وَجُمْلَةُ وَإِذا قِيلَ لَهُمُ إِلَخْ عَطْفٌ عَلَى صِلَةِ مِنَ، أَيْ: مِنْ حَالِهِمْ هَذَا وَذَاكَ، وَتَقَدَّمَ نَظِيرُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٧٠] .
{ وَإِذا قِيلَ لَهُمُ } ilâ ahirihi cümlesi, { مَنْ } sılasına matuftur; yani: Onların durumu hem budur hem de şudur. Bu cümlenin benzeri Bakara Suresi'nde [170] geçmişti.
وَالضَّمِيرُ الْمَنْصُوبُ فِي قَوْلِهِ يَدْعُوهُمْ عَائِدٌ إِلَى الْآبَاءِ، أَيْ أَيَتَّبِعُونَ آبَاءَهُمْ وَلَوْ كَانَ الشَّيْطَانُ يَدْعُو الْآبَاءَ إِلَى الْعَذَابِ فَهُمْ يَتْبَعُونَهُمْ إِلَى الْعَذَابِ وَلَا يَهْتَدُونَ. ولَوْ وصلية، وَالْوَاو مَعهَا لِلْحَالِ.
{ يَدْعُوهُمْ } kavlindeki mansub zamir babalara racidir; yani Şeytan o babaları azaba çağırıyor olsa da onlar yine babalarına uyup azaba mı gidecekler ve doğru yolu bulmayacaklar? { لَوْ } vasliyyedir, beraberindeki vâv ise hâl içindir.
وَالِاسْتِفْهَامُ تَعْجِيبِيٌّ مِنْ فظاعة ضلالهم وَعَما هم بِحَيْثُ يَتَّبِعُونَ مَنْ يَدْعُوهُمْ إِلَى النَّارِ، وَهَذَا ذَمٌّ لَهُمْ. وَهُوَ وَزَانُ قَوْلِهِ فِي آيَةِ الْبَقَرَةِ [١٧٠] : أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئاً. وَالدُّعَاءُ إِلَى عَذَابِ السَّعِيرِ: الدُّعَاءُ إِلَى أَسْبَابِهِ. وَالسَّعِيرُ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
İstifham, kendilerini ateşe çağıran kimseye tabi olacak derecedeki sapıklıklarının ve körlüklerinin vehametine taaccüb bildirmek içindir; bu da onlar için bir yergidir. Bu, Bakara Suresi'ndeki [170] { أَوَلَوْ كانَ آباؤُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ شَيْئاً } “Babaları hiçbir şey akletmiyor olsa da mı?” kavli ile aynı vezindedir. Çılgın alevli ateşin azabına davet: Onun sebeplerine davettir. Es-Saîr (السَّعِيرُ) lafzı, Allah Teâlâ'nın:
كُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً فِي سُورَة الْإِسْرَاء [٩٧] .
İsrâ Suresi'ndeki [97] { كُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً } “[Ateş] dindikçe onlara çılgın alevi artırırız” kavlinde geçmişti.
[سُورَة لُقْمَان (٣١) : آيَة ٢٢]
[Lokmân Suresi (31), Ayet 22]
وَمَنْ يُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَى اللَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى وَإِلَى اللَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ (٢٢)
{ وَمَنْ يُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَى اللَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى وَإِلَى اللَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ } “Kim iyilik yapan biri olarak yüzünü Allah'a teslim ederse, şüphesiz kopmayan en sağlam kulpa yapışmıştır. İşlerin sonu ancak Allah'a varır.” (22)
هَذَا مُقَابِلُ قَوْلِهِ وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ [لُقْمَان: ٢٠] إِلَى قَوْلِهِ:
Bu, { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يُجادِلُ فِي اللَّهِ بِغَيْرِ عِلْمٍ } [Lokmân 20] kavlinden başlayıp:
يَدْعُوهُمْ إِلى عَذابِ السَّعِيرِ [لُقْمَان: ٢١] ، فَأُولَئِكَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا مَا وجدوا ءاباءهم عَلَيْهِ مِنَ الشِّرْكِ عَلَى غَيْرِ بَصِيرَةٍ فَوَقَعُوا فِي الْعَذَابِ، وَهَؤُلَاءِ الَّذِينَ لَمْ يَتَمَسَّكُوا بِدِينِ آبَائِهِمْ وَأَسْلَمُوا لِلَّهِ لَمَّا دَعَاهُمْ إِلَى الْإِسْلَامِ فَلَمْ يَصُدَّهُمْ عَنِ اتِّبَاعِ الْحَقِّ إِلْفٌ وَلَا تَقْدِيسُ آبَاءٍ فَأُولَئِكَ تَعَلَّقُوا بِالْأَوْهَامِ وَاسْتَمْسَكُوا بِهَا لِإِرْضَاءِ أَهْوَائِهِمْ، وَهَؤُلَاءِ اسْتَمْسَكُوا بِالْحَقِّ إِرْضَاءً لِلدَّلِيلِ وَأُولَئِكَ أَرْضَوُا الشَّيْطَانَ وَهَؤُلَاءِ اتَّبَعُوا رِضَى اللَّهِ.
{ يَدْعُوهُمْ إِلى عَذابِ السَّعِيرِ } [Lokmân 21] kavline kadar olan kısmın mukabilidir. Onlar, babalarını üzerinde buldukları şirke basiretsizce tabi olup azaba düşenlerdir; bunlar ise babalarının dinine sarılmayıp İslâm'a davet ettiğinde Allah'a teslim olan, alışkanlıkların veya babaları kutsamanın kendilerini hakka uymaktan alıkoymadığı kimselerdir. Onlar kuruntulara bağlanıp hevalarını tatmin etmek için onlara yapışmışlar; bunlar ise delili tatmin etmek üzere hakka yapışmışlardır. Onlar şeytanı hoşnut etmiş, bunlar ise Allah'ın rızasına uymuşlardır.
وَإِسْلَامُ الْوَجْهِ إِلَى اللَّهِ تَمْثِيلٌ لِإِفْرَادِهِ تَعَالَى بِالْعِبَادَةِ كَأَنَّهُ لَا يُقْبِلُ بِوَجْهِهِ عَلَى غَيْرِ اللَّهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى بَلى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١١٢] ، وَقَوْلِهِ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٢٠] .
Yüzün Allah'a teslim edilmesi (islâmü'l-vech), sanki yüzünü Allah'tan başkasına hiç çevirmiyormuşçasına ibadeti sadece O Teâlâ'ya has kılmaktan kinaye bir temsildir. Nitekim bu, Bakara Suresi'ndeki [112] { بَلى مَنْ أَسْلَمَ وَجْهَهُ لِلَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ } “Bilakis kim iyilik eden biri olarak yüzünü Allah'a teslim ederse...” ve Âl-i İmrân Suresi'ndeki [20] { فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ } “De ki: «Ben yüzümü Allah'a teslim ettim»” kavillerinde geçmişti.
وَتَعْدِيَةُ فِعْلِ يُسْلِمْ بِحَرْفٍ إِلَى هُنَا دُونَ اللَّامِ كَمَا فِي آيَتَيْ سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١١٢] وَسُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٢٠] عِنْدَ الزَّمَخْشَرِيِّ مَجَازٌ فِي الْفِعْلِ بِتَشْبِيهِ نَفْسِ الْإِنْسَانِ بِالْمَتَاعِ الَّذِي
Zemahşerî'ye göre { يُسْلِمْ } fiilinin, Bakara Suresi'ndeki [112] ve Âl-i İmrân Suresi'ndeki [20] iki ayette olduğu gibi lâm harf-i cerri yerine burada «إِلَى» harf-i cerri ile geçişli kılınması; insanın kendi nefsini,
يَدْفَعُهُ صَاحِبُهُ إِلَى آخَرَ وَيَكِلُهُ إِلَيْهِ. وَحَقِيقَتُهُ أَنْ يُعَدَّى بِاللَّامِ، أَيْ وَجْهَهُ وَهُوَ ذَاتُهُ سَالِمًا
sahibinin bir başkasına verip ona havale ettiği mala benzetilmesi yoluyla fiilde yapılan bir mecazdır. Hakikati ise lâm ile geçişli olmasıdır; yani yüzü -ki o zatıdır- teslim olmuş ve selamet bulmuş olarak
لِلَّهِ، أَيْ خَالِصًا لَهُ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٢٠] .
Âl-i İmrân Suresi'ndeki [20] { فَإِنْ حَاجُّوكَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِيَ لِلَّهِ } “Eğer seninle tartışırlarsa de ki: «Ben yüzümü Allah'a teslim ettim»” kavlinde olduğu gibi sadece O'na has kılınmış olarak Allah içindir.
وَالْإِحْسَانُ: الْعَمَلُ الصَّالِحُ وَالْإِخْلَاصُ فِي الْعِبَادَةِ.
İhsan: Salih amel ve ibadette ihlastır.
وَفِي الْحَدِيثِ: «الْإِحْسَانُ أَنْ تَعْبُدَ اللَّهَ كَأَنَّهُ تَرَاهُ فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ»
Ve hadiste: «İhsan; Allah'ı görüyormuş gibi O'na ibadet etmendir, her ne kadar sen O'nu görmesen de O seni görmektedir» [buyrulmuştur].
. وَالْمَعْنَى: وَمَنْ يُسْلِمْ إِسْلَامًا لَا نِفَاقَ فِيهِ وَلَا شَكَّ فَقَدْ أَخَذَ بِمَا يَعْتَصِمُ بِهِ مِنَ الْهُوِيِّ أَوِ التَّزَلْزُلِ.
Anlam şudur: Kim içinde hiçbir nifak ve şüphe bulunmayan bir teslimiyetle teslim olursa, düşmekten veya sarsılmaktan kendisini koruyacak şeye tutunmuş olur.
وَقَوْلُهُ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى مَضَى الْكَلَامُ عَلَى نَظِيرِهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٥] ، وَهُوَ ثَنَاءٌ عَلَى الْمُسْلِمِينَ. وَتَذْيِيلُ هَذَا بِقَوْلِهِ وَإِلَى اللَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ إِيمَاءٌ إِلَى وَعْدِهِمْ بِلِقَاءِ الْكَرَامَةِ عِنْدَ اللَّهِ فِي آخِرِ أَمْرِهِمْ وَهُوَ الْحَيَاةُ الْآخِرَةُ.
{ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى } kavlinin benzerine dair açıklama, Bakara Suresi'ndeki [256] { فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقى } kavlinde geçmişti. Bu, Müslümanları bir övgüdür. Bunun ardından { وَإِلَى اللَّهِ عاقِبَةُ الْأُمُورِ } buyrulması, işlerinin sonunda -ki o da ahiret hayatıdır- Allah katında ikrama kavuşacaklarının onlara vaad edildiğine bir işarettir.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الْأُمُورِ لِلِاسْتِغْرَاقِ، وَهُوَ تَعْمِيمٌ يُرَادُ بِهِ أَنَّ أُمُورَ الْمُسْلِمِينَ الَّتِي هِيَ مِنْ مَشْمُولَاتِ عُمُومِ الْأُمُورِ صَائِرَةٌ إِلَى اللَّهِ وَمَوْكُولَةٌ إِلَيْهِ فَجَزَاؤُهُمْ بِالْخَيْرِ مُنَاسِبٌ لِعَظَمَةِ اللَّهِ.
