Binûn

31- Lokmân Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَيَظْهَرُ مِنَ الْآيَاتِ الْمَذْكُورَةِ فِي قِصَّتِهِ هَذِهِ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ نَبِيئًا لِأَنَّهُ لَمْ يُمْتَنَّ عَلَيْهِ بِوَحْيٍ وَلَا بِكَلَامِ الْمَلَائِكَةِ. وَالِاقْتِصَارُ عَلَى أَنَّهُ أُوتِيَ الْحِكْمَة يومىء إِلَى أَنَّهُ أُلْهِمَ الْحِكْمَةَ وَنَطَقَ بِهَا، وَلِأَنَّهُ لَمَّا ذُكِرَ تَعْلِيمُهُ لِابْنِهِ قَالَ تَعَالَى وَهُوَ يَعِظُهُ [لُقْمَان: ١٣] وَذَلِكَ مُؤْذِنٌ بِأَنَّهُ تَعْلِيمٌ لَا تَبْلِيغَ تَشْرِيعٍ.

Onun bu kıssasında zikredilen ayetlerden de bir peygamber olmadığı anlaşılmaktadır; zira ona bir vahiy veya meleklerin hitabı lütfedilmiş olarak zikredilmemiştir. Kendisine hikmet verilmiş olmasıyla yetinilmesi, ona hikmetin ilham edildiğine ve onunla konuştuğuna işaret eder. Ayrıca oğluna verdiği eğitim zikredildiğinde Teâlâ'nın { وَهُوَ يَعِظُهُ } [Lokmân: 13] buyurması da bunun bir şeriat tebliği değil, bir talim ve terbiye olduğunu bildirmektedir.

وَذَهَبَ عِكْرِمَةُ وَالشَّعْبِيُّ: أَنَّ لُقْمَانَ نَبِيءٌ وَلَفْظُ الْحِكْمَةِ يَسْمَحُ بِهَذَا الْقَوْلِ لِأَنَّ

İkrime ve eş-Şa‘bî ise Lokmân'ın bir peygamber olduğu görüşüne varmışlardır. Hikmet lafzı da bu görüşe imkân tanımaktadır; zira

الْحِكْمَةَ أُطْلِقَتْ عَلَى النُّبُوءَةِ فِي كَثِيرٍ مِنَ الْقُرْآنِ كَقَوْلِهِ فِي دَاوُدَ وَآتَيْناهُ الْحِكْمَةَ وَفَصْلَ الْخِطابِ [ص: ٢٠] . وَقَدْ فُسِّرَتِ الْحِكْمَةُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً [الْبَقَرَة: ٢٦٩] بِمَا يَشْمَلُ النُّبُوءَةَ. وَإِنَّ الْحِكْمَةَ «مَعْرِفَةُ حَقَائِقِ الْأَشْيَاءِ عَلَى مَا هِيَ عَلَيْهِ» وَأَعْلَاهَا النُّبُوءَةُ لِأَنَّهَا عِلْمٌ بِالْحَقَائِقِ مَأْمُونٌ مِنْ أَنْ يَكُونَ مُخَالِفًا لِمَا هِيَ عَلَيْهِ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ إِذِ النُّبُوءَةُ مُتَلَقَّاةٌ مِنَ اللَّهِ الَّذِي لَا يعزب عَن عمله شَيْءٌ. وَسَيَأْتِي أَنَّ إِيرَادَ قَوْلِهِ تَعَالَى

hikmet, Kur'an'ın birçok yerinde nübüvvete ıtlak edilmiştir; nitekim Dâvûd hakkında { وَآتَيْناهُ الْحِكْمَةَ وَفَصْلَ الْخِطابِ } “Biz ona hikmet ve hakkı batıldan ayıran hitabet (faslu'l-hitâb) verdik.” [Sâd: 20] buyrulmuştur. Yine Teâlâ'nın { وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْراً كَثِيراً } “Kime hikmet verilmişse, şüphesiz ona çok hayır verilmiştir.” [Bakara: 269] kavlindeki hikmet de nübüvveti kapsayacak şekilde tefsir edilmiştir. Hikmet «eşyanın hakikatlerini oldukları gibi bilmektir»; bunun en üst mertebesi ise nübüvvettir. Çünkü nübüvvet, hakikatlere dair öyle bir ilimdir ki, onun işin aslında olduğundan farklı olması ihtimalinden emindir; zira nübüvvet, ilminden hiçbir şey gizli kalmayan Allah'tan telakki edilir. İleride geleceği üzere Teâlâ'nın

وَوَصَّيْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَيْهِ [لُقْمَان: ١٤] فِي أَثْنَاءِ كَلَامِ لُقْمَانَ يُسَاعِدُ هَذَا الْقَوْلَ.

{ وَوَصَّيْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَيْهِ } “Biz insana anne babasını tavsiye ettik.” [Lokmân: 14] kavlinin Lokmân'ın sözleri arasında irad edilmesi de bu görüşü desteklemektedir.

وَذَكَرَ أَهْلُ التَّفْسِيرِ وَالتَّارِيخِ أَنَّهُ كَانَ فِي زَمَنِ دَاوُدَ. وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: إِنَّهُ كَانَ ابْنَ أُخْتِ أَيُّوبَ أَوِ ابْنَ خَالَتِهِ، فَتَعَيَّنَ أَنَّهُ عَاشَ فِي بِلَادِ إِسْرَائِيلَ. وَذَكَرَ بَعْضُهُمْ أَنَّهُ كَانَ عَبْدًا فَأَعْتَقَهُ سَيِّدُهُ، وَذَكَرَ ابْنُ كَثِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ: أَنَّ لُقْمَانَ كَانَ قَاضِيًا فِي بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي زَمَانِ دَاوُدَ ﵇، وَلَا يُوجَدُ ذِكْرُ ذَلِكَ فِي كُتُبِ الْإِسْرَائِيلِيِّينَ. قِيلَ كَانَ رَاعِيًا لِغَنَمٍ وَقِيلَ كَانَ نَجَّارًا وَقِيلَ خَيَّاطًا. وَفِي «تَفْسِيرِ ابْنِ كَثِيرٍ» عَنِ ابْنِ وَهْبٍ أَنَّ لُقْمَانَ كَانَ عَبْدًا لِبَنِي الْحِسْحَاسِ وَبَنُو الْحَسْحَاسِ مِنَ الْعَرَبِ وَكَانَ مِنْ عَبِيدِهِمْ سُحَيْمٌ الْعَبْدُ الشَّاعِرُ الْمُخَضْرَمُ الَّذِي قُتِلَ فِي مُدَّةِ عُثْمَانَ.

Tefsir ve tarih ehli, onun Dâvûd zamanında yaşadığını zikretmiştir. Bazıları onun Eyyûb'un kız kardeşinin oğlu veya teyzesinin oğlu olduğunu söyler; bu takdirde onun İsrailoğulları yurdunda yaşadığı kesinleşir. Bazıları onun bir köle olduğunu, efendisinin onu azat ettiğini zikretmiştir. İbn Kesîr Mücâhid'den naklen Lokmân'ın Dâvûd aleyhisselâm zamanında İsrailoğulları arasında bir kadı olduğunu zikretmiştir; ancak İsrailoğullarının kitaplarında bunun zikri bulunmamaktadır. Onun koyun çobanı olduğu, marangoz olduğu ve terzi olduğu da söylenmiştir. Tefsîr-i İbn Kesîr'de İbn Vehb'den nakledildiğine göre Lokmân, Benî Hıshâs'ın kölesiydi. Benî Heshâs Araplardandır ve Hz. Osman döneminde öldürülen muhadram şair Suheym de onların kölelerindendi.

وَحِكْمَةُ لُقْمَانَ مَأْثُورَةٌ فِي أَقْوَالِهِ النَّاطِقَةِ عَنْ حَقَائِقِ الْأَحْوَالِ وَالْمُقَرِّبَةِ لِلْخَفِيَّاتِ بِأَحْسَنِ الْأَمْثَالِ. وَقَدْ عُنِيَ بِهَا أَهْلُ التَّرْبِيَةِ وَأَهْلُ الْخَيْرِ، وَذَكَرَ الْقُرْآنُ مِنْهَا مَا فِي هَذِهِ السُّورَةِ، وَذَكَرَ مِنْهَا مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» بَلَاغَيْنِ فِي كِتَابِ «الْجَامِعِ» وَذَكَرَ حِكْمَةً لَهُ فِي كِتَابِ «جَامِعِ الْعَتَبِيَّةِ» وَذَكَرَ مِنْهَا أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَلٍ فِي «مُسْنَدِهِ» وَلَا نَعْرِفُ كِتَابًا جَمَعَ حِكْمَةَ لُقْمَانَ.

Lokmân'ın hikmeti; durumların hakikatlerini dile getiren ve kapalı manaları en güzel mesellerle yaklaştıran veciz sözlerinde nakledilegelmiştir. Terbiye ve hayır ehli bu hikmetlere çokça ihtimam göstermiştir. Kur'an bunlardan bu sûrede geçenleri zikretmiş; Mâlik el-Muvatta'da Kitâbü'l-Câmi'de ondan iki belâğ rivayeti zikretmiş, el-Câmiu'l-Utebiyye kitabında ona ait bir hikmeti zikretmiş, Ahmed b. Hanbel de Müsned'inde bunlardan nakletmiştir. Bununla birlikte Lokmân'ın hikmetlerini derleyen müstakil bir kitap bilmemekteyiz.

وَفِي «تَفْسِيرِ الْقُرْطُبِيِّ» قَالَ وَهْبُ بْنُ مُنَبِّهٍ: قَرَأْتُ مِنْ حِكْمَةِ لُقْمَانَ أَرْجَحَ مِنْ عَشَرَةِ آلَافِ بَابٍ. وَلَعَلَّ هَذَا إِنْ صَحَّ عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ كَانَ مُبَالَغَةً فِي الْكَثْرَةِ.

Tefsîr-i Kurtubî'de Vehb b. Münebbih'in şöyle dediği geçer: “Lokmân'ın hikmetinden on bin baptan daha fazlasını okudum.” Şayet bu rivayet Vehb b. Münebbih'ten sahih ise, muhtemelen çokluktan kinaye bir mübalağadır.

وَكَانَ لُقْمَانُ مَعْرُوفًا عِنْدَ خَاصَّةِ الْعَرَبِ.

Lokmân, Arap seçkinleri nezdinde de bilinmekteydi.

قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ فِي «السِّيرَةِ» : قَدِمَ سُوَيْدُ بْنُ الصَّامِتِ أَخُو بَنِي عَمْرِو بْنِ عَوْفٍ مَكَّةَ حَاجًّا أَوْ مُعْتَمِرًا فَتَصَدَّى لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَدَعَاهُ إِلَى الْإِسْلَامِ فَقَالَ لَهُ سُوَيْدٌ: فَلَعَلَّ الَّذِي مَعَكَ مِثْلَ الَّذِي مَعِي؟ فَقَالَ لَهُ رَسُولُ الله ﷺ: وَمَا الَّذِي مَعَكَ؟ قَالَ: مَجَلَّةُ لُقْمَانَ. فَقَالَ لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: اعْرِضْهَا عَلَيَّ، فَعَرَضَهَا عَلَيْهِ، فَقَالَ: إِنَّ هَذَا الْكَلَامَ حَسَنٌ وَالَّذِي

İbn İshâk es-Sîre'de der ki: Benî Amr b. Avf'ın kardeşi Süveyd b. Sâmit, hac veya umre yapmak üzere Mekke'ye geldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onunla karşılaşıp kendisini İslam'a davet etti. Bunun üzerine Süveyd ona: “Belki de sendeki, bendekinin benzeridir?” dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Sendeki nedir?” diye sordu. O: “Lokmân'ın mecelle[si/hikmet sayfası]dir” cevabını verdi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ona: “Onu bana arz et” buyurdu; o da arz etti. Bunun üzerine [Resûlullah]: “Şüphesiz bu söz güzeldir; ancak

مَعِي أَفْضَلُ مِنْ هَذَا قُرْآنٌ أَنْزَلَهُ اللَّهُ

benim yanımdaki bundan daha üstündür; o, Allah'ın indirdiği bir Kur'an'dır” [buyurdu].

. قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ:

İbn İshâk der ki:

فَقَدِمَ الْمَدِينَةَ فَلَمْ يَلْبَثْ أَنْ قَتَلَتْهُ الْخَزْرَجُ وَكَانَ قَتله قبل يَوْمَ بُعَاثٍ. وَكَانَ رِجَالٌ مِنْ قَوْمِهِ يَقُولُونَ: إِنَّا لَنَرَاهُ قَدْ قُتِلَ وَهُوَ مُسْلِمٌ وَكَانَ قَوْمُهُ يَدْعُونَهُ الْكَامِلَ اهـ. وَفِي «الِاسْتِيعَابِ» لِابْنِ عَبْدِ الْبِرِّ: أَنَا شَاكٌّ فِي إِسْلَامِهِ كَمَا شَكَّ غَيْرِي. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي صَدْرِ الْكَلَامِ عَلَى هَذِهِ السُّورَةِ أَنْ قُرَيْشًا سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ لُقْمَانَ وَابْنِهِ وَذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّهُ كَانَ مَعْرُوفًا لِلْعَرَبِ. وَقَدِ انْتَهَى إِلَيَّ حِينَ كِتَابَةِ هَذَا التَّفْسِيرِ مِنْ حِكَمِ لُقْمَانَ الْمَأْثُورَةِ ثَمَانٌ وَثَلَاثُونَ حِكْمَةً غَيْرَ مَا ذُكِرَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ وَسَنَذْكُرُهَا عِنْدَ الْفَرَاغِ مِنْ تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَاتِ.

Sonra Medine'ye döndü; çok geçmeden Hazreç onu öldürdü. Onun öldürülmesi Buâs gününden önceydi. Kavminden bazı kimseler: “Biz onun müslüman olarak öldürüldüğünü görüyoruz” diyorlardı. Kavmi ona ‘el-Kâmil’ (olgun/yetkin kişi) derdi. İbn Abdilberr'in el-İstîâb adlı eserinde: “Başkalarının şüphe ettiği gibi ben de onun Müslümanlığı hususunda şüphedeyim” denilmiştir. Bu sûrenin başındaki açıklamalarda Kureyş'in Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Lokmân ve oğlu hakkında soru sordukları geçmişti; bu da onun Araplarca bilindiğini iktiza eder. Bu tefsirin yazıldığı esnada Lokmân'ın bu ayette zikredilenlerin dışında nakledilen hikmetlerinden bana otuz sekiz tanesi ulaşmıştır; bu ayetlerin tefsirini bitirdiğimizde onları zikredeceğiz.

وَالْإِيتَاءُ: الْإِعْطَاءُ، وَهُوَ مُسْتَعَارٌ هُنَا لِلْإِلْهَامِ أَوِ الْوَحْيِ.

Îtâ (إِيتَاء), vermek (i'tâ) demektir. Burada ilham veya vahiy için istiare yoluyla kullanılmıştır.

ولُقْمانَ: اسْمُ عَلَمٍ مَادَّتُهُ مَادَّةٌ عَرَبِيَّةٌ مُشْتَقٌّ مِنَ اللَّقْمِ، وَالْأَظْهَرُ أَنَّ الْعَرَبَ عَرَّبُوهُ

Lokmân (لُقْمانَ); kökü Arapça olan, lokma yapma / yutma (lakm) kelimesinden türemiş özel bir isimdir. Zahir olan odur ki Araplar, âdetleri gereğince Şâûl ismini Tâlût olarak Araplaştırdıkları gibi,

بِلَفْظٍ قَرِيبٍ مِنْ أَلْفَاظِ لُغَتِهِمْ عَلَى عَادَتِهِمْ كَمَا عَرَّبُوا شَاوُلَ بِاسْمِ طَالُوتَ وَهُوَ مَمْنُوعٌ مِنَ الصَّرْفِ لِزِيَادَةِ الْأَلِفِ وَالنُّونِ لَا لِلْعُجْمَةِ.

bunu da kendi dillerinin lafızlarına yakın bir lafızla Araplaştırmışlardır. Bu isim gayr-i munsarıftır (tenvin almaz); bu da acemilik (yabancı kökenlilik) sebebiyle değil, elif ve nûn fazlalığı sebebiyledir.

