerin bundan sakınmaları, kurtuluş ümidi besleyip bu hususta Allah'a yakarma ve sıkıntının giderilmesinin sebeplerine sarılma konusunda nefislerini eğitmeleri için, rahmetin zıddını ümitsizlikle karşılama hallerine dikkat çekilmek istenmiştir. Rahmet kelimesi, rahmetin eseri olan faydalar ve güzel, uygun durumlar için kullanılmıştır; nitekim onun insanı üzen ve kederlendiren şey demek olan seyyie (kötülük) ile karşılaştırılması bunu gösterir. Bu ayetten maksat Müslümanların kamil ahlakla ahlaklanmalarıdır; zira ayetin { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “Şüphesiz bunda inanan bir kavim için elbette ibretler vardır” buyruğuyla bitmesi karinesiyle { النَّاسَ } (insanlar) kelimesinden özellikle müşrikler kastedilmiştir.
وَقُدِّمَتْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِصَابَةُ الرَّحْمَةِ عَلَى إِصَابَةِ السَّيِّئَةِ عَكْسَ الَّتِي قَبْلَهَا لِلِاهْتِمَامِ بِالْحَالَةِ الَّتِي جُعِلَتْ مَبْدَأَ الْعِبْرَةِ وَأَصْلَ الِاسْتِدْلَالِ، فَقَوْلُهُ فَرِحُوا بِها وَصْفٌ لحَال النَّاس عِنْد مَا تُصِيبُهُمُ الرَّحْمَةُ لِيُبْنَى عَلَيْهِ ضِدُّهُ فِي قَوْلِهِ إِذا هُمْ يَقْنَطُونَ لِمَا يَقْتَضِيهِ الْقُنُوطُ مِنَ التَّذَمُّرِ وَالْغَضَبِ، فَلَيْسَ فِي الْكَلَامِ تَعْرِيضٌ بِإِنْكَارِ الْفَرَحِ حَتَّى نَضْطَرَّ إِلَى تَفْسِيرِ الْفَرَحِ بِالْبَطَرِ وَنَحْوِهِ لِأَنَّهُ عُدُولٌ عَنِ الظَّاهِرِ بِلَا دَاعٍ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ كَمَا يَفْرَحُونَ عِنْدَ الرَّحْمَةِ وَلَا يَخْطُرُ بِبَالِهِمْ زَوَالُهَا وَلَا يَحْزَنُونَ مِنْ خَشْيَتِهِ، فَكَذَلِكَ يَنْبَغِي أَن يصبروا عِنْد مَا يَمَسُّهُمُ الضُّرُّ وَلَا يَقْنَطُوا مِنْ زَوَالِهِ لِأَنَّ قُنُوطَهُمْ مِنْ زَوَالِهِ غَيْرُ جَارٍ عَلَى قِيَاس حَالهم عِنْد مَا تُصِيبُهُمْ رَحْمَةٌ حِينَ لَا يَتَوَقَّعُونَ زَوَالَهَا، فَالْقُنُوطُ هُوَ مَحَلُّ الْإِنْكَارِ عَلَيْهِمْ وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى لَا يَسْأَمُ الْإِنْسانُ مِنْ دُعاءِ الْخَيْرِ وَإِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ فَيَؤُسٌ قَنُوطٌ [فصلت: ٤٩] فِي أَنَّ مَحَلَّ التَّعْجِيبِ هُوَ
Bu ayette, ibretin başlangıcı ve delil çıkarmanın aslı kılınan duruma önem vermek amacıyla, bir öncekinin aksine rahmetin isabet etmesi kötülüğün isabet etmesinden önce zikredilmiştir. { فَرِحُوا بِها } buyruğu, ümitsizliğin hoşnutsuzluk ve öfkeyi gerektirmesi sebebiyle, { إِذا هُمْ يَقْنَطُونَ } buyruğundaki zıddı onun üzerine bina edilsin diye insanlara rahmet dokunduğundaki durumlarını nitelemektedir. Dolayısıyla sözde sevinmeyi yermeye yönelik üstü kapalı bir işaret yoktur ki sevinci şımarıklık ve benzeri şeylerle tefsir etmek zorunda kalalım; zira bu, gereksiz yere zahiri anlamdan sapmaktır. Anlam şudur: Onlar rahmet dokunduğunda nasıl seviniyor, onun yok olacağını akıllarına getirmiyor ve korkusundan kederlenmiyorlarsa; aynı şekilde kendilerine zarar dokunduğunda da sabretmeli ve onun yok olmasından ümit kesmemelidirler. Çünkü zararın ortadan kalkmasından ümit kesmeleri, rahmet dokunduğunda onun yok olmasını hiç beklemedikleri hallerinin kıyasına uymaz. İşte kınanan husus bizzat ümitsizliktir (kanût). Bu durum, hayret verici noktanın
الْيَأْسُ وَالْقُنُوطُ، وَتَقَدَّمَ ذِكْرُ الْإِذَاقَةِ آنِفًا. وَالْقُنُوطُ: الْيَأْسُ، وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ [٥٥]
ümitsizlik ve yılgınlık olması bakımından Yüce Allah'ın { لَا يَسْأَمُ الْإِنْسانُ مِنْ دُعاءِ الْخَيْرِ وَإِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ فَيَؤُسٌ قَنُوطٌ } “İnsan hayır istemekten usanmaz; ama kendisine bir kötülük dokunursa hemen karamsarlığa düşer, ümidini kesiverir” [Fussilet: 49] buyruğu gibidir. Tattırma (izâka) lafzı az önce geçmişti. Kanût (قُنُوط): Ümitsizlik demektir ve Hicr Suresi'nde [55]
عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى فَلا تَكُنْ مِنَ الْقانِطِينَ.
Yüce Allah'ın { فَلا تَكُنْ مِنَ الْقانِطِينَ } “sakın ümit kesenlerden olma” buyruğunda geçmişti.
وَأُدْمِجَ فِي خِلَالِ الْإِنْكَارِ عَلَيْهِمْ قَوْلُهُ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ لِتَنْبِيهِهِمْ إِلَى أَنَّ مَا يُصِيبُهُمْ مِنْ حَالَةٍ سَيِّئَةٍ فِي الدُّنْيَا إِنَّمَا سَبَّبُهَا أَفْعَالُهُمُ الَّتِي جَعَلَهَا اللَّهُ أَسْبَابًا لِمُسَبِّبَاتٍ مُؤَثِّرَةٍ لَا يُحِيطُ بِأَسْرَارِهَا وَدَقَائِقِهَا إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى، فَمَا عَلَى النَّاسِ إِلَّا أَنْ يُحَاسِبُوا أَنْفُسَهُمْ وَيُجْرُوا أَسْبَابَ إِصَابَةِ السَّيِّئَاتِ، وَيَتَدَارَكُوا مَا فَاتَ، فَذَلِكَ أَنْجَى لَهُمْ مِنَ السَّيِّئَاتِ وَأَجْدَرُ مِنَ الْقُنُوطِ.
