Binûn

30- Rûm Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَمِنَ الْحِكَمِ الْإِلَهِيَّةِ فِي كَوْنِ الْبَرْقِ

Şimşeğin

مَرْئِيًّا أَنَّ ذَلِكَ يُثِيرُ فِي النُّفُوسِ خَوْفًا مِنْ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ سَلَّطَهُ عِقَابًا وَطَمَعًا فِي أَنْ يَكُونَ أَرَادَ بِهِ خَيْرًا لِلنَّاسِ فَيَطْمَعُونَ فِي نُزُولِ الْمَطَرِ، وَلِذَلِكَ أَعْقَبَهُ بِقَوْلِهِ وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَإِنَّ نُزُولَ الْمَطَرِ مِمَّا يَخْطُرُ بِالْبَالِ عِنْدَ ذِكْرِ الْبَرْقِ.

görülür kılınmasındaki ilahi hikmetlerden biri de şudur: Bu durum nefislerde, Allah'ın onu bir ceza olarak musallat kılmış olmasından ötürü bir korku ve onunla insanlar için bir hayır murat etmiş olmasından ötürü de bir ümit uyandırır; böylece yağmurun inmesini umarlar. Bundan dolayı bunun peşinden { وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مَاءً } buyurmuştur; zira yağmurun yağması, şimşek anıldığında akla gelen şeylerdendir.

وَقَوْلُهُ مِنْ آياتِهِ جَارٌّ وَمَجْرُورٌ يَحْتَاجُ إِلَى تَقْدِيرِ كَوْنٍ إِنْ كَانَ ظَرْفًا مُسْتَقِرًّا، أَوْ إِلَى مُتَعَلَّقٍ إِنْ كَانَ ظَرْفًا لَغْوًا. وَمُوقِعُ هَذَا الْجَارِّ وَالْمَجْرُورِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَارِدٌ عَلَى مِثْلِ مَوَاقِعِ أَمْثَالِهِ فِي الْآيَاتِ السَّابِقَةِ وَاللَّاحِقَةِ الشَّبِيهَةِ بِهَا، وَذَلِكَ مِمَّا يَدْعُو إِلَى اعْتِبَارِ مَا يُذْكَرُ بَعْدَ الْجَارِّ وَالْمَجْرُورِ فِي مَعْنَى مُبْتَدَأٍ مُخْبَرٍ عَنْهُ بِالْجَارِّ وَالْمَجْرُورِ الْمُقَدَّمِ عَلَيْهِ حَمْلًا عَلَى نَظَائِرِهِ، فَيَكُونُ الْمَعْنى: وَمن ءاياته إِرَاءَتُهُ إِيَّاكُمُ الْبَرْقَ إِلَخْ. فَلِذَلِكَ قَالَ أَيِمَّةُ النَّحْوِ: يَجُوزُ هُنَا جَعْلُ الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ بِمَعْنَى الْمَصْدَرِ مِنْ غَيْرِ وُجُودِ (أَنْ) وَلَا تَقْدِيرِهَا، أَيْ مِنْ غَيْرِ نَصْبِ الْمُضَارِعِ بِتَقْدِيرِ (أَنْ) مَحْذُوفَةٍ، وَجَعَلُوا مِنْهُ قَوْلَ عُرْوَةَ بْنِ الْوَرْدِ:

{ مِنْ آياتِهِ } ifadesi car ve mecrurdur; zarf-ı müstekar ise mukadder bir varoluşa (kevn), zarf-ı lağv ise bir müteallaka ihtiyaç duyar. Bu ayetteki car ve mecrurun konumu, önceki ve sonraki benzer ayetlerdeki emsallerinin konumuna uygun olarak gelmiştir. Bu durum, benzerlerine hamledilerek car ve mecrurdan sonra zikredilen şeyin, öne geçmiş car ve mecrurla kendisinden haber verilen bir mübteda manasında kabul edilmesini gerektirir. Buna göre mana şöyledir: "O'nun delillerinden biri de size şimşeği göstermesidir..." Bu sebeple nahiv imamları şöyle demiştir: Burada muzari fiili, (أنْ) bulunmaksızın ve takdir de edilmeksizin —yani hazfedilmiş bir (أنْ) takdiriyle muzari fiil nasb edilmeksizin— masdar manasında kılmak caizdir. Urve b. el-Verd'in şu sözünü de bundan saymışlardır:

وَقَالُوا مَا تَشَاءُ فَقُلْتُ أَلْهُو ... إِلَى الْإِصْبَاحِ آثَرُ ذِي آثَارِ

"Ne dilersin? dediler, dedim ki: Sabah oluncaya dek eğlenmek benim en çok tercih ettiğim şeydir."

وَقَوْلَ طَرَفَةَ:

Ve Tarafe'nin şu sözünü:

أَلَا أَيُّهَذَا الزَّاجِرِي أحْضُرُ الْوَغَى وَجَعَلُوا مِنْهُ قَوْلَهُ تَعَالَى قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجاهِلُونَ [الزمر: ٦٤] بِرَفْعِ أَعْبُدُ فِي مَشْهُورِ الْقِرَاءَاتِ، وَقَوْلَهُمْ فِي الْمَثَلِ: تَسْمَعُ بِالْمُعَيْدِيِّ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَرَاهُ،

"Ey beni savaşa katılmaktan meneden kişi..." Yine meşhur kıraatlerde { أَعْبُدُ } kelimesinin merfû okunmasıyla Yüce Allah'ın { قُلْ أَفَغَيْرَ اللَّهِ تَأْمُرُونِّي أَعْبُدُ أَيُّهَا الْجاهِلُونَ } “De ki: 'Bana Allah'tan başkasına kulluk etmemi mi emrediyorsunuz ey cahiller?'” [Zümer: 64] ayetini ve darbımeseldeki: "Muaydî'yi işitmen, onu görmenden daha hayırlıdır" sözünü,

وَقَوْلَ النَّبِيءِ ﷺ: «كُلُّ يَوْمٍ تَطْلُعُ فِيهِ الشَّمْسُ تَعْدِلُ بَيْنَ اثْنَيْنِ صَدَقَةً، وَتُعِينُ الرَّجُلَ عَلَى دَابَّتِهِ فَتَحْمِلُهُ عَلَيْهَا أَوْ تَحْمِلُ عَلَيْهَا مَتَاعَهُ صَدَقَةً»

ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu hadisini bundan saymışlardır: “Güneşin doğduğu her gün, iki kişi arasında adaletle hükmetmen bir sadakadır; bir adama bineği hususunda yardım edip onu bineğine bindirmen veya yükünü ona yüklemen bir sadakadır,

وَقَوْلَهَ فِيهِ: «وَتُمِيطُ الْأَذَى عَنِ الطَّرِيقِ صَدَقَةً» رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ.

ve yoldan eziyet veren şeyi kaldırman da bir sadakadır.” Bunu Buhârî ve Müslim, Ebû Hüreyre'den rivayet etmiştir.

وَمِنْ بَدِيعِ الِاسْتِعْمَالِ تَفَنُّنُ هَذِهِ الْآيَاتِ فِي التَّعْبِيرِ عَنْ مَعَانِي الْمَصْدَرِ بِأَنْوَاعِ صِيَغِهِ الْوَارِدَةِ فِي الِاسْتِعْمَالِ، مِنْ تَعْبِيرٍ بِصِيغَةِ صَرِيحِ الْمَصْدَرِ تَارَةً كَقَوْلِهِ وَمِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الرّوم: ٢٢] وَقَوْلِهِ وَابْتِغاؤُكُمْ مِنْ فَضْلِهِ [الرّوم: ٢٣] ، وَبِالْمَصْدَرِ الَّذِي يَنْسَبِكُ مِنِ اقْتِرَانِ أَنْ الْمَصْدَرِيَّةِ بِالْفِعْلِ الْمَاضِي أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً [الرّوم: ٢١] وَاقْتِرَانِهَا بِالْفِعْلِ الْمُضَارِعِ وَمِنْ آياتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّماءُ وَالْأَرْضُ بِأَمْرِهِ [الرّوم:

Eşsiz kullanımlardan biri de, bu ayetlerin masdar manalarını ifadede, dilde varit olan farklı sıygalarıyla çeşitlilik göstermesidir: Kâh sarih masdar kalıbıyla ifade edilmiştir; { وَمِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [Rûm: 22] ve { وَابْتِغاؤُكُمْ مِنْ فَضْلِهِ } [Rûm: 23] ayetlerinde olduğu gibi. Kâh masdariyye olan { أَنْ } edatının mazi fiille birleşmesinden müevvel masdarladır: { أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً } [Rûm: 21] gibi; kâh muzari fiille birleşmesiyledir: { وَمِنْ آياتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّماءُ وَالْأَرْضُ بِأَمْرِهِ } [Rûm:

٢٥] ،

25] gibi;

وَبِاسِمِ الْمَصْدَرِ تَارَةً وَمِنْ آياتِهِ مَنامُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ [الرّوم: ٢٣] وَمَرَّةً بِالْفِعْلِ الْمُجَرّد المؤوّل بِالْمَصْدَرِ وَمِنْ آياتِهِ يُرِيكُمُ الْبَرْقَ.

kâh ism-i masdarladır: { وَمِنْ آياتِهِ مَنامُكُمْ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ } [Rûm: 23] gibi; kâh masdara tevil edilen yalın fiilledir: { وَمِنْ آياتِهِ يُرِيكُمُ الْبَرْقَ } gibi.

وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ الْمَجْرُورَ مُتَعَلِّقًا بِ يُرِيكُمُ وَتَكُونُ مِنْ ابْتِدَائِيَّةً فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنَ الْبَرْقِ، وَتَكُونُ جُمْلَةُ يُرِيكُمُ الْبَرْقَ مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ وَمِنْ آياتِهِ مَنامُكُمْ بِاللَّيْلِ

Mecruru { يُرِيكُمُ } fiiline müteallik kılman da mümkündür; bu durumda { مِنْ } ibtidaî olup { الْبَرْقِ } lafzından hâl konumunda olur ve { يُرِيكُمُ الْبَرْقَ } cümlesi de { وَمِنْ آياتِهِ مَنامُكُمْ بِاللَّيْلِ

وَالنَّهارِ

ve gündüzün

[الرّوم: ٢٣] إِلَخْ. فَيَكُونُ تَغْيِيرُ الْأُسْلُوبِ لِأَنَّ مَنَاطَ هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ تَقْرِيرُ النَّاسِ بِهَا إِذْ هِيَ غَيْرُ مُتَّصِلَةٍ بِذَوَاتِهِمْ فَلَيْسَ حَظُّهُمْ مِنْهَا سِوَى مُشَاهَدَتِهَا وَالْإِقْرَارِ بِأَنَّهَا آيَةٌ بَيِّنَةٌ. فَهَذَا التَّقْرِيرُ كَالَّذِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى اللَّهُ الَّذِي رَفَعَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها [الرَّعْد: ٢] ، وَلِيَتَأَتَّى عَطْفُ وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مَاءً عَلَيْهِ لِأَنَّهُ تَكْمِلَةٌ لِهَذِهِ الْآيَةِ.

[Rûm: 23] vs. cümlesine matuf olur. Bu takdirde üslup değişikliği, bu ayetin dayanağının insanlara bunu ikrar ettirmek (takrir) olmasından ileri gelir; zira bu ayet onların zatlarıyla bitişik değildir, dolayısıyla bundan nasipleri sadece onu müşahede etmek ve apaçık bir delil olduğunu ikrar etmekten ibarettir. Bu ikrar ettirme, Yüce Allah'ın { اللَّهُ الَّذِي رَفَعَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها } “Allah O'dur ki gökleri görebileceğiniz bir direk olmaksızın yükseltti” [Ra'd: 2] ayetindeki gibidir; ayrıca { وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّماءِ مَاءً } ifadesinin ona atfedilmesi mümkün olsun diyedir; zira bu, söz konusu ayetin tamamlayıcısıdır.

وَقَوْلُهُ خَوْفاً وَطَمَعاً مَفْعُولٌ لِأَجْلِهِ مَعْطُوفٌ عَلَيْهِ. وَالْمُرَادُ: خَوْفًا تَخَافُونَهُ وَطَمَعًا تطمعونه. فالمصدران مؤولان بِمَعْنَى الْإِرَادَةِ، أَيْ إِرَادَةَ أَنْ تَخَافُوا خَوْفًا وَتَطْمَعُوا. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى الْبَرْقِ فِي قَوْلِهِ هُوَ الَّذِي يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَطَمَعاً فِي سُورَةِ الرَّعْدِ [١٢] . وَتَقَدَّمَ هُنَالِكَ أَنَّ خَوْفاً مَفْعُولٌ لَهُ وطَمَعاً كَذَلِكَ وَتَوْجِيهُ ذَلِكَ.

{ خَوْفاً وَطَمَعاً } ifadesi mef'ûlün lieclih ve ona matuftur. Kastedilen: "Korktuğunuz bir korku ve umduğunuz bir ümit"tir. İki masdar irade manasında müevveldir; yani "korkmanız ve ümit etmeniz iradesiyle" demektir. Şimşek hakkındaki açıklama daha önce Ra'd Suresi'ndeki { هُوَ الَّذِي يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَطَمَعاً } [12] ayetinde geçmişti. Orada { خَوْفاً } kelimesinin mef'ûlün leh, { طَمَعاً } kelimesinin de öyle olduğu ve bunun izahı belirtilmişti.

وَجُعِلَتْ هَذِهِ الْآيَة آيَات لَا نطوائها عَلَى دَقَائِقَ عَظِيمَةٍ فِي خَلْقِ الْقُوَى الَّتِي هِيَ أَسْبَابُ الْبَرْقِ وَنُزُولِ الْمَطَرِ وَخُرُوجِ النَّبَاتِ مِنَ الْأَرْضِ بَعْدَ جَفَافِهَا وَمَوْتِهَا. وَنِيطَ الِانْتِفَاعُ بِهَذِهِ الْآيَاتِ بِأَصْحَابِ صِفَةِ الْعَقْلِ لِأَنَّ الْعَقْلَ الْمُسْتَقِيمَ غَيْرَ الْمَشُوبِ بِعَاهَةِ الْعِنَادِ وَالْمُكَابَرَةِ كَافٍ فِي فَهْمِ مَا فِي تِلْكَ الْمَذْكُورَاتِ مِنَ الدَّلَائِلِ وَالْحِكَمِ عَلَى نَحْوِ مَا قُرِّرَ فِي نَظَائِرِهِ آنِفًا.

Bu tekil delil (ayet), şimşeğin, yağmurun inişinin ve kuruyup ölümünden sonra topraktan bitkilerin çıkışının sebepleri olan kuvvetlerin yaratılışındaki muazzam incelikleri ihtiva ettiğinden dolayı çoğul olarak "ayetler" (deliller) kılınmıştır. Bu ayetlerden istifade etmek ise akıl sıfatı sahiplerine bağlanmıştır; çünkü inat ve kibir illetinden arınmış dosdoğru bir akıl, az önce benzerlerinde kararlaştırıldığı üzere, bu zikredilenlerdeki delilleri ve hikmetleri anlamak için yeterlidir.

وَإِجْرَاءُ يَعْقِلُونَ عَلَى لَفْظِ قَوْمٍ لِلْإِيمَاءِ إِلَى مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ آنِفًا فِي مِثْلِهِ. وَمَعْنَى اللَّامِ فِي قَوْلِهِ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ مِثْلَ مَعْنَى أُخْتِهَا فِي قَوْلِهِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ [الرّوم: ٢١] .

{ يَعْقِلُونَ } sıfatının { قَوْمٍ } lafzına bağlanması, az önce benzerinde zikredilen hususa ima içindir. { لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } ifadesindeki lâm harfinin manası da, { لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ } [Rûm: 21] ayetindeki kardeşinin manası gibidir.