وَتَقَدَّمُ تَعْرِيفُ الْحِكْمَةَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٦٩] ، وَقَوْلِهِ ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ فِي سُورَةِ النَّحْلِ [١٢٥] .

Hikmetin tanımı, Bakara Sûresi'ndeki [269] { يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشاءُ } “Hikmeti dilediğine verir.” ve Nahl Sûresi'ndeki [125] { ادْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالْحِكْمَةِ } “Rabbinin yoluna hikmetle çağır.” kavillerinin açıklamasında geçmişti.

وأَنِ فِي قَوْلِهِ أَنِ اشْكُرْ لِلَّهِ تَفْسِيرِيَّةٌ وَلَيْسَتْ تَفْسِيرًا لِفِعْلِ آتَيْنا لِأَنَّهُ نَصَبَ مَفْعُولَهُ وَهُوَ الْحِكْمَةُ، فَتَكُونُ أَنِ مُفَسِّرَةً لِلْحِكْمَةِ بِاعْتِبَارِ أَنَّ الْحِكْمَةَ هُنَا أَقْوَالٌ أُوحِيَتْ إِلَيْهِ أَوْ أُلْهِمَهَا فَيَكُونُ فِي الْحِكْمَةِ مَعْنَى الْقَوْلِ دُونَ حُرُوفِهِ فَيَصْلُحُ أَنْ تُفَسِّرَ بِ أَنِ التَّفْسِيرِيَّةِ، كَمَا فُسِّرَتْ حَاجَةً فِي قَوْلِ الشَّاعِرِ الَّذِي لَمْ يُعْرَفْ وَهُوَ مِنْ شَوَاهِدِ الْعَرَبِيَّةِ:

{ أَنِ اشْكُرْ لِلَّهِ } “Allah'a şükret!” kavlindeki { أَنِ } tefsîriyyedir; { آتَيْنا } fiilinin tefsiri değildir; çünkü o fiil mefulünü mansub yapmıştır ki o da { الْحِكْمَةُ } lafzıdır. Dolayısıyla { أَنِ }, buradaki hikmetin ona vahyedilen yahut ilham edilen sözler olması hasebiyle hikmeti tefsir etmektedir. Böylece hikmet kelimesinde harfleri bulunmaksızın söz manası bulunmuş olur ve tefsîriyye olan { أَنِ } ile tefsir edilmeye elverişli hâle gelir. Nitekim Arapça şahitlerinden olan ve şairi bilinmeyen şu beyitte “hâcet” kelimesinin tefsir edildiği gibi:

إِنْ تَحْمِلَا حَاجَةً لِي خَفَّ مَحْمَلُهَا ... تَسْتَوْجِبَا مِنَّةً عِنْدِي بِهَا ويدا

إِنْ تَحْمِلَا حَاجَةً لِي خَفَّ مَحْمَلُهَا ... تَسْتَوْجِبَا مِنَّةً عِنْدِي بِهَا ويدا “Taşıması hafif bir ihtiyacımı yüklenecek olursanız, benim katımda bir minnet ve bir iyilik hak edersiniz;”

أَن تقرءان عَلَيْ أَسْمَاءَ وَيْحَكُمَا ... مِنِّي السَّلَامَ وَأَنْ لَا تُخْبِرَا أَحَدَا

أَن تقرءان عَلَيْ أَسْمَاءَ وَيْحَكُمَا ... مِنِّي السَّلَامَ وَأَنْ لَا تُخْبِرَا أَحَدَا “Yazıklar olsun size, Esmâ'ya benden selâm okumanız ve bunu hiç kimseye haber vermemenizdir.”

وَالصُّوفِيَّةُ وَحُكَمَاءُ الْإِشْرَاقِ يَرَوْنَ خَوَاطِرَ الْأَصْفِيَاءِ حُجَّةً وَيُسَمُّونَهَا إِلْهَامًا. وَمَالَ إِلَيْهِ جَمٌّ مِنْ عُلَمَائِنَا. وَقَدْ قَالَ قُطْبُ الدِّينِ الشِّيرَازِيُّ فِي «دِيبَاجَةِ شَرْحِهِ عَلَى الْمِفْتَاحِ» : أَمَّا بَعْدُ إِنِّي قَدْ أُلْقِيَ إِلَيَّ عَلَى سَبِيلِ الْإِنْذَارِ، مِنْ حَضْرَةِ الْمَلِكِ الْجَبَّارِ،

Sûfîler ve İşrâkî filozoflar, seçkin zatların (asfiyâ) kalbine doğan hatıraları hüccet kabul eder ve bunu ilham olarak adlandırırlar. Âlimlerimizden büyük bir topluluk da bu görüşe meyletmiştir. Nitekim Kutbüddîn eş-Şîrâzî, Şerhu'l-Miftâh'ın dibacesinde şöyle demiştir: “Emmâ ba'd; Melik-i Cebbâr'ın huzurundan bir uyarı yoluyla

بِلِسَانِ الْإِلْهَامِ، إِلَّا كَوَهْمٍ مِنَ الْأَوْهَامِ، مَا أَوْرَثَنِي التَّجَافِيَ عَنْ دَارِ الْغُرُورِ، وَالْإِنَابَةَ إِلَى دَارِ السُّرُورِ، إِلَخْ.

ilham lisanıyla –vehmin yanılgılarından uzak olarak– kalbime öyle bir şey ilka edildi ki, beni gurur diyarından (dünyadan) yüz çevirmeye ve sürur diyarına yönelmeye sevk etti... ilah.”

وَكَانَ أَوَّلُ مَا لُقِّنَهُ لُقْمَانُ مِنَ الْحِكْمَةِ هُوَ الْحِكْمَةُ فِي نَفْسِهِ بِأَنْ أَمْرَهُ اللَّهُ بِشُكْرِهِ عَلَى مَا هُوَ مَحْفُوفٌ بِهِ مِنْ نِعَمِ اللَّهِ الَّتِي مِنْهَا نِعْمَةُ الِاصْطِفَاءِ لِإِعْطَائِهِ الْحِكْمَةَ وَإِعْدَادِهِ لِذَلِكَ بِقَابِلِيَّتِهِ لَهَا. وَهَذَا رَأْسُ الْحِكْمَةِ لِتَضَمُّنِهِ النَّظَرَ فِي دَلَائِلِ نَفْسِهِ وَحَقِيقَتِهِ قَبْلَ النَّظَرِ فِي حَقَائِقِ الْأَشْيَاءِ وَقَبْلَ التَّصَدِّيِ لِإِرْشَادِ غَيْرِهِ، وَأَنَّ أَهَمَّ النَّظَرِ فِي حَقِيقَتِهِ هُوَ الشُّعُورُ بِوُجُودِهِ عَلَى حَالَةٍ كَامِلَةٍ وَالشُّعُورُ بِمُوجِدِهِ وَمَفِيضِ الْكَمَالِ عَلَيْهِ، وَذَلِكَ كُلُّهُ مُقْتَضٍ لِشُكْرِ مُوجِدِهِ عَلَى ذَلِكَ. وَأَيْضًا فَإِنَّ شُكْرَ اللَّهِ مِنَ الْحِكْمَةِ، إِذِ الْحِكْمَةُ تَدْعُو إِلَى مَعْرِفَةِ حَقَائِقِ الْأَشْيَاءِ عَلَى مَا هِيَ عَلَيْهِ لِقَصْدِ الْعَمَلِ بِمُقْتَضَى الْعِلْمِ، فَالْحَكِيمُ يَبُثُّ فِي النَّاسِ تِلْكَ الْحَقَائِقَ عَلَى حَسَبِ قَابِلِيَّاتِهِمْ بِطَرِيقَةِ التَّشْرِيعِ تَارَةً وَالْمَوْعِظَةِ أُخْرَى، وَالتَّعْلِيمُ لِقَابِلِيهِ مَعَ حَمْلِهِمْ عَلَى الْعَمَلِ بِمَا عَلِمُوهُ مِنْ ذَلِكَ، وَذَلِكَ الْعَمَلُ مِنَ الشُّكْرِ إِذِ الشُّكْرُ قَدْ عُرِفَ بِأَنَّهُ صَرْفُ الْعَبْدِ جَمِيعَ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ بِهِ عَلَيْهِ مِنْ مَوَاهِبَ وَنِعَمٍ فِيمَا خَلَقَ لِأَجْلِهِ فَكَانَ شُكْرُ اللَّهِ هُوَ الْأَهَمُّ فِي الْأَعْمَالِ الْمُسْتَقِيمَةِ فَلِذَلِكَ كَانَ رَأْسَ الْحِكْمَةِ لِأَنَّ مِنَ الْحِكْمَةِ تَقْدِيمَ الْعِلْمِ بِالْأَنْفَعِ عَلَى الْعِلْمِ بِمَا هُوَ دُونَهُ فَالشُّكْرُ هُوَ مَبْدَأُ الْكَمَالَاتِ عِلْمًا، وَغَايَتُهَا عَمَلًا.

Lokmân'a hikmetten ilk telkin edilen husus, kendi nefsindeki hikmet olmuştur; bu da kendisini kuşatan Allah'ın nimetlerine –ki bunların başında hikmet verilmek üzere seçilme nimeti ve ona olan kabiliyetiyle buna hazırlanmış olması gelir– şükretmesinin Allah tarafından emredilmesidir. Bu da hikmetin başıdır; çünkü eşyanın hakikatlerine bakmadan ve başkalarını irşada girişmeden önce kişinin kendi nefsinin delillerine ve hakikatine bakmasını içerir. Kendi hakikatine bakışın en mühim noktası ise, kendisinin kâmil bir hâl üzere var olduğunu hissetmesi, kendisini var edeni ve kemali kendisine akıtanı kavramasıdır; bütün bunlar da kendisini var edene şükretmeyi iktiza eder. Ayrıca Allah'a şükretmek de hikmettendir; zira hikmet, ilmin gereğiyle amel etmek maksadıyla eşyanın hakikatlerini olduğu gibi bilmeye çağırır. Hakîm olan kişi bu hakikatleri insanların kabiliyetlerine göre kimi zaman teşrî (hüküm bildirme), kimi zaman mev'iza (öğüt) yoluyla aralarında yayar; kabiliyeti olanlara öğretir ve onları bildikleriyle amel etmeye sevk eder. Bu amel ise şükrün ta kendisidir; çünkü şükür, ‘kulun Allah'ın kendisine bahşettiği bütün kabiliyet ve nimetleri yaratılış gayesi doğrultusunda sarf etmesi’ olarak tarif edilmiştir. Böylece Allah'a şükür, dosdoğru amellerin en mühimi olmuş ve bu sebeple hikmetin başı kılınmıştır. Zira daha faydalı olanın ilmini daha aşağıda olanın ilmine takdim etmek hikmettendir; dolayısıyla şükür, ilim bakımından kemalâtın başlangıcı, amel bakımından da onun gayesidir.

وَلِلتَّنْبِيهِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى أَعْقَبَ اللَّهُ الشُّكْرَ الْمَأْمُورَ بِهِ بِبَيَانِ أَنَّ فَائِدَتَهُ لِنَفْسِ الشَّاكِرِ لَا لِلْمَشْكُورِ بِقَوْلِهِ وَمَنْ يَشْكُرْ فَإِنَّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ لِأَنَّ آثَارَ شُكْرِ اللَّهِ كَمَالَاتٌ حَاصِلَةٌ لِلشَّاكِرِ وَلَا تَنْفَعُ الْمَشْكُورَ شَيْئًا لِغِنَاهُ سُبْحَانَهُ عَنْ شُكْرِ الشَّاكِرِينَ، وَلِذَلِكَ جِيءَ بِهِ فِي صُورَةِ الشَّرْطِ لِتَحْقِيقِ التَّعَلُّقِ بَيْنَ مَضْمُونِ الشَّرْطِ وَمَضْمُونِ الْجَزَاءِ، فَإِنَّ الشَّرْطَ أَدَلُّ عَلَى ذَلِكَ مِنَ الْإِخْبَارِ. وَجِيءَ بِصِيغَةِ حَصْرِ نَفْعِ الشُّكْرِ فِي الثُّبُوتِ لِلشَّاكِرِ بِقَوْلِهِ فَإِنَّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ أَيْ مَا يَشْكُرُ إِلَّا لِفَائِدَةِ نَفْسِهِ، وَلَامُ التَّعْلِيلِ مُؤْذِنَةٌ بِالْفَائِدَةِ. وَزِيدَ ذَلِكَ تَبَيُّنًا بِعَطْفِ ضِدِّهِ بِقَوْلِهِ وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ لِإِفَادَةِ أَنَّ الْإِعْرَاضَ عَنِ الشُّكْرِ بَعْدَ اسْتِشْعَارِهِ كُفْرٌ لِلنِّعْمَةِ وَأَنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْ شُكْرِهِ بِخِلَافِ شَأْنِ الْمَخْلُوقَاتِ إِذْ يُكْسِبُهُمُ الشُّكْرُ فَوَائِدَ بَيْنَ بَنِي جِنْسِهِمْ تَجُرُّ إِلَيْهِمْ مَنَافِعَ الطَّاعَةِ أَوِ

Bu manaya dikkat çekmek üzere Allah Teâlâ, emredilen şükrün hemen ardından { وَمَنْ يَشْكُرْ فَإِنَّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ } “Kim şükrederse ancak kendisi için şükreder.” kavliyle şükrün faydasının şükredilen zata değil, bizzat şükredene ait olduğunu beyan buyurmuştur. Zira Allah'a şükretmenin semereleri, şükredenin elde ettiği kemalât olup şükredilen zata bir fayda sağlamaz; çünkü O Sübhânehu, şükredenlerin şükründen müstağnidir. Bu sebeple şart ile cezanın muhtevası arasındaki irtibatı pekiştirmek için cümle şart kalıbında getirilmiştir; zira şart ifadesi bu irtibatı haber cümlesinden daha kuvvetli gösterir. Yine { فَإِنَّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ } kavliyle şükrün faydasının şükredene ait olduğunu hasr (kısıtlama) sîgasıyla getirmiştir; yani ‘o ancak kendi nefsinin faydası için şükreder.’ Buradaki illet bildiren lâm harfi de faydayı haber vermektedir. Ardından { وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ } “Kim de nankörlük ederse bilsin ki Allah zengindir, övgüye layıktır.” kavliyle zıddı atfedilerek bu husus daha da açıklığa kavuşturulmuştur. Bu da nimeti idrak ettikten sonra şükürden yüz çevirmenin bir nankörlük (küfrân-ı nimet) olduğunu ve yaratılmışların aksine Allah'ın onun şükründen müstağni bulunduğunu bildirmek içindir. Zira yaratılmışlar için şükür, kendi cinsleri arasında onlara itaat,

الْإِعَانَةِ أَوِ الْإِغْنَاءِ أَوْ غَيْرِ ذَلِكَ مِنْ فَوَائِدِ الشُّكْرِ لِلْمَشْكُورِينَ عَلَى تَفَاوُتِ مَقَامَاتِهِمْ، وَاللَّهُ غَنِيٌّ عَنْ جَمِيعِ ذَلِكَ، وَهُوَ حَمِيدٌ، أَيْ: كَثِيرُ الْمَحْمُودِيَّةِ بِلِسَانِ حَالِ الْكَائِنَاتِ كُلِّهَا حَتَّى حَالِ الْكَافِرِ بِهِ كَمَا قَالَ تَعَالَى وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً سُورَة الرَّعْد [١٥] .

yardım, zenginleşme veya mevkilerinin farklılığına göre şükredilenlere dönen diğer şükür faydalarını kazandırır. Allah ise bütün bunlardan müstağnidir. O Hamîd'dir; yani kendisini inkâr edenin hâli de dâhil olmak üzere bütün varlıkların hâl diliyle övgüsüne mazhardır, nitekim Teâlâ: { وَلِلَّهِ يَسْجُدُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ طَوْعاً وَكَرْهاً } “Göklerde ve yerde olanlar, ister istemez hep Allah'a secde ederler.” [Ra'd Sûresi: 15] buyurmuştur.