Dünyada başlarına gelen kötü durumların sebebinin ancak kendi fiilleri olduğuna dikkatlerini çekmek için, onları kınama arasına { بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ } “kendi ellerinin işledikleri yüzünden” ifadesi yerleştirilmiştir. Zira Allah bu fiilleri, sırlarını ve inceliklerini ancak Yüce Allah'ın kuşattığı etkili sonuçlar için birer sebep kılmıştır. İnsanlara düşen ise ancak kendi nefislerini hesaba çekmeleri, kötülüklerin isabet etme sebeplerini ortadan kaldırmaları ve geçmişteki eksikleri telafi etmeleridir; zira bu, onları kötülüklerden daha çok kurtarıcı ve ümitsizliğe düşmekten daha evladır.
وَهَذَا أَدَبٌ جَلِيلٌ مِنْ آدَابِ التَّنْزِيلِ قَالَ تَعَالَى مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ [النِّسَاء: ٧٩] .
Bu, Kur'an'ın yüce edeplerinden bir edeptir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { مَا أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ } “Sana gelen her iyilik Allah'tandır. Başına gelen her fenalık ise kendi nefsindendir” [Nisâ: 79].
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ يَقْنَطُونَ بِفَتْحِ النُّونِ عَلَى أَنَّهُ مُضَارِعُ قَنِطَ مِنْ بَابِ حَسِبَ. وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو الْكسَائي بِكَسْرِ النُّونِ عَلَى أَنَّهُ مُضَارِعٌ قَنَطَ مِنْ بَابِ ضَرَبَ وَهُمَا لُغَتَانِ فِيهِ.
Cumhur { يَقْنَطُونَ } kelimesini nun harfinin fethasıyla (ye-knetûn) “hasibe” babından “kanita” fiilinin muzarisi olarak okumuştur. Ebû Amr ve Kisâî ise nun harfinin kesresiyle (ye-knitûn) “darabe” babından “kanata” fiilinin muzarisi olarak okumuştur ki bunlar bu kelimede iki farklı lehçedir.
ثُمَّ أَنْكَرَ عَلَيْهِمْ إِهْمَالَ التَّأَمُّلِ فِي سُنَّةِ اللَّهِ الشَّائِعَةِ فِي النَّاسِ: مِنْ لَحَاقِ الضُّرِّ وَانْفِرَاجِهِ، وَمِنْ قِسْمَةِ الْحُظُوظِ فِي الرِّزْقِ بَيْنَ بَسْطٍ وَتَقْتِيرٍ فَإِنَّهُ كَثِيرُ الْوُقُوعِ كُلَّ حِينٍ فَكَمَا أَنَّهُمْ لَمْ يَقْنَطُوا مِنْ بَسْطِ الرِّزْقِ عَلَيْهِمْ فِي حِينِ تَقْتِيرِهِ فَكَدَحُوا فِي طَلَبِ الرِّزْقِ بِالْأَسْبَابِ وَالدُّعَاءِ فَكَذَلِكَ كَانَ حَقُّهُمْ أَنْ يَتَلَقَّوُا السُّوءَ النَّادِرَ بِمِثْلِ مَا يَتَلَقَّوْنَ بِهِ ضِيقَ الرِّزْقِ، فَيَسْعَوْا فِي كَشْفِ السَّيِّئَةِ بِالتَّوْبَةِ وَالِابْتِهَالِ إِلَى اللَّهِ وَبِتَعَاطِي أَسْبَابِ زَوَالِهَا مِنَ الْأَسْبَابِ الَّتِي نَصَبَهَا اللَّهُ تَعَالَى، فَجُمْلَةُ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ إِلَخْ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَإِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً فَرِحُوا بِها. وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيٌّ فِي مَعْنَى النَّفْيِ أَنْكَرَ عَلَيْهِمْ عَدَمَ الرُّؤْيَةِ تَنْزِيلًا لِرُؤْيَتِهِمْ ذَلِكَ مَنْزِلَةَ عَدَمِ الرُّؤْيَةِ لِإِهْمَالِ آثَارِهَا مِنَ الِاعْتِبَارِ بِهَا. فَالتَّقْدِيرُ: إِذَا هُمْ يَقْنَطُونَ كَيْفَ لَمْ يَرَوْا بَسْطَ اللَّهِ الرِّزْقَ وَتَقْتِيرَهُ كَأَنَّهُمْ لَمْ يَرَوْا ذَلِكَ. وَالرُّؤْيَةُ بَصَرِيَّةٌ.
Sonra Allah'ın insanlar arasında yaygın olan sünneti üzerinde düşünmeyi terk etmelerini kınamıştır: Sıkıntının gelip ardından açılması ve rızık paylarının genişletilip daraltılması arasındaki taksimi böyledir; zira bu durum her an pek çok kez meydana gelir. Onlar rızık daraldığında onun genişlemesinden ümit kesmeyip sebeplere sarılarak ve dua ederek rızık aramada çabaladıkları gibi, nadir görülen kötülüğü de rızık darlığını karşıladıkları gibi karşılamaları; tevbe ederek, Allah'a yakararak ve Yüce Allah'ın tayin ettiği sebeplere sarılıp kötülüğü gidermeye çalışmaları gerekirdi. Dolayısıyla { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ } “Görmediler mi ki Allah rızkı bol bol verir...” cümlesi, { وَإِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً فَرِحُوا بِها } cümlesine atfedilmiştir. Buradaki istifham, nefy (olumsuzluk) anlamında inkârî bir istifhamdır; ibret alma gibi neticelerini ihmal ettikleri için görmelerini görmeme mesabesinde kabul ederek görmeyişlerini kınamıştır. Takdiri şöyledir: “Ümitsizliğe kapıldıklarında, sanki görmemiş gibi Allah'ın rızkı genişletip daraltmasını nasıl görmezler?” Görmek (rü'yet) ise gözle görmektir.
وَجُمْلَةُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ تَذْيِيلٌ، أَيْ فِي جَمِيعِ مَا ذُكِرَ آيَاتٌ كَثِيرَةٌ حَاصِلَةٌ كَثْرَتُهَا مِنِ اشْتِمَالِ كُلِّ حَالَةٍ مِنْ تِلْكَ الْأَحْوَالِ عَلَى أَسْبَابٍ
{ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } cümlesi bir tezyildir (tamamlayıcı fezlekedir); yani zikredilenlerin hepsinde pek çok ibret vardır. Bu çokluk, o hallerin her birinin gizli
خَفِيَّةٍ وَظَاهِرَةٍ، وَمُسَبِّبَاتِهَا كَذَلِكَ، وَمِنْ تَعَدُّدِ أَحْوَالِ النَّاسِ مِنَ الِاعْتِبَارِ بِهَا وَالْأَخْذِ مِنْهَا، كُلٌّ عَلَى حَسَبِ اسْتِعْدَادِهِ. وَخُصَّ الْقَوْمُ الْمُؤْمِنُونَ بِذَلِكَ لِأَنَّهُمْ أَعْمَقُ بَصَائِرَ بِمَا ارْتَاضَتْ عَلَيْهِ أَنْفُسُهُمْ مِنْ آدَابِ الْإِيمَانِ وَمِنْ نَصْبِ أَنْفُسِهِمْ لِطَلَبِ الْعِلْمِ وَالْحِكْمَةِ مِنْ عُلُومِ الدِّينِ وَحِكْمَة النبوءة.
ve açık sebepleri ile bunların neticelerini içermesinden ve insanların her birinin kendi kabiliyetine göre o durumlardan ibret alma ve ders çıkarma hallerinin çeşitliliğinden kaynaklanmaktadır. Mümin topluluk buna özellikle tahsis edilmiştir; çünkü onlar, nefislerini alıştırdıkları iman edepleriyle ve kendilerini din ilimlerinden ve peygamberlik hikmetinden ilim ve hikmet aramaya adadıkları için basiretleri en derin olan kimselerdir.
[سُورَة الرّوم (٣٠) : آيَة ٣٨]
[Rûm Suresi (30): Ayet 38]
فَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ ذلِكَ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (٣٨)
{ فَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ وَالْمِسْكِينَ وَابْنَ السَّبِيلِ ذلِكَ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “Öyleyse akrabaya, yoksula ve yolda kalmışa hakkını ver. Bu, Allah'ın rızasını dileyenler için daha hayırlıdır. İşte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.” (38)
فَاءُ التَّفْرِيعِ تُفِيدُ أَنَّ الْكَلَامَ بَعْدَهَا مُتَرَتِّبٌ عَلَى الْكَلَامِ الَّذِي قَبْلَهَا، وَقَدِ اشْتَمَلَ الْكَلَامُ
Tafri' (çıkarım) bildiren “fa”, sonrasındaki sözün öncesindeki söze dayandığını ifade eder. Öncesindeki söz
قَبْلَهَا عَلَى لَحَاقِ آثَارِ رَحْمَةِ اللَّهِ بِالنَّاسِ، وَإِصَابَةِ السُّوءِ إِيَّاهُمْ، وَعَلَى أَنَّ مَا يُصِيبُهُمْ مِنَ السُّوءِ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِي النَّاسِ، وَذَكَرَ بَسْطَ الرِّزْقِ وَتَقْدِيرَهُ. وَتَضَمَّنَ ذَلِكَ أَنَّ الْفَرَحَ يُلْهِيهِمْ عَنِ الشُّكْرِ، وَأَنَّ الْقُنُوطَ يُلْهِيهِمْ عَنِ الْمُحَاسَبَةِ فِي الْأَسْبَابِ، فَكَانَ الْأَمْرُ بِإِيتَاءِ الضُّعَفَاءِ وَالْمَنْكُوبِينَ إِرْشَادًا إِلَى وَسَائِلَ شُكْرِ النِّعْمَةِ عِنْدَ حُصُولِهَا شُكْرًا مِنْ نَوْعِهَا وَاسْتِكْشَافِ الضُّرِّ عِنْدَ نُزُولِهِ، وَإِلَى أَنَّ مِنَ الْحَقِّ التَّوْسِعَةَ عَلَى الْمُضَيَّقِ عَلَيْهِمُ الرِّزْقُ، كَمَا يُحِبُّ أَنْ يُوَسِّعَ عَلَيْهِ رِزْقَهُ فَالْخِطَابُ بِالْأَمْرِ لِلنَّبِيءِ ﷺ بِاعْتِبَارِ مَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ مِمَّنْ يَحِقُّ عَلَيْهِ الْإِيتَاءُ وَهُوَ الَّذِي بُسِطَ لَهُ فِي الرِّزْقِ، أَيْ فَآتُوا ذَا الْقُرْبَى حَقَّهُ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ ذلِكَ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ [الرّوم: ٣٨] الْآيَةَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خِطَابًا لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ.
Allah'ın rahmetinin eserlerinin insanlara ulaşmasını, kendilerine kötülük isabet etmesini, isabet eden kötülüğün insanların kendi elleriyle yaptıklarından kaynaklandığını ve rızkın bollaştırılıp daraltılmasını içermişti. Bu da sevincin onları şükürden, ümitsizliğin de sebepleri hesaba çekmekten alıkoyduğunu tazammun ediyordu. Dolayısıyla zayıflara ve felakete uğrayanlara yardımda bulunma emri; nimete kavuşulduğunda kendi cinsinden bir şükürle şükretme ve zarar indiğinde onun giderilmesini isteme vesilelerine, ayrıca insanın kendisine rızkının genişletilmesini sevdiği gibi, rızkı daraltılanlara da genişlik sağlamanın bir görev olduğuna bir irşat olmuştur. Emir hitabı, { ذلِكَ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ } “Bu, Allah'ın rızasını dileyenler için daha hayırlıdır” [Rûm: 38] ayeti karinesiyle, beraberindeki müminlerden yardım etmesi gereken, yani kendisine rızık bolluğu verilen kimseler gözetilerek Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'edir; yani “Akrabaya hakkını verin” demektir. Müminlerden belirli olmayan birine hitap olması da caizdir.
وَالْإِيتَاءُ: الْإِعْطَاءُ. وَهُوَ مُشْعِرٌ بِأَنَّ الْمُعْطَى مَالٌ، وَيُقَوِّي ذَلِكَ وُقُوعُ الْآيَةِ عَقِبَ قَوْلِهِ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ [الرّوم: ٣٧] . وَصِيغَةُ الْأَمْرِ مِنْ قَوْلِهِ فَآتِ مُجْمَلٌ. وَالْأَصْلُ فِي مَحْمَلِهَا الْوُجُوبُ مَعَ أَنَّ الْمَأْمُورَ بِإِيتَائِهِ عَبَّرَ عَنْهُ بِأَنَّهُ حَقٌّ وَالْأَصْلُ فِي الْحَقِّ الْوُجُوبُ. وَظَاهِرُ الْآيَةِ يَقْتَضِي أَنَّ الْمُرَادَ حَقٌّ فِي مَالِ الْمُؤْتِي.