[سُورَة الرّوم (٣٠) : آيَة ٢٥]

[Rûm Suresi (30): Ayet 25]

وَمِنْ آياتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّماءُ وَالْأَرْضُ بِأَمْرِهِ ثُمَّ إِذا دَعاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ (٢٥)

{ وَمِنْ آياتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّماءُ وَالْأَرْضُ بِأَمْرِهِ ثُمَّ إِذا دَعاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ (٢٥) } “Göğün ve yerin O’nun buyruğuyla [düzen içinde] durması da O’nun delillerindendir. Sonra sizi yerden bir tek çağırışla çağırdığı zaman, bir de bakarsınız ki hemen çıkıveriyorsunuz.” (25)

خُتِمَتِ الْآيَاتُ بِهَذِهِ الْآيَةِ السَّادِسَةِ وَهِيَ الَّتِي دَلَّتْ عَلَى عَظِيمِ الْقُدْرَةِ عَلَى

Ayetler, bu altıncı ayetle nihayete erdirilmiştir; bu ayet,

حِفْظِ نِظَامِ الْمَخْلُوقَاتِ الْعَظِيمَةِ بَعْدَ خَلْقِهَا فَخَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ آيَةٌ مُسْتَقِلَّةٌ تَقَدَّمَتْ، وَبَقَاءُ نِظَامِهِمَا عَلَى مَمَرِّ الْقُرُونِ آيَةٌ أُخْرَى. وَمَوْقِعُ الْعِبْرَةِ مِنْ هَاتِهِ الْآيَةِ هُوَ أَوَّلُهَا وَهُوَ أَنْ تَقُومَ السَّمَاءُ وَالْأَرْضُ هَذَا الْقِيَامَ الْمُتْقَنَ بِأَمْرِ اللَّهِ دُونَ غَيْرِهِ.

büyük mahlukatın yaratıldıktan sonra nizamlarının korunmasındaki muazzam kudrete delalet etmektedir. Zira göklerin ve yerin yaratılması daha önce geçen müstakil bir ayettir; asırlar boyunca nizamlarının baki kalması ise başka bir ayettir. Bu ayetten ibret alınacak asıl yer onun baş kısmıdır; o da göğün ve yerin başkasıyla değil, Allah'ın emriyle bu kusursuz kıyam ile ayakta durmasıdır.

فَمَعْنَى الْقِيَامِ هُنَا: الْبَقَاءُ الْكَامِلُ الَّذِي يُشْبِهُ بَقَاءَ الْقَائِمِ غَيْرِ الْمُضْطَجِعِ وَغَيْرِ الْقَاعِدِ مِنْ قَوْلِهِمْ: قَامَتِ السُّوقُ، إِذَا عَظُمَ فِيهَا الْبَيْعُ وَالشِّرَاءُ. وَهَذَا هُوَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا [فاطر: ٤١] وَقَوْلِهِ وَيُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ [الْحَج: ٦٥] .

Burada kıyamın anlamı: Arapların, alım satım canlandığında "çarşı pazar ayakta durdu (kâmet)" demelerinden mülhem, uzanan ve oturanın değil, ayakta duranın bekasına benzeyen kâmil bir devamlılıktır. Bu mana, Yüce Allah'ın { إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَنْ تَزُولا } “Şüphesiz Allah, zeval bulmasınlar diye gökleri ve yeri tutmaktadır” [Fâtır: 41] ve { وَيُمْسِكُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ } “O, izni olmaksızın yerin üzerine düşmesin diye göğü tutar” [Hac: 65] ayetlerinde ifade edilen husustur.

وَالْأَمْرُ الْمُضَافُ إِلَى اللَّهِ هُوَ أَمْرُهُ التَّكْوِينِيُّ وَهُوَ مَجْمُوعُ مَا وَضَعَهُ اللَّهُ مِنْ نِظَامِ الْعَالَمِ

Allah'a izafe edilen emir ise O'nun tekvînî emridir; o da Allah'ın ulvî ve süflî âlem için koyduğu nizamın

الْعُلْوِيِّ وَالسُّفْلِيِّ، ذَلِكَ النِّظَامُ الْحَارِسُ لَهُمَا مِنْ تَطَرُّقِ الِاخْتِلَالِ بِإِيجَادِ ذَلِكَ النِّظَامِ.

tamamıdır; o nizamın var edilmesiyle her ikisini de bozulmanın sirayet etmesinden koruyan nizamdır.

وبِأَمْرِهِ مُتَعَلِّقٌ بِفِعْلِ تَقُومَ، وَالْبَاءُ لِلسَّبَبِيَّةِ.

{ بِأَمْرِهِ } ifadesi { تَقُومَ } fiiline mütealliktir ve bâ harfi sebebiyyet içindir.

وثُمَّ عَاطِفَةٌ الْجُمْلَةَ عَلَى الْجُمْلَةِ. وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْجُمْلَةِ الْمَعْطُوفَةِ الِاحْتِرَاسُ عَمًّا قَدْ يُتَوَهَّمُ مِنْ قَوْلِهِ أَنْ تَقُومَ السَّماءُ وَالْأَرْضُ بِأَمْرِهِ مِنْ أَبَدِيَّةِ وُجُودِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، فَأَفَادَتِ الْجُمْلَةُ أَنَّ هَذَا النِّظَامَ الْأَرْضِيَّ يَعْتَوِرُهُ الِاخْتِلَالُ إِذَا أَرَادَ اللَّهُ انْقِضَاءَ الْعَالَمِ الْأَرْضِيِّ وَإِحْضَارَ الْخَلْقِ إِلَى الْحَشْرِ تَسْجِيلًا عَلَى الْمُشْرِكِينَ بِإِثْبَاتِ الْبَعْثِ. فَمَضْمُونُ جُمْلَةِ إِذا دَعاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ لَيْسَ مِنْ تَمَامِ هَذِهِ الْآيَةِ السَّادِسَةِ وَلَكِنَّهُ تَكْمِلَةٌ وَإِدْمَاجٌ مُوَجَّهٌ إِلَى مُنْكِرِي الْبَعْثِ.

{ ثُمَّ } edatı cümleyi cümleye atfetmektedir. Matuf olan bu cümleden maksat, { أَنْ تَقُومَ السَّماءُ وَالْأَرْضُ بِأَمْرِهِ } ifadesinden göklerin ve yerin varlığının ebedi olduğu vehmedilmesin diye ihtirazda (sakındırmada) bulunmaktır. Dolayısıyla cümle, Allah yeryüzü âleminin sona ermesini ve mahlukatın haşir meydanına getirilmesini murat ettiğinde, müşriklerin aleyhine öldükten sonra dirilişi (ba's) ispat etmek üzere bu yeryüzü nizamının bozulmaya uğrayacağını ifade etmiştir. Netice itibarıyla { إِذا دَعاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ } cümlesinin muhtevası bu altıncı delilin tamamından değil, bilakis dirilişi inkâr edenlere yöneltilmiş bir tamamlama ve idraçtır (araya yerleştirmedir).

وَفِي مُتَعَلِّقِ الْمَجْرُورِ فِي قَوْلِهِ مِنَ الْأَرْضِ اضْطِرَابٌ فَالَّذِي ذَهَبَ إِلَيْهِ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» أَنَّهُ مُتَعَلِّقٌ بِ دَعاكُمْ لِأَنَّ دَعاكُمْ لِمَا اشْتَمَلَ عَلَى فَاعِلٍ وَمَفْعُولٍ فَالْمُتَعَلِّقُ بِالْفِعْلِ يَجُوزُ أَنْ يكون من شؤون الْفَاعِلِ وَيَجُوزُ أَنْ يكون من شؤون الْمَفْعُولِ عَلَى حَسَبِ الْقَرِينَةِ، كَمَا تَقُولُ: دَعَوْتُ فَلَانًا مِنْ أَعْلَى الْجَبَلِ فَنَزَلَ إِلَيَّ، أَيْ دَعْوَتُهُ وَهُوَ فِي أَعْلَى الْجَبَلِ. وَهَذَا الِاسْتِعْمَالُ خِلَافُ الْغَالِبِ وَلَكِنْ دَلَّتْ عَلَيْهِ الْقَرِينَةُ مَعَ التَّفَصِّي مِنْ أَنْ يَكُونَ الْمَجْرُورُ مُتَعَلِّقًا بِ تَخْرُجُونَ لِأَنَّ مَا بَعْدَ حَرْفِ الْمُفَاجَأَةِ لَا يَعْمَلُ فِيمَا قَبْلَهَا، عَلَى أَنَّ فِي هَذَا الْمَنْعِ نَظَرًا. وَلَا يَجُوزُ تَعْلِيقُهُ

{ مِنَ الْأَرْضِ } ifadesindeki mecrurun müteallakı hususunda ihtilaf (ıztırâb) vardır. el-Keşşâf sahibinin benimsediği görüşe göre o, { دَعاكُمْ } fiiline mütealliktir; çünkü { دَعاكُمْ } fiili fail ve mef'ul içerdiği için fiile müteallik olan şey karineye göre failin hallerinden de olabilir, mef'ulün hallerinden de olabilir. Nitekim "Filancayı dağın tepesinden çağırdım da yanıma indi" dersin; yani o dağın tepesindeyken onu çağırdım demektir. Bu kullanım galip olana aykırıdır fakat mecrurun { تَخْرُجُونَ } fiiline müteallik olmasından kaçınmakla birlikte karine buna delalet etmiştir; zira müfâcee harfinden sonra gelen lafız öncesinde amel etmez—her ne kadar bu engelde tartışma (nazar) olsa da. Bunun

بِ دَعْوَةً لِعَدَمِ اشْتِمَالِ الْمَصْدَرِ عَلَى فَاعِلٍ وَمَفْعُولٍ، وَهُوَ وَجِيهٌ وَكَفَاكَ بِذَوْقِ قَائِلِهِ. وَأَقُولُ: قَرِيبٌ مِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى أُولئِكَ يُنادَوْنَ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ [فصلت: ٤٤] . ومِنْ لِابْتِدَاءِ الْمَكَانِ، وَالْمَجْرُورُ ظَرْفُ لَغْوٍ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَجْرُورُ حَالًا مِنْ ضَمِيرِ النَّصْبِ فِي دَعاكُمْ فَهُوَ ظَرْفٌ مُسْتَقِرٌّ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنَ الْأَرْضِ مُتَعَلِّقًا بِ تَخْرُجُونَ قُدِّمَ عَلَيْهِ. وَهَذَا ذُكِرَ فِي «مُغْنِي اللَّبِيبِ» أَنَّهُ حَكَاهُ عَنْهُمْ أَبُو حَاتِمٍ فِي كِتَابِ «الْوَقْفِ» ، وَهَذَا أَحْسَنُ وَأَبْعَدُ عَنِ التَّكَلُّفِ، وَعَلَيْهِ فَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ لِلِاهْتِمَامِ تَعْرِيضًا بِخَطَئِهِمْ إِذْ أَحَالُوا أَنْ يَكُونَ لَهُمْ خُرُوجٌ مِنَ الْأَرْضِ عَنْ بُعْدِ صَيْرُورَتِهِمْ فِيهَا فِي قَوْلِهِمُ الْمَحْكِيِّ عَنْهُمْ بِقَوْلِهِ تَعَالَى وَقالُوا أَإِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ أَإِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ [السَّجْدَة: ١٠] وَقَوْلِهِمْ أَإِذا كُنَّا تُراباً وَآباؤُنا أَإِنَّا لَمُخْرَجُونَ [النَّمْل: ٦٧] .

{ دَعْوَةً } masdarına taalluk etmesi ise, masdarın fail ve mef'ul içermemesi sebebiyle caiz değildir; bu tutarlı bir izahtır ve söyleyenin zevk-i selimi sana yeter. Ben derim ki: Yüce Allah'ın { أُولئِكَ يُنادَوْنَ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ } “Onlara uzak bir yerden seslenilir” [Fussilet: 44] ayeti de buna yakındır. { مِنْ } edatı mekan başlangıcı içindir ve mecrur zarf-ı lağvdır. Mecrurun, { دَعاكُمْ } içindeki nasb zamirinden hâl olması da caizdir ki bu takdirde zarf-ı müstekardır. { مِنَ الْأَرْضِ } ifadesinin { تَخْرُجُونَ } fiiline müteallik olup onun önüne geçmiş olması da caizdir. Bu görüş, Muğni'l-Lebîb'de Ebû Hâtim'in Kitâbu'l-Vakf'ında onlardan naklettiği şeklinde zikredilmiştir; bu daha güzeldir ve tekellüften daha uzaktır. Buna göre mecrurun öne alınması, Yüce Allah'ın naklettiği { وَقالُوا أَإِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ أَإِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ } “Dediler ki: Toprakta kaybolup gittiğimiz zaman mı, gerçekten biz mi yeni bir yaratılışta olacağız?” [Secde: 10] ve { أَإِذا كُنَّا تُراباً وَآباؤُنا أَإِنَّا لَمُخْرَجُونَ } “Biz ve atalarımız toprak olduğumuz zaman mı, gerçekten biz mi [kabirlerimizden] çıkarılacağız?” [Neml: 67] sözlerinde olduğu gibi, toprağa karıştıktan sonra oradan çıkmalarını imkânsız gördükleri için onların bu hatalarına tarizde bulunmak ve ihtimam göstermek içindir.

وَأَمَّا قَضِيَّةُ تَقْدِيمِ الْمَعْمُولِ عَلَى إِذا الْفُجَائِيَّةِ فَإِذَا سَلِمَ عَدَمُ جَوَازِهِ فَإِنَّ التَّوَسُّعَ فِي الْمَجْرُورِ وَالْمَظْرُوفِ مِنْ حَدِيثِ الْبَحْرِ، فَمِنَ الْعَجَبِ كَيْفَ سَدَّ بَابَ التَّوَسُّعِ فِيهِ صَاحِبُ «مُغْنِي اللَّبِيبِ» فِي الْجِهَةِ الثَّانِيَةِ مِنَ الْبَابِ الْخَامِسِ. وَجِيءَ بِحَرْفِ الْمُفَاجَأَةِ فِي قَوْلِهِ إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ لِإِفَادَةِ سُرْعَةِ خُرُوجِهِمْ إِلَى الْحَشْرِ كَقَوْلِهِ

Mamulün müfâcee bildiren { إِذَا } edatının önüne geçirilmesi meselesine gelince; eğer bunun caiz olmadığı kabul edilse bile, car-mecrur ve zarflarda genişlik tanınması (tevessü') deniz gibi engin bir konudur. Muğni'l-Lebîb sahibinin beşinci babın ikinci cihetinde bu tevessü' kapısını nasıl kapattığı şaşılacak şeydir. { إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ } ifadesinde sürpriz/müfâcee harfinin getirilmesi, tıpkı Yüce Allah'ın

فَإِنَّما هِيَ زَجْرَةٌ واحِدَةٌ فَإِذا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ [النازعات: ١٣، ١٤] وإِذا الْفُجَائِيَّةُ تَقْتَضِي أَنْ يَكُونَ مَا بَعْدَهَا مُبْتَدَأً. وَجِيءَ بِخَبَرِ الْمُبْتَدَأِ جُمْلَةً فِعْلِيَّةً لِإِفَادَةِ التَّقَوِّي الْحَاصِلِ مِنْ تَحَمُّلِ الْفِعْلِ ضَمِيرَ الْمُبْتَدَأِ فَكَأَنَّهُ أُعِيدَ ذِكْرُهُ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ صَاحِبُ «الْمِفْتَاحِ» . وَجِيءَ بِالْمُضَارِعِ لِاسْتِحْضَارِ الصُّورَةِ الْعَجِيبَةِ فِي ذَلِكَ الْخُرُوجِ كَقَوْلِهِ فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ [يس: ٥١] .

{ فَإِنَّما هِيَ زَجْرَةٌ واحِدَةٌ فَإِذا هُمْ بِالسَّاهِرَةِ } “O sadece tek bir haykırıştır; bir de bakarsın ki onlar uyanık halde yeryüzündedirler” [Nâziât: 13-14] ayetinde olduğu gibi, onların haşre çıkışlarının süratini bildirmek içindir. Müfâcee bildiren { إِذَا }, kendisinden sonraki lafzın mübteda olmasını gerektirir. Mübtedanın haberinin fiil cümlesi olarak getirilmesi ise, fiilin mübtedanın zamirini yüklenmesinden hâsıl olan pekiştirmeyi (takavvî) bildirmek içindir; Miftâh sahibinin işaret ettiği gibi sanki tekrar zikredilmiş gibidir. Muzari fiilin getirilmesi ise, tıpkı { فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ } “Bir de bakarsın ki onlar kabirlerinden Rablerine doğru koşup duruyorlar” [Yâsîn: 51] ayetinde olduğu gibi, o çıkıştaki hayret verici manzarayı zihinde canlandırmak (istihzâr) içindir.