وَمِنْ بَلَاغَةِ الْقُرْآنِ وَبَدِيعِ إِيجَازِهِ أَنْ كَانَ قَوْلُهُ أَنِ اشْكُرْ لِلَّهِ جَامِعًا لِمَبْدَأِ الْحِكْمَةِ الَّتِي أُوتِيَهَا لُقْمَانُ، وَلِأَمْرِهِ بِالشُّكْرِ عَلَى ذَلِكَ، فَقَدْ جَمَعَ قَوْلُهُ أَنِ اشْكُرْ لِلَّهِ الْإِرْشَادَ إِلَى الشُّكْرِ، مَعَ الشُّرُوعِ فِي الْأَمْرِ الْمَشْكُورِ عَلَيْهِ تَنْبِيهًا عَلَى الْمُبَادَرَةِ بِالشُّكْرِ عِنْدَ حُصُولِ النِّعْمَةِ. وَإِنَّمَا قُوبِلَ الْإِعْرَاضُ عَنِ الشُّكْرِ بِوَصْفِ اللَّهِ بِأَنَّهُ حَمِيدٌ لِأَنَّ الْحَمْدَ وَالشُّكْرَ مُتَقَارِبَانِ،

Kur'an'ın belağatından ve eşsiz icazındandır ki, { أَنِ اشْكُرْ لِلَّهِ } kavli Lokmân'a verilen hikmetin başlangıcını ve buna şükretmesi emrini bir arada toplamıştır. Zira { أَنِ اشْكُرْ لِلَّهِ } kavli, nimet meydana geldiğinde hemen şükre yönelmeye dikkat çekmek üzere, şükrü emretmekle beraber şükredilecek hususa başlamayı da bünyesinde toplamıştır. Şükürden yüz çevirmenin karşılığı olarak Allah'ın ‘Hamîd’ vasfıyla zikredilmesi, hamd ile şükrün birbirine yakın olmasındandır.

وَفِي الْحَدِيثِ: «الْحَمْدُ رَأَسُ الشُّكْرِ»

Nitekim hadiste: «Hamd, şükrün başıdır» buyrulmuştur.

، فَلَمَّا لَمْ يَكُنْ فِي أَسْمَاءِ اللَّهِ تَعَالَى اسْمٌ مِنْ مَادَّةِ الشُّكْرِ إِلَّا اسْمَهُ الشَّكُورَ وَهُوَ بِمَعْنَى شَاكِرٍ، أَيْ: شَاكِرٌ لِعِبَادِهِ عِبَادَتَهَمْ إِيَّاهُ عُبِّرَ هُنَا بِاسْمِهِ حَمِيدٌ. وَجِيءَ فِي فِعْلِ يَشْكُرْ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ لِلْإِيمَاءِ إِلَى جَدَارَةِ الشُّكْرِ بِالتَّجْدِيدِ.

Allah Teâlâ'nın isimleri arasında şükür kökünden türeyen ‘eş-Şekûr’ isminden başkası bulunmadığından –o da ‘şâkir’ manasında olup kullarının Kendisine ibadetine karşılık veren demektir– burada O'nun ‘Hamîd’ ismiyle ifade edilmiştir. { يَشْكُرْ } fiilinin muzari (geniş/şimdiki zaman) sîgasında getirilmesi ise şükrün sürekli yenilenmeye layık olduğuna işaret etmek içindir.

وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ أَنِ اشْكُرْ لِي [لُقْمَان: ١٤] دَاخِلَةٌ عَلَى مَفْعُولِ الشُّكْرِ وَهِيَ لَامٌ مُلْتَزِمٌ زِيَادَتُهَا مَعَ مَادَّةِ الشُّكْرِ لِلتَّأْكِيدِ وَالتَّقْوِيَةِ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ وَاشْكُرُوا لِي فِي سُورَة الْبَقَرَة [١٥٢] .

{ أَنِ اشْكُرْ لِي } [Lokmân: 14] kavlindeki lâm harfi, şükür fiilinin mefulünün başına dahil olmuştur. Bu lâm, tekit ve kuvvetlendirme maksadıyla şükür maddesiyle birlikte ziyade kılınması adet olan bir lâmdır; Bakara Sûresi'ndeki [152] { وَاشْكُرُوا لِي } “Bana şükredin!” kavlinde de geçmişti.

[سُورَة لُقْمَان (٣١) : آيَة ١٣]

[LOKMÂN SÛRESİ (31): ÂYET 13]

وَإِذْ قالَ لُقْمانُ لابْنِهِ وَهُوَ يَعِظُهُ يَا بُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ (١٣)

{ وَإِذْ قالَ لُقْمانُ لابْنِهِ وَهُوَ يَعِظُهُ يَا بُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Hani Lokmân oğluna öğüt vererek şöyle demişti: ‘Yavrucuğum! Allah'a ortak koşma. Çünkü şirk, elbette büyük bir zulümdür.’” (13)

عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ آتَيْنا لُقْمانَ الْحِكْمَةَ [لُقْمَان: ١٢] لِأَنَّ الْوَاوَ نَائِبَةٌ مَنَابَ الْفِعْلِ فَمَضْمُونُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ يُفَسِّرُ بَعْضَ الْحِكْمَةِ الَّتِي أُوتِيَهَا لُقْمَانُ. وَالتَّقْدِيرُ: وَآتَيْنَاهُ الْحِكْمَةَ إِذْ

{ آتَيْنا لُقْمانَ الْحِكْمَةَ } [Lokmân: 12] cümlesine matuftur; çünkü vâv harfi fiilin yerine geçmektedir. Dolayısıyla bu cümlenin muhtevası, Lokmân'a verilen hikmetin bir kısmını tefsir etmektedir. Takdiri şöyledir: “Oğluna dediği vakit de

قَالَ لِابْنِهِ فَهُوَ فِي وَقْتِ قَوْلِهِ ذَلِكَ لِابْنِهِ قَدْ أُوتِيَ حِكْمَةً فَكَانَ ذَلِكَ الْقَوْلُ مِنَ الْحِكْمَةِ لَا مَحَالَةَ، وَكُلُّ حَالَةٍ تَصْدُرُ عَنْهُ فِيهَا حِكْمَةٌ هُوَ فِيهَا قَدْ أُوتِيَ حِكْمَةً.

ona hikmeti vermiştik.” O, oğluna bunu söylediği vakitte kendisine hikmet verilmiş durumdaydı; dolayısıyla bu sözü şüphesiz hikmetten olmuştur. Kendisinden sadır olan her hikmetli hâlde o, hikmet verilmiş bir kimsedir.

وإِذْ ظَرْفٌ مُتَعَلِّقٌ بِالْفِعْلِ الْمُقَدَّرِ الَّذِي دَلَّتْ عَلَيْهِ وَاوُ الْعَطْفِ، أَيْ وَالتَّقْدِيرُ:

{ إِذْ } lafzı, atıf vâvının delalet ettiği takdirî fiile müteallık bir zarftır; yani takdiri:

وَآتَيْنَاهُ الْحِكْمَةَ إِذْ قَالَ لِابْنِهِ. وَهَذَا انْتِقَالٌ مَنْ وَصْفِهِ بِحِكْمَةِ الِاهْتِدَاءِ

“Oğluna dediği vakit de ona hikmeti vermiştik” şeklindedir. Bu, onun hidayet bulma hikmetiyle vasfedilmesinden

إِلَى وَصْفِهِ بِحِكْمَةِ الْهُدَى وَالْإِرْشَادِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ إِذْ قالَ ظَرْفًا مُتَعَلِّقًا بِفِعْلِ (اذْكُرْ) مَحْذُوفًا.

hidayet etme ve irşad hikmetiyle vasfedilmesine bir geçiştir. { إِذْ قالَ } ibaresinin mahzuf bir (اذْكُرْ / hatırla) fiiline müteallık bir zarf olması da caizdir.

وَفَائِدَةُ ذِكْرِ الْحَالِ بِقَوْلِهِ وَهُوَ يَعِظُهُ الْإِشَارَةُ إِلَى أَنَّ قَوْلَهُ هَذَا كَانَ لِتَلَبُّسِ ابْنِهِ بِالْإِشْرَاكِ، وَقَدْ قَالَ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّ ابْنَ لُقْمَانَ كَانَ مُشْرِكًا فَلَمْ يَزَلْ لُقْمَانُ يَعِظُهُ حَتَّى آمَنَ بِاللَّهِ وَحْدَهُ، فَإِنَّ الْوَعْظَ زَجْرٌ مُقْتَرِنٌ بِتَخْوِيفٍ قَالَ تَعَالَى فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلًا بَلِيغاً [النِّسَاء: ٦٣] وَيُعْرَفُ الْمَزْجُورُ عَنْهُ بِمُتَعَلِّقِ فِعْلِ الْمَوْعِظَةِ فَتَعَيَّنَ أَنَّ الزَّجْرَ هُنَا عَنِ الْإِشْرَاكِ بِاللَّهِ. وَلَعَلَّ ابْنَ لُقْمَانَ كَانَ يَدِينُ بِدِينِ قَوْمِهِ مِنَ السُّودَانِ فَلَمَّا فَتَحَ اللَّهُ عَلَى لُقْمَانَ بِالْحِكْمَةِ وَالتَّوْحِيدِ أَبَى ابْنُهُ مُتَابَعَتَهُ فَأَخَذَ يَعِظُهُ حَتَّى دَانَ بِالتَّوْحِيدِ، وَلَيْسَ اسْتِيطَانُ لُقْمَانَ بِمَدِينَةِ دَاوُدَ مُقْتَضِيًا أَنْ تَكُونَ عَائِلَتُهُ تَدِينُ بِدِينِ الْيَهُودِيَّةِ.

{ وَهُوَ يَعِظُهُ } kavliyle hâl zikrinin faydası, onun bu sözünün oğlunun şirke bulaşmış olmasından kaynaklandığına işaret etmektir. Müfessirlerin cumhuru şöyle demiştir: Lokmân'ın oğlu müşrikti; Lokmân ona öğüt vermeye devam etti, nihayet o da yalnızca Allah'a iman etti. Zira vaaz (mev'iza), korkutmayla birlikte olan bir men etmedir; nitekim Teâlâ: { فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَعِظْهُمْ وَقُلْ لَهُمْ فِي أَنْفُسِهِمْ قَوْلًا بَلِيغاً } “Onlardan yüz çevir, kendilerine öğüt ver ve onlara içlerine işleyecek beliğ bir söz söyle.” [Nisâ: 63] buyurmuştur. Nehyedilen şey mev'iza fiilinin müteallakından anlaşılır; dolayısıyla buradaki nehyin Allah'a şirk koşmaktan olduğu kesinleşir. Muhtemelen Lokmân'ın oğlu, Sûdanlı kavminin dinine mensuptu; Allah Lokmân'a hikmet ve tevhidi açtığında oğlu ona uymaktan kaçındı, o da bir tek Allah'a inanana kadar ona vaaz etmeye koyuldu. Lokmân'ın Dâvûd'un şehrine yerleşmiş olması ise ailesinin Yahudi dinine mensup olmasını gerektirmez.

وَأَصْلُ النَّهْيِ عَنِ الشَّيْءِ أَنْ يَكُونَ حِينَ التَّلَبُّسِ بِالشَّيْءِ الْمَنْهِيِّ عَنْهُ أَوْ عِنْدَ مُقَارَبَةِ التَّلَبُّسِ بِهِ، وَالْأَصْلُ أَنْ لَا يَنْهَى عَنْ شَيْءٍ مُنْتَفٍ عَنِ الْمَنْهِيِّ. وَقَدْ ذَكَرَ الْمُفَسِّرُونَ اخْتِلَافًا فِي اسْمِ ابْنِ لُقْمَانَ فَلَا دَاعِيَ إِلَيْهِ. وَقَدْ جَمَعَ لُقْمَانُ فِي هَذِهِ الْمَوْعِظَةِ أُصُولَ الشَّرِيعَةِ وَهِيَ:

Bir şeyden nehyetmenin aslı; nehyedilen şeye fiilen bulaşıldığı yahut ona bulaşmaya yaklaşıldığı esnada olmasıdır. Asıl olan, nehyedilen kimsede zaten bulunmayan bir şeyden onun nehyedilmemesidir. Müfessirler Lokmân'ın oğlunun ismi hakkında ihtilaflar zikretmişlerdir; fakat buna gerek yoktur. Lokmân bu vaazında şeriatın esaslarını toplamıştır ki bunlar:

الِاعْتِقَادَاتُ، وَالْأَعْمَالُ، وَأَدَبُ الْمُعَامَلَةِ، وَأَدَبُ النَّفْسِ.

İtikatlar, ameller, muamele adabı ve nefis adabıdır.

وَافْتِتَاحُ الْمَوْعِظَةِ بِنِدَاءِ الْمُخَاطَبِ الْمَوْعُوظِ مَعَ أَنَّ تَوْجِيهَ الْخِطَابَ مُغْنٍ عَنْ نِدَائِهِ لِحُضُورِهِ بِالْخِطَابِ، فَالنِّدَاءُ مُسْتَعْمَلٌ مَجَازًا فِي طَلَبِ حُضُورِ الذِّهْنِ لِوَعْيِ الْكَلَامِ وَذَلِكَ مِنَ الِاهْتِمَامِ بِالْغَرَضِ الْمَسُوقِ لَهُ الْكَلَامُ كَمَا تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى يَا أَبَتِ إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَباً [يُوسُفَ: ٤] وَقَوله يَا بُنَيَّ لَا تَقْصُصْ رُؤْياكَ فِي سُورَة يُوسُف [٥] وَقَوْلِهِ إِذْ قالَ الْحَوارِيُّونَ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [١١٢] وَقَوْلِهِ تَعَالَى إِذْ قالَ لِأَبِيهِ يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ

Öğüt verilen muhataba hitap yöneltilmesi onun hazır bulunması sebebiyle nida yerine kâfi geldiği hâlde vaaza nida ile başlanması; sözü kavramak üzere zihnin hazır bulunmasını talep etmek için mecazi olarak kullanılmıştır. Bu da sözün kendisi için sevk edildiği amaca verilen ehemmiyetten ileri gelir; nitekim Teâlâ'nın { يَا أَبَتِ إِنِّي رَأَيْتُ أَحَدَ عَشَرَ كَوْكَباً } “Babacığım! Gerçekten ben (rüyada) on bir yıldız gördüm.” [Yûsuf: 4] kavlinde, Yûsuf Sûresi'ndeki [5] { يَا بُنَيَّ لَا تَقْصُصْ رُؤْياكَ } “Yavrucuğum! Rüyanı anlatma.” kavlinde, Mâide (el-Ukûd) Sûresi'ndeki [112] { إِذْ قالَ الْحَوارِيُّونَ يَا عِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ هَلْ يَسْتَطِيعُ رَبُّكَ أَنْ يُنَزِّلَ عَلَيْنا مائِدَةً مِنَ السَّماءِ } “Hani havariler: ‘Ey Meryem oğlu İsa! Rabbin bize gökten bir sofra indirebilir mi?’ demişlerdi.” kavlinde ve

فِي سُورَةِ مَرْيَمَ [٤٢] .

Meryem Sûresi'ndeki [42] { إِذْ قالَ لِأَبِيهِ يَا أَبَتِ لِمَ تَعْبُدُ مَا لَا يَسْمَعُ وَلا يُبْصِرُ } “Hani babasına: ‘Babacığım! İşitmeyen ve görmeyen şeylere niçin tapıyorsun?’ demişti.” kavlinde geçtiği gibi.

