[يُونُس: ٦١] .
“Yerde ve gökte zerre ağırlığınca, hatta bundan daha küçük ve daha büyük hiçbir şey Rabbinden gizli kalmaz; bunların hepsi apaçık bir kitaptadır.” [Yûnus: 61].
وَالْإِتْيَانُ كِنَايَةٌ عَنِ التَّمَكُّنِ مِنْهَا، وَهُوَ أَيْضًا كِنَايَةٌ رَمْزِيَّةٌ عَنِ الْعِلْمِ بِهَا لِأَنَّ الْإِتْيَانَ بِأَدَقِّ الْأَجْسَامِ مِنْ أَقْصَى الْأَمْكِنَةِ وَأَعْمَقِهَا وَأَصْلَبِهَا لَا يَكُونُ إِلَّا عَنْ عِلْمٍ بِكَوْنِهَا فِي ذَلِكَ الْمَكَانِ وَعِلْمٍ بِوَسَائِلِ اسْتِخْرَاجِهَا مِنْهُ.
Getirmek (ityân), ona tam anlamıyla güç yetirmekten kinayedir. Aynı zamanda onu bilmekten de remzî bir kinayedir. Çünkü en küçük cisimleri en uzak, en derin ve en sert mekânlardan getirmek, ancak o cismin o mekânda olduğunu bilmek ve onu oradan çıkarmanın yollarını bilmekle mümkündür.
وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ:
{ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ } “Şüphesiz Allah Latîf'tir, Habîr'dir.” cümlesine gelince:
- يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مِنْ كَلَامِ لُقْمَانَ فَهِيَ كَالْمَقْصِدِ مِنَ الْمُقَدِّمَةِ أَوْ كَالنَّتِيجَةِ مِنَ الدَّلِيلِ، وَلِذَلِكَ فُصِلَتْ وَلَمْ تُعْطَفْ لِأَنَّ النَّتِيجَةَ كَبَدَلِ الِاشْتِمَالِ يَشْتَمِلُ عَلَيْهَا الْقِيَاسُ وَلِذَلِكَ جِيءَ بِالنَّتِيجَةِ كُلِّيَّةً بَعْدَ الِاسْتِدْلَالِ بِجُزْئِيَّةٍ. وَإِنَّمَا لَمْ نَجْعَلْهَا تَعْلِيلًا لِأَنَّ مَقَامَ تَعْلِيمِ لُقْمَانَ ابْنَهُ يَقْتَضِي أَنَّ الِابْنَ جَاهِلٌ بِهَذِهِ الْحَقَائِقِ، وَشَرْطُ التَّعْلِيلِ أَنْ يَكُونَ مُسْلِمًا مَعْلُومًا قَبْلَ الْعِلْمِ بِالْمُعَلَّلِ لِيَصِحَّ الِاسْتِدْلَالُ بِهِ.
- Lokmân'ın sözünden olması caizdir; bu durumda mukaddimenin maksadı veya delilin neticesi gibidir. Bu sebeple atıf yapılmaksızın fasledilmiştir (ayrı getirilmiştir). Çünkü netice, kıyasın kendisini kapsadığı bedel-i iştimal gibidir. Bu yüzden tikel bir delillendirmenin ardından netice tümel olarak getirilmiştir. Bunu bir ta'lîl (gerekçelendirme) saymayışımızın sebebi ise, Lokmân'ın oğluna talimde bulunma makamının, oğlunun bu hakikatleri bilmediğini gerektirmesidir. Gerekçenin şartı ise, onunla delil getirmenin sahih olabilmesi için gerekçelendirilen şey bilinmeden önce kabul edilmiş ve bilinir olmasıdır.
- وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ كَلَامِ لُقْمَانَ تَعْلِيمًا مِنَ اللَّهِ لِلْمُسْلِمِينَ.
- Lokmân'ın sözleri arasında, Allah'tan Müslümanlara bir talim olmak üzere ara cümle (mu'teriza) olması da caizdir.
وَاللَّطِيفُ: مَنْ يَعْلَمُ دَقَائِقَ الْأَشْيَاءِ وَيَسْلُكُ فِي إِيصَالِهَا إِلَى مَنْ تَصْلُحُ بِهِ مَسْلَكَ الرِّفْقِ، فَهُوَ وَصْفٌ مُؤْذِنٌ بِالْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ الْكَامِلَيْنِ، أَيْ يَعْلَمُ وَيُقَدِّرُ وَيُنَفِّذُ قُدْرَتَهُ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ فِي سُورَة الْأَنْعَامِ [١٠٣] . فَفِي تَعْقِيبِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ بِوَصْفِهِ بِ (اللَّطِيفُ) إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ التَّمَكُّنَ مِنْهَا وَامْتِلَاكَهَا بِكَيْفِيَّةٍ دَقِيقَةٍ تُنَاسِبُ فَلْقَ الصَّخْرَةِ وَاسْتِخْرَاجَ الْخَرْدَلَةِ مِنْهَا مَعَ سلامتهما وَسَلَامَةِ مَا اتَّصَلَ بِهِمَا مِنِ اخْتِلَالِ نِظَامِ صُنْعِهِ. وَهُنَا قَدِ اسْتَوْفَى أُصُولَ الِاعْتِقَاد الصَّحِيح.
el-Latîf: Şeylerin inceliklerini bilen ve onları kendisine layık olan kimseye ulaştırmada lütuf ve rıfk yolunu tutan kimsedir. Bu, kâmil ilim ve kudrete delalet eden bir sıfattır; yani bilir, takdir eder ve kudretini icra eder. Bu husus daha önce En'âm Suresi'nde [103] { وَهُوَ اللَّطِيفُ الْخَبِيرُ } kavlinde geçmişti. { يَأْتِ بِهَا اللَّهُ } ifadesinin ardından Latîf (اللَّطِيفُ) sıfatının getirilmesinde; o nesneye güç yetirip onu elde etmenin, kayayı yarıp içinden hardal tanesini -hem o ikisinin hem de onlarla bağlantılı olan şeylerin yaratılış nizamındaki dengesi bozulmaksızın- çıkarmaya uygun düşen son derece ince ve dakik bir nitelikte olduğuna bir ima vardır. Burada Lokmân, sahih itikadın esaslarını eksiksiz şekilde vermiş olmaktadır.
[سُورَة لُقْمَان (٣١) : آيَة ١٧]
[Lokmân Suresi (31): Ayet 17]
يَا بُنَيَّ أَقِمِ الصَّلاةَ وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَاصْبِرْ عَلى مَا أَصابَكَ إِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ (١٧)
{ يَا بُنَيَّ أَقِمِ الصَّلاةَ وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَاصْبِرْ عَلى مَا أَصابَكَ إِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ (١٧) } “Yavrucuğum! Namazı dosdoğru kıl, iyiliği emret, kötülükten alıkoy ve başına gelene sabret. Şüphesiz bunlar, azmedilmeye değer işlerdendir.” (17)
انْتَقَلَ مِنْ تَعْلِيمِهِ أُصُولَ الْعَقِيدَةِ إِلَى تَعْلِيمِهِ أُصُولَ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ فَابْتَدَأَهَا بِإِقَامَةِ الصَّلَاةِ، وَالصَّلَاةُ التَّوَجُّهُ إِلَى اللَّهِ بِالْخُضُوعِ وَالتَّسْبِيحِ وَالدُّعَاءِ فِي أَوْقَاتٍ مُعَيَّنَةٍ فِي الشَّرِيعَةِ الَّتِي يَدِينُ بِهَا لُقْمَانُ، وَالصَّلَاةُ عِمَادُ الْأَعْمَالِ لِاشْتِمَالِهَا عَلَى الِاعْتِرَافِ بِطَاعَةِ اللَّهِ وَطَلَبِ الِاهْتِدَاءِ لِلْعَمَلِ الصَّالِحِ. وَإِقَامَةُ الصَّلَاةِ إِدَامَتُهَا وَالْمُحَافَظَةُ عَلَى أَدَائِهَا فِي أَوْقَاتِهَا. وَتَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ. وَشَمِلَ الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ الْإِتْيَانَ بِالْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ كُلِّهَا عَلَى وَجْهِ الْإِجْمَالِ لِيَتَطَلَّبَ
Ona akide esaslarını öğretmekten salih amellerin esaslarını öğretmeye intikal etti ve buna namaz kılmakla başladı. Namaz; Lokmân'ın tabi olduğu şeriatta belirlenmiş vakitlerde boyun eğme, tesbih ve dua ile Allah'a yönelmektir. Namaz, Allah'a itaati ikrar etmeyi ve salih amele hidayet bulmayı talep etmeyi içerdiğinden amellerin direğidir. Namazı ikame etmek ise; onu devamlı kılmak ve vakitlerinde eda etmeye titizlik göstermektir. Bu husus Bakara Suresi'nin başında geçmişti. İyiliği emretmek, açıklamasının babasının tavsiyelerinin aralarında aranması için
بَيَانُهُ فِي تَضَاعِيفِ وَصَايَا أَبِيهِ كَمَا شَمِلَ النَّهْيُ عَنِ الْمُنْكَرِ اجْتِنَابَ الْأَعْمَالِ السَّيِّئَةِ كَذَلِكَ. وَالْأَمْرُ بِأَنْ يَأْمُرَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَى عَنِ الْمُنكر يَقْتَضِي إتْيَان الْأَمْرِ وَانْتِهَاءَهُ فِي نَفْسِهِ لِأَنَّ الَّذِي يَأْمُرُ بِفِعْلِ الْخَيْرِ وَيَنْهَى عَنْ فِعْلِ الشَّرِّ يَعْلَمُ مَا فِي الْأَعْمَالِ مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ، وَمَصَالِحَ وَمَفَاسِدَ، فَلَا جَرَمَ أَنْ يَتَوَقَّاهَا فِي نَفْسِهِ بِالْأَوْلَوِيَّةِ مِنْ أَمْرِهِ النَّاسَ وَنَهْيِهِ إِيَّاهُمْ.
icmâlî olarak bütün salih amelleri işlemeyi kapsadığı gibi, kötülükten nehyetmek de aynı şekilde bütün kötü fiillerden sakınmayı kapsamaktadır. İyiliği emretmek ve kötülükten nehyetmekle emrolunması; o emri ve nehyi önce kendi nefsinde yerine getirmesini gerektirir. Çünkü hayır işlemeyi emreden ve şer işlemeyi yasaklayan kimse, amellerdeki hayır ve şerri, maslahat ve mefsedetleri bilir. Dolayısıyla insanlara emredip onları nehyetmesinden önce, evleviyetle bunları kendi nefsinde gözetip sakınmalıdır.
فَهَذِهِ كَلِمَةٌ جَامِعَةٌ مِنَ الْحِكْمَةِ وَالتَّقْوَى، إِذْ جَمَعَ لِابْنِهِ الْإِرْشَادَ إِلَى فِعْلِهِ الْخَيْرَ وَبَثِّهِ فِي النَّاسِ وَكَفِّهِ عَنِ الشَّرِّ وَزَجْرِهِ النَّاسَ عَنِ ارْتِكَابِهِ، ثُمَّ أَعْقَبَ ذَلِكَ بِأَنْ أَمَرَهُ بِالصَّبْرِ عَلَى مَا يُصِيبُهُ. وُوجْهُ تَعْقِيبِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ بِمُلَازَمَةِ الصَّبْرِ أَنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ قَدْ يَجُرَّانِ لِلْقَائِمِ بِهِمَا مُعَادَاةً مِنْ بَعْضِ النَّاسِ أَوْ أَذًى مِنْ بَعْضٍ فَإِذَا لَمْ يَصْبِرْ عَلَى مَا يُصِيبُهُ مِنْ جَرَّاءِ الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَن الْمُنكر أَو شكّ أَنْ يَتْرُكَهُمَا. وَلَمَّا كَانَتْ فَائِدَةُ الصَّبْرِ عَائِدَةً عَلَى الصَّابِرِ بِالْأَجْرِ الْعَظِيمِ عُدَّ الصَّبْرُ هُنَا فِي عِدَادِ الْأَعْمَالِ الْقَاصِرَةِ عَلَى صَاحِبِهَا وَلَمْ يَلْتَفِتْ إِلَى مَا فِي تَحَمُّلِ أَذَى النَّاسِ مِنْ حُسْنِ الْمُعَامَلَةِ مَعَهُمْ حَتَّى يَذْكُرَ الصَّبْرَ مَعَ قَوْله وَلا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ [لُقْمَان: ١٨] لِأَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ هُوَ الْمَقْصُودُ الْأَوَّلُ مِنَ الْأَمْرِ بِالصَّبْرِ.