{ الْأُمُورِ } lafzındaki belirlilik (lâm-ı tarif) istiğrak (kapsayıcılık) içindir. Bu, işlerin geneline dâhil olan Müslümanların işlerinin de Allah'a döneceği ve O'na bırakılacağı, dolayısıyla da onların mükâfatlandırılmasının Allah'ın azametine layık bir hayırla olacağı anlamını kastedilen bir genellemedir.
وَالْعَاقِبَةُ: الْحَالَةُ الْخَاتِمَةُ وَالنِّهَايَةُ. والْأُمُورِ: جَمْعٌ أَمْرٍ وَهُوَ الشَّأْنُ.
Âkıbet (الْعَاقِبَةُ): Son durum ve nihayettir. Umûr (الْأُمُورِ) ise: Şe'n (durum/iş) anlamına gelen emr (أَمْر) kelimesinin çoğuludur.
وَتَقْدِيمُ إِلَى اللَّهِ لِلِاهْتِمَامِ وَالتَّنْبِيهِ إِلَى أَنَّ الرَّاجِعَ إِلَيْهِ يُلَاقِي جزاءه وافيا.
{ إِلَى اللَّهِ } ifadesinin öne alınması, ihtimam ve O'na dönenin karşılığını eksiksiz olarak bulacağına dikkat çekmek içindir.
[سُورَة لُقْمَان (٣١) : آيَة ٢٣]
[Lokmân Suresi (31), Ayet 23]
وَمَنْ كَفَرَ فَلا يَحْزُنْكَ كُفْرُهُ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (٢٣)
{ وَمَنْ كَفَرَ فَلا يَحْزُنْكَ كُفْرُهُ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “Kim de inkâr ederse, onun inkârı seni üzmesin. Onların dönüşü bizedir; böylece yaptıklarını kendilerine haber veririz. Şüphesiz Allah göğüslerin özünü hakkıyla bilendir.” (23)
لَمَّا خَلَا ذَمُّ الَّذِينَ كَفَرُوا عَنِ الْوَعِيدِ وَانْتَقَلَ مِنْهُ إِلَى مَدْحِ الْمُسْلِمِينَ وَوَعْدِهِمْ عَطَفَ عِنَانَ الْكَلَامِ إِلَى تَسْلِيَةِ الرَّسُولِ ﷺ بِتَهْوِينِ كُفْرِهِمْ عَلَيْهِ تَسْلِيَةً لَهُ وَتَعْرِيضًا بِقِلَّةِ الْعِبْءِ بِهِمْ لِأَنَّ مَرْجِعَهُمْ إِلَى اللَّهِ فَيُرِيهِمُ الْجَزَاءَ الْمُنَاسِبَ لِكُفْرِهِمْ، فَهُوَ تَعْرِيضٌ لَهُمْ بِالْوَعِيدِ.
Kâfirlerin yerilmesi tehditten hâli kalıp bundan Müslümanların övgüsüne ve onlara vaade geçilince; sözün yönü, hem Resûl'ü sallallâhu aleyhi ve sellem teselli etmek hem de onların dönüşü Allah'a olup O da küfürlerine layık cezayı göstereceğinden onlara pek önem verilmediğini ima etmek üzere, inkârlarını gözünde küçülterek Resûl'ü sallallâhu aleyhi ve sellem teselli etmeye çevrilmiştir. Dolayısıyla bu, onlar için üstü kapalı bir tehdittir.
وَأُسْنِدَ النَّهْيُ إِلَى كُفْرِهِمْ عَنْ أَنْ يَكُونَ مُحْزِنًا لِلرَّسُولِ ﷺ مَجَازًا عَقْلِيًّا فِي نَهْيِ
Küfürlerinin Resûl'ü sallallâhu aleyhi ve sellem üzmesinin nehyedilmesi isnadı;
الرَّسُولِ ﵊ عَنْ مُدَاوَمَةِ الْفِكْرِ بِالْحُزْنِ لِأَجْلِ كُفْرِهِمْ لِأَنَّهُ إِذَا قَلَعَ ذَلِكَ مِنْ نَفْسِهِ انْتَفَى إِحْزَانُ كُفْرِهِمْ إِيَّاهُ. وَقَرَأَ نَافِعٌ يَحْزُنْكَ- بِضَمِّ التَّحْتِيَّةِ وَكَسْرِ الزَّايِ- مُضَارِعُ أَحْزَنَهُ إِذَا جَعَلَهُ حَزِينًا. وَقَرَأَ الْبَقِيَّةُ يَحْزُنْكَ- بِفَتْحِ التَّحْتِيَّةِ وَضَمِّ الزَّايِ- مُضَارِعُ حَزَنَهُ بِذَلِكَ الْمَعْنَى، وَهُمَا لُغَتَانِ: الْأُولَى لُغَةُ تَمِيمٍ، وَالثَّانِيَةُ لُغَةُ قُرَيْشٍ، وَالْأُولَى أَقْيَسُ وَكِلْتَاهُمَا فُصْحَى وَلُغَةُ تَمِيمٍ مِنَ اللُّغَاتِ الَّتِي نَزَلَ بِهَا الْقُرْآنُ وَهِيَ لُغَةُ عُلْيَا تَمِيمٍ وَهُمْ بَنُو دَارِمٍ كَمَا
Resûl'ü aleyhisselâm onların küfrü yüzünden zihnini sürekli üzüntüyle meşgul etmekten nehyetme hususunda aklî bir mecazdır; zira o bunu nefsinden söküp attığında, onların küfrünün onu üzmesi de ortadan kalkar. Nâfi', bir kimseyi üzüntülü kıldığında kullanılan «أَحْزَنَهُ» fiilinin muzarisi olarak -ya'nın zammesi ve ze'nin kesresiyle- { يُحْزِنْكَ } şeklinde okumuştur. Diğer kurrâ ise aynı manadaki «حَزَنَهُ» fiilinin muzarisi olarak -ya'nın fethası ve ze'nin zammesiyle- { يَحْزُنْكَ } şeklinde okumuşlardır. Bunlar iki ayrı lehçedir: Birincisi Temîm lehçesi, ikincisi ise Kureyş lehçesidir. Birincisi kıyasa daha uygundur; her ikisi de fasîhtir. Temîm lehçesi, Kur'an'ın kendisiyle indiği lehçelerdendir ve daha önce
تَقَدَّمَ فِي الْمُقَدِّمَةِ السَّادِسَةِ. وَزَعَمَ أَبُو زَيْدٍ وَالزَّمَخْشَرِيُّ: أَنَّ الْمُسْتَفِيضَ أَحْزَنَ فِي الْمَاضِي وَيُحْزِنُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ، يُرِيدَانِ الشَّائِعَ عَلَى أَلْسِنَةِ النَّاسِ، وَالْقِرَاءَةُ رِوَايَةٌ وَسُنَّةٌ. وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ يُوسُفَ [١٣] إِنِّي لَيَحْزُنُنِي وَفِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٣٣] قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ.
Altıncı Mukaddime'de geçtiği üzere Yüksek Temîm'in, yani Dârimoğullarının lehçesidir. Ebû Zeyd ve Zemahşerî, yaygın kullanımın geçmiş zamanda «أَحْزَنَ», gelecek zamanda ise «يُحْزِنُ» olduğunu iddia etmişlerdir; bununla halkın dilinde yaygın olanı kastetmişlerdir. Oysa kıraat bir rivayet ve sünnettir. Yûsuf Suresi'nde [13] { إِنِّي لَيَحْزُنُنِي } ve En'âm Suresi'nde [33] { قَدْ نَعْلَمُ إِنَّهُ لَيَحْزُنُكَ الَّذِي يَقُولُونَ } kavillerinde geçmişti.
وَجُمْلَةُ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ التَّعْلِيلِ لِلنَّهْيِ، وَهِيَ أَيْضًا تَمْهِيدٌ لِوَعْدِ الرَّسُولِ ﷺ بِأَنَّ اللَّهَ يَتَوَلَّى الِانْتِقَامَ مِنْهُمُ الْمَدْلُولَ عَلَيْهِ بِقَوْلِهِ فَنُنَبِّئُهُمْ مُفَرَّعًا عَلَى جُمْلَةِ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ كِنَايَةً عَنِ الْمُجَازَاةِ اسْتُعْمِلَ الْإِنْبَاءُ وَأُرِيدَ لَازِمُهُ وَهُوَ الْإِظْهَارُ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا.
{ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ } cümlesi nehyin gerekçesi (ta'lîl) konumundadır. Bu aynı zamanda, daha önce geçtiği üzere haber vermenin kullanılıp onun lazımı olan açığa çıkarmanın kastedilmesiyle cezalandırmadan kinaye olarak { إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ } cümlesine terettüp eden { فَنُنَبِّئُهُمْ } kavliyle delalet edilen, Allah'ın onlardan intikam almayı üstlendiğine dair Resûl'e sallallâhu aleyhi ve sellem bir vaadin mukaddimesidir.
وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ تَعْلِيلٌ لِجُمْلَةِ فَنُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا، فَمَوْقِعُ حَرْفِ إِنَّ هُنَا مُغْنٍ عَنْ فَاءِ التَّسَبُّبِ كَمَا فِي قَوْلِ بَشَّارٍ:
{ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } cümlesi, { فَنُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا } cümlesinin gerekçesidir (ta'lîl). Burada { إِنَّ } harfinin konumu, Beşşâr'ın şu sözünde olduğu gibi sebebiyet fâ'sının yerini tutmaktadır:
إِنَّ ذَاكَ النَّجَاحِ فِي التبكير وبِذاتِ الصُّدُورِ: هِيَ النَّوَايَا وَأَعْرَاضُ النَّفْسِ مِنْ نَحْوِ الْحِقْدِ وَتَدْبِيرِ الْمَكْرِ وَالْكُفْرِ.
«إِنَّ ذَاكَ النَّجَاحِ فِي التبكير» (Kuşkusuz o başarı sabah erken davranmaktadır). { بِذاتِ الصُّدُورِ } ise: Niyetler ile kin, hile kurma ve küfür gibi nefsin arazlarıdır.
وَمُنَاسَبَتُهُ هُنَا أَنَّ كُفْرَ الْمُشْرِكِينَ بَعْضُهُ إِعْلَانٌ وَبَعْضُهُ إِسْرَارٌ قَالَ تَعَالَى: وَأَسِرُّوا قَوْلَكُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ [الْملك: ١٣] ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ فِي سُورَة الْأَنْفَال [٤٣] .
Bunun buradaki münasebeti; müşriklerin küfrünün bir kısmının açık, bir kısmının ise gizli olmasıdır. Nitekim Allah Teâlâ: { وَأَسِرُّوا قَوْلَكُمْ أَوِ اجْهَرُوا بِهِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “Sözünüzü ister gizleyin ister açığa vurun; şüphesiz O göğüslerin özünü hakkıyla bilendir” [Mülk 13] buyurmuştur. Bu ifade Enfal Suresi'ndeki [43] { إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } kavlinde de geçmişti.