وبُنَيَّ تَصْغِيرُ (ابْنٍ) مُضَافًا إِلَى يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ فَلِذَلِكَ كُسِرَتِ الْيَاءُ. وَقَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِكَسْرِ يَاءِ بُنَيَّ مُشَدَّدَةً. وَأَصْلُهُ: يَا بنييي بِثَلَاث يَاءَاتٍ إِذْ أَصْلُهُ الْأَصِيلُ يَا بُنَيْوِي لِأَنَّ كَلِمَةَ ابْنٍ وَاوِيَّةُ اللَّامِ الْمُلْتَزِمَةِ حَذْفُهَا فَلَمَّا صُغِرَّ رُدَّ إِلَى

{ بُنَيَّ } kelimesi, mütekellim yâ'sına muzaf kılınmış (ابْن) kelimesinin tasğîridir (küçültme ismidir); bu sebeple yâ harfi kesrelenmiştir. Cumhur bunu { بُنَيَّ } kelimesinin yâ'sını şeddeli ve kesreli olarak okumuştur. Aslı üç yâ ile (يَا بنييي) şeklindedir; zira en asıl hâli (يَا بُنَيْوِي) idi. Çünkü (ابْن) kelimesinin son harfi vâv'dır ve hazfedilmesi lazım kılınmıştır; tasğîr yapıldığında ise

أَصْلِهِ، ثُمَّ لَمَّا الْتَقَتْ يَاءُ التَّصْغِيرِ سَاكِنَةً قَبْلَ وَاوِ الْكَلِمَةِ الْمُتَحَرِّكَةِ بِحَرَكَةِ الْإِعْرَابِ قُلِبَتِ الْوَاوُ يَاءً لِتَقَارُبِهِمَا وَأُدْغِمَتَا، وَلَمَّا

aslına döndürülmüştür. Ardından sakin tasğîr yâ'sı, irap harekesiyle harekeli olan kelimenin vâv harfinden önce gelince, mahreç yakınlığı sebebiyle vâv yâ'ya kalbedilmiş ve birbirine idğam edilmiştir.

نُودِيَ وَهُوَ مُضَافٌ إِلَى يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ حُذِفَتْ يَاءُ الْمُتَكَلِّمِ لِجَوَازِ حَذْفِهَا فِي النِّدَاءِ وَكَرَاهِيَةِ تَكَرُّرِ الْأَمْثَالِ، وَأُشِيرَ إِلَى الْيَاءِ الْمَحْذُوفَةِ بِإِلْزَامِهِ الْكَسْرَ فِي أَحْوَالِ الْإِعْرَابِ الثَّلَاثَةِ لِأَنَّ الْكَسْرَةَ دَلِيلٌ عَلَى يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ. وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ يُوسُفَ. وَالتَّصْغِيرُ فِيهِ لِتَنْزِيلِ الْمُخَاطَبِ الْكَبِيرِ مَنْزِلَةَ الصَّغِيرِ كِنَايَةً عَنِ الشَّفَقَةِ بِهِ وَالتَّحَبُّبِ لَهُ، وَهُوَ فِي مَقَامِ الْمَوْعِظَةِ وَالنَّصِيحَةِ إِيمَاءٌ وَكِنَايَةٌ عَنْ إِمْحَاضِ النُّصْحِ وَحُبِّ الْخَيْرِ، فَفِيهِ حَثٌّ عَلَى الِامْتِثَالِ لِلْمَوْعِظَةِ.

Mütekellim yâ'sına muzaf olarak nida edildiğinde ise, nida makamında hazfi caiz olduğundan ve benzer harflerin peş peşe gelmesi kerih görüldüğünden mütekellim yâ'sı hazfedilmiştir. Üç irap durumunda da kesreye mülzem kılınarak hazfedilen yâ'ya işaret edilmiştir; çünkü kesre, mütekellim yâ'sının delilidir. Bu husus Yûsuf Sûresi'nde geçmişti. Buradaki tasğîr, şefkat ve sevgi göstermekten kinaye olarak büyük olan muhatabı küçük makamına indirmek içindir. Bu da vaaz ve nasihat makamında samimi bir nasihatte bulunmaya ve hayır murat etmeye ima ve kinayedir; dolayısıyla öğüde uymaya yönelik bir teşvik içermektedir.

ابْتَدَأَ لُقْمَانُ مَوْعِظَةَ ابْنِهِ بِطَلَبِ إِقْلَاعِهِ عَنِ الشِّرْكِ بِاللَّهِ لِأَنَّ النَّفْسَ الْمُعَرَّضَةَ لِلتَّزْكِيَةِ وَالْكَمَالِ يَجِبُ أَنْ يُقَدَّمَ لَهَا قَبْلَ ذَلِكَ تَخَلِّيَتُهَا عَنْ مَبَادِئِ الْفَسَادِ وَالضَّلَالِ، فَإِنَّ إِصْلَاحَ الِاعْتِقَادِ أَصْلٌ لِإِصْلَاحِ الْعَمَلِ. وَكَانَ أَصْلُ فَسَادِ الِاعْتِقَادِ أَحَدَ أَمْرَيْنِ هُمَا الدَّهْرِيَّةُ وَالْإِشْرَاكُ، فَكَانَ قَوْلُهُ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ يُفِيدُ إِثْبَاتَ وُجُودِ إِلَهٍ وَإِبْطَالَ أَنْ يَكُونَ لَهُ شَرِيكٌ فِي إِلَهِيَّتِهِ. وَقَرَأَ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ فِي الْمَوَاضِعِ الثَّلَاثَةِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ يَا بُنَيَّ بِفَتْحِ الْيَاءِ مُشَدَّدَةً عَلَى تَقْدِيرِ: يَا بُنَيَّا بِالْأَلِفِ وَهِيَ اللُّغَةُ الْخَامِسَةُ فِي الْمُنَادَى الْمُضَافِ إِلَى يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ ثُمَّ حُذِفَتِ الْأَلِفُ وَاكْتُفِيَ بِالْفَتْحَةِ عَنْهَا، وَهَذَا سَمَاعٌ.

Lokmân oğluna verdiği öğüde, Allah'a şirk koşmayı bırakmasını talep ederek başlamıştır; çünkü tezkiye ve kemale muhatap kılınan bir nefse bundan önce fesat ve dalâlet unsurlarından arınmanın (tahliye) sunulması gerekir. Zira itikadın düzeltilmesi, amelin düzeltilmesinin aslıdır. İtikattaki fesadın aslı ise iki şeyden biriydi: Dehrîlik (materyalizm/inkârcılık) ve şirk. Dolayısıyla { لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ } “Allah'a ortak koşma!” kavli, bir İlah'ın varlığını ispat etmeyi ve O'nun ilahlığında bir ortağı bulunmasını iptal etmeyi ifade etmektedir. Âsım'dan rivayetle Hafs, bu sûredeki üç yerde de { يَا بُنَيَّ } kelimesini, elif takdiriyle (يَا بُنَيَّا) üzere şeddeli yâ'nın fethasıyla okumuştur. Bu da mütekellim yâ'sına muzaf münadadaki beşinci lügattir; sonra elif hazfedilerek onun yerine fetha ile yetinilmiştir ve bu işitme yoluyla nakledilmiştir (semâîdir).

وَجُمْلَةُ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ تَعْلِيلٌ لِلنَّهْيِ عَنْهُ وَتَهْوِيلٌ لِأَمْرِهِ، فَإِنَّهُ ظُلْمٌ لِحُقُوقِ الْخَالِقِ، وَظُلْمُ الْمَرْءِ لِنَفْسِهِ إِذْ يَضَعُ نَفْسَهُ فِي حَضِيضِ الْعُبُودِيَّةِ لِأَخَسِّ الْجَمَادَاتِ، وَظُلْمٌ لِأَهْلِ الْإِيمَانِ الْحَقِّ إِذْ يَبْعَثُ عَلَى اضْطِهَادِهِمْ وَأَذَاهُمْ، وَظُلْمٌ لِحَقَائِقِ الْأَشْيَاءِ بِقَلْبِهَا وَإِفْسَادِ تَعَلُّقِهَا. وَهَذَا مِنْ جُمْلَةِ كَلَامِ لُقْمَانَ كَمَا هُوَ ظَاهِرُ السِّيَاقِ، وَدَلَّ عَلَيْهِ الْحَدِيثُ

{ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Çünkü şirk, elbette büyük bir zulümdür.” cümlesi, ondan nehyetmenin gerekçesi ve bu durumun vahametini bildirmedir. Zira şirk; Yaratıcı'nın haklarına zulümdür, kişinin kendisini en adi cansız varlıklara kulluk çukuruna düşürmesi hasebiyle nefsine zulümdür, hakiki iman ehline baskı ve eziyete sevk etmesi yönüyle onlara zulümdür ve şeylerin hakikatlerini tersyüz edip irtibatlarını bozması bakımından da eşyanın hakikatlerine bir zulümdür. Siyakın zahir olduğu ve hadisin delalet ettiği üzere bu cümle de Lokmân'ın sözünün bir parçasıdır.

فِي «صَحِيحِ مُسْلِمٍ» عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتِ الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ [الْأَنْعَام: ٨٢] شَقَّ ذَلِكَ عَلَى أَصْحَابِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَقَالُوا: أَيُّنَا لَا يَظْلِمُ نَفْسَهُ؟ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: لَيْسَ هُوَ كَمَا تَظُنُّونَ إِنَّمَا هُوَ كَمَا قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ يَا بُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ.

Sahîh-i Müslim'de Abdullah b. Mes'ûd'dan şöyle rivayet edilmiştir: { الَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يَلْبِسُوا إِيمانَهُمْ بِظُلْمٍ } “İman edip de imanlarına zulüm karıştırmayanlar...” [En'âm: 82] ayeti indiğinde bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabına ağır geldi ve: “Hangimiz nefsine zulmetmez ki?” dediler. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «O sizin zannettiğiniz gibi değildir; o ancak Lokmân'ın oğluna dediği gibidir: { يَا بُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Yavrucuğum! Allah'a ortak koşma. Çünkü şirk, elbette büyük bir zulümdür.”» buyurdu.

وَجَوَّزَ ابْنُ عَطِيَّة أَن تكون جُمْلَةُ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى، أَيْ: مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ كَلِمِ لُقْمَانَ. فَقَدْ رُوِيَ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُمْ لَمَّا قَالُوا ذَلِكَ أَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ، وَانْظُرْ مَنْ رَوَى هَذَا وَمِقْدَار صِحَّته.

İbn Atıyye, { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Çünkü şirk, elbette büyük bir zulümdür.” cümlesinin Yüce Allah'ın kelâmından olmasını, yani Lokmân'ın sözleri arasına girmiş bir itiraz (ara cümle) olmasını caiz görmüştür. Nitekim İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre, onlar böyle dediklerinde Yüce Allah { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Çünkü şirk, elbette büyük bir zulümdür.” [ifadesini] indirmiştir. Bunu kimin rivayet ettiğine ve sıhhat derecesine bakılmalıdır.

[١٤- ١٥]

[14-15]

[سُورَة لُقْمَان (٣١) : الْآيَات ١٤ إِلَى ١٥]

[Lokmân Sûresi (31), Âyetler 14-15]

وَوَصَّيْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَيْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلى وَهْنٍ وَفِصالُهُ فِي عامَيْنِ أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوالِدَيْكَ إِلَيَّ الْمَصِيرُ (١٤) وَإِنْ جاهَداكَ عَلى أَنْ تُشْرِكَ بِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلا تُطِعْهُما وَصاحِبْهُما فِي الدُّنْيا مَعْرُوفاً وَاتَّبِعْ سَبِيلَ مَنْ أَنابَ إِلَيَّ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٥)

{ وَوَصَّيْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَيْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلى وَهْنٍ وَفِصالُهُ فِي عامَيْنِ أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوالِدَيْكَ إِلَيَّ الْمَصِيرُ (١٤) وَإِنْ جاهَداكَ عَلى أَنْ تُشْرِكَ بِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلا تُطِعْهُما وَصاحِبْهُما فِي الدُّنْيا مَعْرُوفاً وَاتَّبِعْ سَبِيلَ مَنْ أَنابَ إِلَيَّ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (١٥) } “Biz insana anne babasını tavsiye ettik. Annesi onu zaaf üstüne zaafla taşımıştır. Sütten kesilmesi de iki yıl içindedir. 'Bana ve anne babana şükret; dönüş ancak Banadır!' [diye emrettik.] Eğer onlar, hakkında bilgin olmayan bir şeyi Bana ortak koşman için seninle mücadele ederlerse, onlara itaat etme! Dünyada onlarla iyi geçin ve Bana yönelenin yoluna uy! Sonra dönüşünüz Banadır; Ben de yapmış olduklarınızı size haber vereceğim.”

إِذَا دَرَجْنَا عَلَى أَنَّ لُقْمَانَ لَمْ يَكُنْ نَبِيئًا مُبَلِّغًا عَنِ اللَّهِ وَإِنَّمَا كَانَ حَكِيمًا مُرْشِدًا كَانَ هَذَا الْكَلَامُ اعْتِرَاضًا بَيْنَ كَلَامَيْ لُقْمَانَ لِأَنَّ صِيغَةَ هَذَا الْكَلَامِ مَصُوغَةٌ عَلَى أُسْلُوبِ الْإِبْلَاغِ وَالْحِكَايَةِ لِقَوْلٍ مِنْ أَقْوَالِ اللَّهِ. وَالضَّمَائِرُ ضَمَائِرُ الْعَظَمَةِ جَرَّتْهُ مُنَاسِبَةُ حِكَايَةِ نَهْيِ لُقْمَانَ لِابْنِهِ عَنِ الْإِشْرَاكِ وتفظيعه بِأَنَّهُ ظلم عَظِيمٌ. فَذَكَرَ اللَّهُ هَذَا لِتَأْكِيدِ مَا فِي وَصِيَّةِ لُقْمَانَ مِنَ النَّهْيِ عَنِ الشِّرْكِ بِتَعْمِيمِ النَّهْيِ فِي الْأَشْخَاصِ وَالْأَحْوَالِ لِئَلَّا يَتَوَهَّمَ مُتَوَهِّمٌ أَنَّ النَّهْيَ خَاصٌّ بِابْنِ لُقْمَانَ أَوْ بِبَعْضِ الْأَحْوَالِ فَحَكَى اللَّهُ أَنَّ اللَّهَ أَوْصَى بِذَلِكَ كُلَّ إِنْسَانٍ وَأَنْ لَا هَوَادَةَ فِيهِ وَلَوْ فِي أَحْرَجِ الْأَحْوَالِ وَهِيَ حَالُ مُجَاهَدَةِ الْوَالِدَيْنِ أَوْلَادَهُمْ عَلَى الْإِشْرَاكِ. وَأَحْسَنُ مِنْ هَذِهِ الْمُنَاسَبَةِ أَنْ تَجْعَلَ مُنَاسَبَةَ هَذَا الْكَلَامِ أَنَّهُ لَمَّا حَكَى وِصَايَةَ لُقْمَانَ لِابْنِهِ بِمَا هُوَ شُكْرُ اللَّهِ بِتَنْزِيهِهِ عَنِ الشِّرْكِ فِي الْإِلَهِيَّةِ بَيَّنَ اللَّهُ أَنَّهُ تَعَالَى أَسْبَقُ مِنَّةً عَلَى عِبَادِهِ إِذْ أَوْصَى الْأَبْنَاءَ بِبَرِّ الْآبَاءِ فَدَخَلَ فِي الْعُمُومِ الْمِنَّةُ عَلَى لُقْمَانَ جَزَاءً عَلَى رَعْيِهِ لِحَقِّ اللَّهِ فِي ابْتِدَاءِ مَوْعِظَةِ ابْنِهِ فَاللَّهُ أَسْبَقُ بِالْإِحْسَانِ إِلَى الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِرَعْيِ حَقِّهِ. وَيُقَوِّي هَذَا التَّفْسِيرَ اقْتِرَانُ شُكْرِ اللَّهِ وَشُكْرِ الْوَالِدَيْنِ فِي الْأَمْرِ.