Bu, hikmet ve takvadan kapsamlı bir sözdür; zira oğlu için bizzat hayrı işlemesi ve onu insanlar arasında yayması, kötülükten uzak durması ve insanları onu işlemekten men etmesi hususlarını bir araya getirmiş, ardından da başına geleceklere sabretmesini emretmiştir. İyiliği emredip kötülükten nehyetmenin peşinden sabra sarılmayı emretmesinin vechi şudur: İyiliği emredip kötülükten nehyetmek, bunları yerine getiren kişiye kimi insanların düşmanlığını yahut bazılarının eziyetini çekebilir. Şayet kişi, iyiliği emredip kötülükten nehyetme sebebiyle başına gelenlere sabretmezse, bu iki görevi terk etmesi yakındır. Sabrın faydası sabredene büyük bir ecir olarak döndüğü için, sabır burada failiyle sınırlı kalan ameller sayımında zikredilmiş; insanların eziyetine katlanmanın onlarla güzel muamelede bulunma boyutu dikkate alınmamıştır ki sabır, { وَلا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ } [Lokmân: 18] kavliyle birlikte zikredilmemiştir; zira sabır emrinin birincil maksadı bu değildir.
وَالصَّبْرُ: هُوَ تَحَمُّلُ مَا يَحِلُّ بِالْمَرْءِ مِمَّا يُؤْلِمُ أَوْ يُحْزِنُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٤٥] .
Sabır: İnsanın başına gelen elem verici veya hüzünlendirici şeylere tahammül göstermesidir. Bu husus Bakara Suresi'nde [45] Yüce Allah'ın { وَاسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَالصَّلاةِ } kavlinde daha önce geçmişti.
وَجُمْلَةُ إِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ مَوْقِعُهَا كَمُوقِعِ جُمْلَةِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لُقْمَان: ١٣] .
{ إِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ } cümlesinin konumu, { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } [Lokmân: 13] cümlesinin konumu gibidir.
وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مِنْ كَلَامِ لُقْمَانَ وَأَنْ تَكُونَ مُعْتَرِضَةً مِنْ كَلَامِ اللَّهِ تَعَالَى.
{ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ } cümlesinin Lokmân'ın sözünden olması da Yüce Allah'ın kelâmından bir ara cümle (mu'teriza) olması da caizdir.
وَالْإِشَارَةُ بِ ذلِكَ إِلَى الْمَذْكُورِ مِنْ إِقَامَةِ الصَّلَاةِ وَالْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيِ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالصَّبْرِ عَلَى مَا أَصَابَ. وَالتَّأْكِيدُ لِلِاهْتِمَامِ.
{ ذلِكَ } ile yapılan işaret; namazı kılmak, iyiliği emredip kötülükten sakındırmak ve başa gelene sabretmek şeklinde zikredilen hususlaradır. Pekiştirme ise öneme binaendir.
وَالْعَزْمُ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى: الْجَزْمِ وَالْإِلْزَامِ. وَالْعَزِيمَةُ: الْإِرَادَةُ الَّتِي لَا تَرَدُّدَ فِيهَا.
Azm (عَزْم), kesin karar verme ve bağlayıcı kılma manasında bir masdardır. Azimet (عَزِيمَة) ise içerisinde tereddüt bulunmayan iradedir.
وعَزْمِ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ، أَيْ مِنْ مَعْزُومِ الْأُمُورِ، أَيِ الَّتِي عَزَمَهَا الله وأوجبها.
{ عَزْمِ } kelimesi ism-i mef'ul manasında bir masdardır; yani azmedilmiş işlerden, yani Allah'ın kesinleştirdiği ve vacip kıldığı işlerdendir.
[سُورَة لُقْمَان (٣١) : آيَة ١٨]
[Lokmân Suresi (31): Ayet 18]
وَلا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ (١٨)
{ وَلا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ (١٨) } “Küçümseyerek insanlardan yüz çevirme ve yeryüzünde böbürlenerek yürüme! Şüphesiz Allah, kendini beğenip övünen hiç kimseyi sevmez.” (18)
انْتَقَلَ لُقْمَانُ بِابْنِهِ إِلَى الْآدَابِ فِي مُعَامَلَةِ النَّاسِ فَنَهَاهُ عَنِ احْتِقَارِ النَّاسَ وَعَنِ التَّفَخُّرِ عَلَيْهِمْ، وَهَذَا يَقْتَضِي أَمْرَهُ بِإِظْهَارِ مُسَاوَاتِهِ مَعَ النَّاسِ وَعَدِّ نَفْسِهِ كَوَاحِدٍ مِنْهُمْ.
Lokmân, oğluna insanlarla ilişkilerdeki edepleri anlatmaya geçerek onu insanları hor görmekten ve onlara karşı böbürlenmekten nehyetti. Bu da ona insanlarla eşit olduğunu göstermesini ve kendisini onlardan biri olarak saymasını emretmeyi gerektirir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ وَلَا تُصَاعِرْ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَيَعْقُوبُ وَلا تُصَعِّرْ. يُقَالُ: صَاعَرَ وَصَعَّرَ، إِذَا أَمَالَ عُنُقَهُ إِلَى جَانِبٍ لِيُعْرِضَ عَنْ جَانِبٍ آخَرَ، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الصَّعَرِ بِالتَّحْرِيكِ لِدَاءٍ يُصِيبُ الْبَعِيرَ فَيَلْوِي مِنْهُ عُنُقَهُ فَكَأَنَّهُ صِيغَ لَهُ صِيغَةَ تَكَلُّفٍ بِمَعْنَى تَكَلُّفِ إِظْهَارِ الصَّعَرِ وَهُوَ تَمْثِيلٌ لِلِاحْتِقَارِ لِأَنَّ مُصَاعَرَةَ الْخَدِّ هَيْئَةُ الْمُحْتَقِرِ الْمُسْتَخِفِّ فِي غَالِبِ الْأَحْوَالِ. قَالَ عَمْرُو بْنُ حُنَيٍّ التَّغْلِبِيُّ يُخَاطِبُ بَعْضَ مُلُوكِهِمْ:
Cumhur { وَلَا تُصَاعِرْ } şeklinde okumuştur. İbn Kesîr, İbn Âmir, Âsım, Ebû Ca'fer ve Ya'kūb ise { وَلا تُصَعِّرْ } şeklinde okumuşlardır. Bir taraftan yüz çevirmek için boynunu diğer tarafa eğdiğinde “sâara” (صَاعَرَ) ve “sa'ara” (صَعَّرَ) denir. Bu kelime, devenin boynunu bükmesine yol açan bir hastalıktan ötürü harekeli olarak “sa'ar” (الصَّعَر) kelimesinden türetilmiştir. Sanki sa'ar (hastalık) halini yapmacık olarak sergileme manasında tekellüf kipiyle türetilmiştir. Bu, küçümseme ve hor görme için bir temsildir; zira yanağı büküp eğmek, çoğu durumda küçümseyen ve hafife alan kişinin duruşudur. Amr b. Huneyy et-Tağlibî, krallarından birine hitaben şöyle demiştir:
وَكُنَّا إِذَا الْجَبَّارُ صَعَّرَ خَدَّهُ ... أَقَمْنَا لَهُ مِنْ مَيْلِهِ فَتَقَوَّمَ
“Zorba biri yanağını [büyüklük taslayarak] büktüğünde, onun eğriliğini düzeltirdik de doğrulurdu.”
وَالْمَعْنَى: لَا تَحْتَقِرِ النَّاسَ فَالنَّهْيُ عَنِ الْإِعْرَاضِ عَنْهُمُ احْتِقَارًا لَهُمْ لَا عَنْ خُصُوصِ مُصَاعَرَةِ الْخَدِّ فَيَشْمَلُ الِاحْتِقَارَ بِالْقَوْلِ وَالشَّتْمِ وَغَيْرِ ذَلِكَ فَهُوَ قَرِيبٌ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ [الْإِسْرَاء: ٢٣] إِلَّا أَنَّ هَذَا تَمْثِيلٌ كَنَائِيٌّ وَالْآخَرُ كِنَايَةٌ لَا تَمْثِيلَ فِيهَا.
Manası: "İnsanları küçümseme!" demektir. Yasaklama, özellikle yanağı eğmekten değil, onları küçümseyerek yüz çevirmekten ibarettir; dolayısıyla sözle küçümsemeyi, sövmeyi ve benzerlerini de kapsar. Bu, Yüce Allah'ın { فَلا تَقُلْ لَهُما أُفٍّ } [İsrâ: 23] kavline yakındır; şu farkla ki bu ifade kinayeli bir temsildir, diğeri ise içinde temsil bulunmayan bir kinayedir.
وَكَذَلِكَ قَوْلُهُ وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً تَمْثِيلٌ كَنَائِيٌّ عَنِ النَّهْيِ عَنِ التَّكَبُّرِ
Aynı şekilde { وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً } kavli de kibirlenmeyi
وَالتَّفَاخُرُ لَا عَنْ خُصُوصِ الْمَشْيِ فِي حَالِ الْمَرَحِ فَيَشْمَلُ الْفَخْرَ عَلَيْهِمْ بِالْكَلَامِ وَغَيْرِهِ.
ve böbürlenmeyi yasaklamaktan kinayeli bir temsildir; özellikle şımarıklık ve taşkınlık anındaki yürüyüşten ibaret değildir, dolayısıyla sözle ve başka yollarla insanlara karşı övünmeyi de kapsar.
وَالْمَرَحُ: فَرْطُ النَّشَاطِ مِنْ فَرَحٍ وَازْدِهَاءٍ، وَيَظْهَرُ ذَلِكَ فِي الْمَشْيِ تَبَخْتُرًا وَاخْتِيَالًا فَلِذَلِكَ يُسَمَّى ذَلِكَ الْمَشْيُ مَرَحًا كَمَا فِي الْآيَةِ، فَانْتِصَابُهُ عَلَى الصِّفَةِ لِمَفْعُولٍ مُطْلَقٍ، أَيْ مَشْيًا مَرَحًا، وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ [٣٧] . وَمَوْقِعُ قَوْلِهِ فِي الْأَرْضِ بَعْدَ لَا تَمْشِ مَعَ أَنَّ الْمَشْيَ لَا يَكُونُ إِلَّا فِي الْأَرْضِ هُوَ الْإِيمَاءُ إِلَى أَنَّ الْمَشْيَ فِي مَكَانٍ يَمْشِي فِيهِ النَّاسُ كُلُّهُمْ قَوِيُّهُمْ وَضَعِيفُهُمْ، فَفِي ذَلِكَ مَوْعِظَةٌ لِلْمَاشِي مَرَحًا أَنَّهُ مُسَاوٍ لِسَائِرِ النَّاسِ.
Merah (مَرَح): Sevinç ve gururdan kaynaklanan aşırı taşkınlık ve canlılıktır. Bu durum yürüyüşte çalımlı ve kibirli adımlarla ortaya çıkar; bu yüzden ayette olduğu gibi bu tür yürüyüşe 'merah' denmiştir. Kelimenin mansub olması, mef'ûl-i mutlakın sıfatı olmasındandır; yani "şımarıkça bir yürüyüşle" (meşyen merahan) takdirindedir. Bu husus İsrâ Suresi'nde [37] geçmişti. Yürümek ancak yeryüzünde olabileceği halde { لَا تَمْشِ } ifadesinden sonra { فِي الْأَرْضِ } kavlinin gelmesi; yürüyüşün güçlüsüyle zayıfıyla bütün insanların yürüdüğü bir mekânda olduğuna işaret etmek içindir. Bunda, çalımlı yürüyen kimse için diğer insanlarla eşit olduğuna dair bir ibret ve öğüt vardır.