{ الْإِيتَاءُ } vermek demektir. Bu da verilen şeyin mal olduğunu hissettirir; ayetin { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ } [Rûm: 37] buyruğunun hemen ardından gelmesi de bunu güçlendirir. { فَآتِ } ifadesindeki emir sigası mücmeldir (açıklanmaya muhtaçtır). Emredilen şeyi vermenin “hak” olarak nitelendirilmesi ve hakta aslolanın vücûb (farzlık) olmasıyla birlikte, emir sigasında da asıl olan vücûbdur. Ayetin zahiri, kastedilenin verenin malındaki bir hak olmasını gerektirir.
وَعَنْ مُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ: صِلَةُ الرَّحِمِ- أَيْ بِالْمَالِ- فَرْضٌ مِنَ اللَّهِ ﷿ لَا
Mücâhid ve Katâde'den şöyle rivayet edilmiştir: Akrabayı gözetmek -yani malla- Aziz ve Celil olan Allah'ın bir farzıdır;
تُقْبَلْ صَدَقَةُ أَحَدٍ وَرَحِمُهُ مُحْتَاجَةٌ. وَقَالَ الْحَسَنُ: حَقُّ ذِي الْقُرْبَى الْمُوَاسَاةُ فِي الْيُسْرِ، وَقَوْلٌ مَيْسُورٌ فِي الْعُسْرِ.
akrabası muhtaçken hiçbir kimsenin sadakası kabul olunmaz. Hasan[-ı Basrî] ise şöyle demiştir: “Akrabanın hakkı, varlık anında yardım etmek, darlık anında ise gönül alıcı güzel bir söz söylemektir.”
وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: مُعْظَمُ مَا قُصِدَ أَمْرُ الْمَعُونَةِ بِالْمَالِ وَمِنْهُ قَوْلُ النَّبِيءِ ﷺ:
İbn Atıyye şöyle demiştir: Kastedilenin çoğu malla yardım işidir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğu da bundandır:
«فِي الْمَالِ حَقٌّ سِوَى الزَّكَاةِ»
«Malda zekâttan başka da hak vardır»
، وَلِلْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ حَقٌّ، وَبَيِّنٌ أَنَّ حَقَّ هَذَيْنِ فِي الْمَالِ اهـ. أَقُولُ وَلِذَلِكَ قَالَ جَمْعٌ كَثِيرٌ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ الْمَوَارِيثِ، وَقَالَ فَرِيقٌ: لَمْ تُنْسَخْ بَلْ لِلْقَرِيبِ حَقٌّ فِي الْبِرِّ عَلَى كُلِّ حَالٍ، أَيْ لَا نَسْخَ فِي جَمِيعِ مَا تَضَمَّنَتْهُ بَلْ نَسَخَ بَعْضَهَ بِآيَةِ الْمَوَارِيثِ وَبَقِيَ مَا عَدَاهُ. قُلْتُ: وَمَا بَقِيَ غَيْرَ مَنْسُوخٍ مُخْتَلِفَةٌ أَحْكَامُهُ، وَهُوَ مُجْمَلٌ تُبَيِّنُهُ أَدِلَّةٌ أُخْرَى مُتَفَرِّقَةٌ مِنَ الشَّرِيعَةِ.
ve yoksullar ile yolda kalmışların da hakkı vardır; bu ikisinin hakkının malda olduğu ise açıktır (İbn Atıyye'nin sözü bitti). Derim ki: Bu sebeple büyük bir çoğunluk şöyle demiştir: “Bu ayet miras ayetiyle neshedilmiştir.” Bir grup ise: “Neshedilmemiştir, bilakis akrabanın her halükarda iyilik görme hakkı vardır; yani ayetin içerdiği hükümlerin tümünde nesih yoktur, bir kısmı miras ayetiyle neshedilmiş, gerisi ise baki kalmıştır” demiştir. Ben de derim ki: Neshedilmeyip geriye kalan kısmın hükümleri muhteliftir ve bu, şeriatın diğer dağınık delillerinin açıkladığı mücmel bir hükümdür.
والْقُرْبى: قُرْبُ النَّسَبِ وَالرَّحِمِ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ وَالْجارِ ذِي الْقُرْبى فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٣٦] . والْمِسْكِينَ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكِينِ فِي سُورَةِ التَّوْبَةِ [٦٠] .
{ الْقُرْبى } soy ve akrabalık yakınlığıdır. Nisâ Suresi'ndeki { وَالْجارِ ذِي الْقُرْبى } “yakın komşuya” [36] buyruğunda geçmişti. { الْمِسْكِينَ } ise Tevbe Suresi'ndeki { لِلْفُقَراءِ وَالْمَساكِينِ } “yoksullara ve düşkünlere” [60] buyruğunda geçmişti.
وابْنَ السَّبِيلِ: الْمُسَافِرُ الْمُجْتَازُ بِالْقَرْيَةِ أَوْ بِالْحَيِّ.
{ ابْنَ السَّبِيلِ } ise kasabadan veya mahalleden geçmekte olan yolcudur.
وَوَقَعَ الْحَقُّ مُجْمَلًا وَالْحَوَالَةُ فِي بَيَانِهِ عَلَى مَا هُوَ مُتَعَارَفٌ بَيْنَ النَّاسِ وَعَلَى مَا يُبَيِّنُهُ النَّبِيءُ ﷺ. وَكَانَتِ الصَّدَقَةُ قَبْلَ الْهِجْرَةِ وَاجِبَةً عَلَى الْجُمْلَةِ مَوْكُولَةً إِلَى حِرْصِ الْمُؤْمِنِ.
Hak kavramı mücmel olarak geçmiş, beyanı ise insanlar arasındaki örfe ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in açıklayacağı hususlara havale edilmiştir. Sadaka hicretten önce genel olarak vacipti ve müminin cömertliğine bırakılmıştı.