[سُورَة لُقْمَان (٣١) : آيَة ٢٤]
[Lokmân Suresi (31), Ayet 24]
نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلاً ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ إِلى عَذابٍ غَلِيظٍ (٢٤)
{ نُمَتِّعُهُمْ قَلِيلاً ثُمَّ نَضْطَرُّهُمْ إِلى عَذابٍ غَلِيظٍ } “Onları biraz yararlandırırız, sonra da onları şiddetli bir azaba sürükleriz.” (24)
اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِأَنَّ قَوْلَهُ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا [لُقْمَان: ٢٣] يُثِيرُ فِي نُفُوسِ السَّامِعِينَ سُؤَالًا عَنْ عَدَمِ تَعْجِيلِ الْجَزَاءِ إِلَيْهِمْ، فَبَيَّنَ بِأَنَّ اللَّهَ يُمْهِلُهُمْ زَمَنًا ثُمَّ يُوقِعُهُمْ
Bu bir istînâf-ı beyânîdir; çünkü { إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا } [Lokmân 23] kavli, dinleyenlerin zihninde cezanın onlara neden acele verilmediğine dair bir soru uyandırmaktadır. Dolayısıyla Allah'ın onlara bir süre mühlet vereceğini, ardından da kendilerini
فِي عَذَابٍ لَا يَجِدُونَ مِنْهُ مَنْجًى. وَهَذَا الِاسْتِئْنَافُ وَقَعَ مُعْتَرِضًا بَيْنَ الْجُمَلِ الْمُتَعَاطِفَةِ.
kurtulacak hiçbir yol bulamayacakları bir azaba uğratacağını açıklamıştır. Bu istînâf, birbiri ardınca matuf olan cümleler arasında bir ara cümle (itiraz) olarak yer almıştır.
وَالتَّمْتِيعُ: الْعَطَاءُ الْمُوَقَّتُ فَهُوَ إِعْطَاءُ الْمَتَاعِ، أَيِ الشَّيْءِ الْقَلِيلِ. وقَلِيلًا صِفَةٌ لِمَصْدَرِ مَفْعُولٍ مُطْلَقٍ، أَيْ تَمْتِيعًا قَلِيلًا، وَقِلَّتُهُ بِالنِّسْبَةِ إِلَى مَا أَعَدَّ اللَّهُ لِلْمُسْلِمِينَ أَوْ لِقِلَّةِ مُدَّتِهِ فِي الدُّنْيَا بِالنِّسْبَةِ إِلَى مُدَّةِ الْآخِرَةِ، وَتَقَدَّمَ عِنْد قَوْله تَعَالَى وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ فِي الْأَعْرَافِ [٢٤] .
Temtî' (تَمْتِيع): Geçici olarak vermektir; bu da «metâ» yani az bir şey vermektir. { قَلِيلًا } kelimesi mef'ûl-i mutlakın masdarının sıfatıdır; yani «تَمْتِيعًا قَلِيلًا» (az bir faydalandırma) demektir. Azlığı ise Allah'ın Müslümanlar için hazırladıklarına göredir yahut dünyadaki süresinin ahiretin süresine göre az olmasındandır. Bu, A'râf Suresi'ndeki [24] { وَمَتاعٌ إِلى حِينٍ } kavlinde geçmişti.
وَالِاضْطِرَارُ: الْإِلْجَاءُ، وَهُوَ جَعْلُ الْغَيْرِ ذَا ضَرُورَةٍ، أَيْ: لُزُومٍ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ النَّارِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٢٦] .
Iztırâr (الِاضْطِرَارُ): Mecbur kılmak, çaresiz bırakmaktır (ilcâ); bu da başkasını zaruret yani kaçınılmazlık içinde bırakmaktır. Bu kelime, Bakara Suresi'ndeki [126] { ثُمَّ أَضْطَرُّهُ إِلى عَذابِ النَّارِ } kavlinde geçmişti.
وَالْغَلِيظُ: مِنْ صِفَاتِ الْأَجْسَامِ وَهُوَ الْقَوِيُّ الْخَشِنُ، وَأُطْلِقَ عَلَى الشَّدِيدِ مِنَ الْأَحْوَالِ عَلَى وَجْهِ الِاسْتِعَارَةِ بِجَامِعِ الشِّدَّةِ عَلَى النَّفْسِ وَعَدَمِ الطَّاقَةِ عَلَى احْتِمَالِهِ. وَتَقَدَّمَ قَوْلُهُ وَنَجَّيْناهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ فِي سُورَةِ هُودٍ [٥٨] كَمَا أُطْلِقَ الْكَثِيرُ على الْقوي.
Ğalîz (الْغَلِيظُ): Cisimlerin sıfatlarındandır; kuvvetli ve sert olan demektir. Nefse ağır gelmesi ve katlanmaya güç yetirilememesi ortak paydasıyla (câmi'), şiddetli haller için istiare yoluyla kullanılmıştır. Nitekim «kesîr» kelimesi de kuvvetli anlamında kullanıldığı gibi, Hûd Suresi'ndeki [58] { وَنَجَّيْناهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ } kavli de daha önce geçmişti.
[سُورَة لُقْمَان (٣١) : آيَة ٢٥]
[Lokmân Suresi (31), Ayet 25]
وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ (٢٥)
{ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ } “Andolsun ki onlara: ‘Gökleri ve yeri kim yarattı?’ diye sorsan, mutlaka ‘Allah’ derler. De ki: ‘Hamd Allah'a mahsustur.’ Hayır, onların çoğu bilmezler.” (25)
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا [لُقْمَان: ٢١] بِاعْتِبَارِ أَنَّ مَا وَجَدُوا عَلَيْهِ آبَاءَهُمْ هُوَ الْإِشْرَاكُ مَعَ اللَّهِ فِي الْإِلَهِيَّةِ، وَإِنْ سَأَلَهُمْ سَائِلٌ: مَنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ يَقُولُوا خَلْقَهُنَّ اللَّهُ، وَذَلِكَ تَسْخِيفٌ لِعُقُولِهِمُ الَّتِي تَجْمَعُ بَيْنَ الْإِقْرَارِ لِلَّهِ بِالْخَلْقِ وَبَيْنَ اعْتِقَادِ إِلَهِيَّةِ غَيْرِهِ.
[Bu ayet], atalarını üzerinde buldukları durumun ilahlıkta Allah'a ortak koşmak olduğu ve kendilerine bir soran: “Gökleri ve yeri kim yarattı?” diye sorsa “Onları Allah yarattı” diyecekleri dikkate alınarak { وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا وَجَدْنا عَلَيْهِ آباءَنا } [Lokmân 21] cümlesine matuftur. Bu da, yaratma konusunda Allah'ı ikrar etmekle O'ndan başkasının ilahlığına inanmayı bir arada tutan akıllarını bir maskaralığa [düşürmek ve tutarsızlıklarını ortaya koymaktır].
وَالْمُرَادُ بِالسَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ: مَا يَشْمَلُ مَا فِيهَا مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ وَمِنْ بَيْنِ ذَلِكَ حِجَارَةُ الْأَصْنَامِ، وَتَقَدَّمَ نَظِيرُهَا فِي سُورَةِ الْعَنْكَبُوتِ. وَعَبَّرَ هُنَا بِ لَا يَعْلَمُونَ وَفِي سُورَةِ الْعَنْكَبُوتِ [٦٣] بِ لَا يَعْقِلُونَ تَفَنُّنًا فِي الْمُخَالَفَةِ بَيْنَ الْقِصَّتَيْنِ مَعَ اتِّحَاد الْمَعْنى.
Gökler ve yerden kasıt; içlerindeki mahlukatı ve bu meyanda putların taşlarını da içine alan varlıklardır. Bir benzeri Ankebût Suresi'nde geçmişti. Burada { لَا يَعْلَمُونَ }, Ankebût Suresi'nde ise [63] { لَا يَعْقِلُونَ } şeklinde ifade edilmesi, mana birliğiyle beraber iki anlatım arasında bir üslup çeşitliliği (tefennün) sağlamak içindir.
[سُورَة لُقْمَان (٣١) : آيَة ٢٦]
[Lokmân Suresi (31), Ayet 26]
لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (٢٦)
{ لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ } “Göklerde ve yerde ne varsa Allah'ındır. Şüphesiz Allah, zengin olandır, övgüye layık olandır.” (26)
مَوْقِعُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ مِنَ الَّتِي قَبْلَهَا مُوقِعُ النَّتِيجَةِ مِنَ الدَّلِيلِ فِي قَوْلِهِ: لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ فَلِذَلِكَ فُصِلَتْ وَلَمْ تُعْطَفْ لِأَنَّهَا بِمَنْزِلَةِ بَدَلِ الِاشْتِمَالِ مِنَ الَّتِي قَبْلَهَا، كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا فِي قَوْلِهِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ [لُقْمَان: ١٦] فَإِنَّهُ لَمَّا تَقَرَّرَ إِقْرَارُهُمْ لِلَّهِ بِخَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لَزِمَهُمْ إِنْتَاجُ أَنَّ مَا فِي السَّمَوَات وَالْأَرْضِ مِلْكٌ لِلَّهِ وَمِنْ جُمْلَةِ ذَلِكَ أَصْنَامُهُمْ. وَالتَّصْرِيحُ بِهَذِهِ النَّتِيجَةِ لِقَصْدِ التَّهَاوُنِ بِهِمْ فِي كُفْرِهِمْ بِأَنَّ اللَّهَ يَمْلِكُهُمْ وَيَمْلِكُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ، فَهُوَ غَنِيٌّ عَنْ عِبَادَتِهِمْ مَحْمُودٌ مِنْ غَيْرِهِمْ.
Bu cümlenin bir önceki cümle karşısındaki konumu, { لِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ } sözünde delilden çıkan netice konumundadır. Bu sebeple kendisinden öncekine atfedilmeyip fasledilmiştir (bağlaçsız getirilmiştir); çünkü bir öncekinin bedel-i iştimali mesabesindedir. Nitekim az önce [Lokmân Suresi 16'da] geçen { يَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ } kavlinde de bu durum açıklanmıştı. Zira onların gökleri ve yeri Allah'ın yarattığını ikrar etmeleri kesinleşince, göklerde ve yerde bulunan şeylerin —ki bunlara putları da dâhildir— Allah'ın mülkü olduğu neticesi kaçınılmaz hale gelmiştir. Bu neticenin açıkça ifade edilmesi ise; Allah'ın hem onlara hem de göklerde ve yerde bulunan her şeye malik olması karşısında, onların küfürlerini hafife almak ve hiçe saymak gayesiyledir. Dolayısıyla O, onların ibadetinden müstağnidir (zengindir) ve O'ndan başkaları tarafından da övülmektedir.
وَضَمِيرُ هُوَ ضَمِيرُ فَصْلٍ مُفَادُهُ اخْتِصَاصُ الْغِنَى وَالْحَمْدِ بِاللَّهِ تَعَالَى، وَهُوَ قَصْرُ قَلْبٍ، أَيْ لَيْسَ لِآلِهَتِهِمُ الْمَزْعُومَةِ غِنًى وَلَا تَسْتَحِقُّ حَمْدًا. وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى الْغَنِيِّ الْحَمِيدِ عِنْدَ قَوْلِهِ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ فِي أول السُّورَة لُقْمَان [١٢] .
{ هُوَ } zamiri, zenginlik ve hamdin yalnızca Yüce Allah'a has olduğunu bildiren bir fasıl zamiridir ve bu bir kasr-ı kalbtir (tersine çevirme kuralıdır); yani onların iddia ettikleri ilahlarının hiçbir zenginliği yoktur ve hiçbir övgüyü hak etmezler. «El-Ğaniyyü'l-Hamîd» isimlerine dair açıklama, bu surenin [Lokmân Suresi 12] başındaki { فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ } kavlinde geçmişti.