[سُورَة الرّوم (٣٠) : آيَة ٢٦]

[Rûm Suresi (30): Ayet 26]

وَلَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ (٢٦)

{ وَلَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ (٢٦) } “Göklerde ve yerde olanlar O’nundur. Hepsi O’na boyun eğmiştir.” (26)

أَتْبَعَ ذِكْرَ إِقَامَةِ اللَّهِ تَعَالَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ بِالتَّذْكِيرِ بِأَنَّ كُلَّ الْعُقَلَاءِ فِي

Yüce Allah'ın gökleri ve yeri ayakta tutmasının zikrinin ardından,

السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ عَبِيدٌ لِلَّهِ تَعَالَى فَيَكُونُ مِنْ مُكَمِّلَاتِ مَا تَضَمَّنَتْهُ جُمْلَةُ وَمِنْ آياتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّماءُ وَالْأَرْضُ بِأَمْرِهِ [الرّوم: ٢٥] فَعُطِفَتْ عَلَيْهَا هَذِهِ الْجُمْلَةُ زِيَادَةً لِبَيَانِ مَعْنَى إِقَامَتِهِ السَّمَاءَ وَالْأَرْضَ.

göklerdeki ve yerdeki bütün akıl sahiplerinin Yüce Allah'ın kulları olduğunu hatırlatmıştır. Bu da { وَمِنْ آياتِهِ أَنْ تَقُومَ السَّماءُ وَالْأَرْضُ بِأَمْرِهِ } [Rûm: 25] cümlesinin ihtiva ettiği mananın tamamlayıcılarındandır. Dolayısıyla bu cümle, O'nun göğü ve yeri ayakta tutmasının anlamını daha da beyan etmek üzere ona atfedilmiştir.

فَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ وَلَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لَامُ الْمُلْكِ، وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ لَامُ التَّقْوِيَةِ، أَيْ تَقْوِيَةِ تَعْدِيَةِ الْعَامِلِ إِلَى مَعْمُولِهِ لِضَعْفِ الْعَامِلِ بِكَوْنِهِ فَرْعًا فِي الْعَمَلِ، وَبِتَأْخِيرِهِ عَنْ مَعْمُولِهِ. وَعَلَيْهِ تَكُونُ مَنْ صَادِقَةً عَلَى الْعُقَلَاءِ كَمَا هُوَ الْغَالِبُ فِي اسْتِعْمَالِهَا. وَظَاهِرُ مَعْنَى الْقُنُوتِ امْتِثَالُ الْأَمْرِ، فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: أَنَّهُمْ مُنْقَادُونَ لِأَمْرِهِ. وَإِذْ قَدْ كَانَ فِي الْعُقَلَاءِ عُصَاةٌ كَثِيرُونَ تَعَيَّنَ تَأْوِيلُ الْقُنُوتِ بِاسْتِعْمَالِهِ فِي الِامْتِثَالِ لِأَمْرِ التَّكْوِينِ، أَوْ فِي الشَّهَادَةِ لِلَّهِ بِالْوَحْدَانِيَّةِ بِدَلَالَةِ الْحَالِ، وَهَذَا هُوَ الْمَقْصُودُ هُنَا لِأَنَّ هَذَا الْكَلَامَ أُورِدَ بَعْدَ ذِكْرِ الْآيَاتِ السِّتِّ إِيرَادَ الْفَذْلَكَةِ بِإِثْبَاتِ الْوَحْدَانِيَّةِ فَلَا يَحْمِلُ قُنُوتَهُمْ عَلَى امْتِثَالِهِمْ لِمَا يَأْمُرُهُمُ اللَّهُ بِهِ مِنْ أَمْرِ التَّكْلِيفِ مُبَاشَرَةً أَوْ بِوَاسِطَةٍ لِأَنَّ الْمَخْلُوقَاتِ مُتَفَاوِتُونَ فِي الِامْتِثَالِ لِلتَّكْلِيفِ فَالشَّيْطَانُ أَمْرَهُ اللَّهُ مُبَاشَرَةً بِالسُّجُودِ لِآدَمَ فَلَمْ يَمْتَثِلْ، وَآدَمُ أَمَرَهُ اللَّهُ مُبَاشَرَةً أَنْ لَا يَأْكُلَ مِنَ الشَّجَرَةِ فَأَكَلَ مِنْهَا إِلَّا أَنَّ ذَلِكَ قَبْلَ ابْتِدَاءِ التَّكْلِيفِ.

{ وَلَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } ifadesindeki lâm mülkiyet lâmıdır. { كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ } ifadesindeki lâm ise takviye lâmıdır; yani amilin amelde fer' olması ve mamulünden sonraya kalması sebebiyle zayıflaması yüzünden amilin mamulüne geçişini (teaddî) güçlendirmek içindir. Buna göre { مَنْ }, kullanımındaki galip duruma uygun olarak akıl sahiplerine racidir. Kunût kelimesinin zahir anlamı emre itaattir; dolayısıyla mana: "onlar O'nun emrine boyun eğmişlerdir" şeklinde olabilir. Akıl sahipleri arasında pek çok asi bulunduğuna göre, kunût kelimesinin tekvînî emre boyun eğmek manasında veya hâl diliyle Allah'ın birliğine şehadet etmek manasında tevil edilmesi gerekir; burada kastedilen de budur. Çünkü bu söz, altı delilin zikrinden sonra vahdaniyeti ispat eden bir özet (fezleke) kabilinden getirilmiştir. Dolayısıyla onların kunûtu, vasıtalı veya vasıtasız olarak Allah'ın emrettiği teklifî emirlere itaat etmelerine hamledilemez; zira yaratılmışlar teklife itaatte farklı farklıdırlar. Nitekim Şeytan'a Allah doğrudan Âdem'e secde etmesini emretmiş fakat o itaat etmemiştir; Âdem'e de Allah ağaçtan yememesini doğrudan emretmiş fakat o ağaçtan yemiştir; gerçi bu, mükellefiyetin başlamasından öncedir.

وَالْمَخْلُوقَاتُ السَّمَاوِيَّةُ مُمْتَثِلُونَ لِأَمْرِهِ سَاعُونَ فِي مَرْضَاتِهِ قَالَ تَعَالَى وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ [الْأَنْبِيَاء: ٢٧] . وَأَمَّا الْمَخْلُوقَاتُ الْأَرْضِيَّةُ الْعُقَلَاءُ فَهُمْ مَخْلُوقُونَ لِلطَّاعَةِ قَالَ تَعَالَى وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ [الذاريات: ٥٦] ، فَزَيْغُ الزَّائِغِينَ عَنْ طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى انْحِرَافٌ مِنْهُمْ عَنِ الْفِطْرَةِ الَّتِي فُطِرُوا عَلَيْهَا، وَهُمْ فِي انْحِرَافِهِمْ مُتَفَاوِتُونَ فَالضَّالُّونَ الَّذين أشركوا با لله فَجَعَلُوا لَهُ أَنْدَادًا، وَالْعُصَاةُ الَّذِينَ لَمْ يَخْرُجُوا عَنْ تَوْحِيدِهِ، وَلَكِنَّهُمْ رُبَّمَا خَالَفُوا بَعْضَ أَوَامِرِهِ قَلِيلًا أَوْ كَثِيرًا، هُمْ فِي ذَلِكَ آخِذُونَ بِجَانِبٍ مِنَ الْإِبَاقِ مُتَفَاوِتُونَ فِيهِ.

Semavî yaratılmışlar O'nun emrine boyun eğerler ve rızasını kazanmaya gayret ederler; nitekim Yüce Allah { وَهُمْ بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ } “Onlar O'nun emriyle hareket ederler” [Enbiyâ: 27] buyurmuştur. Yeryüzündeki akıl sahibi yaratılmışlara gelince, onlar da itaat için yaratılmışlardır; nitekim Yüce Allah { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım” [Zâriyât: 56] buyurmuştur. Dolayısıyla sapanların Allah Teâlâ'ya itaatten sapması, üzerinde yaratıldıkları fıtrattan bir sapmadır. Onlar bu sapmalarında da farklı derecelerdedir: Allah'a şirk koşup O'na ortaklar koşan sapkınlar ile O'nun tevhidinden çıkmayan ancak bazı emirlerine az veya çok muhalefet eden günahkârlar, bu hususta itaatsizlikten (ibâk/efendiden kaçıştan) bir pay almış olup bunda da farklı mertebelerdedirler.

فَجُمْلَةُ وَلَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ وَمِنْ آياتِهِ أَنْ

{ وَلَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ } cümlesi, { وَمِنْ آياتِهِ أَنْ } cümlesine matuftur.

تَقُومَ السَّماءُ وَالْأَرْضُ بِأَمْرِهِ

{ تَقُومَ السَّماءُ وَالْأَرْضُ بِأَمْرِهِ } “Göğün ve yerin O'nun emriyle ayakta durmasıdır”

[الرّوم: ٢٥] . وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ وَلَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ تَكْمِلَةً

[Rûm: 25]. { وَلَهُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قانِتُونَ } “Göklerde ve yerde olanlar O'nundur; hepsi O'na boyun eğmiştir” cümlesinin,

لِجُمْلَةِ ثُمَّ إِذا دَعاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ [الرّوم: ٢٥] عَلَى مَعْنَى: وَلَهُ يَوْمئِذٍ من فِي السَّمَوَات وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ، فَالْقُنُوتُ بِمَعْنَى الِامْتِثَالِ الْوَاقِعِ فِي ذَلِكَ الْيَوْمِ وَهُوَ امْتِثَالُ الْخُضُوعِ لِأَنَّ امْتِثَالَ التَّكْلِيفِ قَدِ انْقَضَى بِانْقِضَاءِ الدُّنْيَا، أَيْ لَا يَسَعُهُمْ إِلَّا الخضوع فِيهَا يَأْمُرُ اللَّهُ بِهِ مِنْ شَأْنِهِمْ يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ [النُّور: ٢٤] ، فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةً عَلَى جُمْلَةِ ثُمَّ إِذا دَعاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ [الرّوم: ٢٥] . وَالْقُنُوتُ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ قانِتاً لِلَّهِ حَنِيفاً فِي سُورَة النَّحْل [١٢٠] .

{ ثُمَّ إِذا دَعاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ } “Sonra sizi yerden bir tek davetle çağırdığı zaman, bir de bakarsınız ki çıkıyorsunuz” [Rûm: 25] cümlesinin bir tamamlayıcısı olması da caizdir. Bu takdirde mana: "O gün göklerde ve yerde kim varsa hepsi O'nundur ve hepsi O'na boyun eğmiştir" şeklinde olur. Buradaki kunût (boyun eğme), o gün vuku bulacak olan itaattir ki o da boyun eğme itaatidir; zira mükellefiyet gereği itaat dünya hayatının sona ermesiyle bitmiştir. Yani { يَوْمَ تَشْهَدُ عَلَيْهِمْ أَلْسِنَتُهُمْ وَأَيْدِيهِمْ وَأَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } “O gün dilleri, elleri ve ayakları yapmış oldukları şeylere karşı aleyhlerinde şahitlik edecektir” [Nûr: 24] ayetinde belirtildiği gibi, Allah'ın onlar hakkındaki her türlü emrine boyun eğmekten başka çareleri yoktur. Bu durumda cümle, { ثُمَّ إِذا دَعاكُمْ دَعْوَةً مِنَ الْأَرْضِ إِذا أَنْتُمْ تَخْرُجُونَ } [Rûm: 25] cümlesine matuf olur. Kunût kelimesi daha önce Nahl Suresi'ndeki { قانِتاً لِلَّهِ حَنِيفاً } [120] ayetinde geçmişti.

[سُورَة الرّوم (٣٠) : آيَة ٢٧]

[Rûm Suresi (30), Ayet 27]

وَهُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلى فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٢٧)

{ وَهُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلى فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٢٧) } “O, yaratmayı ilkin başlatan, sonra onu tekrar edendir; bu O'na göre pek kolaydır. Göklerde ve yerde en yüce sıfat/misal O'nundur. O, Azîz'dir, Hakîm'dir.”

تَقَدَّمَ نَظِيرُ صَدْرِ هَذِهِ الْآيَةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَأُعِيدَ هُنَا لِيُبْنَى عَلَيْهِ قَوْلُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ تَكْمِلَةً لِلدَّلِيلِ إِذْ لَمْ تُذْكَرْ هَذِهِ التَّكْمِلَةُ هُنَاكَ. فَهَذَا ابْتِدَاءٌ بِتَوْجِيهِ الْكَلَامِ إِلَى الْمُشْرِكِينَ لِرُجُوعِهِ إِلَى نَظِيرِهِ الْمَسُوقِ إِلَيْهِمْ. وَهَذَا أَشْبَهُ بِالتَّسْلِيمِ الْجَدَلِيِّ فِي الْمُنَاظَرَةِ، ذَلِكَ لِأَنَّهُمْ لَمَّا اعْتَرَفُوا بِأَنَّ الله هُوَ بادىء خَلْقِ الْإِنْسَانِ، وَأَنْكَرُوا إِعَادَتَهُ بَعْدَ الْمَوْتِ، وَاسْتُدِلَّ عَلَيْهِمْ هُنَالِكَ بِقِيَاسِ الْمُسَاوَاةِ، وَلَمَّا كَانَ إِنْكَارُهُمُ الْإِعَادَةَ بَعْدَ الْمَوْتِ مُتَضَمِّنًا تَحْدِيدَ مَفْعُولِ الْقُدْرَةِ الْإِلَهِيَّةِ جَاءَ التَّنَازُلُ فِي الِاسْتِدْلَالِ إِلَى أَنَّ تَحْدِيدَ مَفْعُولِ الْقُدْرَةِ لَوْ سَلَمَ لَهُمْ لَكَانَ يَقْتَضِي إِمْكَانَ الْبَعْثِ بِقِيَاسِ الْأَحْرَى فَإِنَّ إِعَادَةَ الْمَصْنُوعِ مَرَّةً ثَانِيَةً أَهْوَنُ عَلَى الصَّانِعِ مِنْ صَنْعَتِهِ الْأُولَى وَأُدْخِلَ تَحْتَ تَأْثِيرِ قُدْرَتِهِ فِيمَا تَعَارَفَهُ النَّاسُ فِي مَقْدُورَاتِهِمْ. فَقَوْلُهُ أَهْوَنُ اسْمُ تَفْضِيلٍ، وَمَوْقِعُهُ مَوْقِعَ الْكَلَامِ الْمُوَجَّهِ، فَظَاهِرُهُ أَنَّ أَهْوَنُ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى الْمُفَاضَلَةِ عَلَى طَرِيقَةِ إِرْخَاءِ الْعِنَانَ وَالتَّسْلِيمِ الْجَدَلِيِّ، أَيِ الْخَلْقُ الثَّانِي أَسْهَلُ مِنَ الْخَلْقِ الْأَوَّلِ، وَهَذَا فِي مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى أَفَعَيِينا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ [ق: ١٥] . وَمُرَادُهُ: أَنَّ إِعَادَةَ الْخَلْقِ مَرَّةً ثَانِيَةً مُسَاوِيَةٌ لِبَدْءِ الْخَلْقِ فِي تَعَلُّقِ الْقُدْرَةِ الْإِلَهِيَّةِ، فَتَحْمِلُ صِيغَةُ التَّفْضِيلِ عَلَى مَعْنَى قُوَّةِ الْفِعْلِ الْمَصُوغَةِ لَهُ كَقَوْلِهِ قالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ [يُوسُف: ٣٣] .