وَقَدْ أُطْلِقَ عَلَيْهَا اسْمُ الزَّكَاةِ فِي آيَاتٍ مَكِّيَّةٍ كَثِيرَةٍ، وَقُرِنَتْ بِالصَّلَاةِ فَالْمُرَادُ بِهَا فِي تِلْكَ الْآيَاتِ الصَّدَقَةُ الْوَاجِبَةُ وَكَانَتْ غَيْرَ مَضْبُوطَةٍ بِنُصُبٍ ثُمَّ ضُبِطَتْ بِأَصْنَافٍ وَنُصُبٍ وَمَقَادِيرَ
Pek çok Mekkî ayette ona zekât adı verilmiş ve namazla birlikte anılmıştır. O ayetlerde zekâttan kasıt farz olan sadakadır; nisaplarla belirlenmiş değildi, daha sonra malların çeşitleri, nisapları ve onlardan
مُخْرَجَةٍ عَنْهَا. قَالَ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ ﵁: «فَإِنَّ الزَّكَاةَ حَقُّ الْمَالِ» . وَإِنَّمَا ضُبِطَتْ بَعْدَ الْهِجْرَةِ فَصَارَ مَا عَدَاهَا مِنَ الصَّدَقَةِ غَيْرَ وَاجِبٍ. وَقُصِرَ اسْمُ الزَّكَاةِ عَلَى الْوَاجِبَةِ وَأُطْلِقَ عَلَى مَا عَدَاهَا اسْمُ الصَّدَقَةِ أَوِ الْبِرِّ أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ، فَجِمَاعُ حَقِّ هَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةِ الْمُوَاسَاةُ بِالْمَالِ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ وَاجِبٌ لَهُمْ. وَكَانَ هَذَا فِي صَدْرِ الْإِسْلَامِ ثُمَّ نُسِخَ بِفَرْضِ الزَّكَاةِ، ثُمَّ إِنَّ لِكُلِّ صِنْفٍ مِنْ هَؤُلَاءِ الثَّلَاثَةِ حَقًّا فَحَقُّ ذِي الْقُرْبَى يَخْتَلِفُ بِحَسْبِ حَاجَتِهِ فَلِلْغَنِيِّ حَقُّهُ فِي الْإِهْدَاءِ تَوَدُّدًا، وَلِلْمُحْتَاجِ حَقٌّ أَقْوَى. وَالظَّاهِرُ أَنَّ الْمُرَادَ ذُو الْقُرَابَةِ الضَّعِيفُ الْمَالِ الَّذِي لَمْ يَبْلُغْ بِهِ ضَعْفُهُ مَبْلَغَ الْمَسْكَنَةِ بِقَرِينَةِ التَّعْبِيرِ عَنْهُ بِالْحَقِّ، وَبِقَرِينَةِ مُقَابلَته بقوله لتربوا فِي أَمْوالِ النَّاسِ [الرّوم: ٣٩] عَلَى أَحَدِ الِاحْتِمَالَاتِ فِي تَفْسِيرِهِ. وَأَمَّا إِعْطَاءُ
çıkarılacak miktarlarla belirlendi. Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh: «Çünkü zekât malın hakkıdır» demiştir. Bu ancak hicretten sonra belirlendi ve onun dışındaki sadakalar vacip olmaktan çıktı. Zekât ismi sadece farz olana tahsis edildi, diğerlerine ise sadaka, birr (iyilik) veya benzeri isimler verildi. Bu üç sınıfın hakkının özü malla yardımlaşmaktır; bu da onlar için bunun vacip olduğunu göstermiştir. Bu, İslam'ın ilk dönemindeydi, sonra zekâtın farz kılınmasıyla neshedildi. Ayrıca bu üç sınıftan her birinin bir hakkı vardır; akrabanın hakkı ihtiyacına göre değişir; zengine sevgi göstermek için hediyeleşme hakkı varken, muhtaç olanın daha güçlü bir hakkı vardır. Zahir olan odur ki, hak olarak ifade edilmesi ve tefsirindeki ihtimallerden birine göre { لتربوا فِي أَمْوالِ النَّاسِ } “insanların malları içinde artsın diye” [Rûm: 39] buyruğuyla karşılaştırılması karinesiyle, kastedilen kişi durumu zayıf olup da bu zayıflığı miskinlik derecesine varmayan akrabadır. Zengin olan akrabaya vermeye gelince,
الْقَرِيبِ الْغَنِيِّ فَلَعَلَّهُ غَيْرُ مُرَادٍ هُنَا وَلَيْسَ مِمَّا يَشْمَلُهُ لَفْظُ حَقَّهُ وَإِنَّمَا يَدْخُلُ فِي حُسْنِ الْمُعَامَلَةِ الْمُرَغَّبِ فِيهَا.
bu belki de burada kastedilmemiştir ve “onun hakkı” lafzının kapsamına girmez; ancak teşvik edilen güzel muamele çerçevesine girer.
وَحَقُّ الْمِسْكِينِ: سَدُّ خَلَّتِهِ. وَحَقُّ ابْنِ السَّبِيلِ: الضِّيَافَةُ كَمَا فِي الْحَدِيثِ «جَائِزَتُهُ يَوْمٌ وَلَيْلَةٌ» وَالْمَقْصُودُ إِبْطَالُ عَادَةِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ إِذْ كَانُوا يُؤْثِرُونَ الْبَعِيدَ عَلَى الْقَرِيبِ فِي الْإِهْدَاءِ وَالْإِيصَاءِ حُبًّا لِلْمِدْحَةِ، وَيُؤْثِرُونَ بِعَطَايَاهُمُ السَّادَةَ وَأَهْلَ السُّمْعَةِ تَقَرُّبًا إِلَيْهِمْ، فَأُمِرَ الْمُسْلِمُونَ أَنْ يَتَجَنَّبُوا ذَلِكَ، قَالَ تَعَالَى: كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٨٠] .
Miskinin hakkı: İhtiyacının giderilmesidir. Yolcunun hakkı ise: Hadiste «Onun ağırlanma hakkı bir gün ve bir gecedir» buyrulduğu üzere misafir edilmesidir. Buradaki maksat, övgü sevgisiyle hediyeleşme ve vasiyette yabancıyı akrabaya tercih eden, yakınlaşmak için bağışlarını ileri gelenlere ve şöhret sahiplerine tahsis eden Cahiliye ehlinin âdetini ortadan kaldırmaktır. Müslümanlara bundan kaçınmaları emredilmiştir. Nitekim Bakara Suresi'nde [180] geçtiği üzere Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْراً الْوَصِيَّةُ لِلْوالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ } “Birinize ölüm geldiği zaman, eğer bir hayır (mal) bırakacaksa anaya, babaya, yakın akrabaya meşru bir surette vasiyette bulunmak üzerinize farz kılındı”.