[سُورَة لُقْمَان (٣١) : آيَة ٢٧]
[Lokmân Suresi (31), Ayet 27]
وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِماتُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ (٢٧)
{ وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ مِنْ بَعْدِهِ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ مَا نَفِدَتْ كَلِماتُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } “Eğer yeryüzündeki ağaçlar kalem, deniz de arkasından yedi deniz katılarak [mürekkep] olsa, yine de Allah'ın kelimeleri tükenmez. Şüphesiz Allah, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir.” (27)
تَكَرَّرَ فِيمَا سَبَقَ مِنْ هَذِهِ السُّورَةِ وَصْفُ اللَّهِ تَعَالَى بِإِحَاطَةِ الْعِلْمِ بِجَمِيعِ الْأَشْيَاءِ ظَاهِرَةً وَخَفِيَّةً فَقَالَ فِيمَا حَكَى مِنْ وَصِيَّةِ لُقْمَانَ: إِنَّها إِنْ تَكُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ إِلَى قَوْلِهِ لَطِيفٌ خَبِيرٌ [لُقْمَان: ١٦] ، وَقَالَ بَعْدَ ذَلِكَ فَنُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ [لُقْمَان: ٢٣] فَعَقَّبَ ذَلِكَ بِإِثْبَاتِ أَنَّ لِعِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى مَظَاهِرَ يُبَلِّغُ بَعْضَهَا إِلَى مَنِ اصْطَفَاهُ مِنْ رُسُلِهِ بِالْوَحْيِ مِمَّا تَقْتَضِي الْحِكْمَةُ إِبْلَاغَهُ، وَأَنَّهُ يَسْتَأْثِرُ بِعِلْمِ مَا اقْتَضَتْ حِكْمَتُهُ عَدَمَ إِبْلَاغِهِ، وَأَنَّهُ لَوْ شَاءَ أَنْ يُبَلِّغَ مَا فِي عِلْمِهِ لَمَا وَفَتْ بِهِ مَخْلُوقَاتُهُ الصَّالِحَةُ لتسجيل كَلَامه بِالْكِتَابَةِ فَضْلًا عَلَى الْوَفَاءِ بِإِبْلَاغِ ذَلِكَ بِوَاسِطَةِ الْقَوْلِ. وَقَدْ سَلَكَ فِي هَذَا مَسْلَكَ التَّقْرِيبِ بِضَرْبِ هَذَا
Bu surenin daha önceki bölümlerinde, Yüce Allah'ın açık ve gizli bütün şeyleri kuşatan ilmi tekrar tekrar vasfedilmişti. Nitekim Lokmân'ın vasiyetinden aktarılan kısımda: { إِنَّها إِنْ تَكُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ } ayetinden { لَطِيفٌ خَبِيرٌ } [Lokmân 16] kavline kadar olan yerde bunu ifade etmiş; bundan sonra da { فَنُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } [Lokmân 23] buyurmuştu. Bunun peşinden ise, Yüce Allah'ın ilminin birtakım tezahürleri bulunduğunu, hikmetin tebliğ edilmesini gerektirdiği kısımlarını peygamberlerinden seçtiği kimselere vahiy yoluyla bildirdiğini; hikmetinin tebliğ edilmemesini gerektirdiği şeylerin ilmini ise yalnız Kendi zatına sakladığını; şayet ilmindeki şeyleri tebliğ etmek isteseydi, bırakın bunu söz vasıtasıyla tebliğ etmeyi, O'nun sözlerini yazı ile kaydetmeye elverişli mahluklarının bile buna asla kafi gelmeyeceğini ispatlayıcı mahiyette bir açıklama getirdi. Bu hususta bu
الْمَثَلِ وَقَدْ كَانَ مَا قَصَّ مِنْ أَخْبَارِ الْمَاضِينَ مُوَطِّئًا لِهَذَا فَقَدْ جَرَتْ قِصَّةُ لُقْمَانَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ كَمَا جَرَتْ قِصَّةُ أَهْلِ الْكَهْفِ وَذِي الْقَرْنَيْنِ فِي سُورَةِ الْكَهْفِ [١٠٩] فَعُقِّبَتَا بِقَوْلِهِ فِي آخِرِ السُّورَةِ: قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً وَهِيَ مُشَابِهَةٌ لِلْآيَةِ الَّتِي فِي سُورَةِ لُقْمَانَ. فَهَذَا وَجْهُ اتِّصَالِ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا مِنَ الْآيَاتِ الْمُتَفَرِّقَةِ.
meseli darbederek [akla] yaklaştırma yolunu tuttu. Nitekim geçmişlerin haberlerinden anlattığı şeyler de buna bir hazırlık niteliğindeydi; çünkü Kehf Suresi'nde [109] Ashâb-ı Kehf ve Zülkarneyn kıssası zikredilip ardından surenin sonunda: { قُلْ لَوْ كانَ الْبَحْرُ مِداداً لِكَلِماتِ رَبِّي لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَنْ تَنْفَدَ كَلِماتُ رَبِّي وَلَوْ جِئْنا بِمِثْلِهِ مَدَداً } kavliyle peşpeşe bağlandığı gibi, bu surede de Lokmân kıssası aynı şekilde cereyan etmiş ve Lokmân Suresi'ndeki ayete benzer bir biçimde hitam bulmuştur. İşte bu ayetin kendisinden önceki dağınık ayetlerle irtibat vechi (münasebeti) budur.
وَلِمَا فِي اتِّصَالِ الْآيَةِ بِمَا قَبْلَهَا مِنَ الْخَفَاءِ أَخَذَ أَصْحَابُ التَّأْوِيلِ مِنَ السَّلَفِ مِنْ أَصْحَابِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي بَيَانِ إِيقَاعِ هَذِهِ الْآيَةِ فِي هَذَا الْمَوْقِعِ. فَقِيلَ: سَبَبُ نُزُولِهَا مَا
Ayetin kendisinden öncekilerle irtibatındaki gizlilik dolayısıyla, Selef'ten İbn Abbâs'ın talebeleri olan tevil ehli, bu ayetin bu makamda yer alış sebebini açıklamaya yönelmişlerdir. Şöyle denilmiştir: Ayetin nüzul sebebi,
ذَكَرَهُ الطَّبَرِيُّ وَابْنُ عَطِيَّةَ وَالْوَاحِدِيُّ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ وَعِكْرِمَةَ وَعَطَاءِ بْنِ يَسَارٍ بِرِوَايَاتٍ مُتَقَارِبَةٍ: أَنَّ الْيَهُودَ سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ أَوْ أَغْرَوْا قُرَيْشًا بِسُؤَالِهِ لَمَّا سَمِعُوا قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَى فِي شَأْنهمْ:
Taberî, İbn Atiyye ve Vâhidî'nin Saîd b. Cübeyr, İkrime ve Atâ b. Yesâr'dan birbirine yakın rivayetlerle aktardığı şu husustur: Yahudiler Allah Resulü'ne bizzat sormuş veya Allah Teâlâ'nın kendileri hakkındaki şu kavlini işittiklerinde Kureyş'i O'na sormaya kışkırtmışlardı:
وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا [الْإِسْرَاء: ٨٥] فَقَالُوا: كَيْفَ وَأَنْتَ تَتْلُو فِيمَا جَاءَكَ أَنَّا قَدْ أُوتِينَا التَّوْرَاةَ وَفِيهَا تِبْيَانُ كُلِّ شَيْءٍ! فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِمَنْ سَأَلُوهُ: هِيَ فِي عِلْمِ اللَّهِ قَلِيلٌ، ثُمَّ أَنْزَلَ اللَّهُ وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ
{ وَيَسْئَلُونَكَ عَنِ الرُّوحِ قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي وَما أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا } [İsrâ 85]. Bunun üzerine dediler ki: «Sana gelen vahiylerde bizim Tevrat'a nail kılındığımızı ve onda her şeyin açıklaması bulunduğunu okurken bu nasıl olur?» Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de kendisine soranlara: «O, Allah'ın ilmine nispetle pek azdır» buyurdu. Bunun üzerine Allah { وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ }
الْآيَتَيْنِ أَوِ الْآيَاتِ الثَّلَاثَ.
şeklindeki iki veya üç ayeti indirdi.
وَعَنِ السُّدِّيِّ قَالَتْ قُرَيْشٌ: مَا أَكْثَرَ كَلَامَ مُحَمَّدٍ! فَنَزَلَتْ: وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ.
Süddî'den rivayet edildiğine göre Kureyş: «Muhammed'in sözü ne kadar da çok!» demiş, bunun üzerine: { وَلَوْ أَنَّما فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ أَقْلامٌ } ayeti nazil olmuştur.
وَعَنْ قَتَادَةَ قَالَتْ قُرَيْشٌ: سَيَتِمُّ هَذَا الْكَلَامُ لِمُحَمَّدٍ وَيَنْحَسِرُ- أَيْ مُحَمَّدٌ ﷺ فَلَا يَقُولُ بَعْدَهُ كَلَامًا-. وَفِي رِوَايَةٍ: سَيَنْفَدُ هَذَا الْكَلَامُ. وَهَذِهِ يَرْجِعُ بَعْضُهَا إِلَى أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ بِالْمَدِينَةِ فَيَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ وَضْعُهَا فِي هَذَا الْموضع من السُّورَةِ بِتَوْقِيفٍ نَبَوِيٍّ لِلْمُنَاسَبَةِ الَّتِي ذَكَرْنَاهَا آنِفًا، وَبَعْضُهَا يَرْجِعُ إِلَى أَنَّهَا مَكِّيَّةٌ فَيَقْتَضِي أَنْ تَكُونَ نَزَلَتْ فِي أَثْنَاءِ نُزُولِ سُورَةِ لُقْمَانَ عَلَى أَنْ تُوضَعَ عَقِبَ الْآيَاتِ الَّتِي نَزَلَتْ قَبْلَهَا.
Katâde'den rivayet edildiğine göre Kureyş: «Muhammed'in bu sözü yakında bitecek ve o tükenecek —yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem artık bundan sonra söz söyleyemeyecek—» demiştir. Bir rivayette de: «Bu söz tükenecektir» denilmiştir. Bu rivayetlerin bir kısmı ayetin Medine'de indiği sonucuna varır ki, bu takdirde ayetin surenin bu yerine konulması az önce zikrettiğimiz münasebetten ötürü Nebevî bir tevkif (vahye dayalı belirleme) ile olmuştur. Bir kısmı ise ayetin Mekkî olduğu sonucuna varır ki, bu da Lokmân Suresi'nin nüzulü esnasında kendisinden önce inen ayetlerin hemen peşine konulmak üzere indiğini gerektirir.