Lokmân'ın Allah'tan tebliğde bulunan bir peygamber olmayıp sadece hikmet sahibi mürşit bir zat olduğu görüşünü benimsediğimizde, bu söz Lokmân'ın iki sözü arasında bir itiraz (ara cümle) olur. Çünkü bu sözün üslubu, tebliğ ve Allah'ın sözlerinden bir sözün hikâye edilmesi üslubunda kurulmuştur; zamirler de azamet zamirleridir. Bunu, Lokmân'ın oğlunu şirk koşmaktan nehyetmesini ve şirkin büyük bir zulüm olduğunu belirterek onu çirkin göstermesini hikâye etme münasebeti getirmiştir. Böylece Allah, Lokmân'ın vasiyetinde yer alan şirkten nehyetme hükmünü pekiştirmek için bu nehyi şahıslar ve durumlar genelinde yaygınlaştırmıştır; ta ki bir kimse bu nehyin Lokmân'ın oğluna ya da bazı durumlara özel olduğunu zannetmesin. Bu sebeple Allah, bunu her insana tavsiye ettiğini ve en zor durumlarda, yani anne babanın evlatlarını şirk koşmaya zorlaması halinde bile bu hususta hiçbir müsamaha olmadığını hikâye buyurmuştur. Bu münasebetten daha güzeli ise bu kelâmın münasebetini şöyle kurmaktır: Lokmân'ın oğluna ilahlıkta şirki nehyederek Allah'a şükretmeyi vasiyet ettiği hikâye edilince, Yüce Allah çocuklara anne babaya iyilik yapmayı emretmekle kullarına olan lütfunun daha önce olduğunu açıklamıştır. Böylece oğluna verdiği öğüdün başlangıcında Allah'ın hakkını gözetmesine bir mükâfat olarak Lokmân'a yapılan lütuf da bu genele dâhil olmuştur. Zira Allah, Kendi hakkını gözeterek iyilik yapanlara ihsanda bulunmada her zaman öndedir. Emrin içinde Allah'a şükretmek ile anne babaya şükretmenin yan yana zikredilmesi de bu tefsiri kuvvetlendirmektedir.

وَإِذَا دَرَجْنَا عَلَى أَنَّ لُقْمَانَ كَانَ نَبِيئًا فَهَذَا الْكَلَامُ مِمَّا أَبْلَغَهُ لُقْمَانُ لِابْنِهِ وَهُوَ مِمَّا أُوتِيَهُ مِنَ الْوَحْيِ وَيَكُونَ قَدْ حُكِيَ بِالْأُسْلُوبِ الَّذِي أُوحِيَ بِهِ إِلَيْهِ عَلَى نَحْوِ أُسْلُوبِ قَوْلِهِ أَنِ اشْكُرْ لِلَّهِ [لُقْمَان: ١٢] وَهَذَا الِاحْتِمَالُ أَنْسَبُ بِسِيَاقِ الْكَلَامِ، وَيُرَجِّحُهُ اخْتِلَافُ

Lokmân'ın bir peygamber olduğu görüşünü benimsediğimizde ise bu söz, Lokmân'ın oğluna tebliğ ettiği ve kendisine verilen vahiyden olan bir kelâm olur. Böylece bu, { أَنِ اشْكُرْ لِلَّهِ } [Lokmân: 12] kavlinin üslubuna benzer şekilde, kendisine vahyedilen üslup üzere hikâye edilmiş olur. Bu ihtimal sözün akışına daha uygundur. Ayrıca

الْأُسْلُوبِ بَيْنَهَا وَبَيْنَ آيَتَيْ سُورَةِ الْعَنْكَبُوتِ وَسُورَةِ الْأَحْقَافِ لِأَنَّ مَا هُنَا حِكَايَةُ مَا سَبَقَ فِي أُمَّةٍ أُخْرَى وَالْأُخْرَيَيْنِ خِطَابٌ أَنِفَ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ. وَقَدْ

bu ayet ile Ankebût ve Ahkâf sûrelerindeki iki ayet arasındaki üslup farklılığı da bunu tercih ettirir. Zira buradaki ifade, başka bir ümmette geçmiş olanın hikâyesidir; diğer ikisi ise doğrudan bu ümmete yöneltilmiş yeni bir hitaptır.

رُوِيَ أَنَّ لُقْمَانَ لَمَّا أَبْلَغَ ابْنَهَ هَذَا قَالَ لَهُ: إِنِ اللَّهَ رَضِيَنِي لَكَ فَلَمْ يُوصِنِي بِكَ وَلَمْ يَرْضَكَ لِي فَأَوْصَاكَ بِي.

Rivayet edildiğine göre Lokmân bunu oğluna tebliğ edince ona şöyle demiştir: 'Şüphesiz Allah beni sana [layık] gördü de bana seni tavsiye etmedi; seni ise bana [layık] görmedi ki bana [itaati] sana tavsiye etti.'

وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْكَلَامِ هُوَ قَوْلُهُ وَإِنْ جاهَداكَ عَلى أَنْ تُشْرِكَ بِي إِلَى آخِرِهِ ...

Bu kelâmda asıl kastedilen ise { وَإِنْ جاهَداكَ عَلى أَنْ تُشْرِكَ بِي } “Eğer onlar, Bana ortak koşman için seninle mücadele ederlerse...” ifadesi ve devamıdır.

وَمَا قَبْلَهُ تَمْهِيدٌ لَهُ وَتَقْرِيرٌ لِوَاجِبِ بِرِّ الْوَالِدَيْنِ لِيَكُونَ النَّهْيُ عَنْ طَاعَتِهِمَا إِذًا أَمَرًا بِالْإِشْرَاكِ بِاللَّهِ نَهْيًا عَنْهُ فِي أَوْلَى الْحَالَاتِ بِالطَّاعَةِ حَتَّى يَكُونَ النَّهْيُ عَنِ الشِّرْكِ فِيمَا دُونَ ذَلِكَ مِنَ الْأَحْوَالِ مَفْهُومًا بِفَحْوَى الْخِطَابِ مَعَ مَا فِي ذَلِكَ مِنْ حُسْنِ الْإِدْمَاجِ الْمُنَاسِبِ لِحِكْمَةِ لُقْمَانَ سَوَاءٌ كَانَ هَذَا مِنْ كَلَامِ لُقْمَانَ أَوْ كَانَ مِنْ جَانِبِ اللَّهِ تَعَالَى.

Bundan önceki kısım ise ona bir hazırlık ve anne babaya iyilik etme görevinin bir takriridir; ta ki onlar Allah'a ortak koşmayı emrettiklerinde onlara itaatten nehyedilmek, itaatin en layık olduğu durumlarda bile bir nehiy olsun ve böylece bunun dışındaki hallerde şirkten nehyedilmiş olmak hitabın delaletiyle (fahva'l-hitap) anlaşılsın. İster Lokmân'ın sözünden ister Yüce Allah tarafından olsun, bunda Lokmân'ın hikmetine yakışan güzel bir idmaç (iç içe mana inceliği) bulunmaktadır.

وَعَلَى كِلَا الِاعْتِبَارَيْنِ لَا يَحْسُنُ مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ جَمْعٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي قَضِيَّةِ إِسْلَامِ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ وَامْتِعَاضِ أُمِّهِ، لِعَدَمِ مُنَاسَبَتِهِ السِّيَاقَ، وَلِأَنَّهُ قَدْ تَقَدَّمَ أَنَّ نَظِيرَ هَذِهِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ الْعَنْكَبُوتِ نَزَلَ فِي ذَلِكَ، وَأَنَّهَا الْمُنَاسِبَةُ لِسَبَبِ النُّزُولِ فَإِنَّهَا أُخْلِيَتْ عَنِ الْأَوْصَافِ الَّتِي فِيهَا تَرْقِيقٌ عَلَى الْأُمِّ بِخِلَافِ هَذِهِ، وَلَا وَجْهَ لِنُزُولِ آيَتَيْنِ فِي

Her iki değerlendirmeye göre de müfessirlerden bir grubun bu ayetin Sa'd b. Ebî Vakkâs'ın Müslüman olması ve annesinin buna öfkelenmesi hadisesi hakkında indiği yönündeki görüşü uygun düşmemektedir. Zira bu, siyak ile uyuşmamaktadır ve daha önce belirtildiği üzere Ankebût sûresindeki bu ayetin benzeri o olay hakkında inmiştir. İniş sebebine uygun olan da odur; çünkü o ayet, buradakinin aksine anneye karşı şefkat uyandıran vasıflardan arındırılmıştır. Ayrıca iki ayetin

غَرَضٍ وَاحِدٍ وَوَقْتٍ مُخْتَلِفٍ وَسَيَجِيءُ بَيَانُ الْمُوصَى بِهِ.

tek bir maksat için farklı zamanlarda inmesinin de bir dayanağı yoktur. Tavsiye edilen hususun beyanı ileride gelecektir.

وَالْوَهْنُ- بِسُكُونِ الْهَاءِ- مَصْدَرُ وَهَنَ يَهِنُ مِنْ بَابِ ضَرَبَ. وَيُقَالُ: وَهَنٌ- بِفَتْحِ الْهَاءِ- عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرُ وَهَنَ يُوهِنُ كَوَجِلَ يَوْجَلُ. وَهُوَ الضَّعْفُ وَقِلَّةُ الطَّاقَةِ عَلَى تَحَمُّلِ شَيْءٍ.

Vehn (وَهْن) kelimesi -hâ harfinin sükûnu ile- darabe (ضَرَبَ) babından olan vehene-yehinu (وَهَنَ يَهِنُ) fiilinin masdarıdır. Hâ harfinin fethasıyla vehen (وَهَنٌ) şeklinde de söylenir ki bu da vecile-yevcelu (وَجِلَ يَوْجَلُ) gibi vehene-yevhenu (وَهَنَ يَوْهَنُ) fiilinin masdarıdır. Anlamı ise zayıflık ve bir şeyi taşımaya takatin azlığıdır.

وَانْتَصَبَ وَهْناً عَلَى الْحَالِ مِنْ أُمُّهُ مُبَالَغَةً فِي ضَعْفِهَا حَتَّى كَأَنَّهَا نَفْسُ الْوَهْنِ، أَيْ وَاهِنَةً فِي حَمْلِهِ، وعَلى وَهْنٍ صِفَةٌ لِ وَهْناً أَيْ وَهْنًا وَاقِعًا عَلَى وَهْنٍ، كَمَا يُقَالُ:

{ وَهْناً } kelimesi, annenin zayıflığında mübalağa ifade etmek maksadıyla adeta bizzat vehnin (zayıflığın) kendisiymiş gibi { أُمُّهُ } lafzından hâl olarak mansup kılınmıştır; yani 'onu taşırken zayıf düşmüş halde' demektir. { عَلى وَهْنٍ } ise { وَهْناً } lafzının sıfatıdır; yani 'zaaf üstüne zaaf binmiş olarak' demektir. Nitekim şöyle denir:

رَجَعَ عَوْدًا عَلَى بَدْءٍ، إِذَا اسْتَأْنَفَ عَمَلًا فَرَغَ مِنْهُ فَرَجَعَ إِلَيْهِ، أَيْ: بَعْدَ بَدْءٍ، أَوْ عَلى بِمَعْنَى (مَعَ) كَمَا فِي قَوْلِ الْأَحْوَصِ:

'Kişi bitirdiği bir işe yeniden başlayıp ona döndüğünde [رَجَعَ عَوْدًا عَلَى بَدْءٍ] (başlangıç üzerine dönüş yaptı) denir'; yani başlangıcın ardından demektir. Yahut alâ (عَلى), el-Ahvas'ın şu beytinde olduğu gibi 'beraber/birlikte' (مَعَ) manasındadır:

إِنِّي عَلَى مَا قَدْ عَلِمْتَ مُحَسَّدٌ ... أَنْمِي عَلَى الْبَغْضَاءِ وَالشَّنَآنِ

“Şüphesiz ben, bildiğin üzere kıskanılan biriyim; / Kin ve düşmanlıkla birlikte büyüyüp gelişirim.”

فَإِنَّ حَمْلَ الْمَرْأَةِ يُقَارِنُهُ التَّعَبُ مَنْ ثِقَلِ الْجَنِينِ فِي الْبَطْنِ، وَالضُّعْفُ مِنِ انْعِكَاسِ

Çünkü kadının hamileliğine, karındaki ceninin ağırlığından kaynaklanan yorgunluk ve

دَمِّهَا إِلَى تَغْذِيَةِ الْجَنِينِ، وَلَا يَزَالُ ذَلِكَ الضَّعْفُ يَتَزَايَدُ بِامْتِدَادِ زَمَنِ الْحَمْلِ فَلَا جَرَمَ أَنَّهُ وَهْنٌ عَلَى وَهْنٍ.

kanının cenini beslemeye yönelmesinden doğan zayıflık eşlik eder. Bu zayıflık da hamilelik süresinin uzamasıyla sürekli artar. Şüphe yok ki bu, zaaf üstüne zaaftır.

وَجُمْلَةُ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلى وَهْنٍ فِي مَوْضِعِ التَّعْلِيلِ لِلْوِصَايَةِ بِالْوَالِدَيْنِ قَصْدًا لِتَأْكِيدِ تِلْكَ الْوِصَايَةِ لِأَنَّ تَعْلِيلَ الْحُكْمِ يُفِيدُهُ تَأْكِيدًا، وَلِأَنَّ فِي مَضْمُونِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ مَا يُثِيرُ الْبَاعِثَ فِي نَفْسِ الْوَلَدِ عَلَى أَنْ يَبَرَّ بِأُمِّهِ وَيَسْتَتْبِعَ الْبِرَّ بِأَبِيهِ. وَإِنَّمَا وَقَعَ تَعْلِيلُ الْوِصَايَةِ بِالْوَالِدَيْنِ بِذِكْرِ أَحْوَالٍ خَاصَّةٍ بِأَحَدِهِمَا وَهِيَ الْأُمُّ اكْتِفَاءً بِأَنَّ تِلْكَ الْحَالَةَ تَقْتَضِي الْوِصَايَةَ بِالْأَبِ أَيْضًا لِلْقِيَاسِ فَإِنَّ الْأَبَ يُلَاقِي مَشَاقَّ وَتَعَبًا فِي الْقِيَامِ عَلَى الْأُمِّ لِتَتَمَكَّنَ مِنَ الشُّغْلِ بِالطِّفْلِ فِي مُدَّةِ حَضَانَتِهِ ثُمَّ هُوَ يَتَوَلَّى تَرْبِيَتَهُ وَالذَّبَّ عَنْهُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَيَسْتَغْنِيَ عَنِ الْإِسْعَافِ كَمَا قَالَ تَعَالَى وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما كَما رَبَّيانِي صَغِيراً [الْإِسْرَاء: ٢٤] ، فَجَمَعَهُمَا فِي التَّرْبِيَةِ فِي حَالِ الصِّغَرِ مِمَّا يَرْجِعُ إِلَى حِفْظِهِ وَإِكْمَالِ نَشْأَتِهِ، فَلَمَّا ذُكِرَتْ هُنَا الْحَالَةُ الَّتِي تَقْتَضِي الْبِرَّ بِالْأُمِّ مِنَ الْحَمْلِ وَالْإِرْضَاعِ كَانَتْ مُنَبِّهَةً إِلَى مَا لِلْأَبِ مِنْ حَالَةٍ تَقْتَضِي الْبِرَّ بِهِ عَلَى حِسَابِ مَا تَقْتَضِيهِ تِلْكَ الْعِلَّةُ فِي كِلَيْهِمَا قُوَّةً وَضَعْفًا. وَلَا يَقْدَحُ فِي الْقِيَاسِ التَّفَاوُتُ بَيْنَ الْمَقِيسِ وَالْمَقِيسِ عَلَيْهِ فِي قُوَّةِ الْوَصْفِ الْمُوجِبِ لِلْإِلْحَاقِ. وَقَدْ نَبَّهَ عَلَى هَذَا الْقِيَاسِ تَشْرِيكُهُمَا فِي التَّحَكُّمِ عَقِبَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوالِدَيْكَ

{ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلى وَهْنٍ } “Annesi onu zaaf üstüne zaafla taşımıştır.” cümlesi, o tavsiyeyi tekit etmek gayesiyle anne babaya yapılan tavsiyenin gerekçesi (ta'lil) konumundadır. Çünkü hükmün gerekçelendirilmesi ona pekiştirme kazandırır ve bu cümlenin içeriğinde, çocuğun nefsinde annesine iyilik etme ve bunu babasına iyilik etmeyle devam ettirme duygusunu harekete geçirecek hususlar bulunmaktadır. Anne babaya yapılan tavsiyenin sadece birine, yani anneye ait özel haller zikredilerek gerekçelendirilmesi ise kıyas yoluyla bu durumun baba için de tavsiyeyi gerektirdiğiyle yetinilmesindendir. Zira baba da emzirme ve bakım süresince annenin çocukla meşgul olabilmesi için onun bakımını üstlenmekte, meşakkat ve yorgunluk çekmektedir; sonra da çocuk ergenlik çağına ulaşıp yardıma muhtaç olmaktan çıkana dek onun terbiyesini ve himayesini üstlenmektedir. Nitekim Yüce Allah: { وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما كَما رَبَّيانِي صَغِيراً } “'Rabbim! Onlar beni küçükken nasıl terbiye edip yetiştirdilerse, Sen de onlara merhamet eyle' de.” [İsrâ: 24] buyurarak çocuğun korunması ve gelişiminin tamamlanmasına dönük olan küçüklükteki terbiye konusunda her ikisini bir arada zikretmiştir. Burada hamilelik ve emzirme gibi anneye iyiliği gerektiren durum zikredilince, bu illetin her ikisindeki güç ve zayıflık durumuna göre babaya da iyilik etmeyi gerektiren babaya ait durumlara dikkat çekilmiş oldu. Hükmün bağlanmasını gerektiren vasfın kuvveti hususunda kıyaslanan ile kıyaslanan asıl arasındaki farklılık, yapılan kıyasa zarar vermez. Hemen ardından gelen { أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوالِدَيْكَ } “Bana ve anne babana şükret”

وَقَوْلِهِ وَصاحِبْهُما فِي الدُّنْيا مَعْرُوفاً. وَحَصَلَ مِنْ هَذَا النَّظْمِ الْبَدِيعِ قَضَاءُ حَقِّ الْإِيجَازِ.

ve { وَصاحِبْهُما فِي الدُّنْيا مَعْرُوفاً } “Dünyada onlarla iyi geçin” kavillerinde ikisinin hükme ortak kılınması da bu kıyasa dikkat çekmiştir. Bu eşsiz nazımdan icaz hakkının tam olarak yerine getirilmesi hâsıl olmuştur.