وَمَوْقِعُ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ مُوقِعُ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ [لُقْمَان: ١٦] كَمَا تَقَدَّمَ. وَالْمُخْتَالُ: اسْمُ فَاعِلٍ مِنِ اخْتَالَ بِوَزْنِ الِافْتِعَالِ مِنْ فِعْلِ خَالَ إِذَا كَانَ ذَا خُيَلَاءَ، فَهُوَ خَائِلٌ. وَالْخُيَلَاءُ: الْكِبْرُ وَالِازْدِهَاءُ، فَصِيغَةُ الِافْتِعَالِ فِيهِ لِلْمُبَالَغَةِ فِي الْوَصْفِ فَوَزْنُ الْمُخْتَالِ مُخْتِيلٌ فَلَمَّا تَحَرَّكَ حَرْفُ الْعِلَّةِ وَانْفَتَحَ مَا قَبْلَهُ قُلِبَ أَلِفًا، فَقَوْلُهُ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ مُقَابِلُ قَوْلِهِ وَلَا تُصَاعِرْ خَدَّكَ للنَّاس، وَقَوله فَخُورٍ مُقَابِلُ قَوْلِهِ وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً.
{ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ } cümlesinin konumu, daha önce geçtiği üzere { إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ } [Lokmân: 16] cümlesinin konumu gibidir. Muhtâl (الْمُخْتَالُ); 'hâle' (خَالَ) fiilinden ifti'âl vezninde türetilmiş 'ihtâle' (اخْتَالَ) fiilinin ism-i fâilidir, kibirli ve çalımlı olduğu zaman kullanılır; böylesine 'hâil' denir. Hüyelâ (الْخُيَلَاءُ); kibir ve kendini beğenmektir. Buradaki ifti'âl kalıbı sıfatta mübalağa içindir. Muhtâl'in asıl vezni 'muhteyil'dir; illet harfi harekeli olup makabli meftuh olunca elife dönüştürülmüştür. Dolayısıyla { إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ } kavli { وَلَا تُصَاعِرْ خَدَّكَ للنَّاس } kavlinin, { فَخُورٍ } kavli ise { وَلا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحاً } kavlinin karşılığıdır.
وَالْفَخُورُ: شَدِيدُ الْفَخْرِ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كانَ مُخْتالًا فَخُوراً
Fahûr (الْفَخُورُ): Çokça övünen ve böbürlenen kimsedir. Bu kelime daha önce Nisâ Suresi'nde [36] { إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَنْ كانَ مُخْتالًا فَخُوراً } kavlinde
فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٣٦] .
geçmişti.
وَمَعْنَى إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ أَنَّ اللَّهَ لَا يَرْضَى عَنْ أَحَدٍ مِنَ الْمُخْتَالِينَ الْفَخُورِينَ، وَلَا يَخْطُرُ بِبَالِ أَهْلِ الِاسْتِعْمَالِ أَنْ يَكُونَ مُفَادُهُ أَنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ مَجْمُوعَ الْمُخْتَالِينَ الْفَخُورِينَ إِذَا اجْتَمَعُوا بِنَاءً عَلَى مَا ذَكَرَهُ عَبْدُ الْقَاهِرِ مِنْ أَنَّ كُلَّ إِذَا وَقَعَ فِي حَيِّزِ النَّفْيِ مُؤَخَّرًا عَنْ أَدَاتِهِ يَنْصَبُّ النَّفْيُ عَلَى الشُّمُولِ، فَإِنَّ ذَلِكَ إِنَّمَا هُوَ فِي كُلَّ الَّتِي يُرَادُ مِنْهَا تَأْكِيدُ الْإِحَاطَةِ لَا فِي كُلَّ الَّتِي يُرَادُ مِنْهَا الْأَفْرَادُ، وَالتَّعْوِيلُ فِي ذَلِكَ عَلَى الْقَرَائِنِ. عَلَى أَنَّا نَرَى مَا ذكره الشَّيْخ أَمر أغلبي غَيْرَ مُطَّرِدٍ فِي اسْتِعْمَالِ أَهْلِ اللِّسَانِ وَلِذَلِكَ نَرَى صِحَّةَ الرَّفْعِ وَالنَّصْبِ فِي لَفْظِ (كُلَّ) فِي قَوْلِ أَبِي النَّجْمِ الْعِجْلِيِّ:
{ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ } kavlinin manası; Allah'ın, kibirlenip böbürlenenlerin hiçbirinden razı olmayacağıdır. Abdülkâhir'in belirttiği 'küll (كُلَّ) lafzı nefyin kapsamında ve nefiy edatından sonra geldiğinde olumsuzluk bütüne yönelir' kuralına dayanarak, bunun manasının 'Allah kibirlenip övünenlerin hepsi bir araya geldiğinde onların tamamını sevmez' şeklinde olduğu dili kullananların aklına bile gelmez. Zira bu kural ancak kendisiyle kuşatıcılığın teyit edilmesi kastedilen 'küll' lafzı içindir; fertlerin kastedildiği 'küll' için değildir. Bu hususta asıl itimat karineleredir. Kaldı ki biz, Şeyh'in [Abdülkâhir'in] zikrettiği bu hususun galibî bir durum olup lisan ehlinin kullanımında muttarit (kesin ve istisnasız) olmadığını görmekteyiz. Bu yüzdendir ki Ebü'n-Necm el-İclî'nin şu beytinde (كُلَّ) lafzının hem merfû hem de mansûb okunmasını sahih görmekteyiz:
قَدْ أَصْبَحَتْ أُمُّ الْخِيَارِ تَدَّعِي ... عَلَيَّ ذَنْبًا كُلَّهُ لَمْ أَصْنَعِ
“Ümmü'l-Hıyâr benim aleyhime bir günah iddia eder oldu, / Oysa ben o günahın hiçbirini işlemedim.”
وَقَدْ بَيَّنْتُ ذَلِكَ فِي تَعْلِيقَاتِي عَلَى دَلَائِلِ الْإِعْجَازِ.
Bunu Delâilü'l-İ'câz üzerine yazdığım ta'lîkâtımda açıklamıştım.
وَمَوْقِعُ جُمْلَةِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ يَجُوزُ فِيهِ مَا مَضَى فِي جُمْلَةِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لُقْمَان: ١٣] وَجُمْلَةِ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ [لُقْمَان: ١٦] ، وَجُمْلَةِ إِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ [لُقْمَان: ١٧] .
{ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ } cümlesinin konumu hakkında; { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } [Lokmân: 13], { إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ } [Lokmân: 16] ve { إِنَّ ذلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ } [Lokmân: 17] cümlelerinde geçen ihtimaller caizdir.
[سُورَة لُقْمَان (٣١) : آيَة ١٩]
[Lokmân Suresi (31): Ayet 19]
وَاقْصِدْ فِي مَشْيِكَ وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْواتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ (١٩)
{ وَاقْصِدْ فِي مَشْيِكَ وَاغْضُضْ مِنْ صَوْتِكَ إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْواتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ (١٩) } “Yürüyüşünde tabiî ol, sesini de kıs! Çünkü seslerin en çirkini, şüphesiz eşeklerin sesidir.” (19)
بَعْدَ أَنْ بَيَّنَ لَهُ آدَابَ حُسْنِ الْمُعَامَلَةِ مَعَ النَّاسِ قَفَّاهَا بِحُسْنِ الْآدَابِ فِي حَالَتِهِ الْخَاصَّةِ، وَتِلْكَ حَالَتَا الْمَشْيِ وَالتَّكَلُّمِ، وَهَمَا أَظْهَرُ مَا يَلُوحُ عَلَى الْمَرْءِ مِنْ آدَابِهِ.
Ona insanlarla güzel muamelenin edeplerini açıkladıktan sonra, bunu kendi şahsi durumundaki güzel edeplerle tamamladı. Bunlar da yürüyüş ve konuşma durumlarıdır; bu iki durum, bir kimsede edeplerinin en açık şekilde belirdiği hallerdir.
وَالْقَصْدُ: الْوَسَطُ الْعَدْلُ بَيْنَ طَرَفَيْنِ، فَالْقَصْدُ فِي الْمَشْيِ هُوَ أَنْ يَكُونَ بَيْنَ طَرَفِ التَّبَخْتُرِ وَطَرَفِ الدَّبِيبِ وَيُقَالُ: قَصَدَ فِي مَشْيِهِ. فَمَعْنَى اقْصِدْ فِي مَشْيِكَ: ارْتَكِبِ الْقَصْدَ.
Kasd (الْقَصْدُ): İki aşırı uç arasında orta ve dengeli olmaktır. Yürüyüşte kasd ise; çalımlı yürüyüş ile sürünürcesine yavaş yürüyüş uçları arasında orta yolu tutmaktır. “Yürüyüşünde mutedil oldu” anlamında “kasede fî meşyihî” (قَصَدَ فِي مَشْيِهِ) denir. Buna göre { اقْصِدْ فِي مَشْيِكَ } ifadesinin manası: "Orta yolu tut, itidalli yürü" demektir.
وَالْغَضُّ: نَقْصُ قُوَّةِ اسْتِعْمَالِ الشَّيْءِ. يُقَالُ: غَضَّ بَصَرَهُ، إِذَا خَفَضَ نَظَرَهُ فَلَمْ يُحَدِّقْ. وَتَقَدَّمَ قَوْلُهُ تَعَالَى قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ فِي سُورَةِ النُّورِ [٣٠] .
Gadd (الْغَضُّ): Bir şeyin kullanımındaki gücü/şiddeti azaltmaktır. Gözünü dikmeyip bakışını indirdiğinde “gadda basarahû” (غَضَّ بَصَرَهُ) denir. Nûr Suresi'nde [30] Yüce Allah'ın { قُلْ لِلْمُؤْمِنِينَ يَغُضُّوا مِنْ أَبْصارِهِمْ } kavli daha önce geçmişti.
فَغَضُّ الصَّوْتِ: جَعْلُهُ دُونَ الْجَهْرِ. وَجِيءَ بِ مِنْ الدَّالَّةِ عَلَى التَّبْعِيضِ لِإِفَادَةِ أَنَّهُ يَغُضُّ بَعْضَهُ، أَيْ بَعْضَ جَهْرِهِ، أَيْ يَنْقُصُ مِنْ جُهُوَرَتِهِ وَلَكِنَّهُ لَا يَبْلُغُ بِهِ إِلَى التَّخَافُتِ وَالسِّرَارِ.
Sesi kısmak (gadd-ı savt): Sesi yüksek perdenin altında tutmaktır. Teb'îz (kısmiyet) bildiren { مِنْ } edatının getirilmesi, sesinin bir kısmını yani yüksekliğinin bir kısmını kısmasını, sesinin gürlüğünü azaltmasını; fakat bunu tamamen fısıltı ve gizli konuşma derecesine vardırmamasını ifade etmek içindir.
وَجُمْلَةُ إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْواتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ تَعْلِيلٌ عَلَّلَ بِهِ الْأَمْرَ بِالْغَضِّ مِنْ صَوْتِهِ بِاعْتِبَارِهَا مُتَضَمِّنَةً تَشْبِيهًا بَلِيغًا، أَيْ لِأَنَّ صَوْتَ الْحَمِيرِ أَنْكَرُ الْأَصْوَاتِ. وَرَفْعُ الصَّوْتِ فِي
{ إِنَّ أَنْكَرَ الْأَصْواتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ } cümlesi, belîğ bir teşbihi içermesi bakımından sesini kısma emrinin gerekçelendirilmesidir (ta'lîl); yani "çünkü seslerin en çirkini eşeklerin sesidir" demektir.
الْكَلَامِ يُشْبِهُ نَهِيقَ الْحَمِيرِ فَلَهُ حَظٌّ مِنَ النَّكَارَةِ.
Konuşurken sesi [gereksizce] yükseltmek eşek anırmasına benzer; dolayısıyla onda da çirkinlikten bir pay vardır.
وأَنْكَرَ: اسْمُ تَفْضِيلٍ فِي كَوْنِ الصَّوْتِ مَنْكُورًا، فَهُوَ تَفْضِيلٌ مُشْتَقٌّ مِنَ الْفِعْلِ الْمَبْنِيِّ لِلْمَجْهُولِ وَمِثْلُهُ سَمَاعِيٌّ وَغَيْرُ شَاذٍّ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ فِي الْمَثَلِ: «أَشْغَلُ مِنْ ذَاتِ النَّحْيَيْنِ» أَيْ أَشَدُّ مَشْغُولِيَّةً مِنَ الْمَرْأَةِ الَّتِي أُرِيدَتْ فِي هَذَا الْمَثَلِ.