وكَلِماتُ جَمْعُ كَلِمَةٍ بِمَعْنَى الْكَلَامِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها [الْمُؤْمِنُونَ: ١٠٠] أَيِ: الْكَلَامُ الْمُنْبِئُ عَنْ مُرَادِ اللَّهِ مِنْ بَعْضِ مَخْلُوقَاتِهِ مِمَّا يُخَاطِبُ بِهِ مَلَائِكَتَهُ وَغَيْرَهُمْ مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ وَالْعَنَاصِرِ الْمَعْدُودَةِ لِلتَّكَوُّنِ الَّتِي يُقَالُ لَهَا: كُنْ فَتَكُونُ، وَمِنْ ذَلِكَ مَا أَنْزَلَهُ مِنَ الْوَحْيِ إِلَى رُسُلِهِ وَأَنْبِيَائِهِ مِنْ أَوَّلِ أَزْمِنَةِ الْأَنْبِيَاءِ وَمَا سَيُنْزِلُهُ عَلَى رَسُولِهِ ﷺ، أَيْ لَوْ فَرَضَ إِرَادَةَ اللَّهِ أَنْ يَكْتُبَ كَلَامَهُ كُلَّهُ صُحُفًا
{ كَلِماتُ } kelimesi, Allah Teâlâ'nın: { كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها } [Mü'minûn 100] kavlinde olduğu gibi kelam manasındaki «kelime»nin çoğuludur. Yani meleklerine, diğer mahlukatına ve oluşum için hazırlanmış olup kendilerine «Ol» denildiğinde oluveren unsurlara hitap ettiği şeylerden, Allah'ın bazı mahlukatı hakkındaki muradını bildiren kelamdır. Peygamberler döneminin başlangıcından itibaren peygamberlerine ve nebilerine indirdiği vahiyler ile Resulü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem indireceği vahiyler de bu kabildendir. Yani şayet Allah'ın bütün kelamının sahifeler halinde yazılması irade edilmiş farz olunsa,
فَفُرِضَتِ الْأَشْجَارُ كُلُّهَا مُقَسَّمَةً أَقْلَامًا، وَفُرِضَ أَنْ يَكُونَ الْبَحْرُ مِدَادًا فَكُتِبَ بِتِلْكَ الْأَقْلَامِ وَذَلِكَ الْمِدَادِ لَنَفِدَ الْبَحْرُ وَنَفِدَتِ الْأَقْلَامُ وَمَا نَفِدَتْ كَلِمَاتُ اللَّهِ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ.
bütün ağaçlar yontulup kalemler haline getirilse, deniz de mürekkep farz edilip o kalemler ve o mürekkeple yazılsa, deniz tükenir, kalemler biter, fakat işin aslında Allah'ın kelimeleri yine de tükenmezdi.
وَأَمَّا قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَمَّتْ كَلِمَاتُ رَبِّكَ صِدْقاً وَعَدْلًا [الْأَنْعَام: ١١٥] فَالتَّمَامُ هُنَالِكَ بِمَعْنَى التَّحَقُّقِ وَالنُّفُوذِ، وَتَقَدَّمَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَيُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُحِقَّ الْحَقَّ بِكَلِماتِهِ فِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ [٧] . وَقَدْ نُظِمَتْ هَذِهِ الْآيَةُ بِإِيجَازٍ بَدِيعٍ إِذِ ابْتُدِئَتْ بِحَرْفِ لَوْ فَعُلِمَ أَنَّ مَضْمُونَهَا أَمْرٌ مَفْرُوضٌ، وَأَنَّ لِ لَوْ اسْتِعْمَالَاتٍ كَمَا حَقَّقَهُ فِي «مُغْنِي اللَّبِيبِ» عَنْ عِبَارَةِ سِيبَوَيْهِ.
Yüce Allah'ın: { وَتَمَّتْ كَلِمَاتُ رَبِّكَ صِدْقاً وَعَدْلًا } [En'âm 115] kavline gelince, oradaki «tamamlanma» (temâm) gerçekleşme ve geçerli kılınma (nüfûz) manasındadır. Nitekim Yüce Allah'ın: { وَيُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُحِقَّ الْحَقَّ بِكَلِماتِهِ } kavli de Enfâl Suresi'nde [7] geçmişti. Bu ayet fevkalade bir vecizlik ile nazmedilmiştir; zira { لَوْ } harfiyle başlanmış, böylece muhtevasının varsayımsal bir durum olduğu anlaşılmıştır. Nitekim İbn Hişâm'ın «Muğni'l-Lebîb» adlı eserinde Sîbeveyh'in ifadesinden tahkik ettiği üzere { لَوْ } edatının çeşitli kullanımları vardır.
وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ فِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ [٢٣] .
Bu husus, Enfâl Suresi'ndeki [23] { وَلَوْ أَسْمَعَهُمْ لَتَوَلَّوْا وَهُمْ مُعْرِضُونَ } kavlinde de geçmişti.
ومِنْ شَجَرَةٍ بَيَان لما الْمَوْصُولَةِ وَهُوَ فِي مَعْنَى التَّمْيِيزِ فَحَقُّهُ الْإِفْرَادُ، وَلِذَلِكَ لَمْ يَقُلْ: مِنْ أَشْجَارٍ. وَالْأَقْلَامُ: جَمْعُ قَلَمٍ وَهُوَ الْعُودُ الْمَشْقُوقُ لِيَرْفَعَ بِهِ الْمِدَادَ وَيَكْتُبَ بِهِ، أَيْ: لَوْ تَصِيرُ كُلُّ شَجَرَةٍ أَقْلَامًا بِمِقْدَارِ مَا فِيهَا مِنْ أَغْصَانٍ صَالِحَةٍ لِذَلِكَ. وَالْأَقْلَامُ هُوَ الْجَمْعُ الشَّائِعُ لِقَلَمٍ فَيَرِدُ لِلْكَثْرَةِ وَالْقِلَّةِ. ويَمُدُّهُ بِفَتْحِ الْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ وَضَمِّ الْمِيمِ، أَيْ:
{ مِنْ شَجَرَةٍ } ibaresi mevsûl olan { ما } edatının beyanıdır; temyiz manasında olduğundan hakkı tekil gelmektir, bu yüzden «مِنْ أَشْجَارٍ» denmemiştir. «Kalemler» (el-Aklâm), mürekkebi çekip onunla yazı yazmak için ucu yarılan çubuk demek olan «kalem»in çoğuludur; yani her bir ağaç, içinde buna elverişli ne kadar dal varsa o miktarda kalem haline gelse demektir. «Aklâm», kalem kelimesinin yaygın çoğuludur; dolayısıyla hem çokluk hem de azlık için gelir. { يَمُدُّهُ } fiili, noktalı ya harfinin fethası ve mimin zammesiyle (yamudduhû) okunur; yani:
يَزِيدُهُ مِدَادًا. وَالْمِدَادُ- بِكَسْرِ الْمِيمِ- الْحِبْرُ الَّذِي يُكْتَبُ بِهِ. يُقَالُ: مَدَّ الدَّوَاةَ يَمُدُّهَا. فَكَانَ قَوْلُهُ يَمُدُّهُ مُتَضَمِّنًا فَرْضَ أَنْ يَكُونَ الْبَحْرُ مِدَادًا ثُمَّ يُزَادُ فِيهِ إِذَا نَشَفَ مِدَادُهُ سَبْعَةُ أَبْحُرٍ، وَلَوْ قِيلَ: يُمِدُّهُ، بِضَمِّ الْمِيمِ مِنْ أَمَدَّ لَفَاتَ هَذَا الْإِيجَازُ.
ona mürekkep takviyesi yapar demektir. Midâd (مِدَاد) —mimin kesresiyle— kendisiyle yazı yazılan mürekkep demektir. «Divite mürekkep kattı» anlamında «مَدَّ الدَّوَاةَ يَمُدُّهَا» denilir. Dolayısıyla O'nun { يَمُدُّهُ } kavli, denizin mürekkep olduğunu, sonra mürekkebi kuruduğunda yedi denizin ona ilave edildiğini varsaymayı içermektedir. Şayet «ef'ale» babından mimin zammesiyle (yumidduhû) «يُمِدُّهُ» denseydi, bu icaz (vecizlik) kaybolurdu.
وَالسَّبْعَةُ: تُسْتَعْمَلُ فِي الْكِنَايَةِ عَنِ الْكَثْرَةِ كَثِيرًا
Yedi (seb'a) sayısı, çokluktan kinaye olarak sıkça kullanılır;
كَقَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ: «وَالْكَافِرُ يَأْكُلُ فِي سَبْعَةِ أَمْعَاءٍ»
Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Kâfir yedi bağırsakla yer» hadisinde olduğu gibidir.
فَلَيْسَ لِهَذَا الْعَدَدِ مَفْهُومٌ، أَيْ وَالْبَحْرُ يَمُدُّهُ أَبْحُرٌ كَثِيرَةٌ.
Dolayısıyla bu sayının bir mefhum-ı muhalifi yoktur; yani denize daha pek çok deniz yardım edip katılsa demektir.
وَمَعْنَى مَا نَفِدَتْ كَلِماتُ اللَّهِ مَا انْتَهَتْ، أَيْ: فَكَيْفَ تَحْسَبُ الْيَهُودُ مَا فِي التَّوْرَاةِ هُوَ مُنْتَهَى كَلِمَاتِ اللَّهِ، أَوْ كَيْفَ يَحْسَبُ الْمُشْرِكُونَ أَنَّ مَا نَزَلَ مِنَ الْقُرْآنِ أَوْشَكَ أَنْ يَكُونَ انْتِهَاءَ الْقُرْآنِ، فَيَكُونُ الْمَثَلُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ الْآخَرِ وَارِدًا مَوْرِدَ الْمُبَالَغَةِ فِي كَثْرَةِ مَا سَيَنْزِلُ مِنَ الْقُرْآنِ إِغَاظَةً لِلْمُشْرِكِينَ، فَتَكُونُ كَلِماتُ اللَّهِ هِيَ الْقُرْآنُ، لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ لَا يَعْرِفُونَ كَلِمَاتِ اللَّهِ الَّتِي لَا يُحَاطُ بِهَا.
{ مَا نَفِدَتْ كَلِماتُ اللَّهِ } kavlinin anlamı: bitmez, tükenmez demektir. Yani Yahudiler Tevrat'takileri nasıl Allah'ın kelimelerinin sonu sanırlar yahut müşrikler Kur'an'dan inenlerin neredeyse Kur'an'ın sonu olduğunu nasıl zannederler! Bu diğer veche göre mesel, müşrikleri öfkelendirmek amacıyla Kur'an'dan daha inecek olan şeylerin çokluğu hususunda mübalağa makamında gelmiş olur. Bu durumda { كَلِماتُ اللَّهِ }, Kur'an demektir; çünkü müşrikler, Allah'ın ihata edilemeyen [bütün] kelimelerini bilmezler.
وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ تَذْيِيلٌ، فَهُوَ لِعِزَّتِهِ لَا يَغْلِبُهُ الَّذِينَ يَزْعُمُونَ عَدَمَ الْحَاجَةِ
{ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ } cümlesi bir fezleke ve tezyîldir. Zira O, izzeti sebebiyle, Kur'an'a ihtiyaç olmadığını iddia eden ve
إِلَى الْقُرْآنِ يَنْتَظِرُونَ انْفِحَامَ الرَّسُولِ ﷺ وَهُوَ لِحِكْمَتِهِ لَا تَنْحَصِرُ كَلِمَاتُهُ لِأَنَّ الْحِكْمَةَ الْحَقَّ لَا نِهَايَةَ لَهَا.
Resul'ün sallallâhu aleyhi ve sellem susup aciz kalmasını bekleyen kimselere asla mağlup olmaz; hikmeti sebebiyle de kelimeleri sınırlanamaz, çünkü hakiki hikmetin sonu yoktur.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ بِرَفْعِ وَالْبَحْرُ عَلَى أَنَّ الْجُمْلَةَ الِاسْمِيَّةَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ وَالْوَاوَ وَاوُ الْحَالِ وَهِيَ حَال من مَا فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ، أَيْ: تِلْكَ الْأَشْجَارُ كَائِنَةٌ فِي حَالِ كَوْنِ الْبَحْرِ مِدَادًا لَهَا، وَالْوَاوُ يَحْصُلُ بِهَا مِنَ الرَّبْطِ وَالِاكْتِفَاءِ عَنِ الضَّمِيرِ لِدَلَالَتِهَا عَلَى الْمُقَارَنَةِ.
Cumhur, isim cümlesinin hâl konumunda ve vâv'ın hâl vâv'ı olması üzere { وَالْبَحْرُ } kelimesini merfû olarak okumuştur. Bu hâl, { مَا فِي الْأَرْضِ مِنْ شَجَرَةٍ } ifadesinden hâldir; yani o ağaçlar, denizin kendilerine mürekkep olması hâlinde bulunsa demektir. Vâv harfi, beraberliğe delalet etmesi sebebiyle bağlama işlevini görür ve zamire ihtiyaç bırakmaz.
وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ وَالْبَحْرُ- بِالنَّصْبِ- عَطْفًا عَلَى اسْم (إنّ) .
Ebû Amr ve Ya'kûb ise (İnne)'nin ismine atfederek { وَالْبَحْرَ } şeklinde mensub okumuşlardır.
[سُورَة لُقْمَان (٣١) : آيَة ٢٨]
[Lokmân Suresi (31), Ayet 28]
مَا خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلاَّ كَنَفْسٍ واحِدَةٍ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ (٢٨)
{ مَا خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ إِلاَّ كَنَفْسٍ واحِدَةٍ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ } “Sizin yaratılmanız da diriltilmeniz de ancak tek bir nefis gibidir. Şüphesiz Allah, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.” (28)
اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا [لُقْمَان: ٢٣] لِأَنَّهُ كُلَّمَا ذَكَرَ أَمْرَ الْبَعْثِ هَجَسَ فِي نُفُوسِ الْمُشْرِكِينَ اسْتِحَالَةُ إِعَادَةِ الْأَجْسَامِ بَعْدَ اضْمِحْلَالِهَا فَيَكْثُرُ فِي الْقُرْآنِ تَعْقِيبُ ذِكْرِ الْبَعْثِ بِالْإِشَارَةِ إِلَى إِمْكَانِهِ وَتَقْرِيبِهِ. وَكَانُوا أَيْضًا يَقُولُونَ: إِنَّ اللَّهَ خَلَقَنَا أَطْوَارًا نُطْفَةً ثُمَّ عَلَقَةً ثُمَّ مُضْغَةً ثُمَّ لَحْمًا وَعَظْمًا فَكَيْفَ يَبْعَثُنَا خَلْقًا جَدِيدًا فِي سَاعَةٍ وَاحِدَةٍ وَكَيْفَ يُحْيِي جَمِيعَ الْأُمَمِ والأجيال الَّتِي تضمنتها الْأَرْضُ فِي الْقُرُونِ الْكَثِيرَةِ، وَكَانَ أُبَيُّ بْنُ خَلَفٍ وَأَبُو الْأَسَدِ- أَوْ أَبُو الْأَسَدَيْنِ- وَنُبَيْهٌ، وَمُنَبِّهٌ، ابْنَا الْحَجَّاجِ مِنْ بَنِي سَهْمٍ، يَقُولُونَ ذَلِكَ وَرُبَّمَا أَسَرَّ بِهِ بَعْضُهُمْ. وَضَمِيرَا الْمُخَاطَبِينَ مُرَادٌ بِهِمَا جَمِيعُ الْخَلْقِ فَهُمَا بِمَنْزِلَةِ الْجِنْسِ، أَيْ مَا خَلْقُ جَمِيعِ النَّاسِ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَلَا بَعْثُهُمْ، أَيْ خَلْقُهُمْ ثَانِيَ مَرَّةٍ إِلَّا كَخَلْقِ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ لِأَنَّ خَلْقَ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ هَذَا الْخَلْقَ الْعَجِيبَ دَالٌّ عَلَى تَمَامِ قُدْرَةِ الْخَالِقِ تَعَالَى فَإِذَا كَانَ كَامِلُ الْقُدْرَةِ اسْتَوَى فِي جَانِبِ قُدْرَتِهِ الْقَلِيلُ وَالْكَثِيرُ وَالْبَدْءُ وَالْإِعَادَةُ.
Bu, { إِلَيْنا مَرْجِعُهُمْ فَنُنَبِّئُهُمْ بِما عَمِلُوا } [Lokmân 23] kavliyle irtibatlı bir istînâf-ı beyânîdir; zira öldükten sonra dirilme (ba's) meselesi her anıldığında müşriklerin zihninde bedenlerin çürüyüp yok olduktan sonra iadesinin imkânsızlığı düşüncesi uyanır. Bu yüzden Kur'an'da dirilişin zikrinin peşinden onun imkânına ve akla yakınlığına işaret edilmesi çokça yer alır. Müşrikler ayrıca şöyle diyorlardı: «Allah bizi nutfe, sonra alaka, sonra mudğa, sonra et ve kemik olmak üzere evreler halinde yarattı; peki bizi tek bir anda nasıl yeni bir yaratılışla diriltecek ve nice asırlar boyunca yeryüzünün bağrına aldığı bütün ümmetleri ve nesilleri nasıl hayata döndürecek?» Benî Sehm'den Übey b. Halef, Ebu'l-Esed —yahut Ebu'l-Esedeyn—, Nübeyh ve Münebbih b. el-Haccâc bunu söylüyor, bazen de bir kısmı bu inkârı içlerinde gizliyorlardı. Muhatap zamirleriyle bütün mahlukat kastedilmiştir; dolayısıyla cins mesabesindedir. Yani bütün insanların ilk defa yaratılması da, öldükten sonra diriltilmeleri yani ikinci defa yaratılmaları da ancak tek bir nefsin yaratılması gibidir. Zira tek bir nefsin bu hayranlık uyandırıcı yaratılışı, Yaratıcı Teâlâ'nın kudretinin tamlığına delalet etmektedir; kudreti tam olunca da O'nun kudreti karşısında az ile çok, ilk defa yaratmak ile yeniden yaratmak eşit olur.
وَفِي قَوْلِهِ مَا خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ الْتِفَاتٌ مِنَ الْغِيبَةِ إِلَى الْخِطَابِ لِقَصْدِ مُجَابَهَتِهِمْ بِالِاسْتِدْلَالِ الْمُفْحِمِ.
{ مَا خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ } kavlinde, onları susturucu bir delille yüzleştirmek amacıyla gaibden muhataba iltifat yapılmıştır.
وَفِي قَوْلِهِ كَنَفْسٍ واحِدَةٍ حَذْفُ مُضَافٍ دَلَّ عَلَيْهِ مَا خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ.
{ كَنَفْسٍ واحِدَةٍ } kavlinde, { مَا خَلْقُكُمْ وَلا بَعْثُكُمْ } ifadesinin delalet ettiği bir muzaf hazfedilmiştir.
وَالتَّقْدِيرُ: إِلَّا كَخَلْقِ وَبَعْثِ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ. وَذَلِكَ إِيجَازٌ كَقَوْلِ النَّابِغَةِ:
Takdiri: «إِلَّا كَخَلْقِ وَبَعْثِ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ» (ancak tek bir nefsin yaratılması ve diriltilmesi gibidir) şeklindedir. Bu, Nâbiğa'nın şu beytindeki gibi bir icazdır:
وَقَدْ خِفْتُ حَتَّى مَا تَزِيدَ مَخَافَتِي ... عَلَى وَعْلٍ فِي ذِي الْمَطَارَةِ عَاقِلِ
«Öyle korktum ki korkum ziyadeleşmez ... Sarp dağdaki dağ keçisinin [korkusundan] daha fazla»
التَّقْدِيرُ: عَلَى مَخَافَةِ وَعْلٍ. وَالْمَقْصُودُ: إِنَّ الْخَلْقَ الثَّانِيَ كَالْخَلْقِ الْأَوَّلِ فِي جَانِبِ الْقُدْرَةِ.
Takdiri: «عَلَى مَخَافَةِ وَعْلٍ» (dağ keçisinin korkusundan daha fazla) şeklindedir. Kastedilen şudur: İkinci yaratılış, kudret bakımından tıpkı ilk yaratılış gibidir.
وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ: إِمَّا وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ التَّعْلِيلِ لِكَمَالِ الْقُدْرَةِ عَلَى ذَلِكَ الْخَلْقِ الْعَجِيبِ اسْتِدْلَالًا بِإِحَاطَةِ عِلْمِهِ تَعَالَى بِالْأَشْيَاءِ وَالْأَسْبَابِ وَتَفَاصِيلِهَا وَجُزْئِيَّاتِهَا وَمِنْ
{ إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ } cümlesi: Ya Yüce Allah'ın eşyayı, sebepleri, bunların tafsilatını ve cüzlerini kuşatan ilmiyle istidlal edilerek, o hayranlık verici yaratılışa yönelik kudretin kemalinin gerekçelendirilmesi (talîl) makamında yer almıştır; zira
شَأْنِ الْعَالِمِ أَنْ يَتَصَرَّفَ فِي الْمَعْلُومَاتِ كَمَا يَشَاءُ لِأَنَّ الْعَجْزَ عَنْ إِيجَادِ بَعْضِ مَا تَتَوَجَّهُ إِلَيْهِ الْإِرَادَة إِنَّمَا يَتَأَتَّى مِنْ خَفَاءِ السَّبَبِ الْمُوصِلِ إِلَى إِيجَادِهِ، وَإِذْ قَدْ كَانَ الْمُشْرِكُونَ أَوْ عُقَلَاؤُهُمْ يُسَلِّمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ كُلَّ شَيْءٍ جَعَلَ تَسْلِيمَهُمْ ذَلِكَ وَسِيلَةً إِلَى إِقْنَاعِهِمْ بِقُدْرَتِهِ تَعَالَى عَلَى كُلِّ شَيْءٍ، وَإِمَّا وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ الِاسْتِئْنَافِ الْبَيَانِيِّ لِمَا يَنْشَأُ عَنِ الْإِخْبَارِ بِأَنَّ بَعْثَهُمْ كَنَفْسٍ مِنْ تَعَجُّبِ فَرِيقٍ مِمَّنْ أَسَرُّوا إِنْكَارَ الْبَعْثِ فِي نُفُوسِهِمُ الَّذِينَ أَوْمَأَ إِلَيْهِمْ قَوْلُهُ آنِفًا:
bilenin şanı, bilinenler üzerinde dilediği gibi tasarrufta bulunmaktır; çünkü iradenin yöneldiği bazı şeyleri varedememekten doğan acziyet, ancak onu var etmeye ulaştıran sebebin gizli kalmasından kaynaklanır. Müşrikler yahut onların akıl sahipleri Allah'ın her şeyi bildiğini kabul ettiklerine göre, onların bu kabulünü Allah Teâlâ'nın her şeye kadir olduğuna onları ikna etmenin bir vasıtası kılmıştır; ya da diriltilmelerinin tek bir nefis gibi olduğunu bildirmenin, dirilmeyi içlerinde gizlice inkâr eden ve az önce:
إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ [لُقْمَان: ٢٣] ، وَلِأَجْلِ هَذَا لَمْ يَقُلْ: إِنَّ اللَّهَ عليم قدير.
{ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } [Lokmân 23] kavlinin kendilerine işaret ettiği bir grupta uyandırdığı şaşkınlığa karşı bir istînâf-ı beyânî konumunda yer almıştır. İşte bu sebeple «İnnellâhe alîmun kadîr» (Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hakkıyla güç yetirendir) dememiştir.