وَأَمَّا رُجْحَانُ الْأُمِّ فِي هَذَا الْبَابِ عِنْدَ التَّعَارُضِ فِي مُقْتَضَيَاتِ الْبُرُورِ تَعَارُضًا لَا يُمْكِنُ مَعَهُ الْجَمْعُ فَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ فِي «تَفْسِيرِهِ» : شَرَكَ اللَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْأُمَّ وَالْأَبَ فِي رُتْبَةِ الْوَصِيَّةِ بِهِمَا ثُمَّ خَصَّصَ الْأُمَّ بِذِكْرِ دَرَجَةِ الْحَمْلِ وَدَرَجَةِ الرَّضَاعِ فَتَحْصُلُ لِلْأُمِّ ثَلَاثُ مَرَاتِبَ

İyilik gereklerinin birbiriyle bağdaştırılamayacak şekilde çatışması anında annenin bu babda öne geçirilmesine gelince; İbn Atıyye Tefsir'inde şöyle demiştir: 'Allah bu ayette her ikisine tavsiyede bulunma mertebesinde anne ile babayı ortak kılmış, sonra da hamilelik ve emzirme derecelerini zikrederek anneyi tahsis etmiştir; böylece anne için üç mertebe,

وَلِلْأَبِ وَاحِدَةٌ، وَأَشْبَهَ ذَلِكَ

baba için ise bir mertebe hâsıl olmuştur. Bu durum,

قَوْلَ الرَّسُولِ ﷺ حِينَ قَالَ لَهُ رَجُلٌ: مَنْ أَبَرُّ؟ قَالَ: أُمَّكَ.

bir adamın kendisine: 'Kime iyilik edeyim?' diye sorması üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Annene» buyurmasına;

قَالَ: ثُمَّ مَنْ؟ قَالَ: أُمَّكَ. قَالَ: ثُمَّ مَنْ؟ قَالَ: أُمَّكَ. قَالَ: ثُمَّ مَنْ؟ قَالَ: أَبَاكَ.

adamın: 'Sonra kime?' demesine karşılık: «Annene», adamın: 'Sonra kime?' demesine karşılık: «Annene», adamın: 'Sonra kime?' demesine karşılık: «Babana» buyurmasına benzer.

فَجُعِلَ لَهُ الرُّبْعُ مِنَ الْمَبَرَّةِ. وَهَذَا كَلَامٌ مَنْسُوبٌ مِثْلُهُ لِابْنِ بَطَّالٍ فِي شَرْحِ «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» . وَلَا يَخْفَى أَنَّ مَسَاقَ الْحَدِيثِ لِتَأْكِيدِ الْبِرِّ بِالْأُمِّ إِذْ قَدْ يَقَعُ التَّفْرِيطُ فِي الْوَفَاءِ بِالْوَاجِبِ لِلْأُمِّ مِنَ الِابْنِ اعْتِمَادًا عَلَى مَا يُلَاقِيهِ مِنَ اللِّينِ مِنْهَا بِخِلَافِ جَانِبِ الْأَبِ فَإِنَّهُ قَوِيٌّ وَلِأَبْنَائِهِ تَوَقٍّ مِنْ شِدَّتِهِ عَلَيْهِمْ، فَهَذَا

Böylece babaya iyilikten dörtte bir pay verilmiştir.' Benzeri bir söz Sahîh-i Buhârî Şerhi'nde İbn Battâl'a da nispet edilmiştir. Gizli değildir ki hadisin sevki anneye iyiliği tekit etmek içindir; zira çocuk, annesinden gördüğü yumuşaklığa güvenerek ona karşı yerine getirmesi gereken vacipte kusur edebilir. Babanın tarafı ise güçlüdür ve çocukları onun sertliğinden çekinirler. İşte

هُوَ مَسَاقُ الْحَدِيثِ وَلَا مَعْنَى لِأَخْذِهِ عَلَى ظَاهِرِهِ حَتَّى نَذْهَبَ إِلَى تَجْزِئَةِ الْبِرِّ بَيْنَ الْأُمِّ وَالْأَبِ أَثْلَاثًا أَوْ أَرْبَاعًا وَهُوَ مَا اسْتَشْكَلَهُ الْقَرَافِيُّ فِي «فَائِدَةٍ مِنَ الْفَرْقِ الثَّالِثِ وَالْعِشْرِينَ» ، وَحَسْبُنَا نَظْمُ هَذِهِ الْآيَةِ الْبَدِيعِ فِي هَذَا الشَّأْنِ. وَأَمَّا لَفْظُ الْحَدِيثِ فَهُوَ مَسُوقٌ لِتَأْكِيدِ الْبِرِّ بِالْأُمِّ خَشْيَةَ التَّفْرِيطِ فِيهِ. وَلَيْسَ مَعْنَى «ثُمَّ» فِيهِ إِلَّا مُحَاكَاةَ قَوْلِ السَّائِلِ «ثُمَّ مَنْ» بِقَرِينَةِ أَنَّهُ عَطَفَ بِهَا لَفْظَ الْأُمِّ فِي الْمَرَّتَيْنِ وَلَا مَعْنَى لِتَفْضِيلِ الْأُمِّ عَلَى نَفْسِهَا فِي الْبِرِّ. وَإِذْ كَانَ السِّيَاقُ مَسُوقًا لِلِاهْتِمَامِ تَعَيَّنَ أَنَّ عَطْفَ الْأَبِ عَلَى الْأُمِّ فِي الْمَرَّةِ الثَّالِثَةِ عَطْفٌ فِي الِاهْتِمَامِ فَلَا يُنْتَزَعُ مِنْهُ تَرْجِيحٌ عِنْدَ التَّعَارُضِ. وَلَعَلَّ الرَّسُولُ ﵊ عَلِمَ مِنَ السَّائِلِ إِرَادَةَ التَّرْخِيصِ لَهُ فِي عَدَمِ الْبِرِّ. وَقَدْ قَالَ مَالِكٌ لِرَجُلٍ سَأَلَهُ: أَنَّ أَبَاهُ فِي بَلَدِ السُّودَانِ كَتَبَ إِلَيْهِ أَنْ يَقْدَمَ عَلَيْهِ وَأَنَّ أُمَّهُ مَنَعَتْهُ فَقَالَ لَهُ مَالِكٌ: أَطِعْ أَبَاكَ وَلَا تَعْصِ أُمَّكَ . وَهَذَا يَقْتَضِي إِعْرَاضَهُ عَنْ تَرْجِيحِ جَانِبِ أَحَدِ الْأَبَوَيْنِ وَأَنَّهُ مُتَوَقِّفٌ فِي هَذَا التَّعَارُضِ لِيَحْمِلَ الِابْنَ عَلَى تَرْضِيَةِ كِلَيْهِمَا. وَقَالَ اللَّيْثُ: يُرَجَّحُ جَانِبُ الْأُمِّ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: يُرَجَّحُ جَانِبُ الْأَبِ.

hadisin sevki budur. Yoksa iyiliği anne ile baba arasında üçte bir veya dörtte bir şeklinde taksim etmeye varacak derecede onu zahirine hamletmenin bir anlamı yoktur; Karâfî'nin el-Furûk'taki yirmi üçüncü farkın bir faidesinde müşkil gördüğü husus da budur. Bu meselede bu ayetin bedî nazmı bize yeterlidir. Hadisin lafzına gelince; o, ihmal edilmesinden korkulduğu için anneye iyiliği pekiştirmek amacıyla sevk edilmiştir. Buradaki 'sümme' (ثُمَّ) edatının anlamı, soruyu soranın 'sonra kim?' sözünü tekrarlamaktan ibarettir; zira anne lafzı iki defa bu edatla matuf kılınmıştır ve iyilik konusunda annenin bizzat kendi nefsine tafdil edilmesinin bir anlamı yoktur. Siyak önem bildirmek üzere sevk edildiğine göre, üçüncü seferde babanın anneye atfedilmesi önem bildirme sadedinde bir atıftır; dolayısıyla bir çelişki/çatışma anında bundan bir tercih hükmü çıkarılamaz. Muhtemelen Resûlullah aleyhisselâm, soruyu soranın iyilik etmeme konusunda kendisine bir ruhsat verilmesini istediğini anlamıştı. Nitekim Mâlik, babasının Sudan diyarından kendisine bir mektup yazarak yanına gelmesini istediğini, annesinin ise buna engel olduğunu soran bir adama: 'Babana itaat et, annene de isyan etme!' demiştir. Bu da onun anne babadan birinin tarafını tercih etmekten kaçındığını ve evladı her ikisini birden razı etmeye yöneltmek için bu çatışmada tevakkuf ettiğini (hüküm vermediğini) gösterir. Leys: 'Annenin tarafı tercih edilir' demiş; Şâfiî ise: 'Babanın tarafı tercih edilir' demiştir.

وَجُمْلَةُ وَفِصالُهُ فِي عامَيْنِ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ إِلَخْ، فَهِيَ فِي مَوْقِعِ الْحَالِ أَيْضًا. وَفِي الْجُمْلَةِ تَقْدِيرُ ضَمِيرٍ رَابِطٍ إِيَّاهَا بِصَاحِبِهَا، إِذِ التَّقْدِيرُ: وَفِصَالُهَا إِيَّاهُ، فَلَمَّا أُضِيفَ الْفِصَالُ إِلَى مَفْعُولِهِ عُلِمَ أَنَّ فَاعِلَهُ هُوَ الْأُمُّ.

{ وَفِصالُهُ فِي عامَيْنِ } “Sütten kesilmesi de iki yıl içindedir.” cümlesi, { حَمَلَتْهُ أُمُّهُ } cümlesine matuftur; dolayısıyla o da hâl konumundadır. Bu cümlede onu sahibine bağlayan bir zamir takdiri vardır; zira takdiri 've onun onu sütten kesmesi' (وَفِصَالُهَا إِيَّاهُ) şeklindedir. Fısâl (sütten kesme) mastarı mef'ûlüne muzaf olunca, failinin anne olduğu anlaşılmıştır.

وَالْفِصَالُ: اسْمٌ لِلْفِطَامِ، فَهُوَ فَصْلٌ عَنِ الرَّضَاعَةِ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ فَإِنْ أَرادا فِصالًا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٣٣] . وَذُكِرَ الْفِصَالُ فِي معرض تَعْلِيل حقية الْأُمِّ بِالْبَرِّ، لِأَنَّهُ يَسْتَلْزِمُ الْإِرْضَاعَ مِنْ قَبْلِ الْفِصَالِ، وَلِلْإِشَارَةِ إِلَى مَا تَتَحَمَّلُهُ الْأُمُّ مِنْ كَدَرِ الشَّفَقَةِ عَلَى الرَّضِيعِ حِينَ فِصَالِهِ، وَمَا تُشَاهِدُهُ مِنْ حُزْنِهِ وَأَلَمِهِ فِي مَبْدَأِ فِطَامِهِ. وَذُكِرَ لِمُدَّةِ فِطَامِهِ أَقْصَاهَا وَهُوَ عَامَانِ لِأَنَّ ذَلِكَ أَنْسَبُ بِالتَّرْقِيقِ عَلَى الْأُمِّ، وَأُشِيرَ إِلَى أَنَّهُ قَدْ يَكُونُ الْفِطَامُ قَبْلَ الْعَامَيْنِ بِحَرْفِ الظَّرْفِيَّةِ لِأَنَّ الظَّرْفِيَّةَ تَصْدُقُ مَعَ اسْتِيعَابِ الْمَظْرُوفِ جَمِيعَ الظَّرْفِ، وَلِذَلِكَ فَمُوقِعُ فِي

Fısâl (الْفِصَالُ): Sütten kesmenin adıdır; yani emzirmeden ayırmaktır. Bu kelime daha önce Bakara sûresindeki { فَإِنْ أَرادا فِصالًا } [Bakara: 233] kavlinde geçmişti. Fısâlin annenin iyiliğe hak kazanmasının gerekçelendirilmesi sadedinde zikredilmesi; sütten kesmeden önce emzirmeyi gerektirmesi, annenin sütten kesme esnasında emzikli çocuğa duyduğu şefkatin hüznünü taşıması ve sütten kesmenin başlangıcında onun hüznünü ve acısını müşahede etmesi sebebiyledir. Sütten kesme süresi için en üst sınır olan iki yıl zikredilmiştir; zira bu, anneye karşı şefkat uyandırmaya daha uygundur. Sütten kesmenin iki yıldan önce de olabileceğine ise zarfiyet edatıyla (فِي) işaret edilmiştir; çünkü zarfiyet, mazrufın (içinde bulunan şeyin) bütün zarfı (zamanı) kaplaması durumunda da geçerlidir. Bu sebeple [buradaki] fî (فِي) edatının konumu,

أَبْلَغُ مِنْ مَوْقِعِ (مِنْ) التَّبْعِيضِيَّةِ فِي قَوْلِ سَبْرَةَ بْنِ عَمْرٍو الْفَقْعَسِيِّ:

... Sebre b. Amr el-Fak'asî'nin şu sözündeki teb'îz (kısmiyet) bildiren min (مِنْ) edatının konumundan daha beliğdir:

وَنَشْرَبُ فِي أَثْمَانِهَا وَنُقَامِرُ لِأَنَّهُ يَصْدُقُ بِأَنْ يَسْتَغْرِقَ الشَّرَابُ وَالْمُقَامَرَةُ كَامِلَ أَثْمَانِ إِبِلِهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى وَارْزُقُوهُمْ فِيها وَاكْسُوهُمْ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٥] . وَقَدْ حَمَلَهُ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ أَوِ ابْنُ عَبَّاسٍ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى فَأُخِذَ مِنْهُ أَنَّ أَقَلَّ مُدَّةِ الْحَمْلِ سِتَّةُ أَشْهُرٍ جَمْعًا بَيْنَ هَذِهِ الْآيَةِ وَآيَةِ سُورَةِ الْأَحْقَافِ كَمَا سَيَأْتِي هُنَالِكَ.

“Onların bedelleriyle içeriz ve kumar oynarız.” Zira içki ve kumarın, develerinin bedellerinin tamamını tüketmesi durumunda da bu ifade geçerli olur. Bu husus daha önce Nisâ sûresinde geçen { وَارْزُقُوهُمْ فِيها وَاكْسُوهُمْ } [Nisâ: 5] kavlinde açıklanmıştı. Ali b. Ebî Tâlib veya İbn Abbâs bunu bu manaya hamletmiş, böylece bu ayet ile Ahkâf sûresindeki ayetin birleştirilmesinden, orada geleceği üzere, hamileliğin en az süresinin altı ay olduğu hükmü çıkarılmıştır.