{ أَنْكَرَ } lafzı, sesin çirkin ve menfur olması hususunda ism-i tafdîldir; meçhul fiilden türetilmiş bir tafdîl kalıbıdır. Bunun benzeri semâîdir ve şâz değildir. Arapların şu darbımeselinde geçen sözü de bu kabildendir: «أَشْغَلُ مِنْ ذَاتِ النَّحْيَيْنِ» yani “Bu meselde kastedilen o kadından daha meşgul / işi daha başından aşkın.”
وَإِنَّمَا جَمَعَ الْحَمِيرِ فِي نَظْمِ الْقُرْآنِ مَعَ أَن صَوت مُفردا وَلَمْ يَقُلِ الْحِمَارَ لِأَنَّ الْمُعَرَّفَ بِلَامِ الْجِنْسِ يَسْتَوِي مُفْرَدُهُ وَجَمْعُهُ. وَلِذَلِكَ يُقَالُ: إِنَّ لَامَ الْجِنْسِ إِذَا دَخَلَتْ
Kur'an'ın nazmında { صَوْتَ } lafzı tekil olduğu halde { الْحِمَارَ } denmeyip { الْحَمِيرِ } lafzının çoğul getirilmesi; cins lâmı ile marife kılınan lafzın tekili ile çoğulunun bir (eşit) olmasındandır. Bundan dolayı denilir ki: Şüphesiz cins lâmı,
عَلَى جَمْعٍ أَبْطَلَتْ مِنْهُ مَعْنَى الْجَمْعِيَّةِ. وَإِنَّمَا أُوثِرَ لَفْظُ الْجَمْعِ لِأَنَّ كَلِمَةَ الْحَمِيرِ أَسْعَدُ بِالْفَوَاصِلِ لِأَنَّ مِنْ مَحَاسِنِ الْفَوَاصِلِ وَالْأَسْجَاعِ أَنْ تَجْرِيَ عَلَى أَحْكَامِ الْقَوَافِي، وَالْقَافِيَةُ الْمُؤَسَّسَةُ بِالْوَاوِ أَوِ الْيَاءِ لَا يَجُوزُ أَنْ يَرِدَ مَعَهَا أَلِفُ تَأْسِيسٍ فَإِنَّ الْفَوَاصِلَ الْمُتَقَدِّمَةَ مِنْ قَوْلِهِ وَلَقَدْ آتَيْنا لُقْمانَ الْحِكْمَةَ [لُقْمَانَ: ١٢] هِيَ: حَمِيدٌ، عَظِيمٌ، الْمَصِيرُ، خَبِيرٌ، الْأُمُورِ، فَخُورٍ، الْحَمِيرِ. وَفَوَاصِلُ الْقُرْآنِ تَعْتَمِدُ كَثِيرًا عَلَى الْحَرَكَاتِ وَالْمُدُودِ وَالصِّيَغِ دُونَ تَمَاثُلِ الْحُرُوفِ وَبِذَلِكَ تُخَالِفُ قَوَافِيَ الْقَصَائِدِ. وَهَذَا وَفَاءٌ بِمَا وَعَدْتُ بِهِ عِنْدَ الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى وَلَقَدْ آتَيْنا لُقْمانَ الْحِكْمَةَ مِنْ ذِكْرِ مَا انْتَهَى إِلَيْهِ تَتَبُّعِي لِمَا أُثِرَ مِنْ حِكْمَةِ لُقْمَانَ غَيْرَ مَا فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَقَدْ ذَكَرَ الْآلُوسِيُّ فِي «تَفْسِيرِهِ» مِنْهَا ثَمَانِيًا وَعِشْرِينَ حِكْمَةً وَهِيَ:
bir çoğulun başına geldiğinde ondaki çoğulluk anlamını iptal eder. Çoğul lafzın tercih edilmesi ise, { الْحَمِيرِ } kelimesinin fâsılalara daha uygun düşmesindendir. Zira fâsıla ve seci'lerin güzelliklerinden biri de kafiye hükümlerine göre cereyan etmesidir. Vâv veya yâ ile te'sis edilmiş bir kafiyede te'sis elifinin bulunması caiz değildir. Nitekim Yüce Allah'ın { وَلَقَدْ آتَيْنا لُقْمانَ الْحِكْمَةَ } [Lokmân: 12] kavlinden itibaren geçen fâsılalar şunlardır: { حَمِيدٌ }, { عَظِيمٌ }, { الْمَصِيرُ }, { خَبِيرٌ }, { الْأُمُورِ }, { فَخُورٍ }, { الْحَمِيرِ }. Kur'an fâsılaları, harflerin birebir aynılığına değil, daha çok harekelere, medlere ve sîgalara dayanır; bu yönüyle de kasidelerin kafiyelerinden ayrılır. Bu [açıklama], Yüce Allah'ın { وَلَقَدْ آتَيْنا لُقْمانَ الْحِكْمَةَ } kavlini açıklarken bu surede geçenlerin dışında Lokmân'ın hikmetlerinden rivayet edilenlere dair araştırmamın ulaştığı sonuçları zikretme yönündeki vaadimin bir ifasıdır. Âlûsî, *Tefsir*inde bunlardan yirmi sekiz hikmet zikretmiştir ki şunlardır:
قَوْلُهُ لِابْنِهِ: أَيْ بُنَيَّ، إِنِ الدُّنْيَا بَحْرٌ عَمِيقٌ، وَقَدْ غَرِقَ فِيهَا أُنَاسٌ كَثِيرٌ فَاجْعَلْ سَفِينَتَكَ فِيهَا تَقْوَى اللَّهِ تَعَالَى، وَحَشَوْهَا الْإِيمَانُ، وَشِرَاعَهَا التَّوَكُّلُ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى لَعَلَّكَ أَنْ تَنْجُوَ وَلَا أَرَاكَ نَاجِيًا.
Oğluna söylediği şu sözüdür: «Ey yavrucuğum! Şüphesiz dünya derin bir denizdir; nitekim onda pek çok insan boğulmuştur. O halde dünyada gemini Yüce Allah'ın takvası, yükünü/içini iman, yelkenini de Yüce Allah'a tevekkül kıl ki belki kurtulursun; gerçi ben senin kurtulabileceğini pek sanmıyorum.»
وَقَوْلُهُ: مَنْ كَانَ لَهُ مِنْ نَفْسِهِ وَاعِظٌ كَانَ لَهُ مِنَ اللَّهِ ﷿ حَافِظٌ، وَمَنْ أَنْصَفَ النَّاسَ مِنْ نَفْسِهِ زَادَهُ اللَّهُ تَعَالَى بِذَلِكَ عِزًّا، وَالذُّلُّ فِي طَاعَةِ اللَّهِ تَعَالَى أَقْرَبُ مِنَ التَّعَزُّزِ بِالْمَعْصِيَةِ.
Ve şu sözüdür: «Kimin kendi nefsinden bir öğütçüsü olursa, Azîz ve Celîl olan Allah'tan da bir koruyucusu olur. Kim insanlara karşı nefsinden insaf gösterirse, Yüce Allah bununla onun izzetini artırır. Yüce Allah'a itaatteki zillet, günahla üstünlük taslamaktan [hayırlı olmaya] daha yakındır.»
وَقَوْلُهُ: ضَرْبُ الْوَالِدِ لِوَلَدِهِ كَالسَّمَادِ لِلزَّرْعِ.
Ve şu sözüdür: «Babanın çocuğunu [terbiye amacıyla] vurması, ekin için gübre gibidir.»
وَقَوْلُهُ: يَا بُنَيَّ إيَّاكَ وَالدَّيْنَ فَإِنَّهُ ذُلُّ النَّهَارِ وَهَمُّ اللَّيْلِ.
Ve şu sözüdür: «Ey yavrucuğum! Borçtan sakın; çünkü o, gündüzün zilleti, gecenin kederidir.»
وَقَوْلُهُ: يَا بُنَيَّ ارْجُ اللَّهَ ﷿ رَجَاء لَا يجرّئك عَلَى مَعْصِيَتِهِ تَعَالَى، وَخَفِ اللَّهَ سُبْحَانَهُ خَوْفًا لَا يُؤَيِّسُكَ مِنْ رَحْمَتِهِ تَعَالَى شَأْنُهُ.
Ve şu sözüdür: «Ey yavrucuğum! Azîz ve Celîl olan Allah'tan, seni O'na isyana cesaretlendirmeyecek bir ümitle ümitvar ol; şânı yüce olan Allah'tan, seni O'nun rahmetinden ümitsizliğe düşürmeyecek bir korkuyla kork!»
وَقَوْلُهُ: مَنْ كَذَبَ ذَهَبَ مَاءُ وَجْهِهِ، وَمَنْ سَاءَ خُلُقُهُ كَثُرَ غَمُّهُ، وَنَقْلُ الصُّخُورِ مِنْ مَوَاضِعِهَا أَيْسَرُ مِنْ إِفْهَامِ مَنْ لَا يَفْهَمُ.
Ve şu sözüdür: «Kim yalan söylerse yüzünün suyu (haysiyeti) gider; kimin ahlakı kötü olursa kederi çoğalır. Kayaları yerinden taşımak, anlamayana anlatmaktan daha kolaydır.»
وَقَوْلُهُ: يَا بُنَيَّ حَمَلْتُ الْجَنْدَلَ وَالْحَدِيدَ وَكُلَّ شَيْءٍ ثَقِيلٍ فَلَمْ أَحْمِلْ شَيْئًا هُوَ أَثْقَلُ مِنْ جَارِ السُّوءِ، وَذُقْتُ الْمَرَارَ فَلَمْ أَذُقْ شَيْئًا هُوَ أَمَرُّ مِنَ الْفَقْرِ.
Ve şu sözüdür: «Ey yavrucuğum! Ben kayaları, demiri ve ağır olan her şeyi taşıdım; fakat kötü komşudan daha ağır bir şey taşımadım. Bütün acıları tattım; fakat fakirlikten daha acı bir şey tatmadım.»
يَا بُنَيَّ لَا تُرْسِلْ رَسُولَكَ جَاهِلًا فَإِنْ لَمْ تَجِدْ حَكِيمًا فَكُنْ رَسُولَ نَفْسِكَ.
«Ey yavrucuğum! Elçini cahil kimselerden gönderme; şayet hikmet ehli birini bulamazsan, kendi kendinin elçisi ol!»
يَا بُنَيَّ، إِيَّاكَ وَالْكَذِبَ، فَإِنَّهُ شَهِيٌّ كَلَحْمِ الْعُصْفُورِ عَمَّا قَلِيلٍ يُغْلَى صَاحِبُهُ.
«Ey yavrucuğum! Yalandan sakın; zira o serçe eti gibi tatlıdır, çok geçmeden sahibini helake/ateşe sürükler.»
يَا بُنَيَّ، احْضُرِ الْجَنَائِزَ وَلَا تَحْضُرِ الْعُرْسَ فَإِنَّ الْجَنَائِزَ تُذَكِّرُكَ الْآخِرَةَ وَالْعُرْسَ يُشَهِّيكَ الدُّنْيَا.
«Ey yavrucuğum! Cenazelerde bulun, düğünlere katılma; zira cenazeler sana ahireti hatırlatır, düğün ise sana dünyayı arzulattırır.»
يَا بُنَيَّ، لَا تَأْكُلْ شِبَعًا عَلَى شِبَعٍ فَإِنَّ إِلْقَاءَكَ إِيَّاهُ لِلْكَلْبِ خَيْرٌ مِنْ أَنْ تَأْكُلَهُ.
«Ey yavrucuğum! Doyduktan sonra tekrar yeme; zira [o fazla yemeği] köpeğe atman, onu yemenden daha hayırlıdır.»
يَا بُنَيَّ، لَا تَكُنْ حُلْوًا فَتُبْلَعْ وَلَا تَكُنْ مُرًّا فَتُلْفَظْ.
«Ey yavrucuğum! Ne tatlı ol ki yutulasın, ne de acı ol ki tükürülesin.»