Bu ayetin baş tarafının bir benzeri bu surede daha önce geçmişti; burada ise, oradaki delilde zikredilmemiş olan { وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ } “bu O'na göre pek kolaydır” ifadesini delilin tamamlayıcısı olarak üzerine bina etmek amacıyla tekrarlanmıştır. Bu, müşriklere yönelik daha önceki benzerine dönüldüğü için söze yeniden onlara hitap ederek başlamaktır. Bu durum, münazaradaki cedelî kabule (farz-ı muhal kabule) benzer. Çünkü müşrikler insanın ilk yaratılışını başlatanın Allah olduğunu kabul edip ölümden sonraki yeniden yaratılışı inkâr ettiklerinde, orada onlara karşı müsavat (denklik) kıyasıyla delil getirilmişti. Onların ölümden sonraki iadeyi inkâr etmeleri ilahî kudretin taalluk alanını sınırlandırmayı içerdiğinden, delillendirmede bir tenzile (hasmın zeminine inmeye) gidilerek şöyle denilmiştir: Kudretin taalluk alanının sınırlandırıldığı farz edilse bile, bu durum evleviyet (kıyas-ı celî / öncelik) yoluyla yeniden diriltilmenin imkânını gerektirir; zira yapılan bir şeyin ikinci kez tekrar yapılması, yapana ilk yapışından daha kolaydır ve insanların kendi yapabilirlikleri konusunda bildikleri ölçüler dahilinde kudretin etkisi altına girer. Ayetteki { أَهْوَنُ } kelimesi ism-i tafdildir ve muvaceheli (iki anlama da gelebilen) söz konumundadır. Zahiri itibarıyla { أَهْوَنُ }, hasmın dizginini serbest bırakma ve cedelî kabul yoluyla üstünlük bildiren mukayese manasında kullanılmıştır; yani ikinci yaratılış birinci yaratılıştan daha kolaydır. Bu, Yüce Allah'ın { أَفَعَيِينا بِالْخَلْقِ الْأَوَّلِ بَلْ هُمْ فِي لَبْسٍ مِنْ خَلْقٍ جَدِيدٍ } “İlk yaratmada acizlik mi gösterdik? Hayır, onlar yeni bir yaratılıştan şüphe içindedirler” [Kâf: 15] buyruğu anlamındadır. Buradaki asıl maksat ise şudur: İlahî kudretin taalluku bakımından yaratılışın ikinci kez iade edilmesi, yaratılışın başlatılmasıyla eşittir. Dolayısıyla tafdil kalıbı, türetildiği fiilin kuvveti (mutlak kolaylık) manasına hamledilir; nitekim { قالَ رَبِّ السِّجْنُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِمَّا يَدْعُونَنِي إِلَيْهِ } “[Yûsuf] dedi ki: 'Rabbim! Zindan bana, bunların beni davet ettiği şeyden daha sevimlidir'” [Yûsuf: 33] ayetinde de böyledir.

وَلِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ قَوْلَهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ مُجَرَّدُ تَقْرِيبٍ لِأَفْهَامِهِمْ عَقَّبَ بِقَولِهِ وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلى فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ، أَيْ ثَبُتَ لَهُ وَاسْتَحَقَّ الشَّأْنَ الْأَتَمَّ الَّذِي لَا يُقَاس بشؤون النَّاسِ الْمُتَعَارَفَةِ وَإِنَّمَا لِقَصْدِ التَّقْرِيبِ لِأَفْهَامِكُمْ.

{ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ } “bu O'na göre pek kolaydır” ifadesinin sadece onların anlayışlarına yaklaştırmak amacıyla söylendiğine işaret etmek üzere hemen ardından { وَلَهُ الْمَثَلُ الْأَعْلى فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerde ve yerde en yüce sıfat/misal O'nundur” buyrulmuştur; yani insanların alışılagelmiş durumlarıyla kıyaslanamayacak olan en mükemmel vasıf/şan O'na aittir ve O buna layıktır; [önceki benzetme] sadece sizin anlayışınıza yaklaştırmak kastıyladır.

والْأَعْلى: مَعْنَاهُ الْأَعْظَمُ الْبَالِغُ نِهَايَةَ حَقِيقَةِ الْعَظَمَةِ وَالْقُوَّةِ. قَالَ حُجَّةُ الْإِسْلَامِ فِي «الْإِحْيَاءِ» : «لَا طَاقَةَ لِلْبَشَرِ أَنْ يَنْفُذُوا غَوْرَ الْحِكْمَةِ كَمَا لَا طَاقَةَ لَهُمْ أَنْ يَنْفُذُوا بِأَبْصَارِهِمْ ضَوْءَ الشَّمْسِ وَلَكِنَّهُمْ يَنَالُونَ مِنْهَا مَا تَحْيَا بِهِ أَبْصَارُهُمْ وَقَدْ تَأَنَّقَ بَعْضُهُمْ فِي التَّعْبِيرِ عَنْ وَجْهِ اللُّطْفِ فِي إِيصَالِ مَعَانِي الْكَلَامِ الْمَجِيدِ إِلَى فَهْمِ الْإِنْسَانِ لِعُلُوِّ دَرَجَةِ الْكَلَامِ الْمَجِيدِ وَقُصُورِ رُتْبَةِ الْأَفْهَامِ الْبَشَرِيَّةِ فَإِنَّ النَّاسَ إِذَا أَرَادُوا أَنْ يُفْهِمُوا الدَّوَابَّ مَا يُرِيدُونَ مِنْ تَقْدِيمِهَا وَتَأْخِيرِهَا وَنَحْوِهِ وَرَأَوْهَا تُقَصِّرُ عَنْ فَهْمِ الْكَلَامِ الصَّادِرِ عَنِ الْعُقُولِ مَعَ حُسْنِهِ وَتَرْتِيبِهِ نَزَلُوا إِلَى دَرَجَةِ تَمْيِيزِ الْبَهَائِمِ وَأَوْصَلُوا مَقَاصِدَهُمْ إِلَيْهَا بِأَصْوَاتٍ يَضَعُونَهَا لَائِقَةً بِهَا مِنَ الصَّفِيرِ وَنَحْوِهِ مِنَ الْأَصْوَاتِ الْقَرِيبَةِ مِنْ أَصْوَاتِهَا» اهـ.

{ الْأَعْلى } kelimesinin anlamı; büyüklük ve kudret hakikatinin zirvesine ulaşmış en yüce olandır. Hüccetü'l-İslâm [Gazzâlî] el-İhyâ'da şöyle demiştir: «İnsanların gözleriyle güneş ışığının derinine nüfuz etmeye güç yetiremedikleri gibi, hikmetin derinliğine nüfuz etmeye de güçleri yetmez; ancak gözlerinin can bulacağı kadarını ondan alırlar. Bazı âlimler, yüce kelamın mertebesinin yüksekliği ve beşerî anlayışların derecesinin yetersizliği sebebiyle o yüce kelamın manalarını insanın anlayışına ulaştırmadaki lütuf yönünü ifade ederken çok zarif bir benzetme yapmışlardır: İnsanlar binek hayvanlarına onları öne sürmek, geride tutmak ve benzeri konularda ne istediklerini anlatmak istediklerinde, onların akıllardan sadır olan güzel ve intizamlı sözleri anlamaktan aciz olduğunu görünce, hayvanların idrak seviyesine inerler ve ıslık çalmak veya onların seslerine yakın sesler çıkarmak gibi onlara uygun sesler koyarak maksatlarını onlara ulaştırırlar.»

وَقَوْلُهُ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ صِفَةٌ لِلْمَثَلِ أَوْ حَالٌ مِنْهُ، أَيْ كَانَ اسْتِحْقَاقُهُ الْمَثَلَ الْأَعْلَى مُسْتَقِرًّا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، أَيْ فِي كَائِنَاتِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، فَالْمُرَادُ:

{ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } ifadesi { الْمَثَلُ } için sıfat veya ondan hâldir; yani O'nun en yüce sıfata layık olması göklerde ve yerde, yani göklerin ve yerin varlıkları nezdinde sabittir. Kastedilen:

أَهْلُهَا، على حدّ وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ [يُوسُف: ٨٢] ، أَيْ هُوَ مَوْصُوفٌ بِأَشْرَفِ الصِّفَات وَأعظم الشؤون عَلَى أَلْسِنَةِ الْعُقَلَاءِ وَهِيَ الْمَلَائِكَةُ وَالْبَشَرُ الْمُعْتَدُّ بِعُقُولِهِمْ وَلَا اعْتِدَادَ بِالْمُعَطَّلِينَ مِنْهُمْ لِسَخَافَةِ عُقُولِهِمْ وَفِي دَلَائِلِ الْأَدِلَّةِ الْكَائِنَةِ فِي السَّمَاوَاتِ وَفِي الْأَرْضِ، فَكُلُّ تِلْكَ الْأَدِلَّةِ شَاهِدَةٌ بِأَنَّ لِلَّهِ الْمَثَلَ الْأَعْلَى. وَمِنْ جُمْلَةِ الْمَثَلِ الْأَعْلَى عِزَّتُهُ وَحِكْمَتُهُ تَعَالَى فَخُصَّا بِالذِّكْرِ هُنَا لِأَنَّهُمَا الصِّفَتَانِ اللَّتَانِ تَظْهَرُ آثَارُهُمَا فِي الْغَرَضِ الْمُتَحَدَّثِ عَنْهُ وَهُوَ بَدْءُ الْخَلْقِ وَإِعَادَتُهُ فَالْعِزَّةُ تَقْتَضِي الْغِنَى الْمُطْلَقَ فَهِيَ تَقْتَضِي تَمَامَ الْقُدْرَةِ. وَالْحِكْمَةُ تَقْتَضِي عُمُومَ الْعِلْمِ. وَمِنْ آثَارِ الْقُدْرَةِ وَالْحِكْمَةِ أَنَّهُ يُعِيدُ الْخَلْقَ بِقُدْرَتِهِ وَأَنَّ الْغَايَةَ مِنْ ذَلِكَ الْجَزَاءُ وَهُوَ من حكمته.

{ وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } “Kente sor” [Yûsuf: 82] ayetinde olduğu gibi oranın ehlidir. Yani O; melekler ve akılları muteber olan insanlar gibi akıl sahiplerinin dillerinde —akıllarının sığlığı sebebiyle işlevsiz kalmış olanlara itibar edilmez— ve göklerde ve yerdeki delillerin göstergelerinde en şerefli sıfatlarla ve en yüce şanlarla vasıflanmıştır; bütün bu deliller Allah'ın en yüce sıfata sahip olduğuna şahittir. Yüce Allah'ın izzet ve hikmeti de bu en yüce sıfatın kapsamındadır; burada özellikle zikredilmelerinin sebebi ise, hakkında söz söylenen ilk yaratma ve yeniden yaratma gayesinde eserleri belirginleşen iki sıfat olmalarıdır. Zira izzet mutlak zenginliği (istiğnayı) gerektirir, bu da tam bir kudreti iktiza eder. Hikmet ise ilmin umumiliğini gerektirir. Kudret ve hikmetin eserlerindendir ki, O yaratılışı kudretiyle iade eder ve bundan maksat da cezadır ki bu da O'nun hikmetindendir.

[سُورَة الرّوم (٣٠) : آيَة ٢٨]

[Rûm Suresi (30), Ayet 28]

ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلاً مِنْ أَنْفُسِكُمْ هَلْ لَكُمْ مِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ شُرَكاءَ فِي مَا رَزَقْناكُمْ فَأَنْتُمْ فِيهِ سَواءٌ تَخافُونَهُمْ كَخِيفَتِكُمْ أَنْفُسَكُمْ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (٢٨)

{ ضَرَبَ لَكُمْ مَثَلاً مِنْ أَنْفُسِكُمْ هَلْ لَكُمْ مِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ شُرَكاءَ فِي مَا رَزَقْناكُمْ فَأَنْتُمْ فِيهِ سَواءٌ تَخافُونَهُمْ كَخِيفَتِكُمْ أَنْفُسَكُمْ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ (٢٨) } “O size kendinizden bir misal verdi: Size rızık olarak verdiklerimizde, sağ ellerinizin malik olduğu (kölelerinizden), sizinle eşit olup birbirinizden çekindiğiniz gibi kendilerinden çekindiğiniz ortaklarınız var mıdır? İşte biz aklını kullanan bir kavim için ayetleri böyle açıklarız.”

أُتْبِعَ ضَرْبُ الْمَثَلِ لِإِمْكَانِ إِعَادَةِ الْخَلْقِ عَقِبَ دَلِيلِ بَدْئِهِ بِضَرْبِ مَثَلٍ لِإِبْطَالِ الشِّرْكِ عَقِبَ دَلِيلَيْهِ الْمُتَقَدِّمَيْنِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ [الرّوم: ١٩] وَقَوله وَيُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها [الرّوم: ١٩] لِيَنْتَظِمَ الدَّلِيلُ عَلَى هَذَيْنِ الْأَصْلَيْنِ الْمُهِمَّيْنِ: أَصْلِ الْوَحْدَانِيَّةِ، وَأَصْلِ الْبَعْثِ، وَيَنْكَشِفَ بِالتَّمْثِيلِ وَالتَّقْرِيبِ بَعْدَ نُهُوضِهِ بِدَلِيلِ الْعَقْلِ. وَالْخِطَابُ لِلْمُشْرِكِينَ.

Yaratılışın başlatılması delilinin ardından yeniden yaratmanın imkânına dair misal getirilmesi; Yüce Allah'ın { يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ } “Ölüden diriyi çıkarır” [Rûm: 19] ve { وَيُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها } “Ölümünün ardından yeryüzünü diriltir” [Rûm: 19] buyruklarındaki iki delilin ardından şirki iptal etmek için bir misal getirilmesiyle pekiştirilmiştir; ta ki bu iki mühim asıl —vahdaniyet aslı ve ba's (yeniden diriliş) aslı— üzerindeki delil düzenli bir şekilde kurulsun ve akıl deliliyle ortaya konduktan sonra temsil ve yaklaştırma yoluyla iyice açıklığa kavuşsun. Hitap müşrikleredir.

وَضَرْبُ الْمَثَلِ: إِيقَاعُهُ وَوَضْعُهُ، وَعَلَيْهِ فَانْتِصَابُ مَثَلًا عَلَى الْمَفْعُولِ بِهِ، أَوْ يُرَادُ

Darb-ı mesel (misal vermek): Onu ortaya koymak ve yerleştirmektir; buna göre { مَثَلًا } lafzının nasbı mef'ûlün bih olmasındandır. Yahut darbı ile kastedilen,

بِضَرْبِهِ جَعْلُهُ ضَرْبًا، أَيْ مَثَلًا وَنَظِيرًا، وَعَلَيْهِ فَانْتِصَابُ مَثَلًا عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ لِأَنَّ مَثَلًا حِينَئِذٍ يُرَادِفُ ضَرْبًا مَصْدَرَ ضَرَبَ بِهَذَا الْمَعْنَى. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٦] . وَاللَّامُ فِي لَكُمْ لَامُ التَّعْلِيلِ، أَيْ ضَرَبَ مَثَلًا لِأَجْلِكُمْ، أَيْ لِأَجْلِ إِفْهَامِكُمْ.

onu bir "darb" (örnek), yani bir misal ve benzer kılmaktır; buna göre { مَثَلًا } lafzının nasbı mef'ûl-i mutlak olmasındandır, çünkü { مَثَلًا } bu durumda bu anlamdaki "darabe" fiilinin masdarı olan "darben" kelimesiyle eş anlamlı olur. Bu husus daha önce Bakara Suresi'ndeki { إِنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَحْيِي أَنْ يَضْرِبَ مَثَلًا مَا } “Şüphesiz Allah bir misal vermekten çekinmez” [26] ayetinde geçmişti. { لَكُمْ } ifadesindeki lâm talil (gerekçe) lâmıdır; yani "sizin için", başka bir deyişle "sizin anlamanız için bir misal verdi" demektir.