وَلِذَلِكَ عَقَّبَ بِقَوْلِهِ هُنَا ذلِكَ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ أَيِ الَّذِينَ يَتَوَخَّوْنَ بِعَطَايَاهُمْ إِرْضَاءَ اللَّهِ وَتَحْصِيلَ ثَوَابِهِ وَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ. وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ ذلِكَ خَيْرٌ إِلَى الْإِيتَاءِ الْمَأْخُوذِ مِنْ قَوْلِهِ فَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ الْآيَةَ.
Bu sebeple burada { ذلِكَ خَيْرٌ لِلَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ } “Bu, Allah'ın rızasını dileyenler için daha hayırlıdır” buyruğuyla devam etmiştir; yani verdikleriyle Allah'ın rızasını ve O'nun sevabını kazanmayı gözetenler ki onlar da müminlerdir. { ذلِكَ خَيْرٌ } buyruğundaki işaret, { فَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ } ayetinden anlaşılan vermeye (itâya) yöneliktir.
وَذِكْرُ الْوَجْهِ هُنَا تَمْثِيلٌ كَأَنَّ الْمُعْطِي أَعْطَى الْمَالَ بِمَرْأًى مِنَ اللَّهِ لِأَنَّ الْوَجْهَ هُوَ مَحَلُّ النَّظَرِ. وَفِيهِ أَيْضًا مُشَاكَلَةٌ تَقْدِيرِيَّةٌ لِأَنَّ هَذَا الْأَمْرَ أُرِيدَ بِهِ مُقَابَلَةُ مَا كَانَ يَفْعَلُهُ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ مِنَ الْإِعْطَاءِ لِوَجْهِ الْمُعْطَى مِنْ أَهْلِ الْوَجَاهَةِ فِي الْقَوْمِ فَجَعَلَ هُنَا الْإِعْطَاءَ لِوَجْهِ اللَّهِ.
Burada “vech” (yüz/rıza) kelimesinin zikredilmesi temsildir; sanki veren kimse malı Allah'ın gördüğü yerde vermiştir, çünkü yüz bakışın yöneldiği yerdir. Bunda ayrıca takdirî bir müşâkele de vardır; çünkü bu emirle, Cahiliye ehlinin toplumdaki saygın kişilerin yüzü/hatırı için vermelerine karşılık verilmek istenmiş, burada ise verme eylemi Allah'ın rızası (vechi) için kılınmıştır.
وَالْمُرَادُ: أَنَّهُ لِامْتِثَالِ أَمْرِهِ وَتَحْصِيلِ رِضَاهُ.
Maksat; bunun, O'nun emrine uymak ve rızasını elde etmek için yapılmış olmasıdır.
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ ذلِكَ خَيْرٌ لِلتَّنْوِيهِ بِالْمَأْمُورِ بِهِ. وخَيْرٌ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَفْضِيلًا وَالْمُفَضَّلُ عَلَيْهِ مَفْهُومٌ مِنَ السِّيَاقِ أَنَّ ذَلِكَ خَيْرٌ مِنْ صَنِيعِ أَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ الَّذِينَ يُعْطُونَ الْأَغْنِيَاءَ الْبُعَدَاءَ لِلرِّيَاءِ وَالسُّمْعَةِ، أَوِ الْمُرَادُ ذَلِكَ خَيْرٌ مَنْ بَذْلِ الْمَالِ فِي الْمُرَابَاةِ الَّتِي تُذْكَرُ بَعْدُ فِي قَوْلِهِ وَما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً الْآيَة [الرّوم: ٣٩] . وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْخَيْرُ مَا قَابَلَ الشَّرَّ، أَيْ ذَلِكَ فِيهِ خَيْرٌ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَهُوَ ثَوَابُ اللَّهِ.
{ ذلِكَ خَيْرٌ } “Bu daha hayırlıdır” buyruğundaki işaret ismi, emredilen şeyi yüceltmek içindir. “Hayrun” (خَيْرٌ) kelimesinin tafdil (üstünlük) bildirmesi caizdir; üstün tutulan durum bağlamdan anlaşılmaktadır ki, o da bunun; gösteriş ve şöhret için uzaktaki zenginlere veren Cahiliye ehlinin yaptığından daha hayırlı olmasıdır. Ya da maksat, bunun, daha sonra { وَما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً } “Faiz olarak verdiğiniz şey...” [Rûm: 39] ayetinde zikredilecek olan tefecilikte mal harcamaktan daha hayırlı olmasıdır. “Hayr” kelimesinin şerrin karşıtı olması da caizdir; yani bunda müminler için bir hayır vardır ki o da Allah'ın sevabıdır.
وَفِي قَوْلِهِ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ صِيغَةُ قَصْرٍ مِنْ أَجْلِ ضَمِيرِ الْفَصْلِ، وَهُوَ قَصْرٌ إِضَافِيٌّ، أَيْ أُولَئِكَ الْمُتَفَرِّدُونَ بِالْفَلَاحِ، وَهُوَ نَجَاحُ عَمَلِهِمْ فِي إِيتَاءٍ مِنْ ذِكْرٍ
{ وَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “İşte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir” buyruğunda fasl zamirinden ötürü bir hasr (kasr) kalıbı vardır ve bu izafî bir hasrdır; yani kurtuluşa ermede tek kalanlar onlardır ki o [kurtuluş], onların
لِوَجْهِ اللَّهِ تَعَالَى لَا لِلرِّيَاءِ وَالْفَخْرِ. فَمَنْ آتَى لِلرِّيَاءِ وَالْفَخْرِ فَلَا فَلَاحَ لَهُ من إيتائه.
gösteriş ve övünme için değil, Yüce Allah'ın rızası için zikredilen şekilde vermedeki amellerinin başarıya ulaşmasıdır. Kim gösteriş ve övünme için verirse, bu vermesinden ötürü onun için hiçbir kurtuluş yoktur.