وَقَوْلُهُ لِابْنِهِ: لَا يَأْكُلْ طَعَامَكَ إِلَّا الْأَتْقِيَاءُ، وَشَاوِرْ فِي أَمْرِكَ الْعُلَمَاءَ.
Ve oğluna şu sözüdür: «Yemeğini takva sahiplerinden başkası yemesin; işinde de âlimlerle istişare et.»
وَقَوْلُهُ: لَا خَيْرَ لَكَ فِي أَنْ تَتَعَلَّمَ مَا لَمْ تَعْلَمْ وَلَمَّا تَعْمَلْ بِمَا قَدْ عَلِمْتَ فَإِنَّ مَثَلَ ذَلِكَ مَثَلُ رَجُلٍ احْتَطَبَ حَطَبًا فَحَمَلَ حُزْمَةً وَذَهَبَ يَحْمِلُهَا فَعَجَزَ عَنْهَا فَضَمَّ إِلَيْهَا أُخْرَى.
Ve şu sözüdür: «Bildiğinle henüz amel etmemişken, bilmediğin şeyleri öğrenmende sana bir hayır yoktur. Zira bunun misali, odun toplayıp bir deste yapan, onu taşımaya kalkışıp da gücü yetmeyince üzerine bir deste daha ekleyen adamın misali gibidir.»
وَقَوْلُهُ: يَا بُنَيَّ، إِذَا أَرَدْتَ أَنْ تُوَاخِيَ رَجُلًا فَأَغْضِبْهُ قَبْلَ ذَلِكَ فَإِنْ أَنْصَفَكَ عِنْدَ غَضَبِهِ وَإِلَّا فَاحْذَرْهُ.
Ve şu sözüdür: «Ey yavrucuğum! Bir adamla kardeşlik kurmak istediğin zaman, bundan önce onu öfkelendir; şayet öfkesi anında sana insaflı davranırsa [ne âlâ], aksi takdirde ondan sakın!»
وَقَوْلُهُ: لِتَكُنْ كَلِمَتُكَ طَيِّبَةً، وَلْيَكُنْ وَجْهُكَ بَسْطًا تَكُنْ أَحَبَّ إِلَى النَّاسِ مِمَّنْ يُعْطِيهِمُ الْعَطَاءَ.
Ve şu sözüdür: «Sözün tatlı, yüzün güleç olsun ki insanlara, kendilerine ihsanda bulunan kimseden daha sevimli olasın.»
وَقَوْلُهُ: يَا بُنَيَّ، أَنْزِلْ نَفْسَكَ مِنْ صَاحِبِكَ مَنْزِلَةَ مَنْ لَا حَاجَةَ لَهُ بِكَ وَلَا بُدَّ لَكَ مِنْهُ.
Ve şu sözüdür: «Ey yavrucuğum! Arkadaşının yanındaki konumunu, onun sana ihtiyacı olmayan, senin ise ona mutlaka muhtaç olduğun bir kimsenin konumu gibi kıl.»
يَا بُنَيَّ، كُنْ كَمَنْ لَا يَبْتَغِي مَحْمَدَةَ النَّاسِ وَلَا يَكْسِبُ ذَمَّهُمْ فَنَفْسُهُ مِنْهُ فِي عَنَاءٍ وَالنَّاسُ مِنْهُ فِي رَاحَةٍ.
«Ey yavrucuğum! İnsanların övgüsünü aramayan ve onların yergisini de kazanmayan kimse gibi ol; öyle ki nefsi kendisinden zahmet içinde, insanlar ise ondan yana huzur ve rahat içindedir.»
وَقَوْلُهُ: يَا بُنَيَّ، امْتَنِعْ بِمَا يَخْرُجُ مِنْ فِيكَ فَإِنَّكَ مَا سَكَتَّ سَالِمٌ، وَإِنَّمَا يَنْبَغِي لَكَ مِنَ الْقَوْلِ مَا يَنْفَعُكَ.
Ve şu sözüdür: «Ey yavrucuğum! Ağzından çıkan şeyden kendini alıkoy/sakın; zira sen sustuğun müddetçe selamettesin. Sana sözden gereken, ancak sana fayda veren kısımdır.»
وَأَنَا أُقَفِّي عَلَيْهَا مَا لَمْ يَذْكُرْهُ الْآلُوسِيُّ. فَمِنْ ذَلِكَ مَا فِي «الْمُوَطَّأِ» فِيمَا جَاءَ فِي طَلَبِ الْعِلْمِ مِنْ كِتَابِ «الْجَامِعِ» : مَالِكٍ أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّ لُقْمَانَ الْحَكِيمَ أَوْصَى ابْنَهُ فَقَالَ: يَا بُنَيَّ، جَالِسِ الْعُلَمَاءَ وَزَاحِمْهُمْ بِرُكْبَتَيْكَ فَإِنَّ اللَّهَ يُحْيِي الْقُلُوبَ بِنُورِ الْعِلْمِ كَمَا يُحْيِي الْأَرْضَ الْمَيْتَةَ
Ben de bunlara Âlûsî'nin zikretmediği şeyleri ekliyorum. Bunlardan biri, *el-Muvatta*da *Kitâbü'l-Câmi'*in ilim talep etmeye dair babında geçen şu rivayettir: Mâlik'e ulaştığına göre Lokmân el-Hakîm oğluna şöyle vasiyet etmiştir: «Ey yavrucuğum! Âlimlerle oturup kalk ve dizlerinle onlara sokulup sıkıştır; zira Allah, ölü toprağı
بِوَابِلِ السَّمَاءِ.
göğün bol yağmuruyla dirilttiği gibi, kalpleri de ilmin nuruyla diriltir.»
وَفِيهِ فِيمَا جَاءَ فِي الصِّدْقِ وَالْكَذِبِ من كتاب وَفِيه فِيمَا جَاءَ فِي الصدْق وَالْكذب مِنْ كِتَابِ «الْجَامِعِ» أَنَّهُ بَلَغَهُ أَنَّهُ قِيلَ لِلُقْمَانَ: مَا بَلَغَ بِكَ مَا نَرَى- يُرِيدُونَ الْفَضْلَ؟ فَقَالَ: صِدْقُ الْحَدِيثِ، وَأَدَاءُ الْأَمَانَةِ، وَتَرْكُ مَا لَا يَعْنِينِي.
Yine onda (*el-Muvatta*da), *Kitâbü'l-Câmi'*in doğruluk ve yalana dair babında; Mâlik'e ulaştığına göre Lokmân'a: «Seni bu gördüğümüz mertebeye -fazileti kastediyorlar- ne ulaştırdı?» diye soruldu. O da şöyle dedi: «Doğru sözlülük, emaneti yerine getirmek ve beni ilgilendirmeyen şeyleri terk etmektir.»
وَفِي «جَامِعِ الْمُسْتَخْرَجَةِ» لِلْعُتْبِيِّ قَالَ مَالِكٌ: بَلَغَنِي أَنَّ لُقْمَانَ قَالَ لِابْنِهِ: يَا بُنَيَّ لِيَكُنْ أَوَّلُ مَا تُفِيدُ مِنَ الدُّنْيَا بَعْدَ خَلِيلٍ صَالِحٍ امْرَأَةً صَالِحَةً. وَفِي «أَحْكَامِ الْقُرْآنِ» لِابْنِ الْعَرَبِيِّ عَنْ مَالِكٍ:
Utbî'nin *Câmiu'l-Müstahrace*sinde Mâlik şöyle demiştir: "Bana ulaştığına göre Lokmân oğluna şöyle demiştir: «Ey yavrucuğum! Saliha bir dosttan sonra dünyadan elde edeceğin ilk şey saliha bir kadın olsun.»" İbnü'l-Arabî'nin *Ahkâmü'l-Kur'ân*ında Mâlik'ten rivayet edildiğine göre:
أَنَّ لُقْمَانَ قَالَ لِابْنِهِ: يَا بُنَيَّ إِنَّ النَّاسَ قَدْ تَطَاوَلَ عَلَيْهِمْ مَا يُوعَدُونَ وَهُمْ إِلَى الْآخِرَةِ سِرَاعًا يَذْهَبُونَ، وَإِنَّكَ قَدِ اسْتَدْبَرْتَ الدُّنْيَا مُنْذُ كُنْتَ وَاسْتَقْبَلْتَ الْآخِرَةَ، وَإِنَّ دَارًا تَسِيرُ إِلَيْهَا أَقْرَبُ إِلَيْكَ مِنْ دَارٍ تَخْرُجُ عَنْهَا. وَقَالَ: لَيْسَ غِنًي كَصِحَّةٍ، وَلَا نِعْمَةٌ كَطِيبِ نَفْسٍ. وَقَالَ: يَا بُنَيَّ لَا تُجَالِسِ الْفُجَّارَ وَلَا تُمَاشِهِمْ اتَّقِ أَنْ يَنْزِلَ عَلَيْهِمْ عَذَابٌ مِنَ السَّمَاءِ فَيُصِيبَكَ مَعَهُمْ، وَقَالَ: يَا بُنَيَّ، جَالِسِ الْعُلَمَاءِ وَمَاشِهِمْ عَسَى أَنْ تَنْزِلَ عَلَيْهِمْ رَحْمَةٌ فَتُصِيبَكَ مَعَهُمْ. وَفِي «الْكَشَّافِ» : أَنَّهُ قَالَ لِرَجُلٍ يَنْظُرُ إِلَيْهِ: إِنْ كُنْتَ تَرَانِي غَلِيظَ الشَّفَتَيْنِ فَإِنَّهُ يَخْرُجُ مِنْ بَيْنِهِمَا كَلَامٌ رَقِيقٌ، وَإِنْ كُنْتَ تَرَانِي أَسْوَدَ فَقَلْبِي أَبْيَضُ. وَأَنَّ مَوْلَاهُ أَمَرَهُ بِذَبْحِ شَاةٍ وَأَنْ يَأْتِيَهُ بِأَطْيَبِ مُضْغَتَيْنِ فَأَتَاهُ بِاللِّسَانِ وَالْقَلْبِ، ثُمَّ أَمَرَهُ بِذَبْحِ أُخْرَى وَأَنْ أَلْقِ مِنْهَا أَخْبَثَ مُضْغَتَيْنِ، فَأَلْقَى اللِّسَانَ وَالْقَلْبَ فَسَأَلَهُ عَنْ ذَلِكَ، فَقَالَ: هُمَا أَطْيَبُ مَا فِيهَا إِذَا طَابَا وَأَخْبَثُ مَا فِيهَا إِذَا خَبُثَا.
Lokmân oğluna şöyle demiştir: «Ey yavrucuğum! İnsanlara vadedildikleri şey çok uzun geldi; oysa onlar ahirete doğru hızla gitmektedirler. Sen var olduğun andan itibaren dünyaya sırtını döndün ve ahirete yöneldin. Şüphesiz doğru gittiğin yurt, çıkıp gitmekte olduğun yurttan sana daha yakındır.» Ve şöyle demiştir: «Sağlık gibi zenginlik, gönül hoşluğu gibi nimet yoktur.» Yine şöyle demiştir: «Ey yavrucuğum! Günahkarlarla oturup kalkma, onlarla birlikte yürüme; üzerlerine gökten bir azap inip de onlarla birlikte sana da isabet etmesinden sakın!» Ve şöyle demiştir: «Ey yavrucuğum! Âlimlerle oturup kalk, onlarla yürü; umulur ki üzerlerine bir rahmet iner de onlarla birlikte sana da isabet eder.» *el-Keşşâf*ta geçtiğine göre, kendisine [dikkatle] bakan bir adama şöyle demiştir: «Beni kalın dudaklı görüyorsan bil ki bu iki dudağın arasından ince/zarif sözler çıkar; beni siyah görüyorsan bil ki kalbim beyazdır.» Efendisi ona bir koyun kesmesini ve kendisine onun en lezzetli/temiz iki parçasını getirmesini emrettiğinde ona dil ile kalbi getirmiş; sonra başka bir koyun kesmesini ve onun en habis/kötü iki parçasını atmasını emrettiğinde yine dili ve kalbi atmıştı. Efendisi bunun sebebini sorduğunda: «İyi olduklarında ondaki en temiz iki parça, kötü olduklarında da ondaki en habis iki parça bunlardır» demiştir.