ومِنْ فِي قَوْلِهِ مِنْ أَنْفُسِكُمْ ابْتِدَائِيَّةٌ مُتَعَلِّقَةٌ بِ ضَرَبَ أَيْ جَعَلَ لَكُمْ مَثَلًا مُنْتَزَعًا مِنْ أَنْفُسِكُمْ. وَالْأَنْفُسُ هُنَا جِنْسُ النَّاسِ كَقَوْلِهِ فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ [النُّور: ٦١] أَيْ مَثَلًا مِنْ أَحْوَالِ جَمَاعَتِكُمْ إِذْ لَا تَخْلُو الْجَمَاعَةُ عَنْ نَاسٍ لَهُمْ عَبِيدٌ وَهُمْ يَعْرِفُونَ أَحْوَالَ الْعَبِيدِ مَعَ سَادَتِهِمْ سَوَاءٌ مِنْهُمْ مَنْ يَمْلِكُ عَبِيدًا وَمَنْ لَا عَبِيدَ لَهُ. فَالْخِطَابُ لِجَمِيعِ الْأُمَّةِ بِاعْتِبَارِ وُجُودِ فَرِيقٍ فِيهِمْ يَنْطَبِقُ عَلَيْهِمْ هَذَا الْمَثَلُ. وَالِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْإِنْكَارِ وَمَنَاطُ الْإِنْكَارِ قَوْله فِي مَا رَزَقْناكُمْ إِلَى آخِرِهِ، أَيْ مِنْ شُرَكَاءَ لَهُمْ هَذَا الشَّأْنُ.

{ مِنْ أَنْفُسِكُمْ } ifadesindeki { مِنْ } ibtidâiyye (başlangıç bildiren) olup { ضَرَبَ } fiiline müteallıktır; yani "kendi nefislerinizden/içinizden çıkarılmış bir misal verdi" demektir. Buradaki { الْأَنْفُسُ }, { فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ } “Kendi nefislerinize (birbirinize) selam verin” [Nûr: 61] ayetinde olduğu gibi insan cinsidir; yani "kendi toplumunuzun hallerinden bir misal" demektir; zira toplum köleleri olan insanlardan hali kalmaz ve gerek kölesi olan gerekse kölesi olmayan herkes kölelerin efendileriyle olan hallerini bilir. Dolayısıyla hitap, içlerinde bu misalin kendilerine uyduğu bir zümrenin bulunması hasebiyle bütün topluluktadır. Ayetteki soru inkârîdir ve inkârın odak noktası { فِي مَا رَزَقْناكُمْ } buyruğudur; yani bu vasıfta ortaklar bulunması inkâr edilmektedir.

ومِنْ فِي قَوْله مِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ تَبْعِيضِيَّةٌ، ومِنْ فِي قَوْلِهِ مِنْ شُرَكاءَ زَائِدَةٌ مُؤَكِّدَةٌ لِمَعْنَى النَّفْيِ الْمُسْتَفَادِ مِنَ الِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ. فَالْجَمْعُ بَيْنَ هَذِهِ الْحُرُوفِ فِي كَلَامٍ وَاحِدٍ مِنْ قَبِيلِ الْجِنَاسِ التَّامِّ.

{ مِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ } ifadesindeki { مِنْ } teb'îziyyedir (kısmîlik bildirir); { مِنْ شُرَكاءَ } ifadesindeki { مِنْ } ise zaidedir ve inkârî istifhamdan anlaşılan nefiy (olumsuzluk) anlamını teyit eder. Bu harflerin tek bir kelamda bir araya getirilmesi tam cinas kabilindendir.

وَالشُّرَكَاءُ: جَمْعُ شَرِيكٍ، وَهُوَ الْمُشَارِكُ فِي المَال لقَوْله فِي مَا رَزَقْناكُمْ، وَالْفَاءُ لِلتَّفْرِيعِ عَلَى الشَّرِكَةِ، أَيْ فَتَكُونُوا مُتَسَاوِينَ فِيمَا أَنْتُمْ فِيهِ شُرَكَاءُ.

{ الشُّرَكَاءُ }, "şerîk"in çoğuludur; o da { فِي مَا رَزَقْناكُمْ } buyruğundan ötürü mala ortak olan kimsedir. [Fâ-i tefrîiyye olan] { فـ } harfi ise ortaklık üzerine tefric içindir; yani "böylece ortak olduğunuz şeyde eşit olursunuz".

وَجُمْلَةُ تَخافُونَهُمْ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ الْفَاعِلِ فِي سَواءٌ. وَالْخَوْفُ:

{ تَخافُونَهُمْ } cümlesi, { سَواءٌ } kelimesindeki fail zamirinden hâl konumundadır. Havf (korku):

انْفِعَالٌ نَفْسَانِيٌّ يَنْشَأُ مِنْ تَوَقُّعِ إِصَابَةِ مَكْرُوهٍ يَبْقَى، وَهُوَ هُنَا التَّوَقِّي مِنَ التَّفْرِيطِ فِي حُظُوظِهِمْ مِنَ الْأَرْزَاقِ وَلَيْسَ هُوَ الرُّعْبَ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ كَخِيفَتِكُمْ أَنْفُسَكُمْ، أَيْ كَمَا تَتَوَقُّونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ إِضَاعَةِ حُقُوقِكُمْ عِنْدَهُمْ.

kalıcı bir kötülüğün isabet etmesi beklentisinden doğan nefsânî bir etkilenmedir. Buradaki anlamı ise rızıklardaki paylarına tecavüz etmekten sakınmaktır; yoksa { كَخِيفَتِكُمْ أَنْفُسَكُمْ } karinesi gereğince dehşet ve ürküntü değildir; yani "onların yanında haklarınızın zayi olmasından birbirinizden sakındığınız gibi".

وَالْأَنْفُسُ الثَّانِي بِمَعْنَى: أَنْفُسُ الَّذِينَ لَهُمْ شُرَكَاءُ مِمَّا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ مِنَ الْمُخَاطَبِينَ لِأَنَّهُمْ بَعْضُ الْمُخَاطَبِينَ.

İkinci { الْأَنْفُسُ } şu manadadır: Muhataplardan sağ ellerinin malik olduğu kölelerden ortakları bulunan kimselerin kendi akranları/hür hemcinsleridir; zira onlar muhatapların bir kısmıdır.

وَهَذَا الْمَثَلُ تَشْبِيهُ هَيْئَةٍ مُرَكَّبَةٍ بِهَيْئَةٍ مُرَكَّبَةٍ شُبِّهَتِ الْهَيْئَةُ الْمُنْتَزَعَةُ مِنْ زَعْمِ الْمُشْرِكِينَ أَنَّ الْأَصْنَامَ شُرَكَاءُ لِلَّهِ فِي التَّصَرُّفِ وَدَافِعُونَ عَنْ أَوْلِيَائِهِمْ مَا يُرِيدُهُ اللَّهُ مِنْ تَسَلُّطِ عِقَابٍ أَوْ نَحْوِهِ إِذْ زَعَمُوا أَنَّهُمْ شُفَعَاؤُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ وَهُمْ مَعَ ذَلِكَ يَعْتَرِفُونَ بِأَنَّهَا مَخْلُوقَةٌ لِلَّهِ فَإِنَّهُمْ يَقُولُونَ فِي تَلْبِيَتِهِمْ: لَبَّيْكَ لَا شَرِيكَ لَكَ إِلَّا شَرِيكًا هُوَ لَكَ. هَذِهِ الْهَيْئَةُ شُبِّهَتْ بِهَيْئَةِ نَاسٍ لَهُمْ عَبِيدٌ صَارُوا شُرَكَاءَ فِي أَرْزَاقِ سَادَتِهِمْ شَرِكَةً عَلَى السَّوَاءِ فَصَارَ سَادَتُهُمْ يَحْذَرُونَ إِذَا أَرَادُوا أَنْ

Bu misal, mürekkep bir heyetin (tablonun) mürekkep bir heyete teşbihidir. Müşriklerin, putların tasarrufta Allah'a ortak oldukları, Allah'ın dilediği bir azap veya benzeri şeyleri dostlarından savdıkları —zira putların Allah katında şefaatçileri olduğunu iddia ediyorlardı— ve bununla birlikte onların Allah tarafından yaratılmış olduğunu itiraf ettikleri —nitekim telbiyelerinde: "Lebbeyk! Senin hiçbir ortağın yoktur; ancak Sana ait olan bir ortak müstesna" diyorlardı— zannından çıkarılan tablo; köleleri olup da bu köleleri efendilerinin rızıklarına eşit şekilde ortak olan ve bu yüzden efendilerinin o rızıklarda tasarruf etmek istediklerinde

يَتَصَرَّفُوا فِي تِلْكَ الْأَرْزَاقِ أَنْ يَكُونَ تصرفهم غير مرضِي لِعَبِيدِهِمْ، وَهَذَا التَّشْبِيهُ وَإِنْ كَانَ مُنْصَرِفًا لِمَجْمُوعِ الْمُرَكَّبِ مِنَ الْهَيْئَتَيْنِ قَدْ بَلَغَ غَايَةَ كَمَالِ نَظَائِرِهِ إِذْ هُوَ قَابِلٌ لِلتَّفْرِيقِ فِي أَجْزَاءِ ذَلِكَ الْمُرَكَّبِ بِتَشْبِيهِ مَالِكِ الْخَلْقِ كُلِّهِمْ بِالَّذِينَ يَمْلِكُونَ عَبِيدًا، وَتَشْبِيهِ الْأَصْنَامِ الَّتِي هِيَ مَخْلُوقَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى بِمَمَالِيكِ النَّاسِ، وَتَشْبِيهِ تَشْرِيكِ الْأَصْنَامِ فِي التَّصَرُّفِ مَعَ الْخَالِقِ فِي مُلْكِهِ بِتَشْرِيكِ الْعَبِيدِ فِي التَّصَرُّفِ فِي أَرْزَاقِ سَادَتِهِمْ، وَتَشْبِيهِ زَعْمِهِمْ عُدُولَ اللَّهِ عَنْ بَعْضِ مَا يُرِيدُهُ فِي الْخَلْقِ لِأَجْلِ تِلْكَ الْأَصْنَامِ، وَشَفَاعَتِهَا بِحَذَرِ أَصْحَابِ الْأَرْزَاقِ مِنَ التَّصَرُّفِ فِي حُظُوظِ عَبِيدِهِمُ الشُّرَكَاءِ تَصَرُّفًا يَأْبَوْنَهُ. فَهَذِهِ الْهَيْئَةُ الْمُشَبَّهُ بِهَا هَيْئَةٌ قَبِيحَةٌ مُشَوَّهَةٌ فِي الْعَادَةِ لَا وُجُودَ لِأَمْثَالِهَا فِي عُرْفِهِمْ فَكَانَتِ الْهَيْئَةُ الْمُشَبَّهَةُ مَنْفِيَّةً مُنْكَرَةً، وَلِذَلِكَ أُدْخِلَ عَلَيْهَا اسْتِفْهَامُ الْإِنْكَارِ وَالْجُحُودِ لِيَنْتُجَ أَنَّ الصُّورَةَ الْمَزْعُومَةَ لِلْأَصْنَامِ صُورَةٌ بَاطِلَةٌ بِطَرِيقِ التَّصْوِيرِ وَالتَّشْكِيلِ إِبْرَازًا لِذَلِكَ الْمَعْنَى الِاعْتِقَادِيِّ الْبَاطِلِ فِي الصُّورَةِ الْمَحْسُوسَةِ الْمُشَوَّهَةِ الْبَاطِلَةِ.

tasarruflarının kölelerinin rızasına uymamasından çekindikleri insanların tablosuna benzetilmiştir. Bu teşbih, iki tablonun mürekkep bütününe yönelik olmakla birlikte benzerlerinin kemal zirvesine ulaşmıştır; zira bu mürekkep yapının parçalarına ayrılarak tatbik edilmesi de mümkündür: Bütün yaratılmışların Mâlik'i köle sahiplerine, Allah Teâlâ'nın mahlûku olan putlar insanların kölelerine, mülkünde Yaratıcı ile birlikte putları tasarrufa ortak kılmak köleleri efendilerinin rızıklarında tasarrufa ortak kılmaya, o putlar ve onların şefaati sebebiyle Allah'ın yaratılmışlar hakkında dilediği şeylerin bazısından vazgeçeceğine dair zanları ise rızık sahiplerinin ortak kölelerinin razı olmayacağı bir tasarrufta bulunmaktan çekinmelerine benzetilmiştir. Kendisine benzetilen bu tablo, âdette çirkin ve biçimsiz olup örflerinde bir benzeri bulunmayan bir durumdur; dolayısıyla benzetilen tablo da nefyedilmiş ve münker olmuştur. Bu sebeple, o batıl itikadî anlamı somut, çirkin ve batıl bir surette gözler önüne sermek amacıyla tasvir ve şekillendirme yoluyla putlar için iddia edilen suretin batıl bir suret olduğu neticesini vermek üzere bu ifadenin başına inkâr ve cuhûd istifhamı getirilmiştir.

وَلِذَلِكَ عَقَّبَ بِجُمْلَةِ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ، أَيْ نُفَصِّلُ الدَّلَائِلَ عَلَى الِاعْتِقَادِ الصَّحِيحِ تَفْصِيلًا كَهَذَا التَّفْصِيلِ وُضُوحًا بَيِّنًا، وَجُمْلَةُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ [الرّوم: ٢٤] اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ. وَالْقَوْمُ الَّذِينَ يَعْقِلُونَ هُمُ الْمُتَنَزِّهُونَ عَنِ الْمُكَابَرَةِ وَالْإِعْرَاضِ، وَالطَّالِبُونَ لِلْحَقِّ وَالْحَقَائِقِ لِوَفْرَةِ عُقُولِهِمْ، فَيَزْدَادُ الْمُؤْمِنُونَ يَقِينًا وَيُؤْمِنُ الْغَافِلُونَ وَالَّذِينَ تُرَوَّجُ عَلَيْهِمْ ضَلَالَاتُ الْمُشْرِكِينَ ثُمَّ تَنْكَشِفُ عَنْهُمْ بِمِثْلِ هَذِهِ الدَّلَائِلِ الْبَيِّنَةِ.

Bundan dolayı hemen ardından { كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } “İşte biz aklını kullanan bir kavim için ayetleri böyle açıklarız” cümlesi getirilmiştir; yani doğru inancın delillerini tıpkı bu açıklık gibi gayet net bir şekilde açıklarız. { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } [Rûm: 24] cümlesi ibtidâî bir istînâftır. Aklını kullanan kavim ise; inatlaşma ve yüz çevirmeden uzak duran, akıllarının bolluğu/yetkinliği sayesinde hakkı ve hakikatleri arayan kimselerdir; böylece müminlerin yakîni artar, gafiller ve müşriklerin sapıklıklarının kendilerine yutturulduğu kimseler ise iman eder, ardından bu tür açık delillerle hakikat önlerinde aydınlanır.

وَفِي ذِكْرِ لَفْظِ قَوْمٍ وَإِجْرَاءِ الصِّفَةِ عَلَيْهِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَاتِ لَا يَنْتَفِعُ بِهَا إِلَّا مَنْ كَانَ الْعَقْلُ مِنْ مُقَوِّمَاتِ قَوْمِيَّتِهِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٤] ، وَتَقَدَّمَتْ لَهُ نَظَائِرُ كَثِيرَةٌ. وَالْقَوْلُ فِي إِيثَارِ وَصْفِ الْعَقْلِ هُنَا دُونَ غَيْرِهِ مِنْ أَوْصَافِ النَّظَرِ وَالْفِكْرِ كَالْقَوْلِ فِيمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ وَمِنْ آياتِهِ يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَطَمَعاً إِلَى قَوْله يَعْقِلُونَ [الرّوم: ٢٤] .

{ قَوْمٍ } lafzının zikredilip sıfatın ona bağlanmasında, bu ayetlerden ancak aklın kavmiyetinin (toplumsal karakterinin) temel unsurlarından biri olduğu kimselerin yararlanabileceğine bir ima vardır; nitekim bu husus Bakara Suresi'ndeki { لَآياتٍ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } [164] ayetinde geçmişti ve bunun pek çok benzeri daha önce geçmişti. Burada nazar ve fikir gibi diğer vasıflar yerine akıl vasfının tercih edilmesine dair açıklama, daha önce { وَمِنْ آياتِهِ يُرِيكُمُ الْبَرْقَ خَوْفاً وَطَمَعاً } ayetinden { يَعْقِلُونَ } [Rûm: 24] kısmına kadar olan yerde geçen açıklama gibidir.