[سُورَة الرّوم (٣٠) : آيَة ٣٩]
[Rûm Suresi (30) : Ayet 39]
وَما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوالِ النَّاسِ فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ (٣٩)
{ وَما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوالِ النَّاسِ فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ (٣٩) } “İnsanların malları içinde artsın diye faiz olarak verdiğiniz şey, Allah katında artmaz. Allah'ın rızasını dileyerek verdiğiniz zekâta gelince, işte kat kat artıranlar onlardır. (39)”
لَمَّا جَرَى التَّرْغِيب وَالْأَمر ببذلك الْمَالِ لِذَوِي الْحَاجَةِ وَصِلَةِ الرَّحِمِ وَمَا فِي ذَلِكَ مِنَ الْفَلَاحِ أَعْقَبَ بِالتَّزْهِيدِ فِي ضَرْبٍ آخَرَ مِنْ إِعْطَاءِ الْمَالِ لَا يَرْضَى اللَّهُ تَعَالَى بِهِ وَكَانَ الرِّبَا فَاشِيًّا فِي زَمَنِ الْجَاهِلِيَّةِ وَصَدْرِ الْإِسْلَامِ وَخَاصَّةً فِي ثَقِيفٍ وَقُرَيْشٍ. فَلَمَّا أَرْشَدَ اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ إِلَى مُوَاسَاةِ أَغْنِيَائِهِمْ فُقَرَاءَهُمْ أَتْبَعَ ذَلِكَ بِتَهْيِئَةِ نُفُوسِهِمْ لِلْكَفِّ عَنِ الْمُعَامَلَةِ بِالرِّبَا لِلْمُقْتَرِضِينَ مِنْهُمْ، فَإِنَّ الْمُعَامَلَةَ بِالرِّبَا تُنَافِي الْمُوَاسَاةَ لِأَنَّ شَأْنَ الْمُقْتَرِضِ أَنَّهُ ذُو خَلَّةٍ، وَشَأْنُ الْمُقْرِضِ أَنَّهُ ذُو جِدَةٍ فَمُعَامَلَتُهُ الْمُقْتَرِضَ مِنْهُ بالربا افتراض لِحَاجَتِهِ وَاسْتِغْلَالٌ لِاضْطِرَارِهِ، وَذَلِكَ لَا يَلِيقُ بِالْمُؤْمِنِينَ.
İhtiyaç sahiplerine ve akrabaya mal verme hususunda teşvik ve emir gerçekleşip bunda bulunan kurtuluş belirtilince, ardından Yüce Allah'ın razı olmadığı başka bir mal verme türünden sakındırma getirilmiştir. Faiz, Cahiliye döneminde ve İslam'ın ilk yıllarında, özellikle de Sakîf ve Kureyş kabileleri arasında yaygındı. Allah müslümanları, zenginlerinin fakirlerini gözetip desteklemesine yönlendirince, bunun ardından kendilerinden borç isteyenlerle faizli muamele yapmaktan vazgeçmeleri için nefislerini hazırlamıştır. Çünkü faizli muamele yardımlaşma ve dayanışmaya zıttır; zira borç alanın durumu ihtiyaç sahibi olması, borç verenin durumu ise varlıklı olmasıdır. Dolayısıyla borç alanla faizli muamele yapmak, onun ihtiyacını fırsat bilmek ve darda kalışını sömürmektir ki bu da müminlere yakışmaz.
وَمَا شُرْطِيَّةٌ تُفِيدُ الْعُمُومَ، فَالْجُمْلَةُ مُعْتَرِضَةٌ بَعْدَ جُمْلَةٍ فَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ [الرّوم: ٣٨] إِلَخْ. وَالْوَاوُ اعْتِرَاضِيَّةٌ. وَمَضْمُونُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ بِمَنْزِلَةِ الِاسْتِدْرَاكِ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى إِيتَاءِ مَالٍ هُوَ ذَمِيمٌ. وَجِيءَ بِالْجُمْلَةِ شَرْطِيَّةً لِأَنَّهَا أَنْسَبُ بِمَعْنَى الِاسْتِدْرَاكِ عَلَى الْكَلَامِ السَّابِقِ.
{ وَما } şart edatıdır ve umum ifade eder. Bu cümle, { فَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ } [Rûm: 38] cümlesinden sonra gelen bir ara cümledir (i'tirâzıyye). Başındaki vav harfi de i'tiraziyedir. Bu cümlenin içeriği, yerilmiş olan bir mal verme şekline dikkat çekmek için istidrâk (düzeltme) konumundadır. Cümle şart kalıbında getirilmiştir; çünkü önceki söze yönelik istidrak anlamına en uygun olan budur.
فَالْخِطَابُ لِلْمُسْلِمِينَ الَّذِينَ يُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ الَّذِينَ كَانُوا يُقْرِضُونَ بِالرِّبَا قَبْلَ تَحْرِيمِهِ.
Hitap, Allah'ın rızasını dileyen ve haram kılınmasından önce faizle borç veren müslümanlaradır.
وَمَعْنَى آتَيْتُمْ: آتَى بَعْضُكُمْ بَعْضًا لِأَنَّ الْإِيتَاءَ يَقْتَضِي مُعْطِيًا وَآخِذًا.
{ آتَيْتُمْ } “verdiğiniz şey” ifadesinin anlamı: birbirinize verdiniz demektir; çünkü verme eylemi bir veren bir de alan gerektirir.
وَقَوْلُهُ لِتُرْبُوا فِي أَمْوالِ النَّاسِ خِطَابٌ لِلْفَرِيقِ الْآخِذِ.
{ لِتُرْبُوا فِي أَمْوالِ النَّاسِ } “insanların malları içinde artırasınız diye” buyruğu, alan tarafa hitaptır.
ولتربوا لِتَزِيدُوا، أَيْ لِأَنْفُسِكُمْ أَمْوَالًا عَلَى أَمْوَالِكُمْ. وَقَوْلُهُ: فِي أَمْوالِ النَّاسِ فِي لِلظَّرْفِيَّةِ الْمَجَازِيَّةِ بِمَعْنَى (مِنِ) الِابْتِدَائِيَّةِ، أَيْ لِتَنَالُوا زِيَادَةً وَأَرْبَاحًا تَحْصُلُ لَكُمْ مِنْ أَمْوَالِ النَّاسِ، فَحَرْفُ فِي هُنَا كَالَّذِي فِي قَوْلِ سَبْرَةَ الْفَقْعَسِيِّ:
“Li-terbû / li-türbû” (لِتُرْبُوا), artırasınız diye, yani kendi mallarınız üzerine mallar ekleyesiniz diye demektir. { فِي أَمْوالِ النَّاسِ } buyruğundaki “fî” (فِي), başlangıç bildiren “min” (مِنْ) anlamında mecazi zarfiyyet içindir; yani insanların mallarından elde edeceğiniz bir fazlalık ve kâr sağlayasınız diye demektir. Buradaki “fî” harfi, Sebre el-Fak'asî'nin şu sözündeki gibidir:
وَنَشْرَبُ فِي أَثْمَانِهَا وَنُقَامِرُ
“Ve onların bedellerinden içer, kumar oynarız.”
أَيْ نَشْرَبُ وَنُقَامِرُ مِنْ أَثْمَانِ إِبِلِنَا. وَتَقَدَّمَ بَيَانُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى وَارْزُقُوهُمْ فِيها وَاكْسُوهُمْ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٥] .