وَجُمْلَةُ أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوالِدَيْكَ تَفْسِيرٌ لِفِعْلِ وَصَّيْنَا. وأَنِ تَفْسِيرِيَّةٌ، وَإِنَّمَا فُسِّرَتِ الْوَصِيَّةُ بِالْوَالِدَيْنِ بِمَا فِيهِ الْأَمْرُ بِشُكْرِ اللَّهِ مَعَ شُكْرِهِمَا عَلَى وَجْهِ الْإِدْمَاجِ تَمْهِيدًا لِقَوْلِهِ وَإِنْ جاهَداكَ عَلى أَنْ تُشْرِكَ بِي إِلَخْ.

{ أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوالِدَيْكَ } “Bana ve anne babana şükret” cümlesi, { وَصَّيْنَا } fiilinin tefsiridir ve en (أَنْ) tefsîriyyedir. Anne babaya yapılan tavsiye, { وَإِنْ جاهَداكَ عَلى أَنْ تُشْرِكَ بِي } “Eğer onlar Bana ortak koşman için seninle mücadele ederlerse...” ifadesine bir hazırlık olmak üzere idmaç yoluyla anne babaya şükretmekle birlikte Allah'a şükretme emrini içeren bir ifadeyle tefsir edilmiştir.

وَجُمْلَةُ إِلَيَّ الْمَصِيرُ اسْتِئْنَافٌ لِلْوَعْظِ وَالتَّحْذِيرِ مِنْ مُخَالَفَةِ مَا أَوْصَى اللَّهُ بِهِ مِنَ الشُّكْرِ لَهُ. وَتَعْرِيفُ الْمَصِيرُ تَعْرِيفَ الْجِنْسِ، أَيْ مَصِيرُ النَّاسِ كُلُّهُمْ. وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ أَلْ عِوَضًا عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ. وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ لِلْحَصْرِ، أَيْ لَيْسَ لِلْأَصْنَامِ مَصِيرٌ فِي شَفَاعَةٍ وَلَا غَيْرِهَا. وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى نَظِيرِ قَوْلِهِ وَإِنْ جاهَداكَ لِتُشْرِكَ بِي إِلَى فَلا تُطِعْهُما فِي سُورَةِ الْعَنْكَبُوتِ [٨] ، سِوَى أَنَّهُ قَالَ هُنَا عَلى أَنْ تُشْرِكَ بِي وَقَالَ فِي سُورَةِ الْعَنْكَبُوتِ لِتُشْرِكَ بِي فَأَمَّا حَرْفُ عَلى فَهُوَ أَدَلُّ عَلَى تَمَكُّنِ الْمُجَاهَدَةِ، أَيْ مُجَاهَدَةٌ قَوِيَّةٌ لِلْإِشْرَاكِ، وَالْمُجَاهَدَةُ: شِدَّةُ السَّعْيِ وَالْإِلْحَاحِ. وَالْمَعْنَى: إِنْ أَلَحَّا وَبَالَغَا فِي دَعْوَتِكَ إِلَى الْإِشْرَاكِ بِي فَلَا تُطِعْهُمَا. وَهَذَا تَأْكِيدٌ لِلنَّهْيِ عَنِ الْإِصْغَاءِ إِلَيْهِمَا إِذَا دَعَوْا إِلَى الْإِشْرَاكِ.

{ إِلَيَّ الْمَصِيرُ } “Dönüş ancak Banadır!” cümlesi, öğüt vermek ve Allah'ın emrettiği şükre muhalefet etmekten sakındırmak için getirilmiş bir istînâftır. { الْمَصِيرُ } kelimesindeki belirlilik takısı (el-) cins içindir; yani 'bütün insanların dönüşü' demektir. 'El-' takısını muzafun ileyhin yerine geçmiş kabul etmen de mümkündür. Mecrûrun (إِلَيَّ) öne alınması hasr (kasıt/sınırlandırma) içindir; yani putların şefaat veya başka bir konuda hiçbir varış ve yetki mercii yoktur. Ankebût sûresinde [8] geçen { وَإِنْ جاهَداكَ لِتُشْرِكَ بِي } ifadesinden { فَلا تُطِعْهُما } kısmına kadar olan benzer kavil hakkında açıklama geçmişti; şu kadar var ki orada { لِتُشْرِكَ بِي } denilmişken burada { عَلى أَنْ تُشْرِكَ بِي } denilmiştir. Alâ (عَلى) harfi mücadelenin iyice yerleştiğine, yani şirk için verilen güçlü bir mücadeleye daha çok delalet eder. Mücâhede ise gayretin ve ısrarın şiddetidir. Anlam şudur: Eğer seni Bana ortak koşmaya çağırmada ısrar eder ve aşırıya kaçarlarsa onlara itaat etme! Bu, şirk koşmaya davet ettiklerinde onlara kulak asmaktan nehyi pekiştiren bir ifadedir.

وَأَمَّا آيَةُ الْعَنْكَبُوتِ فَجِيءَ فِيهَا بِلَامِ الْعِلَّةِ لِظُهُورِ أَنَّ سَعْدًا كَانَ غَنِيًّا عَنْ تَأْكِيدِ النَّهْيِ عَنْ طَاعَةِ أُمِّهِ لِقُوَّةِ إِيمَانِهِ.

Ankebût sûresindeki ayette ise illet lâmı getirilmiştir; çünkü Sa'd'ın imanının kuvveti sebebiyle annesine itaatten nehyedilmenin pekiştirilmesine ihtiyaç duymadığı açıktır.

وَقَالَ الْقُرْطُبِيُّ: إِنَّ امْرَأَةَ لُقْمَانَ وَابْنَهَ كَانَا مُشْرِكَيْنِ فَلَمْ يَزَلْ لُقْمَانُ يَعِظُهُمَا حَتَّى آمَنَا، وَبِهِ يَزِيدُ ذِكْرُ مُجَاهَدَةِ الْوَالِدَيْنِ عَلَى الشِّرْكِ اتِّضَاحًا.

Kurtubî şöyle demiştir: 'Lokmân'ın karısı ve oğlu müşriktiler; Lokmân onlar iman edinceye kadar kendilerine öğüt vermeye devam etti.' Bu bilgiyle, anne babanın şirk üzere mücadele etmesinin zikredilmesi daha da açıklık kazanmaktadır.

وَالْمُصَاحَبَةُ: الْمُعَاشَرَةُ. وَمِنْهُ

Musâhabet (المُصَاحَبَةُ): Birlikte yaşamak, iyi geçinmektir (muâşeret). Nitekim

حَدِيثُ مُعَاوِيَةَ بْنِ حَيْدَةَ «أَنَّهُ قَالَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ: مَنْ أَحَقُّ النَّاسِ بِحُسْنِ صَحَابَتِي؟ قَالَ: أَمُّكَ»

Muâviye b. Hayde'nin rivayet ettiği hadiste: «O, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: 'İnsanlar arasında güzel muameleme en çok hak sahibi olan kimdir?' diye sormuş; O da: 'Annendir' buyurmuştur»

إِلَخْ.

ve devamı yer almaktadır.

وَالْمَعْرُوفُ: الشَّيْءُ الْمُتَعَارَفُ الْمَأْلُوفُ الَّذِي لَا يُنْكَرُ فَهُوَ الشَّيْءُ الْحَسَنُ، أَيْ صَاحِبْ وَالِدَيْكَ صُحْبَةً حَسَنَةً، وَانْتَصَبَ مَعْرُوفاً عَلَى أَنَّهُ وَصْفٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ مَفْعُولٍ مُطْلَقٍ لِ صاحِبْهُما، أَيْ صِحَابًا مَعْرُوفًا لِأَمْثَالِهِمَا. وَفُهِمَ مِنْهُ اجْتِنَابُ مَا يُنْكَرُ فِي

Ma'rûf (الْمَعْرُوفُ): Bilinen, alışılagelen, yadırganmayan şeydir; dolayısıyla güzel olan şeydir. Yani: 'Anne babanla güzel bir şekilde geçin!' demektir. { مَعْرُوفاً } kelimesi, { صاحِبْهُما } fiilinin mef'ûl-i mutlakı olan mahzuf bir mastarın sıfatı olarak mansup olmuştur; yani 'onların emsallerine layık, ma'rûf bir beraberlikle' demektir. Bundan,

مُصَاحَبَتِهِمَا، فَشَمَلَ ذَلِكَ مُعَامَلَةَ الِابْنِ أَبَوَيْهِ بِالْمُنْكَرِ، وَشَمَلَ ذَلِكَ أَنْ يَدْعُوَ الْوَالِدُ إِلَى مَا يُنْكِرُهُ اللَّهُ وَلَا يَرْضَى بِهِ وَلِذَلِكَ لَا يُطَاعَانِ إِذَا أَمَرَا بِمَعْصِيَةٍ. وَفُهِمَ مِنْ ذِكْرِ وَصاحِبْهُما فِي الدُّنْيا مَعْرُوفاً أَثَرَ قَوْلِهِ وَإِنْ جاهَداكَ عَلى أَنْ تُشْرِكَ بِي إِلَخْ ... أَنَّ الْأَمْرَ بِمُعَاشَرَتِهِمَا بِالْمَعْرُوفِ شَامِلٌ لِحَالَةِ كَوْنِ الْأَبَوَيْنِ مُشْرِكَيْنِ فَإِنَّ عَلَى الِابْنِ مُعَاشَرَتَهُمَا بِالْمَعْرُوفِ كَالْإِحْسَانِ إِلَيْهِمَا وَصِلَتِهِمَا.

onlarla olan birliktelikte münker olan (yadırganan/çirkin) şeylerden kaçınmak gerektiği anlaşılmıştır. Bu da çocuğun anne babasına münker bir tavırla muamele etmesini kapsadığı gibi, anne babanın da Allah'ın inkâr ettiği ve razı olmadığı bir şeye davet etmesini kapsar; bu yüzden günahı emrettiklerinde onlara itaat edilmez. { وَإِنْ جاهَداكَ عَلى أَنْ تُشْرِكَ بِي } kavlinin hemen peşinden { وَصاحِبْهُما فِي الدُّنْيا مَعْرُوفاً } ifadesinin zikredilmesinden anlaşılmaktadır ki, onlarla ma'rûf ile geçinme emri anne babanın müşrik olması halini de kapsamaktadır; zira evladın onlara iyilik etmek ve sıla-i rahimde bulunmak gibi ma'rûf çerçevesinde davranması gerekir.

وَفِي الْحَدِيثِ: أَنَّ أَسْمَاءَ بِنْتَ أَبِي بَكْرٍ قَالَتْ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ:

Hadiste geçtiği üzere Esmâ bint Ebî Bekir, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e şöyle sormuştur:

إِنَّ أُمِّي جَاءَتْ رَاغِبَةً أَفَأَصِلُهَا؟ فَقَالَ: نَعَمْ، صِلِي أُمَّكِ،

«Annem [beni] arzulayarak geldi, ona sıla-i rahimde bulunayım mı? Resûlullah: 'Evet, annene sıla-i rahimde bulun!' buyurdu.»

وَكَانَتْ مُشْرِكَةً وَهِيَ قُتَيْلَةُ بِنْتُ عَبْدِ الْعُزَّى. وَشَمَلَ الْمَعْرُوفُ مَا هُوَ مَعْرُوفٌ لَهُمَا أَنْ يَفْعَلَاهُ فِي أَنْفُسِهِمَا، وَإِنْ كَانَ مُنْكَرًا لِلْمُسْلِمِ فَلِذَلِكَ قَالَ فُقَهَاؤُنَا: إِذَا أَنْفَقَ الْوَلَدُ عَلَى أَبَوَيْهِ الْكَافِرَيْنِ الْفَقِيرَيْنِ وَكَانَ عَادَتُهُمَا شُرْبَ الْخَمْرِ اشْتَرَى لَهُمَا الْخَمْرَ لِأَنَّ شُرْبَ الْخَمْرِ لَيْسَ بِمُنْكَرٍ لِلْكَافِرِ، فَإِنْ كَانَ الْفِعْلُ مُنْكَرًا فِي الدِّينَيْنِ فَلَا يَحِلُّ لِلْمُسْلِمِ أَنْ يُشَايِعَ أَحَدَ أَبَوَيْهِ عَلَيْهِ. وَاتِّبَاعُ سَبِيلِ مَنْ أَنَابَ هُوَ الِاقْتِدَاءُ بِسِيرَةِ الْمُنِيبِينَ لِلَّهِ، أَيِ الرَّاجِعِينَ إِلَيْهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ الْإِنَابَةِ فِي سُورَةِ الرُّومِ [٣٣] عِنْدَ قَوْلِهِ مُنِيبِينَ إِلَيْهِ وَفِي سُورَةِ هُودٍ [٨٨] . فَالْمُرَادُ بِمَنْ أَنَابَ: الْمُقْلِعُونَ عَنِ الشِّرْكِ وَعَنِ الْمَنْهِيَّاتِ الَّتِي مِنْهَا عُقُوقُ الْوَالِدَيْنِ وَهُمُ الَّذِينَ يَدْعُونَ إِلَى التَّوْحِيدِ وَمَنِ اتَّبَعُوهُمْ فِي ذَلِكَ.

O kadın müşrikti ve adı Kuteyle bint Abdiluzzâ idi. Ma'rûf kavramı, Müslüman için münker olsa bile onların kendi nefislerinde yapmaları ma'rûf (normal) olan şeyleri de kapsar. Bu sebeple fakihlerimiz şöyle demiştir: 'Çocuk, fakir olan kâfir anne babasına nafaka verirken, eğer onların âdeti şarap içmek ise onlara şarap satın alır; çünkü şarap içmek kâfir için münker sayılmaz. Ancak yapılan fiil her iki dinde de münker ise Müslümanın bu konuda anne babasından birine uyması helal olmaz.' Yönelen kimsenin yoluna uymak ise Allah'a yönelenlerin, yani O'na dönenlerin yaşantısına uymaktır. İnâbe (yönelme) kavramı daha önce Rûm sûresindeki [33] { مُنِيبِينَ إِلَيْهِ } kavlinde ve Hûd sûresinde [88] geçmişti. Dolayısıyla 'Bana yönelen' ifadesiyle kastedilenler; şirkten ve anne babaya itaatsizlik gibi yasaklardan vazgeçenler olup tevhîde davet eden kimseler ve bu hususta onlara tâbi olanlardır.

وَجُمْلَةُ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ مَعْطُوفَةٌ عَلَى الْجُمَلِ السَّابِقَةِ وثُمَّ لِلتَّرَاخِي الرُّتْبِيِّ الْمُفِيدِ لِلِاهْتِمَامِ بِمَا بَعْدَهَا، أَيْ وَعِلَاوَةً عَلَى ذَلِكَ كُلِّهِ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأُنْبِئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ. وَضَمِيرُ الْجَمْعِ لِلْإِنْسَانِ وَالْوَالِدَيْنِ، أَيْ مَرْجِعُ الْجَمِيعِ. وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ لِلِاهْتِمَامِ بِهَذَا الرُّجُوعِ أَوْ هُوَ لِلتَّخْصِيصِ، أَيْ لَا يَنْفَعُكُمْ شَيْءٌ مِمَّا تَأْمَلُونَهُ مِنَ الْأَصْنَامِ. وَفَرَّعَ عَلَى هَذَا فَأُنَبِّئُكُمْ إِلَخْ ... وَالْإِنْبَاءُ كِنَايَةٌ عَنْ إِظْهَارِ الْجَزَاءِ عَلَى الْأَعْمَالِ لِأَنَّ الْمُلَازَمَةَ بَيْنَ إِظْهَارِ الشَّيْءِ وَبَيْنَ الْعِلْمِ بِهِ ظَاهِرَةٌ.

{ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ } “Sonra dönüşünüz Banadır” cümlesi önceki cümlelere matuftur; sümme (ثُمَّ) ise sonrasındaki konunun önemini ifade eden mertebece sonralık (terâhî-i rütbî) içindir; yani: 'Bütün bunlara ilaveten dönüşünüz Banadır; Ben de yapmış olduklarınızı size haber vereceğim.' Çoğul zamiri insana ve anne babaya aittir; yani 'hepinizin dönüşü' demektir. Mecrûrun öne alınması bu dönüşe dikkat çekmek içindir ya da tahsis içindir; yani putlardan umduğunuz hiçbir şey size fayda vermez. Bunun üzerine { فَأُنَبِّئُكُمْ } “size haber vereceğim” cümlesi ta'kîb edilmiştir... Haber vermek, amellerin karşılığını ortaya koymaktan kinayedir; çünkü bir şeyi açığa vurmak ile onu bilmek arasındaki zorunlu bağ açıktır.