وَفِي هَذَا تَعْرِيضٌ بِالْمُتَصَلِّبِينَ فِي شِرْكِهِمْ بِأَنَّهُمْ لَيْسُوا مِنْ أَهْلِ الْعُقُولِ، وَلَيْسُوا مِمَّنْ يَنْتَفِعُونَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى وَما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ [العنكبوت: ٤٣] وَقَوْلِهِ وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِما لَا يَسْمَعُ إِلَّا دُعاءً وَنِداءً صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ [الْبَقَرَة: ١٧١] .

Bunda, şirklerinde taassup gösterenlerin akıl sahiplerinden olmadıklarına ve bundan yararlanamayacaklarına dair bir tariz (dokundurma) vardır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ } “Onları ancak âlimler akıl eder” [Ankebût: 43] ve { وَمَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا كَمَثَلِ الَّذِي يَنْعِقُ بِما لَا يَسْمَعُ إِلَّا دُعاءً وَنِداءً صُمٌّ بُكْمٌ عُمْيٌ فَهُمْ لَا يَعْقِلُونَ } “İnkâr edenlerin misali, sadece çağırma ve bağırmadan başkasını duymayan varlıklara haykıran kimsenin misali gibidir; sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler, artık akıl erdirmezler” [Bakara: 171].

وَقَوْلُهُ كَذلِكَ تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً [الْبَقَرَة: ١٤٣] .

{ كَذلِكَ } ifadesinin benzeri, Yüce Allah'ın { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “İşte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” [Bakara: 143] buyruğunda daha önce geçmişti.

[سُورَة الرّوم (٣٠) : آيَة ٢٩]

[Rûm Suresi (30), Ayet 29]

بَلِ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَهْواءَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ فَمَنْ يَهْدِي مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٢٩)

{ بَلِ اتَّبَعَ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَهْواءَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ فَمَنْ يَهْدِي مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٢٩) } “Hayır, zulmedenler bilgisizce hevalarına uydular. Allah'ın saptırdığını kim doğru yola iletebilir? Onların hiçbir yardımcıları da yoktur.”

إِضْرَابٌ إِبْطَالِيٌّ لِمَا تَضَمَّنَهُ التَّعْرِيضُ الَّذِي فِي قَوْلِهِ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ [الرّوم: ٢٨] إِذِ اقْتَضَى أَنَّ الشَّأْنَ أَنْ يَنْتَفِعَ النَّاسُ بِمِثْلِ هَذَا الْمَثَلِ فَيُقْلِعَ الْمُشْرِكُونَ مِنْهُمْ عَنْ إِشْرَاكِهِمْ وَيَلِجُوا حَظِيرَةَ الْإِيمَانِ، وَلَكِنَّهُمُ اتَّبَعُوا أَهْوَاءَهُمْ وَمَا تُسَوِّلُهُ لَهُمْ نُفُوسُهُمْ وَلَمْ يَطْلُبُوا الْحَقَّ وَيَتَفَهَّمُوا دَلَائِلَهُ فَهُمْ عَنِ الْعِلْمِ بِمَنْأَى. فَالتَّقْدِيرُ: فَمَا نَفَعَتْهُمُ الْآيَاتُ الْمُفَصَّلَةُ بَلِ اتَّبَعُوا أَهْوَاءَهُمْ.

Bu, { كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ } [Rûm: 28] ifadesindeki tarizin içerdiği manayı iptal eden bir idrâbdır (vazgeçiştir). Zira o ifade, insanların böyle bir misalden yararlanıp aralarındaki müşriklerin şirkten vazgeçmelerini ve iman dairesine girmelerini gerektiriyordu; fakat onlar hevalarına ve nefislerinin kendilerine hoş gösterdiği şeylere uydular, hakkı aramadılar ve onun delillerini kavramadılar; dolayısıyla ilimden uzak kaldılar. Takdiri şöyledir: O açıklanan ayetler onlara fayda vermedi, bilakis hevalarına uydular.

والَّذِينَ ظَلَمُوا: الْمُشْرِكُونَ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لُقْمَان: ١٣] وَتَقْيِيدُ اتِّبَاعِ الْهَوَى بِأَنَّهُ بِغَيْرِ عِلْمٍ تَشْنِيعٌ لِهَذَا الِاتِّبَاعِ فَإِنَّهُ اتِّبَاعُ شَهْوَةٍ مَعَ جَهَالَةٍ، فَإِنَّ الْعَالِمَ إِذَا اتَّبَعَ الْهَوَى كَانَ مُتَحَرِّزًا مِنَ التَّوَغُّلِ فِي هَوَاهُ لِعِلْمِهِ بِفَسَادِهِ، وَلَيْسَ مَا هُنَا مُمَاثِلًا لِقَوْلِهِ تَعَالَى وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَيْرِ هُدىً مِنَ اللَّهِ [الْقَصَص: ٥٠] فِي أَنَّهُ قَيْدٌ كَاشِفٌ مِنْ حَيْثُ إِنَّ الْهَوَى لَا يَكُونُ إِلَّا مُلْتَبِسًا بِمُغَايَرَةِ هُدَى اللَّهِ.

{ الَّذِينَ ظَلَمُوا } ifadesi müşriklerdir; zira { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür” [Lokmân: 13]. Hevaya uymanın { بِغَيْرِ عِلْمٍ } (bilgisizce) kaydıyla kayıtlanması, bu uymanın çirkinliğini vurgulamak içindir; çünkü bu, cehaletle birleşmiş bir şehvet takibidir. Nitekim âlim bir kimse hevaya uyduğunda, onun bozukluğunu bildiği için hevasında aşırıya gitmekten sakınır. Buradaki ifade, hevanın ancak Allah'ın hidayetine aykırı olmakla gerçekleşeceği noktasında kâşif (açıklayıcı) bir kayıt olması bakımından Yüce Allah'ın { وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّنِ اتَّبَعَ هَواهُ بِغَيْرِ هُدىً مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir hidayet olmaksızın kendi hevasına uyandan daha sapık kim vardır?” [Kasas: 50] buyruğuna benzemez.

وَالْفَاءُ فِي فَمَنْ يَهْدِي لِلتَّفْرِيعِ، أَيْ يَتَرَتَّبُ عَلَى اتِّبَاعِهِمْ أَهْوَاءَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ انْتِفَاءُ الْهُدَى عَنْهُمْ أَبَدًا. وَمن اسْمُ اسْتِفْهَامٍ إِنْكَارِيٍّ بِمَعْنَى النَّفْيِ فَيُفِيدُ عُمُومَ نَفْيِ الْهَادِي لَهُمْ، إِذِ التَّقْدِيرُ: لَا أَحَدَ يَهْدِي مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ لَا غَيْرُهُمْ وَلَا أَنْفُسُهُمْ، فَإِنَّهُمْ من عُمُوم مَا صدق فَمَنْ يَهْدِي.

{ فَمَنْ يَهْدِي } ifadesindeki { فـ } harfi tefri' içindir; yani onların bilgisizce hevalarına uymalarının neticesi olarak hidayet onlardan ebediyen kalkmıştır. { مَنْ } nefiy anlamında bir inkârî istifham ismidir; dolayısıyla onlar için bir hidayet edicinin bulunmadığını umumî olarak bildirir. Zira takdiri şöyledir: Allah'ın saptırdığı kimseyi ne başkaları ne de kendileri doğru yola iletebilir; çünkü kendileri de { فَمَنْ يَهْدِي } lafzının kapsamına dâhildir.

وَمَعْنَى مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ: مَنْ قَدَّرَ لَهُ الضَّلَالَ وَطَبَعَ عَلَى قَلْبِهِ، فَإِسْنَادُ الْإِضْلَالِ إِلَى اللَّهِ إِسْنَادٌ لِتَكْوِينِهِ عَلَى ذَلِكَ لَا لِلْأَمْرِ بِهِ وَذَلِكَ بَيِّنٌ. وَمَعْنَى انْتِفَاءُ هَادِيهِمْ: أَنَّ مَنْ يُحَاوِلُهُ لَا يَجِدُ لَهُ فِي نُفُوسِهِمْ مَسْلَكًا. ثُمَّ عُطِفَ عَلَى جُمْلَةِ نَفْيِ هُدَاهُمْ خَبَرٌ آخَرُ عَنْ حَالِهِمْ وَهُوَ مَا لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ رَدًّا عَلَى الْمُشْرِكِينَ الزَّاعِمِينَ أَنَّهُمْ إِذَا أَصَابُوا خَطِيئَةً عِنْدَ اللَّهِ أَنَّ الْأَصْنَامَ تَشْفَعُ لَهُمْ عِنْد الله.

{ مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ } ifadesinin manası: Hakkında sapıklık takdir ettiği ve kalbini mühürlediği kimsedir. Saptırmanın Allah'a isnadı, bunu emretmesine değil, onu bu hal üzere yaratmasına (tekvînî takdirine) isnattır ve bu gayet açıktır. Onları hidayete erdirenin bulunmaması ise şu demektir: Bunu deneyen kimse onların nefislerinde buna dair hiçbir yol bulamaz. Sonra onların hidayetinin nefyi cümlesine, hallerine dair bir başka haber olarak { وَما لَهُمْ مِنْ ناصِرِينَ } “Onların hiçbir yardımcıları da yoktur” ifadesi matuf kılınmıştır; bu, Allah katında bir günah işlediklerinde putların Allah nezdinde kendilerine şefaat edeceğini iddia eden müşriklere bir reddiyedir.

[سُورَة الرّوم (٣٠) : آيَة ٣٠]

[Rûm Suresi (30), Ayet 30]

فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٣٠)

{ فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٣٠) } “Öyleyse sen yüzünü bir hanîf olarak dine çevir; Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtrata... Allah'ın yaratışında hiçbir değişiklik yoktur. İşte dosdoğru din budur; fakat insanların çoğu bilmezler.”

الْفَاءُ فَصِيحَةٌ. وَالتَّقْدِيرُ: إِذَا عَلِمْتَ أَحْوَالَ الْمُعْرِضِينَ عَنْ دَلَائِلِ الْحَقِّ فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ. وَالْأَمْرُ مُسْتَعْمَلٌ فِي طَلَبِ الدَّوَامِ. وَالْمَقْصُودُ: أَنْ لَا تَهْتَمَّ بِإِعْرَاضِهِمْ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى

{ فَـ } harfi fasîhadır. Takdiri şöyledir: Hak delillerden yüz çevirenlerin hallerini öğrendiğinde, sen yüzünü dine çevir. Buradaki emir devamlılık talebinde kullanılmıştır. Maksat ise onların yüz çevirmesine aldırmamandır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ [آل عمرَان: ٢٠] وَقَوْلِهِ فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ وَمَنْ تابَ مَعَكَ [هود

{ فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ وَمَنِ اتَّبَعَنِ } “Eğer seninle tartışırlarsa de ki: 'Ben yüzümü Allah'a teslim ettim, bana tabi olanlar da...'” [Âl-i İmrân: 20] ve { فَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ وَمَنْ تابَ مَعَكَ } “Emrolunduğun gibi dosdoğru ol, seninle beraber tövbe edenler de...” [Hûd:

: ١١٢] (أَيْ مَنْ آمن) وَقَوله أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي [يُوسُف: ١٠٨] .

112] (yani iman eden kimseler de) ve { أَدْعُوا إِلَى اللَّهِ عَلى بَصِيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِي } “Ben ve bana tabi olanlar basiretle Allah'a davet ederiz” [Yûsuf: 108].

فَالْمَعْنَى: فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ وَالْمُؤْمِنُونَ مَعَكَ، كَمَا يُؤْذِنُ بِهِ قَوْلُهُ بَعْدَهُ مُنِيبِينَ إِلَيْهِ وَاتَّقُوهُ [الرّوم: ٣١] بِصِيغَةِ الْجَمْعِ.

Buna göre mana şöyledir: Sen yüzünü dine çevir, müminler de seninle beraber çevirsinler; nitekim bundan sonra çoğul sığasıyla gelen { مُنِيبِينَ إِلَيْهِ وَاتَّقُوهُ } “O'na yönelmiş kimseler olarak ve O'ndan sakının” [Rûm: 31] buyruğu da buna delalet etmektedir.

وَإِقَامَةُ الْوَجْهِ: تَقْوِيمُهُ وَتَعْدِيلُهُ بِاتِّجَاهِهِ قُبَالَةَ نَظَرِهِ غَيْرَ مُلْتَفِتٍ يَمِينًا وَلَا شِمَالًا. وَهُوَ تَمْثِيلٌ لِحَالَةِ الْإِقْبَالِ عَلَى الشَّيْءِ وَالتَّمَحُّضِ لِلشُّغْلِ بِهِ بِحَالِ قِصَرِ النَّظَرِ إِلَى صَوْبِ قُبَالَتِهِ غَيْرَ مُلْتَفِتٍ يَمْنَةً وَلَا يَسْرَةً، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ [الْأَعْرَاف: ٢٩] وَقَوْلِهِ حِكَايَةً عَنْ إِبْرَاهِيمَ إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ [الْأَنْعَام: ٧٩] وَقَوْلِهِ تَعَالَى فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ [آل عمرَان: ٢٠] ، أَيْ أَعْطَيْتُهُ لِلَّهِ، وَذَلِكَ مَعْنَى التَّمْحِيضِ لِعِبَادَةِ اللَّهِ وَأَنْ لَا يَلْتَفِتَ إِلَى مَعْبُودٍ غَيْرِهِ.

Yüzü doğrultmak (ikâmetü'l-vech): Sağa ve sola iltifat etmeksizin (bakmaksızın) dosdoğru baktığı yöne doğru yüzü çevirip doğrultmaktır. Bu, bir şeye yönelme ve yalnızca onunla meşgul olma durumunun, sağa ve sola dönmeksizin bakışı sadece tam karşısına hasretme durumuna benzetildiği bir temsildir. Bu, Yüce Allah'ın { وَأَقِيمُوا وُجُوهَكُمْ عِنْدَ كُلِّ مَسْجِدٍ وَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ } “Her mescitte yüzlerinizi [O'na] doğrultun ve dini yalnız O'na has kılarak O'na dua edin” [A'râf: 29] buyruğu, İbrahim'den naklen buyurduğu { إِنِّي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذِي فَطَرَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Ben yüzümü gökleri ve yeri yaratana çevirdim” [En'âm: 79] ayeti ve { فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ } “De ki: Ben yüzümü Allah'a teslim ettim” [Âl-i İmrân: 20] buyruğu gibidir; yani onu Allah'a verdim demektir ki bu da ibadeti sadece Allah'a has kılmak ve O'ndan başka hiçbir mabuda iltifat etmemek manasındadır.

وَالتَّعْرِيفُ فِي الدِّينُ لِلْعَهْدِ وَهُوَ دِينُهُمُ الَّذِي هُمْ عَلَيْهِ وَهُوَ دِينُ الْإِسْلَامِ.

{ الدِّينُ } kelimesindeki belirlilik (ahd) içindir; o da üzerinde bulundukları din olan İslâm dinidir.

وحَنِيفاً يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ حَالًا مِنَ الضَّمِيرِ الْمُسْتَتِرِ فِي فِعْلِ أَقِمْ فَيَكُونُ حَالًا لِلنَّبِيءِ ﷺ كَمَا كَانَ وَصْفًا لِإِبْرَاهِيمَ ﵇ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً قانِتاً لِلَّهِ حَنِيفاً [النَّحْل: ١٢٠] ، وَهَذَا هُوَ الْأَظْهَرُ فِي تَفْسِيرِهِ. وَيَجُوزُ كَوْنُهُ حَالًا مِنَ الدِّينِ عَلَى مَا فَسَّرَ بِهِ الزَّجَّاجُ فَيَكُونُ اسْتِعَارَةً بِتَشْبِيهِ الدِّينِ بِرَجُلٍ حَنِيفٍ فِي خُلُوِّهِ مِنْ شَوَائِبِ الشِّرْكِ، فَيَكُونُ الْحَنِيفُ تَمْثِيلِيَّةً وَفِي إِثْبَاتِهِ لِلدِّينِ اسْتِعَارَةٌ تَصْرِيحِيَّةٌ.