Yani develerimizin bedellerinden içer ve kumar oynarız. Bunun açıklaması Nisâ Suresi'nde [5] Yüce Allah'ın { وَارْزُقُوهُمْ فِيها وَاكْسُوهُمْ } buyruğunda geçmişti.
ومِنْ فِي قَوْلِهِ مِنْ رِباً وَقَوْلُهُ مِنْ زَكاةٍ بَيَانِيَّةٌ مُبَيِّنَةٌ لِإِبْهَامِ مَا الشَّرْطِيَّةِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ. وَتَقَدَّمَ الرِّبَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
{ مِنْ رِباً } ve { مِنْ زَكاةٍ } buyruklarındaki “min” (مِنْ) harfi beyaniyedir; her iki yerdeki şart edatı olan “mâ”nın kapalılığını açıklamaktadır. Faiz meselesi Bakara Suresi'nde geçmişti.
وَقَوله فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ جَوَابُ الشَّرْطِ. وَمعنى فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ أَنَّهُ عَمَلٌ نَاقِصٌ عِنْدَ الله غير زاك عِنْدَهُ، وَالنَّقْصُ يُكَنَّى بِهِ عَنِ الْمَذَمَّةِ وَالتَّحْقِيرِ. وَهَذَا التَّفْسِيرُ هُوَ الْمُنَاسِبُ لِمَحْمَلِ لَفْظِ الرِّبَا عَلَى حَقِيقَتِهِ الْمَشْهُورَةِ، وَلِمُوَافَقَةِ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا وَيُرْبِي الصَّدَقاتِ [الْبَقَرَة: ٢٧٦] ، وَلِمُنَاسَبَةِ ذِكْرِ الْإِضْعَافِ فِي قَوْلِهِ هُنَا فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ وَقَوْلِهِ لَا تَأْكُلُوا «الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٣٠] . وَهَذَا الْمَعْنَى مَرْوِيٌّ عَنِ السُّدِّيِّ وَالْحَسَنِ. وَقَدِ اسْتَقَامَ بِتَوْجِيهِهِ الْمَعْنَى مِنْ جِهَةِ الْعَرَبِيَّةِ فِي مَعْنَى فِي مِنْ قَوْلِهِ فِي أَمْوالِ النَّاسِ.
{ فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında artmaz” buyruğu şartın cevabıdır. { فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ } ifadesinin anlamı; onun Allah katında eksik bir amel olduğu, O'nun nezdinde bereketlenip artmadığıdır; eksiklik ise yergi ve basite almaktan kinayedir. Bu tefsir; faiz lafzının meşhur hakiki anlamına hamledilmesine, Yüce Allah'ın { يَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا وَيُرْبِي الصَّدَقاتِ } “Allah faizi mahveder, sadakaları ise artırır” [Bakara: 276] buyruğunun anlamına ve burada { فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ } ile Âl-i İmrân Suresi'ndeki [130] { لَا تَأْكُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً } “faizi kat kat artırılmış olarak yemeyin” buyruğunda katlama (id'âf) zikrinin bulunmasına uygundur. Bu anlam Süddî ve Hasan'dan rivayet edilmiştir. Bu yönlendirmeyle, { فِي أَمْوالِ النَّاسِ } buyruğundaki “fî” harfinin anlamı Arap dili açısından yerli yerine oturmuştur.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لَفْظُ رِباً فِي الْآيَةِ أَطُلِقَ عَلَى الزِّيَادَةِ فِي مَالٍ لِغَيْرِهِ، أَيْ إِعْطَاءُ الْمَالِ لِذَوِي الْأَمْوَالِ قَصْدَ الزِّيَادَةِ فِي أَمْوَالِهِمْ تَقَرُّبًا إِلَيْهِمْ، فَيَشْمَلُ هِبَةَ الثَّوَابِ وَالْهِبَةَ لِلزُّلْفَى وَالْمَلْقَ. وَيَكُونُ الْغَرَضُ مِنَ الْآيَةِ التَّنْبِيهَ عَلَى أَنَّ مَا كَانُوا يَفْعَلُونَهُ مِنْ ذَلِكَ لَا يُغْنِي عَنْهُمْ مِنْ مُوَافَقَةِ مَرْضَاةِ اللَّهِ تَعَالَى شَيْئًا وَإِنَّمَا نَفْعُهُ لِأَنْفُسِهِمْ. وَدَرَجَ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى جَمٌّ غَفِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ فَيَصِيرُ الْمَعْنَى: وَمَا أَعْطَيْتُمْ مِنْ زِيَادَةٍ لِتَزِيدُوا فِي أَمْوَالِ النَّاسِ، وَتَصِيرُ كَلِمَةُ لِتُرْبُوا تَوْكِيدًا لَفْظِيًّا لِيَعْلَقَ بِهِ قَوْلُهُ فِي أَمْوالِ النَّاسِ.
Ayetten geçen “ribâ” (رِباً) lafzının, başkasına ait maldaki artışa ıtlak edilmiş olması da caizdir; yani yakınlaşmak amacıyla mallarını artırmak kastıyla varlıklı kişilere mal verilmesidir. Böylece karşılık beklenen hediyeyi (hibetü's-sevâb), yakınlaşma ve yaltaklanma amaçlı hediyeyi de kapsar. Ayetin maksadı ise; onların bundan yaptıkları şeylerin kendilerine Yüce Allah'ın rızasına ulaşma hususunda hiçbir fayda sağlamayacağına, bunun faydasının sadece kendilerine dönük olacağına dikkat çekmektir. Müfessirlerin pek çoğu bu anlama meyletmiştir. Bu durumda anlam: “İnsanların mallarında artış olsun diye fazladan ne verirseniz...” şeklinde olur ve “li-türbû” (لِتُرْبُوا) kelimesi, { فِي أَمْوالِ النَّاسِ } sözünün kendisine bağlanması için lafzî bir tekit haline gelir.
وَقَوْلُهُ وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ إِلَخْ رُجُوعٌ إِلَى قَوْلِهِ فَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ [الرّوم: ٣٨] الْآيَةَ لِأَنَّ ذَلِكَ الْحَقَّ هُوَ الْمُسَمَّى بِالزَّكَاةِ.
{ وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ } “Verdiğiniz zekâta gelince...” buyruğu, { فَآتِ ذَا الْقُرْبى حَقَّهُ } [Rûm: 38] ayetine dönüştür; çünkü o hak, zekât diye isimlendirilen şeydir.