وَدَخَلَ عَلَى دَاوُدَ وَهُوَ يَسْرُدُ الدُّرُوعَ فَأَرَادَ أَنْ يَسْأَلَهُ عَمَّاذَا يَصْنَعُ، فَأَدْرَكَتْهُ الْحِكْمَةُ فَسَكَتَ، فَلَمَّا أَتَمَّهَا دَاوُدُ لَبِسَهَا وَقَالَ: نِعْمَ لَبُوسُ الْحَرْبِ أَنْتِ. فَقَالَ لُقْمَانُ: الصَّمْتُ حِكْمَةٌ وَقَلِيلٌ فَاعِلُهُ. وَفِي «تَفْسِيرِ ابْنِ عَطِيَّة» : قيل لُقْمَان: أَيُّ النَّاسِ شَرٌّ؟ فَقَالَ: الَّذِي لَا يُبَالِي أَنْ يَرَاهُ النَّاسُ سَيِّئًا أَوْ مُسِيئًا.
Lokmân, Dâvûd'un yanına girdiğinde o zırh örüyordu. Ne yaptığını ona sormak istedi; fakat hikmet ona galip geldi de sustu. Dâvûd zırhı bitirince onu giydi ve: «Sen ne güzel savaş elbisesisin!» dedi. Bunun üzerine Lokmân: «Sükût hikmettir, fakat onu yapan azdır» dedi. *İbn Atıyye Tefsiri*nde şöyle geçer: Lokmân'a: «İnsanların en kötüsü kimdir?» denildi. O da: «İnsanların kendisini kötü veya kötülük yapan biri olarak görmesine aldırış etmeyen kimsedir» dedi.
وَفِي «تَفْسِيرِ الْقُرْطُبِيِّ» : كَانَ لُقْمَانُ يُفْتِي قَبْلَ مَبْعَثِ دَاوُدَ فَلَمَّا بُعِثَ دَاوُدُ قَطَعَ الْفَتْوَى.
*Kurtubî Tefsiri*nde [şöyle geçer]: Lokmân, Dâvûd peygamber olarak gönderilmeden önce fetva verirdi; Dâvûd gönderilince fetva vermeyi kesti.
فَقِيلَ لَهُ، فَقَالَ: أَلَا أَكْتَفِي إِذَا كُفِيتُ. وَفِيهِ: إِنَّ الْحَاكِمَ بِأَشَدِّ الْمَنَازِلِ وَكَدَرِهَا يَغْشَاهُ الْمَظْلُومُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ إِنْ يُصِبْ فَبِالْحَرِيِّ أَنْ يَنْجُوَ وَإِنْ أَخْطَأَ أَخْطَأَ
Kendisine [bunun sebebi] sorulduğunda: «Benim yerime bu görev yerine getirildiğinde ben yetinmeyeyim mi?» dedi. Yine orada [şöyle geçer]: «Şüphesiz hâkim en çetin ve en meşakkatli makamdadır; her taraftan mazlum kimse onun kapısına gelir. Eğer isabet ederse kurtulması kuvvetle muhtemeldir; şayet hata ederse
طَرِيقَ الْجَنَّةِ. وَمَنْ يَكُنْ فِي الدُّنْيَا ذَلِيلًا خَيْرٌ مِنْ أَنْ يَكُونَ شَرِيفًا. وَمَنْ يَخْتَرِ الدُّنْيَا عَلَى الْآخِرَةِ تَفُتْهُ الدُّنْيَا وَلَا يُصِبِ الْآخِرَةَ. وَفِي «تَفْسِيرِ الْبَيْضَاوِيِّ» : أَنَّ دَاوُدَ سَأَلَ لُقْمَانُ: كَيْفَ أَصْبَحْتَ؟ فَقَالَ:
cennetin yolunu şaşırır. Dünyada zayıf/mütevazı olmak, mevki sahibi/şerefli olmaktan daha hayırlıdır. Dünyayı ahirete tercih eden kimse dünyayı kaçırır ve ahireti de elde edemez.» *Beyzâvî Tefsiri*nde [şöyle geçer]: Dâvûd, Lokmân'a: «Nasıl sabahladın?» diye sordu. O da şöyle dedi:
أَصْبَحْتُ فِي يَدِي غَيْرِي. وَفِي «دُرَّةِ التَّنْزِيلِ» الْمَنْسُوبِ لِفَخْرِ الدِّينِ الرَّازِيِّ: قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ: إِنَّ اللَّهَ رَضِيَنِي لَكَ فَلَمْ يُوصِنِي بِكَ وَلَمْ يَرْضَكَ لِي فَأَوْصَاكَ بِي. وَفِي «الشِّفَاءِ» لِعِيَاضٍ: قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ: إِذَا امْتَلَأَتِ الْمَعِدَةُ نَامَتِ الْفِكْرَةُ وَخَرِسَتِ الْحِكْمَةُ وَقَعَدَتِ الْأَعْضَاءُ عَنِ الْعِبَادَةِ.
«Kendisinden başkasının elinde (kudretinde) olarak sabahladım.» Fahreddin er-Râzî'ye nispet edilen *Dürretü't-Tenzîl*de [şöyle geçer]: Lokmân oğluna şöyle demiştir: «Şüphesiz Allah beni senin için uygun gördü de bana senin hakkında tavsiyede bulunmadı; seni ise benim için yeterli görmedi de sana benim hakkımda tavsiyede bulundu.» İyâz'ın *eş-Şifâ*sında [şöyle geçer]: Lokmân oğluna demiştir ki: «Mide dolduğu zaman tefekkür uyur, hikmet dilsizleşir ve uzuvlar ibadetten geri kalır.»
وَفِي كِتَابِ «آدَابِ النِّكَاحِ» لِقَاسِمِ بْنِ يَأْمُونَ التَّلِيدِيِّ الْأَخْمَاسِيِّ (١) : أَنَّ مِنْ وَصِيَّةِ لُقْمَانَ: يَا بُنَيَّ إِنَّمَا مَثَلُ الْمَرْأَةِ الصَّالِحَةِ كَمَثَلِ الدُّهْنِ فِي الرَّأْسِ يُلِينُ الْعُرُوقَ وَيُحَسِّنُ الشَّعْرَ، وَمَثَلُهَا كَمَثَلِ التَّاجِ عَلَى رَأْسِ الْمَلِكِ، وَمَثَلُهَا كَمَثَلِ اللُّؤْلُؤِ وَالْجَوْهَرِ لَا يَدْرِي أَحَدٌ مَا قِيمَتُهُ. وَمَثَلُ الْمَرْأَةِ السُّوءِ كَمَثَلِ السَّيْلِ لَا يَنْتَهِي حَتَّى يَبْلُغَ مُنْتَهَاهُ: إِذَا تَكَلَّمَتْ أَسْمَعَتْ، وَإِذَا مَشَتْ أَسْرَعَتْ، وَإِذَا قَعَدَتْ رَفَعَتْ، وَإِذَا غَضِبَتْ أَسْمَعَتْ. وَكُلُّ دَاءٍ يَبْرَأُ إِلَّا دَاءَ امْرَأَةِ السُّوءِ.
Kâsım b. Ye'mûn et-Telîdî el-Ahmâsî'nin *Âdâbü'n-Nikâh* adlı kitabında (١) [geçtiğine göre], Lokmân'ın vasiyetlerinden biri şudur: «Ey yavrucuğum! Saliha bir kadının misali, baştaki yağ gibidir; damarları yumuşatır ve saçı güzelleştirir. Onun misali, hükümdarın başındaki taç gibidir. Onun misali, kıymetini kimsenin tam takdir edemediği inci ve mücevher gibidir. Kötü kadının misali ise son noktasına varıncaya dek durmayan sel gibidir: Konuştuğunda [bağırıp] duyurur, yürüdüğünde acele eder, oturduğunda diklenir/bağırır, öfkelendiğinde çığlık koparır. Kötü kadının derdi hariç her dert iyileşir.»
يَا بُنَيَّ، لَأَنْ تُسَاكِنَ الْأَسَدَ وَالْأُسُودَ (٢) خَيْرٌ مِنْ أَنْ تُسَاكِنَهَا: تَبْكِي وَهِيَ الظَّالِمَةُ، وَتَحْكُمُ وَهِيَ الْجَائِرَةُ، وَتَنْطِقُ وَهِيَ الْجَاهِلَةُ وَهِيَ أَفْعَى بِلَدْغِهَا.
«Ey yavrucuğum! Aslanla ve yılanlarla (٢) birlikte oturman, onunla birlikte oturmandan daha hayırlıdır: Zalim olduğu halde ağlar, haksız olduğu halde hüküm verir, cahil olduğu halde konuşur ve sokmasıyla bir engerek yılanıdır.»
وَفِي «مَجْمَعِ الْبَيَانِ» لِلطَّبَرَسِيِّ: يَا بُنَيَّ، سَافِرْ بِسَيْفِكَ وَخُفِّكَ وَعِمَامَتِكَ وَخِبَائِكَ وَسِقَائِكَ وَخُيُوطِكَ وَمِخْرَزِكَ، وَتَزَوَّدْ مَعَكَ مِنَ الْأَدْوِيَةِ مَا تَنْتَفِعُ بِهِ أَنْتَ وَمَنْ مَعَكَ، وَكُنْ لِأَصْحَابِكَ مُوَافِقًا إِلَّا فِي مَعْصِيَةِ اللَّهِ ﷿. يَا بُنَيَّ، إِذَا سَافَرْتَ مَعَ قَوْمٍ فَأَكْثِرِ اسْتِشَارَتَهُمْ فِي أَمْرِكَ وَأُمُورِهِمْ، وَأَكْثِرِ التَّبَسُّمَ فِي وُجُوهِهِمْ، وَكُنْ كَرِيمًا عَلَى زَادِكَ بَيْنَهُمْ، فَإِذَا دَعَوْكَ فَأَجِبْهُمْ، وَإِذَا اسْتَعَانُوا بِكَ فَأَعْنِهِمْ، وَاسْتَعْمِلْ طُولَ الصَّمْتِ
Tabersî'nin *Mecmeu'l-Beyân* adlı eserinde [ise şu vasiyet yer alır]: «Ey yavrucuğum! Yanına kılıcını, mestini, sarığını, çadırını, su kırbanı, iplerini ve bizini (dikiş tığını) alarak yolculuğa çık. Kendinin ve beraberindekilerin faydalanacağı ilaçlardan yanına azık al. Allah Azze ve Celle'ye isyan mahiyetinde olanlar müstesna, arkadaşlarına uyum sağla. Ey yavrucuğum! Bir toplulukla yolculuğa çıktığın zaman, hem kendi işinde hem de onların işlerinde onlara çokça danış. Yüzlerine karşı tebessümü çoğalt; aralarında azığın hususunda cömert ol; seni çağırdıklarında onlara icabet et, senden yardım istediklerinde onlara yardım et ve uzun süre sükût etmeyi [âdet edin],
وَكَثْرَةَ الصَّلَاةِ، وَسَخَاءَ النَّفْسِ بِمَا مَعَكَ مِنْ دَابَّةٍ أَوْ مَاءٍ أَوْ زَادٍ، وَإِذَا اسْتَشْهَدُوكَ عَلَى الْحَقِّ فَاشْهَدْ لَهُمْ، وَاجْهَدْ رَأْيَكَ لَهُمْ إِذَا اسْتَشَارُوكَ، ثُمَّ لَا تَعْزِمْ حَتَّى تَثْبُتَ وَتَنْظُرَ، وَلَا تُجِبْ فِي مشورته حَتَّى تَقُومَ فِيهَا وَتَقْعُدَ وَتَنَامَ وَتَأْكُلَ وَتُصَلِّي وَأَنْتَ مُسْتَعْمِلٌ فِكْرَتَكَ وَحِكْمَتَكَ فِي مَشُورَتِهِ، فَإِنَّ مَنْ لَمْ يَمْحَضِ النَّصِيحَةَ مَنِ اسْتَشَارَهُ سَلَبَهُ اللَّهُ رَأْيَهُ، وَإِذَا رَأَيْتَ أَصْحَابَكَ يَمْشُونَ فَامْشِ مَعَهُمْ، فَإِذَا رَأَيْتَهُمْ يَعْمَلُونَ فَاعْمَلْ مَعَهُمْ، وَاسْمَعْ لِمَنْ هُوَ أَكْبَرُ مِنْكَ سِنًّا. وَإِذَا أَمَرُوكَ بِأَمْرٍ وَسَأَلُوكَ شَيْئًا فَقُلْ نَعَمْ وَلَا تَقُلْ (لَا) فَإِنَّ (لَا) عِيٌّ وَلُؤْمٌ، وَإِذَا تَحَيَّرْتُمْ فِي الطَّرِيقِ فَانْزِلُوا، وَإِذَا شَكَكْتُمْ فِي الْقَصْدِ فَقِفُوا وَتَآمَرُوا، وَإِذَا رَأَيْتُمْ شَخْصًا وَاحِدًا فَلَا تَسْأَلُوهُ عَنْ طَرِيقِكُمْ وَلَا تَسْتَرْشِدُوهُ فَإِنَّ الشَّخْصَ الْوَاحِدَ فِي الْفَلَاةِ مُرِيبٌ لَعَلَّهُ يَكُونُ عَيْنَ اللُّصُوصِ أَوْ يَكُونُ هُوَ الشَّيْطَانَ الَّذِي حَيَّرَكُمْ. وَاحْذَرُوا الشَّخْصَيْنِ أَيْضًا إِلَّا أَنْ تَرَوْا مَا لَا أَرَى لِأَنَّ الْعَاقِلَ إِذَا أَبْصَرَ بِعَيْنِهِ شَيْئًا عَرَفَ الْحَقَّ مِنْهُ وَالشَّاهِدُ يَرَى مَا لَا يَرَى الْغَائِبُ.