{ حَنِيفاً } kelimesinin { أَقِمْ } fiilindeki müstetir zamirden hâl olması caizdir; bu durumda —Yüce Allah'ın { إِنَّ إِبْراهِيمَ كانَ أُمَّةً قانِتاً لِلَّهِ حَنِيفاً } “Şüphesiz İbrahim, Allah'a itaat eden bir hanîf önder idi” [Nahl: 120] buyruğunda İbrahim aleyhisselâm için bir vasıf olduğu gibi— Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir hâl olur; tefsirinde en zahir olan da budur. Zeccâc'ın tefsir ettiği üzere { الدِّينُ } kelimesinden hâl olması da caizdir; bu takdirde dinin, şirk şaibelerinden arınmış olması bakımından hanîf bir adama benzetilmesiyle istiare olur; böylece hanîf temsîlî, bunun dine nispet edilmesi ise tasrîhî istiare olur.

وَحَنِيفٌ: صِيغَةُ مُبَالَغَةٍ فِي الِاتِّصَافِ بِالْحَنَفِ وَهُوَ الْمَيْلُ، وَغَلَبَ اسْتِعْمَالُ هَذَا الْوَصْفِ فِي الْمَيْلِ عَنِ الْبَاطِلِ، أَيِ الْعُدُولُ عَنْهُ بِالتَّوَجُّهِ إِلَى الْحَقِّ، أَيْ عَادِلًا وَمُنْقَطِعًا عَنِ الشِّرْكِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَقَدْ مَضَى فِي سُورَة الْبَقَرَة [١٣٥] .

Hanîf: Hanef (meyletmek) vasfında mübalağa sığasıdır. Bu vasfın kullanımı batıldan meyletmek, yani hakka yönelerek batıldan yüz çevirmek manasında galip gelmiştir; yani şirkten yüz çevirip onunla bağını koparmış olarak demektir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } “De ki: 'Hayır, biz hanîf olan İbrahim'in milletine [uyarız]; o müşriklerden değildi'”. Bu husus daha önce Bakara Suresi'nde [135] geçmişti.

وفِطْرَتَ اللَّهِ بَدَلٌ مِنْ حَنِيفاً بَدَلُ اشْتِمَالٍ فَهُوَ فِي مَعْنَى الْحَالِ مِنَ الدِّينُ أَيْضًا وَهُوَ حَالٌ ثَانِيَةٌ فَإِنَّ الْحَالَ كَالْخَبَرِ تَتَعَدَّدُ بِدُونِ عَطْفٍ عَلَى التَّحْقِيقِ عِنْدَ النُّحَاةِ. وَهَذَا أَحْسَنُ لِأَنَّهُ أَصْرَحُ فِي إِفَادَةِ أَنَّ هَذَا الدِّينَ مُخْتَصٌّ بِوَصْفَيْنِ هُمَا: التَّبَرُّؤُ مِنَ الْإِشْرَاكِ، وَمُوَافَقَتُهُ الْفِطْرَةَ، فَيُفِيدُ أَنَّهُ دِينٌ سَمْحٌ سَهْلٌ لَا عَنَتَ فِيهِ. وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى وَلَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً قَيِّماً [الْكَهْف: ١، ٢] أَيِ الدِّينُ الَّذِي هُوَ فِطْرَةُ اللَّهِ لِأَنَّ

{ فِطْرَتَ اللَّهِ } ifadesi { حَنِيفاً } kelimesinden bedel-i iştimaldir; dolayısıyla o da { الدِّينُ } kelimesinden hâl manasındadır ve ikinci bir hâldir; zira nahivcilerin muhakkik olanlarına göre hâl de tıpkı haber gibi atıfsız olarak birden fazla gelebilir. Bu izah daha güzeldir; çünkü bu dinin iki vasfa sahip olduğunu ifade etmede daha açıktır ki bunlar: Şirkten beri olmak ve fıtrata uygunluktur; bu da onun hoşgörülü, kolay ve içinde güçlük bulunmayan bir din olduğunu bildirir. Bunun benzeri Yüce Allah'ın { وَلَمْ يَجْعَلْ لَهُ عِوَجاً قَيِّماً } “Onda hiçbir eğrilik kılmadı; onu dosdoğru yaptı” [Kehf: 1-2] buyruğudur; yani Allah'ın fıtratı olan din demektir; çünkü

التَّوْحِيدَ هُوَ الْفِطْرَةُ، وَالْإِشْرَاكُ تَبْدِيلٌ لِلْفِطْرَةِ. وَالْفِطْرَةُ أَصْلُهُ اسْمُ هَيْئَةٍ مِنَ الْفَطْرِ وَهُوَ الْخَلْقُ مِثْلَ الْخِلْقَةِ كَمَا بَيَّنَهُ قَوْلُهُ الَّتِي فَطَرَ

tevhid fıtrattır, şirk ise fıtratı değiştirmektir. Fıtrat kelimesinin aslı, hilkat gibi "fatr" yani yaratma fiilinden türetilmiş bir ism-i nev'îdir (durum/biçim ismidir); nitekim devamındaki { الَّتِي فَطَرَ } ifadesi de bunu açıklamaktadır.

النَّاسَ عَلَيْها

{ النَّاسَ عَلَيْها } “insanları üzerinde yarattığı”

أَيْ جَبَلَ النَّاسَ وَخَلَقَهُمْ عَلَيْهَا، أَيْ مُتَمَكِّنِينَ مِنْهَا. فَحَرْفُ الِاسْتِعْلَاءِ مُسْتَعَارٌ لِتَمَكُّنِ مُلَابَسَةِ الصِّفَةِ بِالْمَوْصُوفِ تَمَكُّنًا يُشْبِهُ تَمَكُّنَ الْمُعْتَلِي عَلَى شَيْءٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٥] ، وَحَقِيقَةُ الْمَعْنَى: الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ بِهَا.

Yani insanları onun üzerine tabiatlandırmış ve onun üzerinde yaratmıştır; yani ona tam yerleşmiş bir halde yaratmıştır. İstila harfi ({ عَلى }), sıfatın mevsufa olan temasının/yerleşikliğinin bir şeyin üzerine kurulan kimsenin yerleşikliğine benzemesi sebebiyle istiare edilmiştir. Bunun benzeri daha önce Bakara Suresi'ndeki { أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } “İşte onlar Rablerinden bir hidayet üzeredirler” [5] ayetinde geçmişti. Anlamın hakikati ise şudur: İnsanları kendisiyle yarattığı [fıtrat].

وَمَعْنَى فَطَرَ النَّاسَ عَلَى الدِّينِ الْحَنِيفِ أَنَّ اللَّهَ خَلَقَ النَّاسَ قَابِلَيْنِ لِأَحْكَامِ هَذَا الدِّينِ وَجَعَلَ تَعَالِيمَهُ مُنَاسِبَةً لِخِلْقَتِهِمْ غَيْرَ مُجَافِيَةٍ لَهَا، غَيْرَ نَائِينَ عَنْهُ وَلَا مُنْكِرِينَ لَهُ مِثْلَ إِثْبَاتِ الْوَحْدَانِيَّةِ لِلَّهِ لِأَنَّ التَّوْحِيدَ هُوَ الَّذِي يُسَاوِقُ الْعَقْلَ وَالنَّظَرَ الصَّحِيحَ حَتَّى لَوْ تُرِكَ الْإِنْسَانُ وَتَفْكِيرُهُ وَلَمْ يُلَقَّنِ اعْتِقَادًا ضَالًّا لَاهْتَدَى إِلَى التَّوْحِيدِ بِفِطْرَتِهِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَالَّذِي يَعْتَمِدُ عَلَيْهِ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ اللَّفْظَةِ أَيِ الْفِطْرَةِ أَنَّهَا الْخِلْقَةُ وَالْهَيْئَةُ الَّتِي فِي نَفْسِ الْإِنْسَانِ الَّتِي هِيَ مُعَدَّةٌ وَمُهَيَّئَةٌ لِأَنْ يُمَيِّزَ بِهَا مَصْنُوعَاتِ اللَّهِ، وَيَسْتَدِلُّ بِهَا عَلَى رَبِّهِ وَيَعْرِفُ شَرَائِعَهُ. اهـ.

İnsanların hanîf din üzere yaratılmasının anlamı; Allah'ın insanları bu dinin hükümlerini kabule elverişli kılması, öğretilerini de hilkatlerine uygun, ondan uzak ve yabancı olmayacak, onu inkâr etmeyecek şekilde var etmesidir. Tıpkı Allah'ın birliğini ikrar etmek gibi; çünkü tevhid, akıl ve doğru düşünceyle tam bir uyum içindedir. Hatta insan kendi haline ve tefekkürüne bırakılsa, kendisine sapkın bir inanç telkin edilmese, fıtratı gereği tevhide ulaşırdı. İbn Atıyye şöyle demiştir: «Bu lafzın, yani fıtratın tefsirinde itimat edilen görüş şudur: O, insanın benliğinde bulunan, Allah'ın sanat eserlerini ayırt etmeye, onlarla Rabbine delil getirmeye ve O'nun şeriatlarını tanımaya hazır ve elverişli kılınmış olan yaratılış ve heyettir.»

وَإِنْ لَمْ أَرَ مَنْ أَتْقَنَ الْإِفْصَاحَ عَنْ مَعْنَى كَوْنِ الْإِسْلَامِ هُوَ الْفِطْرَةُ فَأُبَيِّنُهُ: بِأَنَّ الْفِطْرَةَ هِيَ النِّظَامُ الَّذِي أَوْجَدَهُ اللَّهُ فِي كُلِّ مَخْلُوقٍ، وَالْفِطْرَةُ الَّتِي تَخُصُّ نَوْعَ الْإِنْسَانِ هِيَ مَا خَلَقَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ جَسَدًا وَعَقْلًا، فَمَشْيُ الْإِنْسَانِ بِرِجْلَيْهِ فِطْرَةٌ جَسَدِيَّةٌ، وَمُحَاوَلَتُهُ أَنْ يَتَنَاوَلَ الْأَشْيَاءَ بِرِجْلَيْهِ خِلَافَ الْفِطْرَةِ الْجَسَدِيَّةِ، وَاسْتِنْتَاجُ الْمُسَبِّبَاتِ مِنْ أَسْبَابِهَا وَالنَّتَائِجِ مِنْ مُقَدِّمَاتِهَا فِطْرَةٌ عَقْلِيَّةٌ، وَمُحَاوَلَةُ اسْتِنْتَاجِ أَمْرٍ مِنْ غَيْرِ سَبَبِهِ خِلَافُ الْفِطْرَةِ الْعَقْلِيَّةِ وَهُوَ الْمُسَمَّى فِي عِلْمِ الِاسْتِدْلَالِ بِفَسَادِ الْوَضْعِ، وَجَزْمُنَا بِأَنَّ مَا نُبْصِرُهُ مِنَ الْأَشْيَاءِ هُوَ حَقَائِقُ ثَابِتَةٌ فِي الْوُجُودِ وَنَفْسُ الْأَمْرِ فِطْرَةٌ عَقْلِيَّةٌ، وَإِنْكَارُ السُّوفِسْطَائِيَّةِ ثُبُوتَ الْمَحْسُوسَاتِ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ خِلَافَ الْفِطْرَةِ الْعَقْلِيَّةِ.

İslam'ın fıtrat olmasının manasını tam anlamıyla açıklayan birini görmemiş olsam da ben bunu şöyle açıklarım: Fıtrat, Allah'ın her yaratılanda var ettiği düzendir. İnsan türüne has olan fıtrat ise, Allah'ın onu beden ve akıl bakımından üzerine yarattığı şeydir. İnsanın iki ayağıyla yürümesi bedensel bir fıtrattır; eşyayı ayaklarıyla almaya kalkışması ise bedensel fıtrata aykırıdır. Sebeplerden müsebbipleri (sonuçları), öncüllerden neticeleri çıkarmak akli bir fıtrattır; bir şeyi sebebi olmaksızın çıkarsamaya çalışmak ise akli fıtrata aykırıdır ki buna istidlal ilminde «fesâdü'l-vaz'» (kurgu bozukluğu) denir. Gördüğümüz eşyanın varlıkta ve nefsi'l-emirde (hakikatte) sabit gerçeklikler olduğunu kesin olarak bilmemiz akli bir fıtrattır; Sofistlerin (Sûfestâiyye) duyulur şeylerin nefsi'l-emirde sabit oluşunu inkâr etmeleri ise akli fıtrata aykırıdır.

وَقَدْ بَيَّنَ أَبُو عَلِيِّ ابْن سِينَا حَقِيقَةَ الْفِطْرَةِ فِي كِتَابِهِ «النَّجَاةِ» فَقَالَ: «وَمَعْنَى الْفِطْرَةِ أَنْ يَتَوَهَّمَ الْإِنْسَانُ نَفْسَهُ حَصَلَ فِي الدُّنْيَا دَفْعَةً وَهُوَ عَاقِلٌ لَكِنَّهُ لَمْ يَسْمَعْ رَأْيًا وَلَمْ يَعْتَقِدْ مَذْهَبًا وَلَمْ يُعَاشِرْ أُمَّةً وَلَمْ يَعْرِفْ سِيَاسَةً، وَلَكِنَّهُ شَاهَدَ الْمَحْسُوسَاتِ وَأَخَذَ مِنْهَا

Ebû Ali İbn Sînâ «en-Necât» adlı kitabında fıtratın hakikatini açıklayarak şöyle demiştir: «Fıtratın anlamı; insanın kendisini akıllı olduğu halde dünyada bir anda var olmuş, fakat hiçbir görüş işitmemiş, hiçbir mezhebi benimsememiş, hiçbir toplulukla birlikte yaşamamış ve hiçbir yönetim tarzını bilmemiş, sadece duyulur şeyleri müşahede edip onlardan

الْحَالَاتِ، ثُمَّ يَعْرِضُ عَلَى ذِهْنِهِ شَيْئًا وَيَتَشَكَّكُ فِيهِ فَإِنْ أَمْكَنَهُ الشَّكُّ فَالْفِطْرَةُ لَا تَشْهَدُ بِهِ وَإِنْ لَمْ يُمْكِنْهُ الشَّكُّ فَهُوَ مَا تُوجِبُهُ الْفِطْرَةُ، وَلَيْسَ كُلُّ مَا تُوجِبُهُ فِطْرَةُ الْإِنْسَانِ بِصَادِقٍ إِنَّمَا الصَّادِقُ فِطْرَةُ الْقُوَّةِ الَّتِي تُسَمَّى عَقْلًا، وَأَمَّا فِطْرَةُ الذِّهْنِ بِالْجُمْلَةِ فَرُبَّمَا كَانَتْ كَاذِبَةً، وَإِنَّمَا يَكُونُ هَذَا الْكَذِبُ فِي الْأُمُورِ الَّتِي لَيْسَتْ مَحْسُوسَةً بِالذَّاتِ بَلْ هِيَ مَبَادِئُ لِلْمَحْسُوسَاتِ. فَالْفِطْرَةُ الصَّادِقَةُ هِيَ مُقَدِّمَاتٌ وَآرَاءٌ مَشْهُورَةٌ مَحْمُودَةٌ أَوْجَبَ التَّصْدِيقَ بِهَا: إِمَّا شَهَادَةُ الْكُلِّ مِثْلَ:

halleri almış olarak tahayyül etmesidir. Sonra zihnine bir şey gelir ve ondan şüphe eder; şayet şüphe etmesi mümkün olursa fıtrat buna tanıklık etmez; eğer şüphe etmesi mümkün olmazsa fıtratın gerektirdiği şey odur. İnsan fıtratının gerektirdiği her şey doğru değildir; doğru olan yalnızca akıl adı verilen kuvvetin fıtratıdır. Zihnin genel fıtratı ise bazen yanıltıcı olabilir. Bu yanılma da ancak bizzat duyulur olmayan, bilakis duyulur şeylerin ilkeleri olan konularda gerçekleşir. Doğru fıtrat ise; ya herkesin şahitliğiyle -örneğin

أَنَّ الْعَدْلَ جَمِيلٌ، وَإِمَّا شَهَادَةُ الْأَكْثَرِ وَإِمَّا شَهَادَةُ الْعُلَمَاءِ أَوِ الْأَفَاضِلِ مِنْهُمْ. وَلَيْسَتِ

adaletin güzel olması gibi-, ya çoğunluğun şahitliğiyle ya da âlimlerin veya onların faziletlilerinin şahitliğiyle tasdiki zorunlu kılınan meşhur ve övülmüş öncüller ile görüşlerdir.