[سُورَة لُقْمَان (٣١) : آيَة ٢٩]
[Lokmân Suresi (31), Ayet 29]
أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى وَأَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ (٢٩)
{ أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَيُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى وَأَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } “Görmedin mi ki Allah, geceyi gündüze katar, gündüzü de geceye katar. Güneşi ve ayı emre amade kılmıştır. Her biri belirlenmiş bir süreye kadar akıp gider. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır.” (29)
اسْتِدْلَالٌ عَلَى مَا تَضَمَّنَتْهُ الْآيَةُ قَبْلَهَا مِنْ كَوْنِ الْخَلْقِ الثَّانِي وَهُوَ الْبَعْثُ فِي مُتَنَاوَلِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى بِأَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى تَغْيِيرِ أَحْوَالِ مَا هُوَ أَعْظَمُ حَالًا مِنَ الْإِنْسَانِ، وَذَلِكَ بِتَغْيِيرِ أَحْوَالِ الْأَرْضِ وَأُفُقِهَا بَيْنَ لَيْلٍ وَنَهَارٍ فِي كُلِّ يَوْمٍ وَلَيْلَةٍ تَغْيِيرًا يُشْبِهُ طُرُوَّ الْمَوْتِ عَلَى الْحَيَاةِ فِي دُخُولِ اللَّيْلِ فِي النَّهَارِ، وَطُرُوَّ الْحَيَاةِ عَلَى الْمَوْتِ فِي دُخُولِ النَّهَارِ عَلَى اللَّيْلِ، وَبِأَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى أَعْظَمَ مِنْ ذَلِكَ بِمَا سَخَّرَهُ مِنْ سَيْرِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ.
Bu, bir önceki ayetin ihtiva ettiği, ikinci yaratılış olan dirilişin Yüce Allah'ın kudreti dahilinde bulunduğu hususuna getirilmiş bir delildir; şöyle ki O, insandan çok daha azametli olan şeylerin hallerini değiştirmeye kadirdir. Bu da her gece ve gündüzde yeryüzünün ve ufkunun hallerini gece ile gündüz arasında değiştirmesiyledir; bu değişim, gecenin gündüze girmesinde ölümün hayata galebe çalmasına, gündüzün geceye girmesinde ise hayatın ölüme galebe çalmasına benzer. Ayrıca O, güneş ve ayın hareketini boyun eğdirmesiyle bundan daha büyüğüne de kadirdir.
فَهَذَا الِاسْتِدْلَالُ عَلَى إِمْكَانِ الْبَعْثِ بِقِيَاسِ التَّمْثِيلِ بِإِمْكَانِ مَا هُوَ أَعْظَمُ مِنْهُ من شؤون الْمَخْلُوقَاتِ بَعْدَ أَنِ اسْتَدَلَّ عَلَيْهِ بِالْقِيَاسِ الْكُلِّيِّ الَّذِي اقْتَضَاهُ قَوْلُهُ إِنَّ اللَّهَ
İşte bu, [Lokmân Suresi 28'de] geçen { إِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ بَصِيرٌ } kavlinin gerektirdiği ve İlahî ilmin bilinenleri kuşatmasının, O'nun kudretinin mümkün olanları kuşatmasını gerektirdiğini —çünkü mümkünat, bilinenlerin cüzleri ve onun birer şubesidir— bildiren tümel kıyasla (kıyas-ı küllî) delil getirdikten sonra, mahlukatın işlerinden insandan daha büyük olanların imkânı üzerinden temsil kıyası (kıyas-ı temsilî) yoluyla öldükten sonra dirilmenin imkânına delil getirmektir.
سَمِيعٌ بَصِيرٌ [لُقْمَان: ٢٨] مِنْ إِحَاطَةِ الْعِلْمِ الْإِلَهِيِّ بِالْمَعْلُومَاتِ الْمُقْتَضِي إِحَاطَةَ قُدْرَتِهِ بِالْمُمْكِنَاتِ لِأَنَّهَا جُزْئِيَّاتُ الْمَعْلُومَاتِ وَفَرْعٌ عَنْهَا. وَالْخِطَابُ لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ، وَالْمَقْصُودُ بِهِ الْمُشْرِكُونَ بِقَرِينَةِ وَأَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ. وَالرُّؤْيَةُ عِلْمِيَّةٌ، وَالِاسْتِفْهَامُ لِإِنْكَارِ عَدَمِ الرُّؤْيَةِ بِتَنْزِيلِ الْعَالِمِينَ مَنْزِلَةَ غَيْرِ عَالِمِينَ لِعَدَمِ انْتِفَاعِهِمْ بِعِلْمِهِمْ.
Hitap belirli bir kişiye yönelik değildir; { وَأَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } karinesinden anlaşıldığı üzere muhatap müşriklerdir. Görme (ru'yet) kalbî/ilmîdir; istifham ise, ilimlerinden istifade etmemeleri sebebiyle bilenlerin bilmeyenler konumuna indirilmesi yoluyla görmeyişi/bilmeyişi kınama (inkâr) içindir.
وَالْإِيلَاجُ: الْإِدْخَالُ. وَهُوَ هُنَا تَمْثِيلٌ لِتَعَاقُبِ الظُّلْمَةِ وَالضِّيَاءِ بِوُلُوجِ أَحَدِهِمَا فِي الْآخَرِ كَقَوْلِهِ وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ [يس: ٣٧] . وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى نَظِيرِهِ فِي قَوْلِهِ تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ أول سُورَة آلِ عِمْرَانَ [٢٧] ، وَقَوْلِهِ ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ الْآيَةَ فِي سُورَةِ الْحَجِّ [٦١] مَعَ اخْتِلَافِ الْغَرَضَيْنِ.
İlâc (إِيلَاج), girdirmek (idhal) demektir. Burada karanlık ile aydınlığın birbirinin içine girmesiyle art arda gelişini temsilî olarak anlatmaktadır; nitekim { وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ نَسْلَخُ مِنْهُ النَّهارَ } [Yâsîn 37] kavlinde olduğu gibidir. Bunun benzerine dair açıklama, gayeler farklı olmakla birlikte, Âl-i İmrân Suresi'nin başındaki { تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ } [Âl-i İmrân 27] kavlinde ve Hac Suresi'ndeki { ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ } [Hac 61] ayetinde geçmişti.
وَالِابْتِدَاءُ بِاللَّيْلِ لِأَنَّ أَمْرَهُ أَعْجَبُ كَيْفَ تَغْشَى ظُلْمَتُهُ تِلْكَ الْأَنْوَارَ النَّهَارِيَّةَ، وَالْجَمْعُ بَيْنَ إِيلَاجِ اللَّيْلِ وَإِيلَاجِ النَّهَارِ لِتَشْخِيصِ تَمَامِ الْقُدْرَةِ بِحَيْثُ لَا تُلَازِمُ عَمَلًا مُتَمَاثِلًا. وَالْكَلَامُ عَلَى تَسْخِيرِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ مَضَى فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ.
Gece ile başlanması, onun durumunun daha şaşırtıcı olmasındandır; zira onun karanlığının gündüzün o aydınlıklarını nasıl bürüdüğü [hayret vericidir]. Geceyi girdirmek ile gündüzü girdirmenin bir arada zikredilmesi ise, kudretin tekdüze bir fiile bağlı kalmayıp tam olduğunu somutlaştırmak içindir. Güneş ve ayın boyun eğdirilmesine dair açıklama A'râf Suresi'nde geçmişti.
وَتَنْوِينُ كُلٌّ هُوَ الْمُسَمَّى تَنْوِينَ الْعِوَضِ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ، وَالتَّقْدِيرُ: كُلٌّ مِنَ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ يَجْرِي إِلَى أَجَلٍ.
{ كُلٌّ } kelimesindeki tenvin, muzâfun ileyhin yerine geçen bedel tenvini (tenvînü'l-ıvaz) olarak adlandırılan tenvindir. Takdiri şöyledir: “Güneş ve ayın her biri belirli bir süreye kadar akıp gider.”
وَالْجَرْيُ: الْمَشْيُ السَّرِيعُ اسْتُعِيرَ لِانْتِقَالِ الشَّمْسِ فِي فَلَكِهَا وَانْتِقَالِ الْأَرْضِ حَوْلَ الشَّمْسِ وَانْتِقَالِ الْقَمَرِ حَوْلَ الْأَرْضِ، تَشْبِيهًا بِالْمَشْيِ السَّرِيعِ لِأَجْلِ شُسُوعِ الْمَسَافَاتِ الَّتِي تُقْطَعُ فِي خِلَالِ ذَلِكَ.
Cery (جَرْي); hızlı yürümek demektir. Güneşin kendi yörüngesindeki hareketine, yeryüzünün güneş etrafındaki hareketine ve ayın yeryüzü etrafındaki hareketine, bu esnada kat edilen mesafelerin son derece uzak olması sebebiyle hızlı yürümeye benzetilerek istiare yoluyla kullanılmıştır.
وَزِيَادَةُ قَوْلِهِ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ لِهَذَا النِّظَامِ الشَّمْسِيِّ أَمَدًا يَعْلَمُهُ اللَّهُ فَإِذَا انْتَهَى ذَلِكَ الْأَمَدُ بَطَلَ ذَلِكَ التَّحَرُّكُ وَالتَّنَقُّلُ، وَهُوَ الْوَقْتُ الَّذِي يُؤْذِنُ بِانْقِرَاضِ الْعَالِمِ فَهَذَا تَذْكِيرٌ بِوَقْتِ الْبَعْثِ. فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ إِلى أَجَلٍ ظَرْفًا لَغْوًا مُتَعَلِّقًا بِفِعْلِ يَجْرِي، أَيْ: يَنْتَهِي جَرْيُهُ، أَيْ سَيْرُهُ عِنْدَ أَجَلٍ مُعَيَّنٍ عِنْدَ اللَّهِ لِانْتِهَاءِ سَيْرِهِمَا.
{ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى } kavlinin ilave edilmesi, bu güneş sisteminin Allah'ın bildiği bir sonu olduğuna, bu süre sona erdiğinde söz konusu hareketin ve intikalin son bulacağına işaret etmek içindir. Bu da âlemin yok oluşunu bildiren vakittir; dolayısıyla bu, diriliş vaktini bir hatırlatmadır. { إِلى أَجَلٍ } ifadesinin { يَجْرِي } fiiline taalluk eden zarf-ı lağv olması caizdir; yani onun akışı/seyri, ikisinin seyrinin sona ermesi için Allah katında belirlenmiş bir sürede son bulur.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ إِلى أَجَلٍ مُتَعَلِّقًا بِفِعْلِ سَخَّرَ أَيْ: جَعَلَ نِظَامَ تَسْخِيرِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ مُنْتَهِيًا عِنْدَ أَجَلٍ مُقَدَّرٍ.
{ إِلى أَجَلٍ } ifadesinin { سَخَّرَ } fiiline taalluk etmesi de caizdir; yani güneş ve ayın boyun eğdirilme nizamını, takdir edilmiş bir sürede sona erecek kılmıştır.
وَحَرْفُ إِلى عَلَى التَّقْدِيرَيْنِ لِلِانْتِهَاءِ. وَلَيْسَتْ إِلى بِمَعْنَى اللَّامِ عِنْدَ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» هُنَا خِلَافًا لِابْنِ مَالِكٍ وَابْنِ هِشَامٍ، وَسَيَأْتِي بَيَانُ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى فِي سُورَةِ فَاطِرٍ [١٣] .
{ إِلى } harfi her iki takdire göre de gaye/sona erme (intihâ) bildirir. İbn Mâlik ve İbn Hişâm'ın hilafına el-Keşşâf sahibine göre buradaki { إِلى } lâm manasında değildir. Bunun açıklaması Fâtır Suresi'ndeki { وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ كُلٌّ يَجْرِي لِأَجَلٍ مُسَمًّى } [Fâtır 13] kavlinde gelecektir.
وأَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ عَطْفٌ عَلَى أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ، فَهُوَ دَاخِلٌ فِي الِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ بِتَنْزِيلِ الْعَالِمِ مَنْزِلَةَ غَيْرِهِ لِعَدَمِ جَرْيِهِ عَلَى مُوجَبِ الْعِلْمِ، فَهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا يَعْمَلُونَ وَلَا يَجْرُونَ عَلَى مَا يَقْتَضِيهِ هَذَا الْعِلْمُ فِي شَيْءٍ من أَحْوَالهم.
{ وأَنَّ اللَّهَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ } kavli, { أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ } üzerine matuftur; dolayısıyla ilmin gereğine göre hareket etmemeleri sebebiyle bilenin bilmeyen konumuna indirilmesi yoluyla inkârî istifhama dâhildir. Onlar Allah'ın yaptıklarından haberdar olduğunu bilmektedirler fakat durumlarının hiçbirinde bu ilmin gerektirdiği şekilde davranmamaktadırlar.
[سُورَة لُقْمَان (٣١) : آيَة ٣٠]
[Lokmân Suresi (31), Ayet 30]
ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الْباطِلُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ (٣٠)
{ ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الْباطِلُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ } “Bu böyledir; çünkü Allah hakkın ta kendisidir, O'ndan başka yalvardıkları ise bâtılın ta kendisidir. Şüphesiz Allah, yücedir, büyüktür.” (30)
كَافُ الْخِطَابِ الْمُتَّصِلِ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ مُوَجَّهٌ إِلَى غَيْرِ مُعَيَّنٍ، وَالْمَقْصُودُ بِهِ الْمُشْرِكُونَ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ وَأَنَّ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الْباطِلُ بِتَاءِ الْخِطَابِ فِي قِرَاءَةِ نَافِعٍ وَابْنِ كَثِيرٍ وَابْنِ عَامِرٍ وَأَبِي بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ. وَالْمُشَارُ إِلَيْهِ هُوَ الْمَذْكُورُ آنِفًا وَهُوَ الْإِيلَاجُ وَالتَّسْخِيرُ. وَمَوْقِعُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ مَوْقِعُ النَّتِيجَةِ مِنَ الدَّلِيلِ فَلَهَا حُكْمُ بَدَلِ الِاشْتِمَالِ وَلِذَلِكَ فُصِلَتْ وَلَمْ تُعْطَفْ فَإِنَّهُمْ مُعْتَرِفُونَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ فَاعِلُ ذَلِكَ فَلَزِمَهُمُ الدَّلِيلُ وَنَتِيجَتُهُ.
İşaret ismine bitişen hitap kâf'ı belirli bir kimseye yönelik değildir; Nâfi', İbn Kesîr, İbn Âmir ve Âsım'dan Ebû Bekr kıraatindeki muhatap tâ'sı ile okunan { وَأَنَّ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الْباطِلُ } kavlinin karinesiyle bundan kastedilen müşriklerdir. Kendisine işaret edilen ise az önce zikredilen gece-gündüzün birbirine girdirilmesi ve [gök cisimlerinin] boyun eğdirilmesidir. Bu cümlenin konumu, delilden çıkan netice konumundadır; bu sebeple bedel-i iştimal hükmündedir ve bundan dolayı atfedilmeyip fasledilmiştir. Zira onlar bunu yapanın Allah olduğunu ikrar etmektedirler; dolayısıyla delil de neticesi de onlar için bağlayıcı olmuştur.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ إِيلَاجَ اللَّيْلِ فِي النَّهَارِ وَعَكْسَهُ وَتَسْخِيرَ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ مُسَبَّبٌ عَنِ انْفِرَادِ اللَّهِ تَعَالَى بِالْإِلَهِيَّةِ، فَالْبَاءُ لِلسَّبَبِيَّةِ، وَهُوَ ظَرْفٌ مُسْتَقِرٌّ خَبَرٌ عَنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ. وَضَمِيرُ الْفَصْلِ مُفِيدٌ لِلِاخْتِصَاصِ، أَيْ: هُوَ الْحَقُّ لَا أَصْنَامُكُمْ وَلَا غَيْرُهَا مِمَّا يُدَّعَى إِلَهِيَّةً غَيْرَهُ تَعَالَى.
Anlam şudur: Gecenin gündüze, gündüzün de geceye girdirilmesi ile güneş ve ayın boyun eğdirilmesi, Yüce Allah'ın ilahlıkta tek olmasının bir neticesidir. Dolayısıyla ba (بِـ) harf-i cerri sebebiyet bildirir ve işaret isminin haberi olan bir zarf-ı müstakardır. Fasıl zamiri ise ihtisas ifade eder; yani hak olan sadece O'dur; putlarınız ya da Yüce Allah'tan başka ilah olduğu iddia edilen diğer şeyler değildir.
والْحَقُّ: هُنَا بِمَعْنَى الثَّابِتِ، وَيُفْهَمُ أَنَّ الْمُرَادَ حَقِّيَّةُ ثُبُوتِ إِلَهِيَّتِهِ بِقَرِينَةِ السِّيَاقِ وَلِمُقَابَلَتِهِ بِقَوْلِهِ وَأَنَّ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الْباطِلُ، وَالْمَعْنَى: لَمَّا كَانَ ذَلِكَ الصُّنْعُ الْبَدِيعُ مُسَبَّبًا عَنِ انْفِرَادِ اللَّهِ بِالْإِلَهِيَّةِ كَانَ ذَلِكَ أَيْضًا دَلِيلًا عَلَى انْفِرَادِ اللَّهِ بِالْإِلَهِيَّةِ لِلتَّلَازُمِ بَيْنَ السَّبَبِ وَالْمُسَبِّبِ. وَالتَّعْرِيفُ فِي الْحَقُّ والْباطِلُ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ. وَإِنَّمَا لَمْ يُؤْتَ بِضَمِيرِ الْفَصْلِ فِي الشِّقِّ الثَّانِي لِأَنَّ مَا يَدْعُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ أَصْنَامِهِمْ يَشْتَرِكُ مَعَهَا فِي أَنَّهُ بَاطِلٌ.
Buradaki el-Hak (الْحَقُّ), sabit (varlığı ve ilahlığı kesin olan) manasındadır. Bağlamın karinesiyle ve { وَأَنَّ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الْباطِلُ } kavliyle karşıtlık oluşturması sebebiyle muradın O'nun ilahlığının sübûtunun hakikati olduğu anlaşılır. Anlam şudur: Bu eşsiz sanat, Allah'ın ilahlıkta tek olmasının bir neticesi olunca, sebep ile müsebbib arasındaki zorunlu irtibat sebebiyle aynı zamanda Allah'ın ilahlıkta tek olduğuna da bir delil olmuştur. { الْحَقُّ } ve { الْباطِلُ } kelimelerindeki belirteç (harf-i tarif) cins içindir. İkinci kısımda fasıl zamirinin getirilmemesi ise, Allah'tan başka yalvardıkları putlarının bâtıl olma hususunda birbirine ortak olmasından ötürüdür.
وَذُكِرَ ضَمِيرُ الْفَصْلِ فِي نَظِيرِهِ مِنْ سُورَةِ الْحَجِّ [٧٣] لِاقْتِضَاءِ الْمَقَامِ ذَلِكَ كَمَا تَقَدَّمَ.
Hac Suresi'ndeki benzerinde [Hac 62] ise, daha önce geçtiği üzere makamın gerektirmesi sebebiyle fasıl zamiri zikredilmiştir.
وَالظَّاهِرُ أَنَّا إِذَا جَعَلْنَا الْبَاءَ فِي بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ بَاءَ السَّبَبِيَّةِ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ وَأَنَّ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الْباطِلُ عَطْفًا عَلَى الْخَبَرِ وَهُوَ مَجْمُوعٌ بِأَنَّ اللَّهَ. فَالتَّقْدِيرُ: ذَلِكَ أَنَّ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الْبَاطِلُ. وَيُقَدَّرُ حَرْفُ جَرٍّ مُنَاسِبٌ لِلْمَعْنَى حُذِفَ قَبْلَ أَنَّ وَهُوَ حَرْفٌ (عَلَى) أَيِّ: ذَلِكَ دَالٌّ. وَهَذَا كَمَا قُدِّرَ حَرْفُ (عَنْ) فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ [النِّسَاء: ١٢٧] وَلَا يَكُونُ عَطْفًا عَلَى مَدْخُولِ بَاءِ السَّبَبِيَّةِ إِذْ لَيْسَ لِبُطْلَانِ آلِهَتِهِمْ أَثَرٌ فِي إِيلَاجِ اللَّيْلِ فِي النَّهَارِ وَتَسْخِيرِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ، أَوْ تُقَدَّرُ لَامُ الْعِلَّةِ، أَيْ ذَلِكَ، لِأَنَّ مَا تَدْعُونَهُ بَاطِلٌ فَلِذَلِكَ لَمْ يَكُنْ لَهَا حَظٌّ فِي إِيلَاجِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَتَسْخِيرِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ بِاعْتِرَافِ الْمُشْرِكِينَ. وَقَوْلُهُ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ وَاقِعٌ مَوْقِعَ الْفَذْلَكَةِ لِمَا تَقَدَّمَ مِنْ دَلَالَةِ إِيلَاجِ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَتَسْخِيرِ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ لِأَنَّهُ إِذَا اسْتَقَرَّ أَنَّ مَا ذُكِرَ دَالٌّ عَلَى أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ بِالْإِلَهِيَّةِ، وَدَالٌّ عَلَى أَنَّ مَا يَدْعُونَهُ بَاطِلٌ، ثَبَتَ أَنَّهُ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ دُونَ أَصْنَامِهِمْ.
Zahir olan şudur ki { بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ } ifadesindeki ba harfini sebebiyet bâ'sı kıldığımızda, { وَأَنَّ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الْباطِلُ } kavli, { بِأَنَّ اللَّهَ } ifadesinin tamamından oluşan haber üzerine matuftur. Buna göre takdir: “Bu, O'ndan başka yalvardıklarınızın bâtıl olması sebebiyledir” şeklinde olur. Yahut { أَنَّ } edatından önce hazfedilmiş, manaya uygun bir harf-i cer takdir edilir ki bu da (عَلَى) harfidir; yani “Bu, ona delalet etmektedir” demektir. Bu, Yüce Allah'ın { وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ } [Nisâ 127] kavlinde (عَنْ) harfinin takdir edilmesi gibidir. Yoksa sebebiyet bâ'sının mecruru üzerine matuf değildir; zira ilahlarının bâtıl olmasının geceyi gündüze girdirmede ve güneş ile ayı boyun eğdirmede bir etkisi yoktur. Yahut illet lâm'ı takdir edilir; yani “Bu böyledir, zira yalvardığınız şeyler bâtıldır; bu yüzden müşriklerin itirafıyla onların gece ile gündüzü girdirmede ve güneş ile ayı boyun eğdirmede hiçbir payı olmamıştır.” { وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ } kavli ise, gece ve gündüzün birbirine girdirilmesi ile güneş ve ayın boyun eğdirilmesinin yukarıda geçen delaletinin bir fezlekesi (özeti) konumundadır; zira zikredilenlerin Allah'ın ilahlıkta hak olduğuna ve yalvardıklarının bâtıl olduğuna delalet ettiği sabit olunca, putların değil yalnızca O'nun Aliyy ve Kebîr olduğu sübût bulmuştur.
وَقَدِ اجْتُلِبَ ضَمِيرُ الْفَصْلِ هُنَا لِلدَّلَالَةِ عَلَى الِاخْتِصَاصِ وَسَلْبِ الْعُلُوِّ وَالْعَظَمَةِ عَنْ أَصْنَامِهِمْ.
Buradaki fasıl zamiri, tahsise ve putlardan yücelik ile azameti nefyetmeye delalet etmek için getirilmiştir.