çokça namaz kılmayı ve yanında bulunan binek, su veya azık konusunda cömert davranmayı kendine şiar edin. Seni hak üzere şahit tuttuklarında onlar için şahitlik yap. Senden akıl danıştıklarında onlar için fikrini olanca gücünle sarf et; sonra da iyice düşünüp taşınmadıkça kesin karar verme. Birinin danıştığı konuda; onun meselesinde fikrini ve hikmetini işleterek kalkıp oturmadıkça, uyuyup yemeden ve namaz kılmadan ona cevap verme. Zira kendisine danışan kimseye halisane nasihat etmeyenin Allah fikrini/isabetini elinden alır. Arkadaşlarının yürüdüğünü gördüğünde onlarla yürü; onların çalıştığını gördüğünde onlarla çalış. Senden yaşça büyük olanı dinle. Sana bir iş buyurduklarında ve senden bir şey istediklerinde "Evet" de, "Hayır" deme; zira "Hayır" demek acizlik ve alçaklıktır. Yolda şaşırıp kaldığınızda konaklayın; yönde/hedefte şüpheye düştüğünüzde durup birbirinizle istişare edin. Tek bir şahıs gördüğünüzde ona yolunuzu sormayın ve ondan yol tarifi istemeyin; zira ıssız arazideki tek şahıs şüphelidir, belki de hırsızların gözcüsüdür ya da sizi şaşırtan şeytandır. İki şahıstan da sakının; meğerki benim görmediğim bir durumu siz görmüş olasınız. Çünkü akıllı kişi gözüyle bir şey gördüğünde onun hakikatini anlar; hazır olan kimse, orada bulunmayanın görmediğini görür.»
يَا بُنَيَّ إِذَا جَاءَ وَقْتُ الصَّلَاةِ فَلَا تُؤَخِّرْهَا لِشَيْءٍ، صَلِّهَا وَاسْتَرِحْ مِنْهَا فَإِنَّهَا دَيْنٌ، وَصَلِّ فِي جَمَاعَةٍ وَلَوْ عَلَى رَأْسِ زَجٍّ. وَإِذَا أَرَدْتُمُ النُّزُولَ فَعَلَيْكُمْ مِنْ بِقَاعِ الْأَرْضِ بِأَحْسَنِهَا
«Ey yavrucuğum! Namaz vakti geldiğinde onu hiçbir şey için erteleme; onu hemen kıl ve borcunu ödeyip rahatla; çünkü o bir borçtur. Bir mızrak temreninin üzerinde bile olsa cemaatle kıl. Konaklamak istediğiniz zaman, yeryüzü parçalarından en güzel
لَوْنًا وَأَلْيَنِهَا تُرْبَةً وَأَكْثَرِهَا عُشْبًا. وَإِذَا نَزَلْتَ فَصَلِّ رَكْعَتَيْنِ قَبْلَ أَنْ تَجْلِسَ، وَإِذَا أَرَدْتَ قَضَاءَ حَاجَتِكَ فَأَبْعِدِ الْمَذْهَبَ فِي الْأَرْضِ. وَإِذَا ارْتَحَلْتَ فَصَلِّ رَكْعَتَيْنِ ثُمَّ وَدِّعِ الْأَرْضَ الَّتِي حَلَلْتَ بِهَا وَسَلِّمْ عَلَى أَهْلِهَا فَإِنَّ لِكُلِّ بُقْعَةٍ أَهْلًا مِنَ الْمَلَائِكَةِ، وَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ لَا تَأْكُلَ طَعَامًا حَتَّى تَبْتَدِئَ فَتَتَصَدَّقَ مِنْهُ فَافْعَلْ. وَعَلَيْكَ بِقِرَاءَةِ كِتَابِ اللَّهِ- لَعَلَّهُ يَعْنِي الزَّبُورَ- مَا دُمْتَ رَاكِبًا، وَعَلَيْكَ بِالتَّسْبِيحِ مَا دُمْتَ عَامِلًا عَمَلًا، وَعَلَيْكَ بِالدُّعَاءِ مَا دُمْتَ خَالِيًا. وَإِيَّاكَ وَالسَّيْرَ فِي أَوَّلِ اللَّيْلِ إِلَى آخِرِهِ. وَإِيَّاكَ وَرَفْعَ الصَّوْتِ فِي مَسِيرِكَ. فَقَدَ اسْتَقْصَيْنَا مَا وَجَدْنَا مِنْ حِكْمَةِ لُقْمَانَ مِمَّا يُقَارِبُ سَبْعِينَ حِكْمَةً.
renkte olanını, toprağı en yumuşak ve otu en bol olanını tercih edin. Konakladığın zaman oturmadan önce iki rekât namaz kıl; abdest bozmak istediğinde arazide iyice uzağa git. Göç edeceğin vakit de iki rekât namaz kıl; sonra konakladığın yere veda et ve oranın ahalisine selam ver; zira her yerin meleklerden bir ahalisi vardır. Şayet önce bir miktar sadaka vermeden yemek yememeye güç yetirebilirsen bunu yap. Binek üzerinde olduğun müddetçe Allah'ın kitabını -muhtemelen Zebûr'u kastetmektedir- okumaya bak; bir iş yaptığın müddetçe tesbihe sarıl; yalnız kaldığın müddetçe de duaya yönel. Gecenin başından sonuna kadar yolculuk yapmaktan sakın. Yolculuğunda sesini yükseltmekten de sakın!» Böylece Lokmân'ın hikmetinden bulabildiklerimizi -ki yetmiş hikmete yakındır- eksiksizce derlemiş olduk.
[سُورَة لُقْمَان (٣١) : الْآيَات ٢٠ الى ٢١]
[Lokmân Suresi (31), 20-21. Ayetler]
أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَباطِنَةً وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلا هُدىً وَلا كِتابٍ مُنِيرٍ (٢٠) وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَوَلَوْ كانَ الشَّيْطانُ يَدْعُوهُمْ إِلى عَذابِ السَّعِيرِ (٢١)
{ أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَباطِنَةً وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلا هُدىً وَلا كِتابٍ مُنِيرٍ (٢٠) وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَوَلَوْ كانَ الشَّيْطانُ يَدْعُوهُمْ إِلى عَذابِ السَّعِيرِ (٢١) } “Görmediniz mi ki Allah, göklerde ve yerde bulunanları sizin hizmetinize vermiş ve açık-gizli nimetlerini üzerinize bolca yağdırmıştır? İnsanlardan öyleleri vardır ki hiçbir bilgiye, bir rehbere ve aydınlatıcı bir kitaba dayanmaksızın Allah hakkında tartışıp durur. (20) Onlara: ‘Allah'ın indirdiğine uyun!’ dendiği zaman: ‘Hayır, biz atalarımızı üzerinde bulduğumuz yola uyarız’ derler. Şeytan onları alevli ateşin azabına çağırıyor olsa da mı? (21)”
أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَباطِنَةً.
{ أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَأَسْبَغَ عَلَيْكُمْ نِعَمَهُ ظاهِرَةً وَباطِنَةً } “Görmediniz mi ki Allah, göklerde ve yerde bulunanları sizin hizmetinize vermiş ve açık-gizli nimetlerini üzerinize bolca yağdırmıştır?”
رُجُوعٌ إِلَى تَعْدَادِ دَلَائِلِ الْوَحْدَانِيَّةِ وَمَا صَحِبَ ذَلِكَ مِنْ مِنَّةٍ عَلَى الْخَلْقِ، فَالْكَلَامُ اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ عَنِ الْكَلَامِ السَّابِقِ وَرُجُوعٌ إِلَى مَا سَلَفَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ
[Bu ayet], tevhîd delillerini ve bununla birlikte mahlukata yapılan lütufları saymaya bir dönüştür. Dolayısıyla bu söz, önceki kelamdan bağımsız bir ibtidâî istînaftır (yeni bir başlangıçtır) ve surenin başında geçen şu kısma bir dönüştür:
فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Yüce Allah'ın şu kavline:
خَلَقَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ [لُقْمَان: ١٠] فَإِنَّهُ بَعْدَ الِاسْتِدْلَالِ بِخَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْحَيَوَانِ وَالْأَمْطَارِ عَادَ هُنَا الِاسْتِدْلَالُ وَالِامْتِنَانُ بِأَنْ سَخَّرَ لَنَا مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ. وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ عَلَى هَذَا التَّسْخِيرِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ الْآيَاتُ مِنْ سُورَةِ إِبْرَاهِيمَ [٣٢] ، وَكَذَلِكَ فِي سُورَةِ النَّحْلِ [٣] .
{ خَلَقَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ } “O, gökleri görebileceğiniz bir direk olmaksızın yarattı...” [Lokmân: 10]. Nitekim göklerin, yerin, hayvanların ve yağmurların yaratılışı ile delil getirildikten sonra burada da göklerde ve yerde olanların bizim hizmetimize sunulmasıyla delil getirmeye ve lütufları hatırlatmaya dönülmüştür. Bu teshîr (hizmete verme) konusundaki açıklamalar, İbrâhîm Suresi'nde [32] Yüce Allah'ın { اللَّهُ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } ayetlerinin tefsirinde ve aynı şekilde Nahl Suresi'nde [3] geçmişti.
وَمَعْنَى سَخَّرَ لَكُمْ لِأَجْلِكُمْ لِأَنَّ مِنْ جُمْلَةِ ذَلِكَ التَّسْخِيرِ مَا هُوَ مَنَافِعُ لَنَا مِنَ الْأَمْطَارِ وَالرِّيَاحِ وَنُورِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ وَمَوَاقِيتِ الْبُرُوجِ وَالْمَنَازِلِ وَالِاتِّجَاهِ بِهَا. وَالْخِطَابُ فِي أَلَمْ تَرَوْا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لِجَمِيعِ النَّاسِ مُؤْمِنِهِمْ وَمُشْرِكِهِمْ لِأَنَّهُ امْتِنَانٌ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لِخُصُوصِ الْمُشْرِكِينَ بِاعْتِبَارِ أَنَّهُ اسْتِدْلَالٌ.
{ سَخَّرَ لَكُمْ } ifadesinin manası; "sizin için [teshir etti]" demektir. Zira bu teshirin kapsamı içinde yağmurlar, rüzgârlar, güneş ve ayın ışığı, burçların ve menzillerin vakitleri ve bunlarla yön tayini gibi bize fayda sağlayan şeyler vardır. { أَلَمْ تَرَوْا } ifadesindeki hitabın, bir minnet (lütuf hatırlatması) olması hasebiyle mümin ve müşrik bütün insanlara yönelik olması caiz olduğu gibi; bir delil getirme olması bakımından özellikle müşriklere yönelik olması da caizdir.
وَالِاسْتِفْهَامُ فِي أَلَمْ تَرَوْا تَقْرِيرٌ أَوْ إِنْكَارٌ لِعَدَمِ الرُّؤْيَةِ بِتَنْزِيلِهِمْ مَنْزِلَةَ مَنْ لَمْ يَرَوْا آثَارَ ذَلِكَ التَّسْخِيرِ لِعَدَمِ انْتِفَاعِهِمْ بِهَا فِي إِثْبَاتِ الْوَحْدَانِيَّةِ. وَالرُّؤْيَةُ بَصَرِيَّةٌ. وَرُؤْيَةُ التَّسْخِيرِ رُؤْيَةُ آثَارِهِ وَدَلَائِلِهِ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الرُّؤْيَةُ عِلْمِيَّةً كَذَلِكَ، وَالْخِطَابُ لِلْمُشْرِكِينَ كَمَا فِي قَوْلِهِ خَلَقَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها.
{ أَلَمْ تَرَوْا } kavlindeki soru; teqrîr (ikrar ettirme) veya tevhîdin ispatında ondan faydalanmamış olmaları sebebiyle o teshirin eserlerini görmeyen kimseler konumuna indirgenerek görmemelerini kınama (inkâr) içindir. Buradaki rü'yet (görme), gözle görmektir. Teshirin görülmesi ise onun eserlerinin ve delillerinin görülmesidir. Rü'yetin [kalbî] bilgi anlamında olması da caizdir; bu durumda { خَلَقَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها } kavlinde olduğu gibi hitap müşrikleredir.
وَإِسْبَاغُ النِّعَمِ: إِكْثَارُهَا. وَأَصْلُ الْإِسْبَاغِ: جَعْلُ مَا يُلْبَسُ سَابِغًا، أَيْ وَافِيًا فِي السِّتْرِ.
Nimetlerin isbâğı (إِسْبَاغُ النِّعَمِ): Onların bollaştırılması ve çoğaltılmasıdır. İsbâğ (الإسباغ) kelimesinin aslı: Giyilen şeyi sâbiğ (سَابِغًا), yani örtücülükte tam ve bol kılmaktır.
وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: دِرْعٌ سَابِغَةٌ. ثُمَّ اسْتُعِيرَ لِلْإِكْثَارِ لِأَنَّ الشَّيْءَ السَّابِغَ كَثِيرٌ فِيهِ مَا يُتَّخَذُ مِنْهُ مِنْ سَرْدٍ أَوْ شُقَقِ أَثْوَابٍ، ثُمَّ شَاعَ ذَلِكَ حَتَّى سَاوَى الْحَقِيقَة فَقِيلَ: سَوَابِغُ النِّعَمِ.
Nitekim Arapların «دِرْعٌ سَابِغَةٌ» (tam örten geniş zırh) sözü de bundandır. Daha sonra bu kelime çoğaltma/bollaştırma anlamında istiare yoluyla kullanılmıştır; zira sâbiğ olan şeyde, kendisinden yapıldığı zırh halkaları veya kumaş parçaları çok olur. Ardından bu kullanım yaygınlaşıp hakikat derecesine ulaştı ve «سَوَابِغُ النِّعَمِ» (bol ve kuşatıcı nimetler) denildi.
وَالنِّعْمَةُ: الْمَنْفَعَةُ الَّتِي يَقْصِدُ بِهَا فَاعِلُهَا الْإِحْسَانَ إِلَى غَيْرِهِ.
Nimet (النِّعْمَةُ): Yapanın, başkasına ihsanda bulunmayı kastettiği menfaattir (iyiliktir).
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ نِعَمَهُ بِصِيغَةِ جَمْعِ نِعْمَةٍ مُضَافٌ إِلَى ضَمِيرِ الْجَلَالَةِ، وَفِي الْإِضَافَةِ إِلَى ضَمِيرِ اللَّهِ تَنْوِيهٌ بِهَذِهِ النِّعَمِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ نِعْمَةٌ بِصِيغَةِ الْمُفْرَدِ، وَلَمَّا كَانَ الْمُرَادُ الْجِنْسَ اسْتَوَى فِيهِ الْوَاحِدُ وَالْجَمْعُ.
Nâfi', Ebû Amr, Âsım'dan Hafs ve Ebû Ca'fer { نِعَمَهُ } lafzını, lafza-i celâl zamirine muzaf olarak "nimet"in çoğul kalıbıyla okumuşlardır; Allah'ın zamirine izafe edilmesinde bu nimetlerin şanını yüceltme vardır. Diğer kurrâ ise tekil kalıbıyla { نِعْمَةً } şeklinde okumuşlardır. Burada kastedilen cins olduğu için tekil ile çoğul bu hususta eşittir.
وَالتَّنْكِيرُ فِيهَا لِلتَّعْظِيمِ فَاسْتَوَى الْقِرَاءَتَانِ فِي إِفَادَةِ التَّنْوِيهِ بِمَا أَسْبَغَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ.
Buradaki tenvin (nekiralık) tazim içindir. Dolayısıyla her iki kıraat de Allah'ın onlara bolca bahşettiği şeylerin şanını yüceltmeyi bildirmede eşit olmuştur.
وَانْتَصَبَ ظاهِرَةً وَباطِنَةً عَلَى الْحَالِ عَلَى قِرَاءَةِ نَافِعٍ وَمَنْ مَعَهُ، وَعَلَى الصِّفَةِ عَلَى قِرَاءَةِ الْبَقِيَّةِ.
{ ظاهِرَةً وَباطِنَةً } lafızları, Nâfi' ve beraberindekilerin kıraatine göre hal olarak; diğer kurrânın kıraatine göre ise sıfat olarak mansub olmuştur.
وَالظَّاهِرَةُ: الْوَاضِحَةُ. وَالْبَاطِنَةُ: الْخَفِيَّةُ وَمَا لَا يُعْلَمُ إِلَّا بِدَلِيلٍ أَوْ لَا يُعْلَمُ أَصْلًا.
Zâhire (ظَاهِرَة): Açık, belirgin olan [nimetlerdir]. Bâtıne (بَاطِنَة) ise: Gizli olan ve ancak bir delille bilinebilen yahut aslen hiç bilinmeyen [nimetlerdir].
وَأَصْلُ الْبَاطِنَةِ الْمُسْتَقِرَّةُ فِي بَاطِنِ الشَّيْءِ أَيْ دَاخِلِهِ، قَالَ تَعَالَى: باطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ [الْحَدِيد: ١٣] فَكَمْ فِي بَدَنِ الْإِنْسَانِ وَأَحْوَالِهِ مِنْ نِعَمٍ يَعْلَمُهَا النَّاسُ أَوْ لَا يَعْلَمُهَا بَعْضُهُمْ، أَوْ لَا يَعْلَمُهَا إِلَّا الْعُلَمَاءُ، أَوْ لَا يَعْلَمُهَا أَهْلُ عَصْرٍ ثُمَّ تَنْكَشِفُ لِمَنْ بَعْدَهُمْ، وَكِلَا النَّوْعَيْنِ أَصْنَافٌ دِينِيَّةٌ وَدُنْيَوِيَّةٌ.
Bâtınenin aslı, bir şeyin bâtınında, yani içinde yerleşik olandır. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { باطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ } “İçinde rahmet vardır” [Hadîd 13]. İnsanın bedeninde ve hallerinde insanların bildiği yahut bazılarının bilmediği, sadece âlimlerin bildiği veya bir asrın insanlarının bilmeyip sonradan gelenlere açığa çıkan nice nimetler vardır! Her iki tür de hem dinî hem de dünyevî kısımlara ayrılır.
وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلا هُدىً وَلا كِتابٍ مُنِيرٍ وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَوَلَوْ كانَ الشَّيْطانُ يَدْعُوهُمْ إِلى عَذابِ السَّعِيرِ (٢١) .
{ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلا هُدىً وَلا كِتابٍ مُنِيرٍ وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا أَوَلَوْ كانَ الشَّيْطانُ يَدْعُوهُمْ إِلى عَذابِ السَّعِيرِ } “İnsanlardan kimi de vardır ki hiçbir bilgisi, bir yol göstericisi ve aydınlatıcı bir kitabı olmaksızın Allah hakkında tartışır. Onlara: «Allah’ın indirdiğine uyun!» denildiğinde: «Hayır, biz babalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız» derler. Şeytan onları alevli ateşin azabına çağırıyor olsa da mı?” (21).
الْوَاوُ فِي قَوْلِهِ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ وَاوُ الْحَالِ. وَالْمَعْنَى: قَدْ رَأَيْتُمْ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَأَنْعَمَ عَلَيْكُمْ نِعَمًا ضَافِيَةً فِي حَالِ أَنَّ بَعْضَكُمْ يُجَادِلُ فِي وَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ وَيَتَعَامَى عَنْ دَلَائِلِ وَحْدَانِيَّتِهِ. وَجُمْلَةُ الْحَالِ هُنَا خَبَرٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّعْجِيبِ مِنْ حَالِ هَذَا الْفَرِيقِ. وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ الْوَاوَ اعْتِرَاضِيَّةً وَالْجُمْلَةَ مُعْتَرِضَةً بَيْنَ جُمْلَةِ أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ وَبَيْنَ جُمْلَةِ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ [لُقْمَان: ٢٥] .
{ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ } kavlindeki vâv, hâl vâvıdır. Anlam şudur: Sizler, Allah'ın göklerde olanları hizmetinize verdiğini ve üzerinize bol nimetler yağdırdığını gördüğünüz halde, bir kısmınız Allah'ın birliği hakkında tartışmakta ve O'nun birliğinin delillerine karşı körlük etmektedir. Buradaki hâl cümlesi, bu zümrenin haline şaşırma (taaccüb) bildirmek amacıyla kullanılan bir haberdir. Vâvı itirâziyye (ara cümle bağlacı), cümleyi de { أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ } cümlesi ile { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } [Lokmân 25] cümlesi arasında bir ara cümle kılman da caizdir.
وَقَوْلُهُ وَمِنَ النَّاسِ مِنَ الْإِظْهَارِ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ كَأَنَّهُ قِيلَ: وَمِنْكُمْ، ومِنَ تَبْعِيضِيَّةٌ. وَالْمُرَادُ بِهَذَا الْفَرِيقِ: هُمُ الْمُتَصَدُّونَ لِمُحَاجَّةِ النَّبِيءِ ﷺ وَالتَّمْوِيهِ عَلَى قَوْمِهِمْ مِثْلُ النَّضْرِ بْنِ الْحَارِثِ، وَأُمَيَّةَ بْنِ خَلَفٍ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزِّبَعْرَى.
{ وَمِنَ النَّاسِ } kavli, zamir makamında açık isim zikretme (izhar) kabilindendir; sanki «وَمِنْكُمْ» (ve sizden) denilmiş gibidir. { مِنْ } teb'îziyyedir (bütünün bir kısmını bildirir). Bu gruptan murat; Nadr b. Hâris, Ümeyye b. Halef ve Abdullah b. Ziba'râ gibi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile tartışmaya ve kavimlerini aldatmaya cüret eden kimselerdir.
وَشَمِلَ قَوْلُهُ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلا هُدىً وَلا كِتابٍ مُنِيرٍ مَرَاتِبَ اكْتِسَابِ الْعِلْمِ وَهِيَ إِمَّا:
{ بِغَيْرِ عِلْمٍ وَلا هُدىً وَلا كِتابٍ مُنِيرٍ } kavli, ilim kazanma mertebelerini kapsamıştır ki bunlar:
الِاجْتِهَادُ وَالِاكْتِسَابُ، أَوِ التَّلَقِّي مِنَ الْعَالِمِ، أَوْ مُطَالَعَةُ الْكُتُبِ الصَّائِبَةِ. وَتَقَدَّمَ تَفْسِيرُ نَظِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ الْحَجِّ
İçtihad ve kesb, veya âlimden öğrenme yahut isabetli kitapları mütalaa etmektir. Bu ayetin benzerinin tefsiri Hac Suresi'nde geçmişti.