الذَّائِعَاتُ مِنْ جِهَةِ مَا هِيَ ذَائِعَاتٌ مِمَّا يَقَعُ التَّصْدِيقُ بِهَا فِي الْفِطْرَةِ فَمَا كَانَ مِنَ الذَّائِعَاتِ لَيْسَ بِأَوَّلِيٍّ عَقْلِيٍّ وَلَا وَهْمِيٍّ فَإِنَّهَا غَيْرُ فِطْرِيَّةٍ، وَلَكِنَّهَا مُتَقَرِّرَةٌ عِنْدَ الْأَنْفُسِ لِأَنَّ الْعَادَةَ مُسْتَمِرَّةٌ عَلَيْهَا مُنْذُ الصِّبَا وَرُبَّمَا دَعَا إِلَيْهَا مَحَبَّةُ التَّسَالُمِ وَالِاصْطِنَاعُ الْمُضْطَرُّ إِلَيْهِمَا الْإِنْسَانُ (١) ، أَوْ شَيْءٌ مِنَ الْأَخْلَاقِ الْإِنْسَانِيَّةِ مِثْلَ الْحَيَاءِ وَالِاسْتِئْنَاسِ (٢) أَوِ الِاسْتِقْرَاءِ الْكَثِيرِ، أَوْ كَوْنِ الْقَوْلِ فِي نَفْسِهِ ذَا شَرْطٍ دَقِيقٍ لِأَنْ يَكُونَ حَقًّا صِرْفًا فَلَا يُفْطَنُ لِذَلِكَ الشَّرْطِ وَيُؤْخَذُ عَلَى الْإِطْلَاقِ، اهـ. فَوَصْفُ الْإِسْلَامِ بِأَنَّهُ فِطْرَةُ اللَّهِ مَعْنَاهُ أَنَّ أَصْلَ الِاعْتِقَادِ فِيهِ جَارٍ عَلَى مُقْتَضَى الْفِطْرَةِ الْعَقْلِيَّةِ، وَأَمَّا تَشْرِيعَاتُهُ وَتَفَارِيعُهُ فَهِيَ: إِمَّا أُمُورٌ فِطْرِيَّةٌ أَيْضًا، أَيْ جَارِيَةٌ عَلَى وَفْقِ مَا يُدْرِكُهُ الْعَقْلُ وَيَشْهَدُ بِهِ، وَإِمَّا أَنْ تَكُونَ لِصَلَاحِهِ مِمَّا لَا يُنَافِي فِطْرَتَهُ.

Yaygın kabuller (zâiât) salt yaygın olmaları bakımından fıtratta tasdik edilen şeylerden değildir. Yaygın kabullerden aklî veya vehmî bir bedihiyyat (apaçık ilke) olmayanlar fıtrî değildir; ancak çocukluktan beri süregelen alışkanlık, insanın mecbur kaldığı barış içinde yaşama arzusu ve karşılıklı uyum (1), ya da hayâ ve ünsiyet gibi insani ahlakî özellikler (2), yahut çokça yapılan tümevarım sebebiyle veya sözün bizatihi sırf hakikat olması için gereken ince bir şartı bulunup da o şartın fark edilmeyip mutlak olarak alınması sebebiyle nefislerde yerleşmiştir.» İslam'ın Allah'ın fıtratı olarak nitelenmesinin anlamı; İslam'daki inancın aslının akli fıtratın gereğine göre işlemesidir. Şeriat hükümleri ve furûatı ise: Ya aklın idrak edip tanıklık ettiği şeylere uygun olan fıtrî hususlardır, ya da onun maslahatına olup fıtratıyla çelişmeyen hususlardır.

وَقَوَانِينُ الْمُعَامَلَاتِ فِيهِ هِيَ رَاجِعَةٌ إِلَى مَا تَشْهَدُ بِهِ الْفِطْرَةُ لِأَنَّ طَلَبَ الْمَصَالِحِ مِنَ الْفِطْرَةِ. وَتَفْصِيلُ ذَلِكَ لَيْسَ هَذَا مَوْضِعَهُ وَقَدْ بَيَّنْتُهُ فِي كِتَابِي الْمُسَمَّى «مَقَاصِدُ الشَّرِيعَةِ الْإِسْلَامِيَّةِ» . وَاعْلَمْ أَنَّ شَوَاهِدَ الْفِطْرَةِ قَدْ تَكُونُ وَاضِحَةً بَيِّنَةً وَقَدْ تَكُونُ خَفِيَّةً، كَمَا يَقْتَضِيهِ كَلَامُ الشَّيْخِ ابْنِ سِينَا، فَإِذَا خَفِيَتِ الْمَعَانِي الْفِطْرِيَّةُ أَوِ الْتَبَسَتْ بِغَيْرِهَا فَالْمُضْطَلِعُونَ بِتَمْيِيزِهَا وَكَشْفِهَا هُمُ الْعُلَمَاءُ الْحُكَمَاءُ الَّذِينَ تَمَرَّسُوا بِحَقَائِقِ الْأَشْيَاءِ

Ondaki muamele kuralları da fıtratın şehadet ettiği şeylere dayanır; zira maslahatların talep edilmesi fıtrattandır. Bunun tafsilatı buranın konusu değildir; nitekim bunu Makâsıdü'ş-Şerîati'l-İslâmiyye adlı eserimde açıkladım. Bil ki fıtratın şahitleri, Şeyh İbn Sînâ'nın sözünün de gerektirdiği üzere, bazen açık ve net, bazen de kapalı ve gizli olabilir. Fıtrî manalar gizli kaldığında veya başka şeylerle karıştığında, onları ayırt edip açığa çıkarma ehliyetine sahip olanlar, eşyanın hakikatlerinde yetkinleşmiş hakîm âlimlerdir.

وَالتَّفْرِيقِ بَيْنَ مُتَشَابِهَاتِهَا، وَسَبَرُوا أَحْوَالَ الْبَشَرِ، وَتَعَرَّضَتْ أَفْهَامُهُمْ زَمَانًا لِتَصَارِيفِ الشَّرِيعَةِ، وَتَوَسَّمُوا مَرَامِيهَا، وَغَايَاتِهَا وَعَصَمُوا أَنْفُسَهُمْ بِوَازِعِ الْحَقِّ عَنْ أَنْ يَمِيلُوا مَعَ الْأَهْوَاءِ.

birbirine benzeyen şeyleri birbirinden ayıran, insanların hallerini derinlemesine inceleyen, anlayışları uzun süre şeriatın tasarruflarına muhatap olmuş, onun gaye ve hedeflerini kavramış ve nefislerini hak duygusuyla hevalara meyletmekten korumuş olan hakîm âlimlerdir.

إِنَّ الْمُجْتَمَعَ الْإِنْسَانِيَّ قَدْ مُنِيَ عُصُورًا طَوِيلَةً بِأَوْهَامٍ وَعَوَائِدَ وَمَأْلُوفَاتٍ أَدْخَلَهَا عَلَيْهِ أَهْلُ التَّضْلِيلِ، فَاخْتَلَطَتْ عِنْدَهُ بِالْعُلُومِ الْحَقِّ فَتَقَاوَلَ النَّاسُ عَلَيْهَا وَارْتَاضُوا عَلَى قَبُولِهَا، فَالْتَصَقَتْ بِعُقُولِهِمِ الْتِصَاقَ الْعَنْكَبُوتِ بِبَيْتِهِ، فَتِلْكَ يُخَافُ مِنْهَا أَنْ تُتْلَقَّى بِالتَّسْلِيمِ عَلَى مُرُورِ الْعُصُورِ فَيَعْسُرُ إِقْلَاعُهُمْ عَنْهَا وَإِدْرَاكُهُمْ مَا فِيهَا مِنْ تَحْرِيفٍ عَنِ الْحَقِّ، فَلَيْسَ لِتَمْيِيزِهَا إِلَّا أَهْلُ الرُّسُوخِ أَصْحَابُ الْعُلُومِ الصَّحِيحَةِ الَّذِينَ ضَرَبُوا فِي الْوُصُولِ إِلَى الْحَقَائِقِ كُلَّ سَبِيلٍ، وَاسْتَوْضَحُوا خَطِيرَهَا وَسَلِيمَهَا فَكَانُوا لِلسَّابِلَةِ خَيْرَ دَلِيلٍ. وَكَوْنُ الْإِسْلَامِ هُوَ الْفِطْرَةُ، وَمُلَازَمَةُ أَحْكَامِهِ لِمُقْتَضَيَاتِ الْفِطْرَةِ صِفَةٌ اخْتَصَّ بِهَا الْإِسْلَامُ مِنْ بَيْنِ سَائِرِ الْأَدْيَانِ فِي تَفَارِيعِهِ، أَمَّا أُصُولُهُ فَاشْتَرَكَتْ فِيهَا الْأَدْيَانُ الْإِلَهِيَّةُ، وَهَذَا مَا أَفَادَهُ قَوْلُهُ

İnsan toplumu, saptırıcı kimselerin zerk ettiği kuruntular, adetler ve alışkanlıklarla uzun çağlar boyunca imtihan edilmiş; bunlar toplum nezdinde hak ilimlerle karışmış, insanlar aralarında bunları konuşup kabule alışmış ve örümceğin evine yapışması gibi akıllarına yapışıp kalmıştır. Çağlar geçtikçe bunların körü körüne teslimiyetle karşılanmasından, böylece onlardan vazgeçmelerinin ve içlerindeki haktan sapmaları kavramalarının zorlaşmasından korkulur. Bunları ayırt etmek ancak hakikatlere ulaşmak için her yolu deneyen, onların tehlikeli ve selametli olanlarını açıklığa kavuşturan ve yolcular için en hayırlı kılavuz olan ilimde rüsuh sahibi kimselere mahsustur. İslam'ın fıtrat olması ve hükümlerinin fıtratın gereklilikleriyle iç içe bulunması, furûatında diğer bütün dinler arasından yalnızca İslam'a has bir vasıftır. Asıllarına gelince, ilahi dinler onda ortaktır; işte şu buyruğun ifade ettiği de budur:

ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ. فَالْإِسْلَامُ عَامٌّ خَالِدٌ مُنَاسِبٌ لِجَمِيعِ العصور وَصَالح بِجَمِيعِ الْأُمَمِ، وَلَا يَسْتَتِبُّ ذَلِكَ إِلَّا إِذَا بُنِيَتْ أَحْكَامُهُ عَلَى أُصُولِ الْفِطْرَةِ الْإِنْسَانِيَّةِ لِيَكُونَ صَالِحًا لِلنَّاسِ كَافَّةً وَلِلْعُصُورِ عَامَّةً وَقَدِ اقْتَضَى وَصْفُ الْفِطْرَةِ أَنْ يَكُونَ الْإِسْلَامُ سَمْحًا يُسْرًا لِأَنَّ السَّمَاحَةَ وَالْيُسْرَ مُبْتَغَى الْفِطْرَةِ.

{ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ } “İşte dosdoğru din budur”. İslam evrenseldir, ebedidir, bütün çağlara uygundur ve bütün milletlerin salahına hizmet eder. Bu durum ancak hükümlerinin, bütün insanlara ve tüm çağlara elverişli olması için insan fıtratının esasları üzerine bina edilmesiyle gerçekleşebilir. Fıtrat vasfı, İslam'ın müsamahakâr ve kolay olmasını gerektirmiştir; çünkü müsamaha ve kolaylık fıtratın talep ettiği şeydir.

وَفِي قَوْلِهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها بَيَانٌ لِمَعْنَى الْإِضَافَةِ فِي قَوْله فِطْرَتَ اللَّهِ وَتَصْرِيحٌ بِأَنَّ اللَّهَ خَلَقَ النَّاسَ سَالِمَةٌ عُقُولُهُمْ مِمَّا يُنَافِي الْفِطْرَةَ مِنَ الْأَدْيَانِ الْبَاطِلَةِ وَالْعَادَاتِ الذَّمِيمَةِ، وَأَنَّ مَا يَدْخُلُ عَلَيْهِمْ مِنَ الضَّلَالَاتِ مَا هُوَ إِلَّا مِنْ جَرَّاءِ التَّلَقِّي وَالتَّعَوُّدِ، وَقَدْ

{ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها } “insanları üzerinde yarattığı” buyruğunda, { فِطْرَتَ اللَّهِ } “Allah'ın fıtratı” ifadesindeki tamlamanın anlamına bir açıklama ve Allah'ın insanları bâtıl dinler ile yerilmiş adetler gibi fıtrata zıt şeylerden akılları salim olarak yarattığına, onlara arız olan sapkınlıkların yalnızca [çevreden] alma ve alışkanlıktan kaynaklandığına dair açık bir beyan vardır. Nitekim

قَالَ النَّبِيءُ ﷺ: «يُولَدُ الْوَلَدُ عَلَى الْفِطْرَةِ ثُمَّ يَكُونُ أَبَوَاهُ هُمَا اللَّذَانِ يُهَوِّدَانِهِ أَوْ يُنَصِّرَانِهِ أَوْ يُمَجِّسَانِهِ كَمَا تُنْتَجُ الْبَهِيمَةُ بَهِيمَةً جَمْعَاءَ هَلْ تُحِسُّونَ فِيهَا مِنْ جَدْعَاءَ»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Çocuk fıtrat üzere doğar; sonra anne babası onu Yahudileştirir, Hristiyanlaştırır veya Mecusileştirir. Nitekim hayvanın da organları tam (kusursuz) bir yavru doğurması gibi; hiç onda kulağı kesik bir yavru görüyor musunuz?»

، أَيْ كَمَا تُولَدُ الْبَهِيمَةُ مِنْ إِبِلٍ أَوْ بَقَرٍ أَوْ غَنَمٍ كَامِلَةً جَمْعَاءَ أَيْ بِذَيْلِهَا، أَيْ تُوَلَدُ كَامِلَةً وَيَعْمِدُ بَعْضُ النَّاسِ إِلَى قَطْعِ ذَيْلِهَا وَجَدْعِهِ وَهِيَ الْجَدْعَاءُ، وَ (تُحِسُّونَ) تُدْرِكُونَ بِالْحِسِّ، أَيْ حَاسَّةِ الْبَصَرِ. فَجَعَلَ الْيَهُودِيَّةَ وَالنَّصْرَانِيَّةَ مُخَالِفَةً الْفِطْرَةَ، أَي

Yani tıpkı devenin, sığırın veya koyunun yavrusunu eksiksiz, tastamam, yani kuyruğu tam olarak doğurması; [sonradan] bazı insanların onun kuyruğunu veya kulağını kesmeye yönelmesi gibi ki bu «ced'â» (kulağı/kuyruğu kesik) olandır. (تُحِسُّونَ) kelimesi «hisle, yani görme duyusuyla idrak edersiniz» demektir. Böylece Yahudilik ve Hristiyanlığı fıtrata aykırı kılmıştır; yani

فِي تفاريعهما.

onların furûatında.

وَفِي «صَحِيحِ مُسْلِمٍ» أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ قَالَ فِيمَا يَرْوِيهِ عَنْ رَبِّهِ: «وَإِنِّي خَلَقْتُ عِبَادِي حُنَفَاءَ كُلَّهُمْ- أَيْ غَيْرَ مُشْرِكِينَ- وَأَنَّهُمْ أَتَتْهُمُ الشَّيَاطِينُ فَأَجَالَتْهُمْ عَنْ دِينِهِمْ وَحَرَّمَتْ عَلَيْهِمْ مَا أَحْلَلْتُ لَهُمْ وَأَمَرَتْهُمْ أَنْ يُشْرِكُوا بِي مَا لَمْ أُنْزِلْ بِهِ سُلْطَانًا»

Sahih-i Müslim'de geçtiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Rabbinden rivayet ettiği bir hadiste şöyle buyurmuştur: «Ben kullarımı bütünüyle hanîfler olarak -yani müşrik olmayanlar olarak- yarattım. Sonra onlara şeytanlar geldi, onları dinlerinden saptırdı, kendilerine helal kıldığım şeyleri onlara haram kıldı ve haklarında hiçbir delil indirmediğim şeyleri bana ortak koşmalarını emretti...»

الْحَدِيثَ (١) .

hadisi (1).