وَجُمْلَةُ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ وَعْدٌ وَوَعِيدٌ. وَفِي هَذِهِ الضَّمَائِرِ تَغْلِيبُ الْخِطَابِ عَلَى الْغَيْبَةِ لِأَنَّ الْخِطَابَ أَهَمُّ لِأَنَّهُ أعرف.

{ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ } “Sonra dönüşünüz Banadır” cümlesi bir vaat ve tehdittir. Bu zamirlerde muhatap kalıbı gaib kalıbına üstün tutulmuştur; çünkü hitap daha mühim ve daha belirgindir.

[سُورَة لُقْمَان (٣١) : آيَة ١٦]

[Lokmân Sûresi (31), Âyet 16]

يَا بُنَيَّ إِنَّها إِنْ تَكُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّماواتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ (١٦)

{ يَا بُنَيَّ إِنَّها إِنْ تَكُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّماواتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ (١٦) } “Yavrucuğum! Şüphesiz o [yaptığın iş], bir hardal tanesi ağırlığında olsa da bir kayanın içinde yahut göklerde veya yerin derinliklerinde bulunsa bile Allah onu getirir. Şüphesiz Allah Latîf'tir, Habîr'dir.”

تَكْرِيرُ النِّدَاءِ لِتَجْدِيدِ نَشَاطِ السَّامِعِ لِوَعْيِ الْكَلَامِ. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَأَبُو جَعْفَرٍ إِنْ تَكُ مِثْقالَ بِرَفْعِ مِثْقالَ عَلَى أَنَّهُ فَاعِلُ تَكُ مِنْ (كَانَ) التَّامَّةِ. وَإِنَّمَا جِيءَ بِفِعْلِهِ بِتَاءِ الْمُضَارَعَةِ لِلْمُؤَنَّثَةِ، وَأُعِيدَ عَلَيْهِ الضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ بِهَا مُؤَنَّثًا مَعَ أَنَّ مِثْقالَ لَفْظٌ غَيْرُ مُؤَنَّثٍ لِأَنَّهُ أُضِيفَ إِلَى حَبَّةٍ فَاكْتَسَبَ التَّأْنِيثَ مِنَ الْمُضَافِ إِلَيْهِ، وَهُوَ اسْتِعْمَالٌ كَثِيرٌ إِذَا

Nidanın tekrar edilmesi, dinleyicinin sözü kavramaya dönük şevkini tazelemek içindir. Nâfi' ve Ebû Ca'fer, { إِنْ تَكُ مِثْقالَ } ifadesini; { مِثْقالَ } lafzını tam (tâmme olan) kâne'nin (كَانَ) faili kılarak ref ile [miskâlü şeklinde] okumuşlardır. Fiilin müennes muzâri ta'sı ile getirilmesi ve { مِثْقالَ } lafzı müzekker olduğu halde { بِهَا } kavlinde ona dönen zamirin müennes kılınması; habbe (حَبَّةٍ) kelimesine muzaf olup müennesliği muzafun ileyhden kazanmış olmasındandır. Bu,

كَانَ الْمُضَافُ لَوْ حُذِفَ لَمَا اخْتَلَّ الْكَلَامُ بِحَيْثُ يُسْتَغْنَى بِالْمُضَافِ إِلَيْهِ عَنِ الْمُضَافِ، وَعَلَيْهِ فَضَمِيرُ إِنَّها لِلْقِصَّةِ وَالْحَادِثَةِ وَهُوَ الْمُسَمَّى بِضَمِيرِ الشَّأْنِ، وَهُوَ يَقَعُ بِصُورَةِ ضَمِيرِ الْمُفْرَدَةِ الْمُؤَنَّثَةِ بِتَأْوِيلِ الْقِصَّةِ، وَيُخْتَارُ تَأْنِيثُ هَذَا الضَّمِيرِ إِذَا كَانَ فِي الْقِصَّةِ لَفْظٌ مُؤَنَّثٌ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فَإِنَّها لَا تَعْمَى الْأَبْصارُ [الْحَج: ٤٦] ، وَيَكْثُرُ وُقُوعُ ضَمِيرِ الشَّأْنِ بَعْدَ (إِنَّ) كَقَوْلِهِ تَعَالَى إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيها وَلا يَحْيى [طه: ٧٤] ، وَمِنْ ذَلِكَ تَقْدِيرُ ضَمِيرِ الشَّأْنِ اسْمًا لِحَرْفِ (أَنَّ) الْمَفْتُوحَةِ الْمُخَفَّفَةِ، وَهُوَ يُفِيدُ الِاهْتِمَامَ بِإِقْبَالِ الْمُخَاطَبِ عَلَى مَا يَأْتِي بَعْدَهُ، فَاجْتَمَعَ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ ثَلَاثَةُ مُؤَكِّدَاتٍ: النِّدَاءُ، وَإِنَّ، وَضَمِيرُ الْقِصَّةِ، لِعَظَمِ خَطَرِ مَا بعده الْمُفِيد تَقْرِيرِ وَصْفِهِ تَعَالَى بِالْعِلْمِ الْمُحِيطِ بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ مِنَ الْكَائِنَاتِ، وَوَصْفِهِ بِالْقُدْرَةِ الْمُحِيطَةِ بِجَمِيعِ الْمُمْكِنَاتِ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ.

muzaf hazfedildiğinde muzafun ileyhle yetinilip sözün bozulmayacağı durumlarda çokça görülen bir kullanımdır. Buna göre { إِنَّها } ifadesindeki zamir, şe'n zamiri olarak adlandırılan kıssa ve hadise zamiridir; kıssa anlamına yorularak tekil müennes zamir suretinde gelmiştir. Yüce Allah'ın { فَإِنَّها لَا تَعْمَى الْأَبْصارُ } [Hac: 46] kavlinde olduğu gibi kıssada müennes bir lafız bulunduğunda bu zamirin müennes kılınması tercih edilir. Şe'n zamiri, Yüce Allah'ın { إِنَّهُ مَنْ يَأْتِ رَبَّهُ مُجْرِماً فَإِنَّ لَهُ جَهَنَّمَ لَا يَمُوتُ فِيها وَلا يَحْيى } [Tâhâ: 74] kavlinde olduğu gibi inne'den (إِنَّ) sonra çokça yer alır. Fethalı ve hafifletilmiş olan enne (أَنَّ) harfinin ismi olarak şe'n zamirinin takdir edilmesi de bu kabildendir. Bu zamir, muhatabın sonradan gelecek söze yönelmesine önem kazandırmayı ifade eder. Böylece bu cümlede üç pekiştirici unsur bir araya gelmiştir: Nida, inne (إِنَّ) ve kıssa zamiri. Bu da { يَأْتِ بِهَا اللَّهُ } kavlinin karinesiyle, Yüce Allah'ın varlıklardan bilinen her şeyi kuşatan ilim sıfatı ile bütün mümkinâtı kuşatan kudret sıfatını perçinleyen, sonrasındaki sözün öneminin büyüklüğünden ileri gelmektedir.

وَقَدْ أُفِيدَ ذَلِكَ بِطَرِيقِ دَلَالَةِ الْفَحْوَى فَذُكِرَ أَدَقُّ الْكَائِنَاتِ حَالًا مِنْ حَيْثُ تَعَلُّقِ الْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ بِهِ، وَذَلِكَ أَدَقُّ الْأَجْسَامِ الْمُخْتَفِي فِي أَصْلَبِ مَكَانٍ أَوْ أَقْصَاهُ وَأَعَزِّهِ مَنَالًا، أَوْ أَوْسَعِهِ وَأَشَدِّهِ انْتِشَارًا، لِيُعْلَمَ أَنَّ مَا هُوَ أَقْوَى مِنْهُ فِي الظُّهُورِ وَالدُّنُوِّ مِنَ التَّنَاوُلِ أَوْلَى بِأَنْ يُحِيطَ بِهِ عِلْمُ اللَّهِ وَقُدْرَتُهُ.

Bu husus fahva'l-hitap (öncelik delaleti) yoluyla ifade edilmiş, böylece ilim ve kudretin taalluku bakımından varlıkların en ince durumu zikredilmiştir; bu da en sert yerde yahut en uzakta ve ulaşılması en zor veya en geniş ve yayılmanın en şiddetli olduğu mekânda gizlenmiş olan cisimlerin en küçüğüdür. Ta ki açığa çıkma ve kolayca ulaşılma bakımından bundan daha güçlü olan şeyleri Allah'ın ilim ve kudretinin kuşatmasının daha öncelikli olduğu bilinsin.

وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ بِنَصْبِ مِثْقالَ عَلَى الْخَبَرِيَّةِ لِ تَكُ مِنْ (كَانَ) النَّاقِصَةِ، وَتَقْدِيرِ اسْمٍ لَهَا يَدُلُّ عَلَيْهِ الْمَقَامُ مَعَ كَوْنِ الْفِعْلِ مُسْنَدًا لِمُؤَنَّثٍ، أَيْ إِنْ تَكُ الْكَائِنَةُ، فَضَمِيرُ إِنَّها مُرَادٌ مِنْهُ الْخَصْلَةُ مِنْ حَسَنَةٍ أَوْ سَيِّئَةٍ أَخْذًا مِنَ الْمَقَامِ.

Diğer kıraat imamları ise { مِثْقالَ } kelimesini nâkıs (kâne) fiilinden olan { تَكُ }'nün haberi olarak nasb ile ve fiilin müennese isnad edilmesiyle birlikte makamın delalet ettiği bir ismi ona takdir ederek okumuşlardır; yani "eğer o vuku bulan şey [bir hardal tanesi ağırlığınca] olursa" takdirindedir. Dolayısıyla { إِنَّها } ifadesindeki zamirden maksat, makamdan anlaşıldığı üzere iyi veya kötü haslettir.

وَالْمِثْقَالُ بِكَسْرِ الْمِيمِ: مَا يُقَدَّرُ بِهِ الثِّقَلُ وَلِذَلِكَ صِيغَ عَلَى زِنَةِ اسْمِ الْآلَةِ.

Miskâl (مِثْقَال) -mim harfinin kesresiyle-, kendisiyle ağırlığın ölçüldüğü şeydir. Bu sebeple ism-i alet vezninde türetilmiştir.

وَالْحَبَّةُ: وَاحِدَةُ الْحَبِّ وَهُوَ بِذْرُ النَّبَاتِ مِنْ سَنَابِلَ أَوْ قُطْنِيَّةٍ بِحَيْثُ تَكُونُ تِلْكَ الْوَاحِدَةُ زَرِيعَةً لِنَوْعِهَا مِنَ النَّبَاتِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٦١] قَوْلُهُ كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ وَقَوْلُهُ إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٩٥] .

Habbe (حَبَّة) ise; 'hab' (tane) kelimesinin tekilidir. O da, başak veya baklagillerden olup o tek tanesi kendi nevi için tohumluk olabilecek bitki tohumudur. Bakara Suresi'nde [261] { كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ } kavli ve En'âm Suresi'nde [95] { إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَالنَّوى } kavli daha önce geçmişti.

وَالْخَرْدَلُ: نَبْتٌ لَهُ جِذْرٌ وَسَاقٌ قَائِمَةٌ مُتَفَرِّعَةٌ أُسْطُوَانِيَّةٌ أَوْرَاقُهَا كَبِيرَةٌ يُخْرِجُ أَزْهَارًا صَغِيرَةً صُفْرًا سُنْبُلِيَّةً تَتَحَوَّلُ إِلَى قُرُونٍ دَقِيقَةٍ مُرَبَّعَةِ الزَّوَايَا تُخْرِجُ بُزُورًا دَقِيقَةً تُسَمَّى الْخَرْدَلَ أَيْضًا، وَلُبُّ تِلْكَ الْبُزُورِ شَدِيدُ الْحَرَارَةِ يَلْدَغُ اللِّسَانَ وَالْجِلْدَ، وَهِيَ سَرِيعَةُ التَّفَتُّقِ يَنْفَتِقُ عَنْهَا قِشْرُهَا بِدَقٍّ أَوْ إِذَا بُلَّتْ بِمَائِعٍ، فَتُسْتَعْمَلُ فِي الْأَدْوِيَةِ ضِمَادَاتٍ عَلَى الْمَوَاضِعِ الَّتِي فِيهَا الْتِهَابٌ دَاخِلِيٌّ مِنْ نَزْلَةٍ أَوْ ذَاتِ جَنْبٍ وَهُوَ كَثِيرُ الِاسْتِعْمَالِ فِي الطِّبِّ قَدِيمًا وَحَدِيثًا. وَقَدْ أَخَذَ الْأَطِبَّاءُ يَسْتَغْنُونَ عَنْهُ بِعَقَاقِيرَ أُخْرَى. وَتَقَدَّمَ نَظِيرُ هَذَا فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ [٤٧] فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً وَإِنْ كانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنا بِها.

Hardal: Kökü ve dik, dallara ayrılan, silindirik gövdesi bulunan, yaprakları büyük, başak şeklinde küçük sarı çiçekler açan bir bitkidir. Bu çiçekler, kendilerine de hardal denilen çok küçük tohumlar veren ince, dört köşeli kılıflara dönüşür. Bu tohumların içi son derece yakıcıdır; dili ve teni ısırır/tahriş eder. Kolayca parçalanır, ezildiğinde veya sıvı ile ıslandığında kabuğundan ayrılır. Dolayısıyla nezleden veya zatülcenpten (akciğer zarı iltihabı) kaynaklanan iç iltihap bulunan yerlerin üzerine sarılacak yakı ve lapa şeklinde ilaçlarda kullanılır. Eski ve yeni tıpta çokça kullanılmıştır. Hekimler artık onun yerine başka ilaçlarla yetinmeye başlamışlardır. Bunun benzeri Enbiyâ Suresi'nde [47] { فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً وَإِنْ كانَ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ أَتَيْنا بِها } kavlinde geçmişti.

وَقَوْلُهُ أَوْ فِي السَّماواتِ عَطْفٌ عَلَى فِي صَخْرَةٍ لِأَنَّ الصَّخْرَةَ مِنْ أَجْزَاءِ الْأَرْضِ فَذَكَرَ بَعْدَهَا أَوْ فِي السَّماواتِ عَلَى مَعْنَى: أَوْ كَانَتْ فِي أَعَزِّ مَنَالًا مِنَ الصَّخْرَةِ، وَعَطَفَ عَلَيْهِ أَوْ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّمَا الصَّخْرَةُ جُزْءٌ مِنَ الْأَرْضِ لِقَصْدِ تَعْمِيمِ الْأَمْكِنَةِ الْأَرْضِيَّةِ فَإِنَّ الظَّرْفِيَّةَ تَصْدُقُ بِهِمَا، أَيْ: ذَلِكَ كُلُّهُ سَوَاءٌ فِي جَانِبِ عِلْمِ اللَّهِ وَقُدْرَتِهِ، كَأَنَّهُ قَالَ: فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ حَيْثُ كَانَتْ مِنَ الْعَالَمِ الْعُلْوِيِّ وَالْعَالَمِ السُّفْلِيِّ وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ وَما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ

{ أَوْ فِي السَّماواتِ } kavli, { فِي صَخْرَةٍ } üzerine matuftur. Çünkü kaya, yerin parçalarındandır; bu yüzden sonrasında "yahut kayadan daha zor ulaşılabilecek bir yerde olsa" manasında { أَوْ فِي السَّماواتِ } zikredilmiştir. Kaya yerin bir parçası olduğu halde, yeryüzündeki mekânları genel kılmak maksadıyla üzerine { أَوْ فِي الْأَرْضِ } kavli matuf kılınmıştır. Çünkü zarf olma durumu her ikisi için de geçerlidir; yani bütün bunlar Allah'ın ilmi ve kudreti nezdinde eşittir. Sanki şöyle demiştir: "İster bir kayanın içinde, isterse yüce âlemden veya aşağı âlemden her nerede olursa olsun." Bu da Yüce Allah'ın şu kavlinin manasıdır: { وَما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ }