وَالْأَحْسَنُ أَنْ نَجْعَلَ الْبَاءَ لِلْمُلَابَسَةِ أَوِ الْمُصَاحَبَةِ وَهِيَ ظَرْفٌ مُسْتَقِرٌّ خَبَرٌ عَنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ، فَإِنَّ شَأْنَ الْبَاءِ الَّتِي لِلْمُلَابَسَةِ أَنْ تَكُونَ ظَرْفًا مُسْتَقِرًّا بَلْ قَالَ الرَّضِيُّ: إِنَّهَا لَا تَكُونُ إِلَّا كَذَلِكَ، أَيْ أَنَّهَا لَا تَتَعَلَّقُ إِلَّا بِنَحْوِ الْخَبَرِ أَوِ الْحَالِ كَمَا قَالَ:
En güzeli, ba harfini mülâbese veya musâhabet için kılmamızdır ki bu durumda işaret isminin haberi olan bir zarf-ı müstakardır. Zira mülâbese bildiren bâ'nın şanı zarf-ı müstakar olmasıdır; hatta er-Radî, onun ancak böyle olabileceğini, yani sadece haber veya hâl benzeri bir şeye taalluk edebileceğini söylemiştir; nitekim [şair] şöyle demiştir:
وَمَا لِي بِحَمْدِ اللَّهِ لَحْمٌ وَلَا دَمٌ
{ وَمَا لِي بِحَمْدِ اللَّهِ لَحْمٌ وَلَا دَمٌ } “Allah'a hamd ile beraber ne etim var ne kanım.”
أَيْ: حَالَةَ كَوْنِي مُلَابِسًا حَمْدَ اللَّهِ، أَيْ: غَيْرَ سَاخِطٍ مِنْ قَضَائِهِ، وَيُقَالُ: أَنْتَ بِخَيْرِ النَّظَرَيْنِ، أَيْ: مُسْتِقَرٌّ. فَالتَّقْدِيرُ: ذَلِكَ الْمَذْكُورُ مِنَ الْإِيلَاجِ وَالتَّسْخِيرِ مُلَابِسٌ لِحَقِّيَّةِ إِلَهِيَّةِ
Yani: Allah'a hamd ile iç içe olduğum hâlde, yani O'nun kazasına öfkelenmeksizin... Nitekim “Sen iki tercihin en hayırlısındasın” denir, yani “onun içinde yerleşmiş durumdasın.” Buna göre takdir şöyledir: İlâc ve teshîrden zikredilen bu hususlar, Yüce Allah'ın ilahlığının hakikatiyle iç içedir / irtibatlıdır;
اللَّهِ تَعَالَى، وَيَكُونُ الْمَعْطُوفَانِ مَعْطُوفَيْنِ على الْمَجْرُور بِالْبَاء، أَيْ مُلَابِسٌ لِكَوْنِ اللَّهِ إِلَهًا حَقًّا، وَلِكَوْنِ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ بَاطِلَ الْإِلَهِيَّةِ وَلِكَوْنِ اللَّهِ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ. وَالْمُلَابَسَةُ الْمُفَادَةُ بِالْبَاءِ هِيَ مُلَابَسَةُ الدَّلِيلِ لِلْمَدْلُولِ وَبِذَلِكَ يَسْتَقِيمُ النَّظْمُ بِدُونِ تَكَلُّفٍ، وَيَزْدَادُ وُقُوعُ جُمْلَةِ ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ إِلَى آخِرِهَا فِي مَوْقِعِ النَّتِيجَةِ وُضُوحًا.
ve matuf olan iki cümle ba harfiyle mecrur olan kısma matuf olur; yani: Allah'ın hak bir ilah olmasıyla, O'ndan başka yalvardıklarınızın ilahlığının bâtıl olmasıyla ve Allah'ın Aliyy ve Kebîr olmasıyla irtibatlıdır. Bâ harfinin ifade ettiği mülâbese (irtibat), delilin medlûle (delalet edilene) olan irtibatıdır. Böylece nazım tekellüfsüz bir şekilde yerli yerine oturur ve { ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ } cümlesinin sonuna kadar bir netice konumunda bulunması daha da netleşir.
وَضَمِيرُ الْفَصْلِ فِي قَوْلِهِ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ لِلِاخْتِصَاصِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ:
{ وَأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ } kavlindeki fasıl zamiri, daha önce şu ayette geçtiği gibi ihtisas içindir:
إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ [لُقْمَان: ٢٦] .
{ إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ } “Şüphesiz Allah, mutlak zengin olandır, her türlü övgüye lâyık olandır.” [Lokmân: 26].
والْعَلِيُّ: صِفَةٌ مُشْتَقَّةٌ مِنَ الْعُلُوِّ الْمَعْنَوِيِّ الْمَجَازِيِّ وَهُوَ الْقُدْسِيَّةُ وَالشَّرَفُ.
el-Aliyy (الْعَلِيُّ); manevî ve mecazî yücelikten türetilmiş bir sıfattır ki bu da kudsiyet ve şereftir.
والْكَبِيرُ: وَصْفٌ مُشْتَقٌّ مِنَ الْكِبَرِ الْمَجَازِيِّ وَهُوَ عَظَمَةُ الشَّأْنِ. وَتَقَدَّمَ نَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ الْحَجِّ [٦٣] مَعَ زِيَادَةِ ضَمِيرِ الْفَصْلِ فِي قَوْلِهِ وَأَنَّ مَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْباطِلُ.
el-Kebîr (الْكَبِيرُ); mecazî büyüklükten türetilmiş bir vasıftır ki bu da şanın yüceliğidir. Bu ayetin benzeri, { وَأَنَّ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْباطِلُ } kavlinde fasıl zamirinin ziyadesiyle birlikte Hac Suresi'nde [Hac 62] geçmişti.
[٣١- ٣٢]
[31-32]
[سُورَة لُقْمَان (٣١) : الْآيَات ٣١ إِلَى ٣٢]
[Lokmân Suresi (31), Ayetler 31 ila 32]
أَلَمْ تَرَ أَنَّ الْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِنِعْمَتِ اللَّهِ لِيُرِيَكُمْ مِنْ آياتِهِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ (٣١) وَإِذا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ كَالظُّلَلِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلاَّ كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ (٣٢)
{ أَلَمْ تَرَ أَنَّ الْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِنِعْمَتِ اللَّهِ لِيُرِيَكُمْ مِنْ آياتِهِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ (٣١) وَإِذا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ كَالظُّلَلِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلاَّ كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ (٣٢) } “Görmedin mi ki gemiler, Allah'ın ayetlerinden bir kısmını size göstersin diye O'nun nimetiyle denizde akıp gitmektedir? Şüphesiz bunda çok sabreden, çok şükreden herkes için ibretler vardır. (31) Onları gölgeler gibi dalgalar bürüdüğü zaman, dini yalnızca O'na halis kılarak Allah'a yalvarırlar. Fakat O, kendilerini karaya çıkarıp kurtarınca içlerinden bir kısmı orta yolu tutar. Bizim ayetlerimizi ise ancak alabildiğine nankör, alabildiğine vefasız olanlar inkâr eder. (32)”
اسْتِئْنَافٌ جَاءَ عَلَى سُنَنِ الِاسْتِئْنَافَيْنِ اللَّذَيْنِ قَبْلَهُ فِي قَوْلِهِ أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ [لُقْمَان: ٢٠] وَقَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ [لُقْمَان: ٢٩] ، وَجِيءَ بِهَا غَيْرَ مُتَعَاطِفَةٍ لِئَلَّا يَتَوَهَّمَ السَّامِعُ أَنَّ الْعَطْفَ عَلَى مَا تخَلّل بَينهَا، وَجَاءَ هَذَا الِاسْتِئْنَافُ الثَّالِثُ دَلِيلًا ثَالِثًا عَلَى عَظِيمِ حِكْمَةِ اللَّهِ فِي نِظَامِ هَذَا الْعَالِمِ وَتَوْفِيقِ الْبَشَرِ لِلِانْتِفَاعِ بِمَا هَيَّأَهُ اللَّهُ لِانْتِفَاعِهِمْ بِهِ. فَلَمَّا أَتَى الِاسْتِئْنَافَانِ الْأَوَّلَانِ عَلَى دَلَائِلِ صُنْعِ اللَّهِ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ جَاءَ فِي هَذَا الثَّالِثِ دَلِيلٌ عَلَى بَدِيعِ صُنْعِ اللَّهِ بِخَلْقِ الْبَحْرِ وَتَيْسِيرِ الِانْتِفَاعِ بِهِ فِي إِقَامَةِ نِظَامِ
{ أَلَمْ تَرَوْا أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } [Lokmân 20] ve { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ } [Lokmân 29] kavillerindeki önceki iki istînâfın üslubu üzere gelen yeni bir istînâftır. Dinleyicinin, atfın aradaki cümlelere yapıldığını zannetmemesi için bunlar birbirine atfedilmeksizin getirilmiştir. Bu üçüncü istînâf, bu âlemin nizamında Allah'ın yüce hikmetine ve Allah'ın insanların istifadesi için hazırladığı şeylerden onların istifade etmesini sağlamasına üçüncü bir delil olarak gelmiştir. İlk iki istînâf Allah'ın göklerdeki ve yerdeki sanatının delillerini ele alınca, bu üçüncü istînâfta denizin yaratılması ve
الْمُجْتَمَعِ الْبَشَرِيِّ. وَتَخَلَّصَ مِنْهُ إِلَى اتِّخَاذِ فَرِيقٍ مِنَ النَّاسِ مُوجِبَاتِ الشُّكْرِ دَوَاعِيَ كُفْرٍ.
insan toplumunun nizamının kurulmasında ondan istifadenin kolaylaştırılması ile Allah'ın eşsiz sanatına dair delil gelmiştir. Buradan da insanlardan bir fırkanın şükrü gerektiren sebepleri küfür vesilesi yapması konusuna geçilmiştir.
فَكَانَ خَلْقُ الْبَحْرِ عَلَى هَذِهِ الصِّفَةِ الْعَظِيمَةِ مُيَسِّرًا لِلِانْتِفَاعِ بِالْأَسْفَارِ فِيهِ حِينَ لَا تُغْنِي طُرُقُ الْبَرِّ فِي التَّنَقُّلِ غَنَاءً فَجَعَلَهُ قَابِلًا لِحَمْلِ الْمَرَاكِبِ الْعَظِيمَةِ، وَأَلْهَمَ الْإِنْسَانَ لِصُنْعِ تِلْكَ الْمَرَاكِبِ عَلَى كَيْفِيَّةٍ تَحْفَظُهَا مِنَ الْغَرَقِ فِي عُبَابِ الْبَحْرِ، وَعَصَمَهُمْ مِنْ تَوَالِي الرِّيَاحِ وَالْمَوْجِ فِي أَسْفَارِهِمْ، وَهَدَاهُمْ إِلَى الْحِيلَةِ فِي مُصَانَعَتِهَا إِذَا طَرَأَتْ حَتَّى تَنْجَلِيَ، وَلِذَلِكَ وَصَفَ هَذَا الْجَرْيَ بِمُلَابَسَةِ نِعْمَةِ اللَّهِ فَإِنَّ النَّاسَ كُلَّمَا مَخَرَتْ بِهِمُ الْفُلْكُ فِي الْبَحْرِ كَانُوا
Denizin bu muazzam vasıfta yaratılması, ulaşımda kara yollarının yetersiz kaldığı durumlarda deniz yolculuklarından istifadeyi kolaylaştırmıştır; nitekim Allah denizi büyük gemileri taşıyabilecek nitelikte kılmış, insanlara o gemileri denizin dalgaları arasında batmaktan koruyacak bir biçimde yapmayı ilham etmiş, yolculuklarında birbirini izleyen rüzgârlardan ve dalgalardan onları korumuş ve bunlar baş gösterdiğinde dininceye kadar onlarla mücadele etme çaresini onlara öğretmiştir. İşte bu yüzden bu akıp gitmeyi Allah'ın nimetiyle irtibatlı olarak vasfetmiştir; zira insanlar gemiler onları denizde yardıkça
مُلَابِسِينَ لِنِعْمَةِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ بِالسَّلَامَةِ إِلَّا فِي أَحْوَالٍ نَادِرَةٍ، وَقَدْ سُمِّيَتْ هَذِهِ النِّعْمَةُ أَمْرًا فِي قَوْلِهِ وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ فِي سُورَةِ الْحَجِّ [٦٥] ، أَيْ: بِتَقْدِيرِهِ وَنِظَامِ خَلْقِهِ.
nadir durumlar müstesna, Allah'ın kendilerine sağladığı selamet nimetiyle iç içedirler. Bu nimet, Hac Suresi'ndeki { وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ } [Hac 65] kavlinde "emir" olarak isimlendirilmiştir; yani O'nun takdiri ve yaratılış nizamıyladır.
وَتَقَدَّمَ تَفْصِيلُهُ فِي قَوْلِهِ فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ فِي سُورَةِ الْعَنْكَبُوتِ [٦٥] ، وَفِي قَوْلِهِ: هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ الْآيَاتِ مِنْ سُورَةِ يُونُسَ [٢٢] وَقَوْلِهِ: أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ فِي سُورَةِ الْحَجِّ [٦٥] .
Bunun ayrıntısı Ankebût Suresi'ndeki { فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ } [Ankebût 65], Yûnus Suresi'ndeki { هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } [Yûnus 22] ayetlerinde ve Hac Suresi'ndeki { أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ سَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي الْأَرْضِ وَالْفُلْكَ تَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ } [Hac 65] kavlinde geçmişti.
وَيَتَعَلَّقُ لِيُرِيَكُمْ بِ تَجْرِي أَيْ: تَجْرِي فِي الْبَحْرِ جَرْيًا، عِلَّةُ خَلْقِهِ أَنْ يُرِيَكُمُ اللَّهُ بَعْضَ آيَاتِهِ، أَيْ: آيَاتِهِ لَكُمْ فَلَمْ يَذْكُرْ مُتَعَلِّقَ الْآيَاتِ لِظُهُورِهِ مِنْ قَوْلِهِ لِيُرِيَكُمْ وَجَرْيُ الْفُلْكِ فِي الْبَحْرِ آيَةٌ مِنْ آيَاتِ الْقُدْرَةِ فِي بَدِيعِ الصُّنْعِ أَنْ خَلَقَ مَاءَ الْبَحْرِ بِنِظَامٍ، وَخَلَقَ الْخَشَبَ بِنِظَامٍ، وَجَعَلَ لِعُقُولِ النَّاسِ نِظَامًا فَحَصَلَ مِنْ ذَلِكَ كُلِّهِ إِمْكَانُ سَيْرِ الْفُلْكِ فَوْقَ عُبَابِ الْبَحْرِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ جَرْيَ السُّفُنِ فِيهِ حِكَمٌ كَثِيرَةٌ مَقْصُودَةٌ مِنْ تَسْخِيرِهِ، مِنْهَا أَنْ يَكُونَ آيَةً لِلنَّاسِ عَلَى وُجُودِ الصَّانِعِ وَوَحْدَانِيَّتِهِ وَعِلْمِهِ وَقُدْرَتِهِ. وَلَيْسَ يَلْزَمُ مِنْ لَامِ التَّعْلِيلِ انْحِصَارُ الْغَرَضِ مِنَ الْمُعَلَّلِ فِي مَدْخُولِهَا لِأَنَّ الْعِلَلَ جُزْئِيَّةٌ لَا كُلِّيَّةٌ.
{ لِيُرِيَكُمْ } ifadesi { تَجْرِي } fiiline taalluk eder; yani denizdeki akışı öyle bir akıştır ki onun yaratılış sebebi Allah'ın size ayetlerinden bir kısmını göstermesidir; yani sizin için olan ayetlerini göstermesidir. { لِيُرِيَكُمْ } ifadesinden açıkça anlaşıldığı için ayetlerin taalluk ettiği hususu zikretmemiştir. Geminin denizde akıp gitmesi, kudretin eşsiz sanattaki delillerinden biridir; şöyle ki deniz suyunu bir nizam üzere yaratmış, ahşabı bir nizam üzere yaratmış ve insanların akıllarına bir nizam vermiştir; bütün bunlardan geminin denizin kabaran dalgaları üzerinde yüzebilme imkânı hasıl olmuştur. Manası şudur: Gemilerin akıp gitmesinde, denizin boyun eğdirilmesinden hedeflenen pek çok hikmet vardır; bunlardan biri de insanların Yaratıcı'nın varlığına, birliğine, ilmine ve kudretine dair bir delil olmasıdır. İllet bildiren lâm'dan (lâm-ı ta'lîl), illetlendirilen şeyin gayesinin onun dâhil olduğu mana ile sınırlı olması gerekmez; zira illetler küllî değil cüz'îdir.
وَجُمْلَةُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ لَهَا مَوْقِعُ التَّعْلِيل لجملة لِيُرِيَكُمْ مِنْ آياتِهِ. وَلَهَا مَوْقِعُ الِاسْتِئْنَافِ الْبَيَانِيِّ إِذْ يَخْطُرُ بِبَالِ السَّامِعِ أَنْ يَسْأَلَ: كَيْفَ لَمْ يَهْتَدِ الْمُشْرِكُونَ بِهَذِهِ الْآيَاتِ؟ فَأُفِيدَ أَنَّ الَّذِي يَنْتَفِعُ بِدَلَالَتِهَا عَلَى
{ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ } cümlesi, { لِيُرِيَكُمْ مِنْ آياتِهِ } cümlesinin ta'lîli konumundadır. Ayrıca dinleyicinin hatırına "Müşrikler bu ayetlerle nasıl hidayet bulmadılar?" sorusu gelebileceğinden istînâf-ı beyânî konumundadır; dolayısıyla bu delaletin
مَدْلُولِهَا هُوَ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ، ثَنَاءً عَلَى هَذَا الْفَرِيقِ صَرِيحًا، وَتَعْرِيضًا بِالَّذِينَ لَمْ يَنْتَفِعُوا بِدَلَالَتِهَا. وَاقْتِرَانُ الْجُمْلَةِ بِحَرْفِ أَنَّ لِأَنَّهُ يُفِيدُ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَقَامِ معنى التَّعْلِيل والتسبب. وَجَعَلَ ذَلِكَ عِدَّةَ آيَاتٍ لِأَنَّ فِي ذَلِكَ دَلَائِلَ كَثِيرَةً، أَيِ: الَّذِينَ لَا يُفَارِقُهُمُ الْوَصْفَانِ.
gösterdiği manadan faydalananın ancak { لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ } olduğu bildirilmiştir; bu da söz konusu fırkaya açık bir övgü, onun delaletinden faydalanmayanlara ise üstü kapalı bir kınamadır. Cümlenin { إِنَّ } harfi ile pekiştirilmesi, böylesi bir makamda ta'lîl ve sebebiyet manası ifade etmesindendir. Bunu birçok ayet kılmıştır; çünkü bunda pek çok delil vardır; yani bu iki vasıftan asla ayrılmayan kimselerdir.
وَالصَّبَّارُ: مُبَالَغَةٌ فِي الْمَوْصُوفِ بِالصَّبْرِ، وَالشَّكُورُ كَذَلِكَ، أَيِ: الَّذِينَ لَا يُفَارِقُهُمُ الْوَصْفَانِ. وَهَذَانِ وَصْفَانِ لِلْمُؤْمِنِينَ الْمُوَحِّدِينَ فِي الصَّبْرِ لِلضَّرَّاءِ وَالشُّكْرِ لِلسَّرَّاءِ إِذْ يرجون بهما رِضَى اللَّهِ تَعَالَى الَّذِي لَا يَتَوَكَّلُونَ إِلَّا عَلَيْهِ فِي كَشْفِ الضُّرِّ وَالزِّيَادَةِ مِنَ الْخَيْرِ. وَقَدْ تَخَلَّقُوا بِذَلِكَ بِمَا سَمِعُوا مِنَ التَّرْغِيبِ فِي الْوَصْفَيْنِ وَالتَّحْذِيرِ مِنْ ضِدَّيْهِمَا قَالَ: وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ [الْبَقَرَة: ١٧٧] ، وَقَالَ: لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ [إِبْرَاهِيم: ٧] فَهُمْ بَيْنَ رَجَاءِ الثَّوَابِ وَخَوْفِ الْعِقَابِ لِأَنَّهُمْ آمَنُوا بِالْحَيَاةِ الْخَالِدَةِ ذَاتِ الْجَزَاءِ وَعَلِمُوا أَنَّ مَصِيرَهُمْ إِلَى اللَّهِ الَّذِي أَمَرَ وَنَهَى، فَصَارَا لَهُمْ خُلُقًا تَطَبَّعُوا عَلَيْهِ فَلَمْ يُفَارِقَاهُمُ الْبَتَّةَ أَوْ إِلَّا نَادِرًا فَأَمَّا الْمُشْرِكُونَ فَنَظَرُهُمْ قَاصِرٌ عَلَى الْحَيَاةِ الْحَاضِرَةِ فَهُمْ أُسَرَاءُ الْعَالَمِ الْحِسِّيِّ فَإِذَا أَصَابَهُمْ ضُرٌّ ضَجِرُوا وَإِذَا أَصَابَهُمْ نَفْعٌ بَطَرُوا، فَهُمْ أَخْلِيَاءُ مِنَ الصَّبْرِ وَالشُّكْرِ، فَلِذَلِكَ كَانَ
Sabbâr (صَبَّار); sabırla nitelenen kimsede mübalağa bildirir, şekûr (شَكُور) da öyledir; yani bu iki vasıftan asla ayrılmayan kimselerdir. Bu iki vasıf, sıkıntı anında sabreden, bolluk anında ise şükreden muvahhid müminlerin vasfıdır; zira onlar bu iki hasletle, zararın giderilmesinde ve hayrın artırılmasında yalnızca kendisine tevekkül ettikleri Yüce Allah'ın rızasını umarlar. Bu iki vasfa teşvik eden ve zıtlarından sakındıran [ayetleri] işitmeleri sebebiyle bu ahlakla ahlaklanmışlardır; Nitekim Allah: { وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ وَالضَّرَّاءِ وَحِينَ الْبَأْسِ } [Bakara 177] ve { لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ } [İbrâhîm 7] buyurmuştur. Onlar mükâfat ümidi ile ceza korkusu arasındadırlar; çünkü karşılığın verileceği ebedî hayata inanmışlar ve dönüşlerinin emreden ve yasaklayan Allah'a olduğunu bilmişlerdir. Böylece bu iki haslet onlar için huy edindikleri bir ahlak hâline gelmiş ve kesinlikle yahut nadir durumlar hariç kendilerinden hiç ayrılmamıştır. Müşriklere gelince, onların bakışı dünya hayatıyla sınırlıdır; onlar duyu âleminin esiridirler; kendilerine bir zarar dokunduğunda feryat ederler, bir menfaat dokunduğunda ise şımarırlar. Dolayısıyla onlar sabır ve şükürden yoksundurlar. İşte bu yüzden
قَوْلُهُ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ كِنَايَةً رَمْزِيَّةً عَنِ الْمُؤْمِنِينَ وَتَعْرِيضًا رَمْزِيًّا بِالْمُشْرِكِينَ. وَوَجْهُ إِيثَارِ خُلُقَيِ الصَّبْرِ وَالشُّكْرِ هُنَا لِلْكِنَايَةِ بِهِمَا، من بَين شُعَبِ الْإِيمَانِ، أَنَّهُمَا أَنْسَبُ بِمَقَامِ السَّيْرِ فِي الْبَحْرِ إِذْ رَاكِبُ الْبَحْرِ بَيْنَ خَطَرٍ وَسَلَامَةٍ وَهُمَا مَظْهَرُ الصَّبْرِ وَالشُّكْرِ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ الْآيَةَ فِي سُورَةِ يُونُسَ [٢٢] .
{ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ } kavli, müminlerden remzî bir kinaye, müşriklere ise remzî bir tarizdir. İmanın şubeleri arasından burada kinaye olarak sabır ve şükür ahlakının tercih edilmesinin sebebi, deniz yolculuğu makamına en uygun olanların bunlar olmasıdır; zira denize binen kimse tehlike ile selamet arasındadır ve bu ikisi sabır ile şükrün tezahür ettiği yerdir. Nitekim Yûnus Suresi'ndeki { هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ } [Yûnus 22] ayetinde geçtiği gibidir.
وَفِي قَوْلِهِ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ حُسْنُ التَّخَلُّصِ إِلَى التَّفْصِيلِ الَّذِي عَقَّبَهُ فِي قَوْلِهِ وَإِذا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ كَالظُّلَلِ الْآيَةَ، فَعُطِفَ عَلَى آيَاتِ سَيْرِ الْفُلْكِ إِشَارَةً إِلَى أَنَّ النَّاسَ يَذْكُرُونَ اللَّهَ عِنْدَ تِلْكَ الْآيَاتِ عِنْدَ الِاضْطِرَارِ، وَغَفْلَتِهِمْ عَنْهَا فِي حَالِ السَّلَامَةِ، وَهُوَ مَا تَقَدَّمَ مِثْلُهُ فِي قَوْلِهِ فِي سُورَةِ الْعَنْكَبُوتِ [٦٥] : فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ
{ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ } kavlinde, ardından gelen { وَإِذا غَشِيَهُمْ مَوْجٌ كَالظُّلَلِ } ayetindeki tafsilata güzel bir geçiş (hüsn-i tahallüs) vardır. İnsanların çaresizlik anında bu deliller karşısında Allah'ı hatırladıklarına, selamet anında ise bunlardan gafil olduklarına işaret etmek üzere geminin seyrine dair ayetlere atfedilmiştir. Bu husus, Ankebût Suresi'ndeki [Ankebût 65]: { فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ }
دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ وَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ يُونُسَ [٢٢] : حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ الْآيَاتِ.
{ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ } “Gemilere bindikleri zaman dini yalnız O’na has kılarak Allah’a yalvarırlar; fakat O, kendilerini karaya çıkarıp kurtarınca hemen ortak koşarlar.” kavlinde ve Yûnus Suresi'ndeki [Yûnus 22]: { حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ } “Nihayet siz gemide bulunduğunuz ve gemiler onları hoş bir rüzgârla alıp götürdüğü zaman...” ayetlerinde geçenlerin benzeridir.
وَالْغِشْيَانُ: مستعار للمجيء المفاجئ لِأَنَّهُ يُشْبِهُ التَّغْطِيَةَ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Gışyân (غِشْيَان); kaplamaya/örtmeye benzediği için aniden gelmekten istiare edilmiştir. Yüce Allah'ın:
يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٥٤] .
A'râf Suresi'ndeki { يُغْشِي اللَّيْلَ النَّهارَ } [A'râf 54] “Gündüzü gece ile bürüyüp örter” kavlinde geçmişti.
وَالظُّلَلُ: بِضَمِّ الظَّاءِ وَفَتْحِ اللَّامِ: جَمْعُ ظُلَّةٍ بِالضَّمِّ وَهِيَ: مَا أَظَلَّ مِنْ سَحَابٍ.
Zulel (الظُّلَلُ); zâ harfinin ötresi ve lâm harfinin fethasıyla olup zulle (ظُلَّة) kelimesinin çoğuludur; o da gölge veren bulut demektir.
وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ تَدُلُّ عَلَى مُقَدَّرٍ كَأَنَّهُ قِيلَ: فَلَمَّا نَجَّاهُمُ انْقَسَمُوا فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ غَيْرُهُ كَمَا سَيَأْتِي. وَجَعَلَ ابْنُ مَالِكٍ الْفَاءَ دَاخِلَةً عَلَى جَوَابِ لَمَّا أَيْ رَابِطَةً لِلْجَوَابِ وَمُخَالِفُوهُ يَمْنَعُونَ اقتران جَوَاب فَلَمَّا بِالْفَاءِ كَمَا فِي «مُغْنِي اللَّبِيبِ» .
{ فَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ } kavlindeki fâ harfi takdir edilmiş bir söze delalet eder; sanki şöyle denilmiştir: “Onları kurtarınca fırkalara ayrıldılar; içlerinden kimi orta yolu tuttu, kimi de birazdan geleceği üzere başka türlü davrandı.” İbn Mâlik, fâ harfini { لَمَّا } edatının cevabına dâhil kılmış, yani cevap rabıtası saymıştır; onun muhalifleri ise Muğni'l-Lebîb'de belirtildiği üzere { فَلَمَّا } edatının cevabının fâ ile birleşmesini caiz görmezler.
وَالْمُقْتَصِدُ: الْفَاعِلُ لِلْقَصْدِ وَهُوَ التَّوَسُّطُ بَيْنَ طَرَفَيْنِ، وَالْمَقَامُ دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ الِاقْتِصَادُ فِي الْكُفْرِ لِوُقُوعِ تَذْيِيلِهِ بِقَوْلِهِ وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلَّا كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ وَلِقَوْلِهِ فِي نَظِيرِهِ فِي سُورَةِ الْعَنْكَبُوتِ [٦٥] فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ، وَقَدْ يُطْلَقُ الْمُقْتَصِدُ عَلَى الَّذِي يَتَوَسَّطُ حَالُهُ بَيْنَ الصَّلَاحِ وَضِدِّهِ. كَمَا قَالَ تَعَالَى: مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ ساءَ مَا يَعْمَلُونَ [الْمَائِدَة: ٦٦] .
el-Muktasid (الْمُقْتَصِدُ); kast fiilini yapan kimsedir ki o da iki aşırı uç arasında orta yolu tutmaktır. Makam, muradın küfürde orta yol tutmak olduğuna delildir; zira hemen ardından { وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلَّا كُلُّ خَتَّارٍ كَفُورٍ } fezlekesi yer almış ve Ankebût Suresi'ndeki benzerinde [Ankebût 65] { فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ } buyrulmuştur. Muktasid bazen de hâli salah ile zıddı arasında orta olan kimse için kullanılır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { مِنْهُمْ أُمَّةٌ مُقْتَصِدَةٌ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ ساءَ مَا يَعْمَلُونَ } [Mâide 66].
وَالْجَاحِدُ الْكَفُورُ: هُوَ الْمُفْرِطُ فِي الْكُفْرِ وَالْجَحْدُ. وَالْجُحُودُ: الْإِنْكَارُ وَالنَّفْيُ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٣٣] . وَعُلِمَ أَنَّ هُنَالِكَ قِسْمًا ثَالِثًا وَهُوَ الْمُوقِنُ بِالْآيَاتِ الشَّاكِرُ لِلنِّعْمَةِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ. قَالَ فِي سُورَةِ فَاطِرَ [٣٢] فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ، وَهَذَا الِاقْتِصَارُ
el-Câhid el-kefûr (الْجَاحِدُ الْكَفُورُ); küfürde ve inkârda aşırıya giden kimsedir. Cuhûd (الْجُحُودُ) ve cahd; inkâr etmek ve reddetmektir. En'âm Suresi'ndeki { وَلكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ } [En'âm 33] kavlinde geçmişti. Burada üçüncü bir kısmın olduğu da anlaşılmıştır ki o da ayetlere kesin olarak inanan ve nimete şükreden kimsedir; onlar da müminlerdir. Nitekim Fâtır Suresi'nde [Fâtır 32]: { فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ } buyurmuştur. Bu şekilde [iki kısmı zikredip üçüncüyü zikretmeyerek] yetinmek,
كَقَوْلِ جَرِيرٍ:
Cerîr'in şu sözü gibidir:
كَانَتْ حَنِيفَةُ أَثْلَاثًا فَثُلْثُهُمُ ... مِنَ الْعَبِيدِ وَثُلْثٌ مِنْ مَوَالِيهَا
“Hanîfe [kabilesi] üç kısımdı; üçte biri kölelerden, üçte biri de azatlılarındandı...”
أَيْ: وَالثُّلْثُ الْآخَرُ مِنْ أَنْفُسِهِمْ.
Yani: diğer üçte biri de kendilerindendi.
وَالْخَتَّارُ: الشَّدِيدُ الْخَتْرِ، وَالْخَتْرُ: أَشَدُّ الْغَدْرِ.
el-Hattâr (الْخَتَّارُ); ahdi ve sözü son derece bozan kimsedir. Hatr (الْخَتْرُ) ise kalleşliğin ve vefasızlığın en şiddetlisidir.
وَجُمْلَةُ وَما يَجْحَدُ إِلَى آخِرِهَا تَذْيِيلٌ لِأَنَّهَا تَعُمُّ كُلَّ جَاحِدٍ سَوَاءٌ مَنْ جَحَدَ آيَةَ
{ وَما يَجْحَدُ } cümlesi sonuna kadar bir fezlekedir (tazîl); çünkü hem [geminin]
سَيْرِ الْفُلْكِ وَهَوْلِ الْبَحْرِ وَيَجْحَدُ نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْهِ بِالنَّجَاةِ وَمَنْ يَجْحَدُ غَيْرَ ذَلِكَ مِنْ آيَاتِ اللَّهِ وَنِعَمِهِ. وَالْمَعْنَى: وَمِنْهُمْ جَاحِدٌ بِآيَاتِنَا. وَفِي الِانْتِقَالِ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى التَّكَلُّمِ فِي قَوْلِهِ بِآياتِنا الْتِفَاتٌ.
yüzmesi ve denizin dehşeti ayetini inkâr edip Allah'ın kendisini kurtarma nimetini tanımayanı, hem de Allah'ın diğer ayetlerini ve nimetlerini inkâr eden herkesi kapsamaktadır. Anlam şudur: “Onlardan ayetlerimizi inkâr edenler de vardır.” { بِآياتِنا } kavlinde gaibden mütekellime geçilmesinde iltifat sanatı vardır.
وَالْبَاءُ فِي بِآياتِنا لِتَأْكِيدِ تَعْدِيَةِ الْفِعْلِ إِلَى الْمَفْعُولِ مِثْلَ قَوْله وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ [الْمَائِدَة: ٦] ، وَقَوْلِ النَّابِغَةِ:
{ بِآياتِنا } ifadesindeki bâ harfi, fiilin mef'ûle geçişini tekit etmek içindir; nitekim { وَامْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ } [Mâide 6] “başlarınızı meshedin” kavlinde ve Nâbiğa'nın şu beytinde de böyledir:
لَكَ الْخَيْرُ إِنْ وَارَتْ بِكَ الْأَرْضُ وَاحِدًا وَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَما نُرْسِلُ بِالْآياتِ إِلَّا تَخْوِيفاً [الْإِسْرَاء: ٥٩] .
“Hayır senin içindir, eğer toprak seni tek [bir insan olarak] örttüyse.” Ve Yüce Allah'ın şu kavlinde de böyledir: { وَما نُرْسِلُ بِالْآياتِ إِلَّا تَخْوِيفاً } “Biz o mucizeleri sadece korkutmak için göndeririz” [İsrâ 59].
[سُورَة لُقْمَان (٣١) : آيَة ٣٣]
[Lokmân Suresi (31): Âyet 33]
يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ وَاخْشَوْا يَوْماً لَا يَجْزِي والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَلا مَوْلُودٌ هُوَ جازٍ عَنْ والِدِهِ شَيْئاً إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَلا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَلا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ (٣٣)
{ يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمْ وَاخْشَوْا يَوْماً لَا يَجْزِي والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَلا مَوْلُودٌ هُوَ جازٍ عَنْ والِدِهِ شَيْئاً إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَلا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَلا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ } “Ey insanlar! Rabbinize karşı gelmekten sakının ve hiçbir babanın çocuğuna hiçbir yarar sağlayamayacağı, hiçbir çocuğun da babasına hiçbir şeyle fayda veremeyeceği bir günden korkup çekinin! Şüphesiz Allah'ın vaadi haktır. Sakın dünya hayatı sizi aldatmasın ve o çok aldatıcı (şeytan) da Allah hakkında sizi kandırmasın!” (33)
إِنْ لَمْ يَكُنْ يَا أَيُّهَا النَّاسُ خِطَابًا خَاصًّا بِالْمُشْرِكِينَ فَهُوَ عَامٌّ لِجَمِيعِ النَّاسِ كَمَا تَقَرَّرَ فِي أُصُولِ الْفِقْهِ، فَيَعُمُّ الْمُؤْمِنَ وَالْمُشْرِكَ وَالْمُعَطِّلَ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ وَفِي سَائِرِ الْأَزْمَانِ إِذِ الْجَمِيعُ مَأْمُورُونَ بِتَقْوَى اللَّهِ وَأَنَّ الْخُطُوَاتِ الْمُوصِلَةَ إِلَى التَّقْوَى مُتَفَاوِتَةٌ عَلَى حَسَبِ تَفَاوُتِ بُعْدِ السَّائِرِينَ عَنْهَا، وَقَدْ كَانَ فِيمَا سَبَقَ مِنَ السُّورَةِ حُظُوظٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَحُظُوظٌ لِلْمُشْرِكِينَ فَلَا يَبْعُدُ أَنْ تُعَقَّبَ بِمَا يَصْلُحُ لِكِلَا الْفَرِيقَيْنِ، وَإِنْ كَانَ الْخِطَابُ خَاصًّا بِالْمُشْرِكِينَ جَرْيًا عَلَى مَا رُوِيَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ يَا أَيُّهَا النَّاسُ خِطَابٌ لِأَهْلِ مَكَّةَ، فَالْمُرَادُ بِالتَّقْوَى: الْإِقْلَاعُ عَنِ الشِّرْكِ.
Eğer { يَا أَيُّهَا النَّاسُ } hitabı müşriklere has bir hitap değilse, fıkıh usulünde yerleştiği üzere bütün insanlara geneldir. Dolayısıyla o zamanki ve diğer bütün zamanlardaki mümini, müşriki ve muattılayı (inkârcıyı) kapsar; zira hepsi de Allah'a karşı takva sahibi olmakla emrolunmuştur ve takvaya ulaştıran adımlar, yürüyenlerin takvaya olan uzaklık derecelerine göre farklılık gösterir. Surenin geçen kısmında müminlerin de müşriklerin de payları bulunmaktaydı; dolayısıyla her iki gruba da uygun düşen bir ifadeyle devam edilmesi uzak bir ihtimal değildir. Şayet bu hitap, İbn Abbâs'tan rivayet edildiği üzere { يَا أَيُّهَا النَّاسُ } ifadesinin Mekkelilere bir hitap olduğu görüşü doğrultusunda müşriklere has ise, takvadan murat şirkten vazgeçmektir.
وَمَوْقِعُ هَذِهِ الْآيَةِ بَعْدَ مَا تَقَدَّمَهَا مِنَ الْآيَاتِ مَوْقِعُ مَقْصِدِ الْخُطْبَةِ بَعْدَ مُقَدِّمَاتِهَا إِذْ كَانَتِ الْمُقَدِّمَاتُ الْمَاضِيَةُ قَدْ هَيَّأَتِ النُّفُوسَ إِلَى قَبُولِ الْهِدَايَةِ وَالتَّأَثُّرِ بِالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ، وَإِنَّ لِاصْطِيَادِ الْحُكَمَاءِ فُرَصًا يَحْرِصُونَ عَلَى عَدَمِ إِضَاعَتِهَا، وَأَحْسَنُ مُثُلِهَا قَوْلُ الْحَرِيرِيِّ فِي
Bu ayetin kendisinden önceki ayetlerden sonraki konumu, mukaddimelerden (girişten) sonra asıl hitabın maksadının yer alması gibidir. Çünkü geçen mukaddimeler nefisleri hidayeti kabul etmeye ve güzel öğütten etkilenmeye hazırlamıştır. Bilgelerin avlanmak için [kolladığı] fırsatlar vardır ve bunları kaçırmamaya özen gösterirler. Bunun en güzel örneklerinden biri Harîrî'nin şu sözüdür:
«الْمَقَامَةِ الْحَادِيَةَ عَشْرَةَ» : «فَلَمَّا أَلْحَدُوا الْمَيْتَ، وَفَاتَ قَوْلُ لَيْتَ، أَشْرَفَ شَيْخٌ من رباوة، متحضر بِهَرَاوَةٍ، فَقَالَ: لِمِثْلِ هَذَا فَلْيَعْمَلِ الْعَامِلُونَ، فَاذْكُرُوا أَيُّهَا الْغَافِلُونَ، وَشَمِّرُوا أَيُّهَا الْمُقَصِّرُونَ» إِلَخْ ... فَأَمَّا الْقُلُوبُ الْقَاسِيَةُ، وَالنُّفُوسُ الْمُتَعَاصِيَةُ، فَلَنْ تَأْسُوَهَا آسِيَةٌ.
On Birinci Makâme'sinde [şöyle demiştir]: “Ölüyü kabre koyduklarında ve artık 'keşke' demenin vakti geçtiğinde, bir tepeden elinde sopasıyla bir ihtiyar çıkageldi ve dedi ki: 'Çalışanlar böylesi için çalışsın! Ey gafiller, hatırlayın! Ey kusur işleyenler, kolları sıvayın!' ilah... Katı kalplere ve isyankâr nefislere gelince, hiçbir tabip onlara şifa veremez.”
وَلِاعْتِبَارِ هَذَا الْمَوْقِعِ جُعِلَتِ الْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافًا لِأَنَّهَا بِمَنْزِلَةِ الْفَذْلَكَةِ وَالنَّتِيجَةِ.
Bu konum dikkate alındığı için cümle, bir hülasa ve netice mesabesinde olduğundan isti'nâf (yeni bir başlangıç) kılınmıştır.
وَالتَّقْوَى تَبْتَدِئُ مِنَ الِاعْتِرَافِ بِوُجُودِ الْخَالِقِ وَوَحْدَانِيَّتِهِ وَتَصْدِيقِ الرَّسُولِ ﷺ وَتَنْتَهِي إِلَى اجْتِنَابِ الْمَنْهِيَّاتِ وَامْتِثَالِ الْمَأْمُورَاتِ فِي الظَّاهِرِ وَالْبَاطِنِ فِي سَائِرِ الْأَحْوَالِ. وَتَقَدَّمَ تَفْصِيلُهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى هُدىً لِلْمُتَّقِينَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢] وَتَقَدَّمَ نَظِيرُ هَذَا فِي سُورَةِ الْحَجِّ [٣٢] .
Takva; Yaratıcı'nın varlığını ve birliğini kabul etmekle ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i tasdik etmekle başlar; her hâlükârda açıkta ve gizlide yasaklardan kaçınmak ve emirleri yerine getirmekle nihayete erer. Bunun ayrıntısı Bakara Suresi'ndeki { هُدىً لِلْمُتَّقِينَ } [Bakara 2] kavlinde ve Hac Suresi'ndeki [Hac 32] benzerinde geçmişti.
وَخَشْيَةُ الْيَوْمِ: الْخَوْفُ مِنْ أَهْوَالِ مَا يَقَعُ فِيهِ إِذِ الزَّمَانُ لَا يُخْشَى لِذَاتِهِ، فَانْتَصَبَ يَوْماً عَلَى الْمَفْعُولِ بِهِ. وَالْأَمْرُ بِخَشْيَتِهِ تَتَضَمَّنُ وُقُوعَهُ فَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ إِثْبَاتِ الْبَعْثِ وَذَلِكَ حَظُّ الْمُشْرِكِينَ مِنْهُ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِهِ حَتَّى صَارَ سِمَةً عَلَيْهِمْ قَالَ تَعَالَى وَقالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنا [الْفرْقَان: ٢١] .
Günden korkmak: Onda meydana gelecek dehşetli hâllerden korkmaktır; zira zamanın bizzat kendisinden korkulmaz. Dolayısıyla { يَوْماً } kelimesi mef'ûlün bih olarak mensuptur. O günden korkmanın emredilmesi, onun vuku bulacağını da tazammun eder; dolayısıyla bu, ba'sın (yeniden dirilişin) ispatından kinayedir. Ba'sa inanmayan müşriklerin bundan hissesi de budur; öyle ki bu durum onlar için bir alamet hâline gelmiştir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَقالَ الَّذِينَ لَا يَرْجُونَ لِقاءَنا } “Bizimle karşılaşmayı ummayanlar dediler ki...” [Furkân 21].
وَجُمْلَةُ لَا يَجْزِي والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ إِلَخْ صِفَةُ يَوْمٍ وَحُذِفَ مِنْهَا الْعَائِدُ الْمَجْرُورُ بِ (فِي) تَوَسُّعًا بِمُعَامَلَتِهِ مُعَامَلَةَ الْعَائِدِ الْمَنْصُوبِ كَقَوْلِهِ وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٤٨] .
{ لَا يَجْزِي والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ } cümlesi { يَوْماً } kelimesinin sıfatıdır. Ondan { فِي } ile mecrur olan ait zamiri, tıpkı Bakara Suresi'ndeki { وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً } [Bakara 48] kavlinde olduğu gibi mensup ait zamiri muamelesi yapılarak genişletme yoluyla (tevessüan) hazfedilmiştir.
وَجَزَى إِذَا عُدِّيَ بِ عَنْ فَهُوَ بِمَعْنَى قَضَى عَنْهُ وَدَفَعَ عَنْهُ، وَلِذَلِكَ يُقَالُ لِلْمُتَقَاضِي:
{ جَزَى } fiili { عَنْ } ile geçişli kılındığında, onun adına borcu ödemek ve onu savunup kurtarmak manasına gelir. Bu sebeple alacağını talep eden / hakkını ödeşen kişiye:
الْمُتَجَازِي.
el-Mütecâzî (الْمُتَجَازِي) denir.
وَجُمْلَةُ وَلا مَوْلُودٌ إِلَخْ عَطْفٌ عَلَى الصِّفَةِ ومَوْلُودٌ مُبْتَدَأٌ. وهُوَ ضَمِيرُ فَصْلٍ. وجازٍ خَبَرُ الْمُبْتَدَأِ.
{ وَلا مَوْلُودٌ } cümlesi sıfata matuftur. { مَوْلُودٌ } mübteda, { هُوَ } fasıl zamiri, { جازٍ } ise mübtedanın haberidir.
وَذِكْرُ الْوَالِدِ وَالْوَلَدِ هُنَا لِأَنَّهُمَا أَشَدُّ مَحَبَّةً وحمية من غَيرهم فَيُعْلَمُ أَنَّ غَيْرَهُمَا أَوْلَى بِهَذَا النَّفْيِ، قَالَ تَعَالَى: يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ وَأُمِّهِ وَأَبِيهِ الْآيَة [عبس: ٣٤- ٣٥] .
Burada baba ve çocuğun zikredilmesi, onların diğer insanlara göre birbirlerine karşı sevgi ve koruma duygusunun en şiddetli olmasındandır. Böylece onların dışındakilerin bu nefyedilmeye (fayda sağlayamamaya) daha evla olduğu anlaşılır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ وَأُمِّهِ وَأَبِيهِ } “Kişinin kardeşinden, annesinden ve babasından kaçacağı gün...” [Abese 34-35].
وابتدئ بالوالد لِأَنَّهُ أَشَدُّ شَفَقَةً عَلَى ابْنِهِ فَلَا يَجِدُ لَهُ مَخْلَصًا مِنْ سُوءٍ إِلَّا فِعْلَهُ.
Babayla başlanmıştır; çünkü o, çocuğuna karşı daha şefkatlidir ve onu bir kötülükten kurtarmak için elinden gelen hiçbir şeyi esirgemez.
وَوَجْهُ اخْتِيَارِ هَذِهِ الطَّرِيقَةِ فِي إِفَادَةِ عُمُومِ النَّفْيِ هُنَا دُونَ طَرِيقَةِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٢٣] ، أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ بِمَكَّةَ وَأَهْلُهَا يَوْمَئِذٍ خَلِيطٌ مِنْ مُسْلِمِينَ وَكَافِرِينَ، وَرُبَّمَا كَانَ الْأَبُ مُسْلِمًا وَالْوَلَدُ كَافِرًا وَرُبَّمَا كَانَ
Burada Bakara Suresi'ndeki { وَاتَّقُوا يَوْماً لَا تَجْزِي نَفْسٌ عَنْ نَفْسٍ شَيْئاً } [Bakara 123] kavlinin üslubu yerine, olumsuzluğun umumiliğini bildirmede bu üslubun tercih edilme sebebi şudur: Bu ayet Mekke'de inmiştir ve o gün Mekke halkı müminler ile kâfirlerin bir arada bulunduğu karmaşık bir topluluktu. Kimi zaman baba mümin, çocuk kâfir; kimi zaman da
الْعَكْسُ، وَقَدْ يَتَوَهَّمُ بَعْضُ الْكَافِرِينَ حِينَ تُدَاخِلُهُمُ الظُّنُونُ فِي مَصِيرِهِمْ
bunun tam tersi oluyordu. Bazı kâfirler, ölümden sonraki akıbetleri hakkında
بَعْدَ الْمَوْتِ أَنَّهُ إِذَا ظَهَرَ صِدْقُ وَعِيدِ الْقُرْآنِ إِيَّاهُمْ فَإِنَّ مَنْ لَهُ أَبٌ مُسْلِمٌ أَوِ ابْنٌ مُسْلِمٌ يَدْفَعُ عَنْهُ هُنَالِكَ بِمَا يَدُلُّ بِهِ عَلَى رَبِّ هَذَا الدِّينِ، وَقَدْ كَانَ قَارًّا فِي نُفُوسِ الْعَرَبِ التَّعْوِيلُ عَلَى الْمَوْلَى وَالنَّصِيرِ تَعْوِيلًا عَلَى أَنَّ الْحَمِيَّةَ وَالْأَنَفَةَ تَدْفَعُهُمْ إِلَى الدِّفَاعِ عَنْهُمْ فِي ذَلِكَ الْجَمْعِ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَبْلُ مُخْتَلِفِينَ لَهُمْ لِضِيقِ عَطَنِ أَفْهَامِهِمْ يَقِيسُونَ الْأُمُورَ عَلَى مُعْتَادِهِمْ. وَهَذَا أَيْضًا وَجْهُ الْجَمْعِ بَيْنَ نَفْيِ جَزَاءِ الْوَالِدِ عَنْ وَلَدِهِ وَبَيْنَ نفي جَزَاء الْوَالِد عَنْ وَالِدِهِ لِيَشْمَلَ الْفَرِيقَيْنِ فِي الْحَالَتَيْنِ فَلَا يُتَوَهَّمُ أَنَّ أَحَدَ الْفَرِيقَيْنِ أَرْجَى فِي الْمَقْصُودِ.
içlerine şüpheler düştüğünde, şayet Kur'an'ın onları tehdit ettiği şey doğru çıkarsa, mümin bir babası veya mümin bir oğlu olan kimsenin bu dinin Rabbine karşı sahip olduğu yakınlık vesilesiyle kendisini orada savunup kurtaracağını vehmedebiliyordu. Nitekim Arapların zihinlerinde, aşiret gayreti ve onur duygusunun o toplanma yerinde daha önce aralarında ihtilaf olsa dahi kendilerini savunmaya sevk edeceği düşüncesiyle efendiye (dosta) ve yardımcıya güvenme anlayışı yerleşmişti; zira anlayışlarının darlığından dolayı işleri kendi alışılagelmiş düzenlerine kıyas ediyorlardı. İşte babanın çocuğuna fayda veremeyeceği nefyi ile çocuğun babasına fayda veremeyeceği nefyi arasında cem yapılmasının sebebi de budur; ta ki her iki durumda da iki kesimi kapsasın ve iki kesimden birinin kastedilen hususta daha umut verici olduğu zannedilmesin.
ثُمَّ أُوثِرَتْ جُمْلَةُ وَلا مَوْلُودٌ هُوَ جازٍ عَنْ والِدِهِ شَيْئاً بِطُرُقٍ مِنَ التَّوْكِيدِ لَمْ تَشْتَمِلْ عَلَى مِثْلِهَا جُمْلَةُ لَا يَجْزِي والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ فَإِنَّهَا نُظِمَتْ جُمْلَةً اسْمِيَّةً، وَوُسِّطَ فِيهَا ضَمِيرُ الْفَصْلِ، وَجُعِلَ النَّفْيُ فِيهَا مُنْصَبًّا إِلَى الْجِنْسِ. وَنُكْتَةُ هَذَا الْإِيثَارِ مُبَالَغَةُ تَحْقِيقِ عَدَمِ جُزْءِ هَذَا الْفَرِيقِ عَنِ الْآخَرِ إِذْ كَانَ مُعْظَمُ الْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْأَبْنَاءِ وَالشَّبَابِ، وَكَانَ آبَاؤُهُمْ وَأُمَّهَاتُهُمْ فِي الْغَالِبِ عَلَى الشِّرْكِ مِثْلُ أَبِي قُحَافَةَ وَالِدِ أَبِي بَكْرٍ، وَأَبِي طَالِبٍ وَالِدِ عَلِيٍّ، وَأُمِّ سَعْدِ بْنِ أَبِي وَقَّاصٍ، وَأُمِّ أَسْمَاءَ بِنْتِ أَبِي بَكْرٍ، فَأُرِيدَ حَسْمُ أَطْمَاعِ آبَائِهِمْ وَمَا عَسَى أَنْ يَكُونَ مِنْ أَطْمَاعِهِمْ أَنْ يَنْفَعُوا آبَاءَهُمْ فِي الْآخِرَةِ بِشَيْءٍ. وَعُبِّرَ فِيهَا بِ مَوْلُودٌ دُونَ (وَلَدٍ) لِإِشْعَارِ مَوْلُودٌ بِالْمَعْنَى الِاشْتِقَاقِيِّ دُونَ (وَلَدٍ) الَّذِي هُوَ اسْمٌ بِمَنْزِلَةِ الْجَوَامِدِ لِقَصْدِ التَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ تِلْكَ الصِّلَةَ الرَّقِيقَةَ لَا تُخَوِّلُ صَاحِبَهَا التَّعَرُّضَ لِنَفْعِ أَبِيهِ الْمُشْرِكِ فِي الْآخِرَةِ وَفَاءً لَهُ بِمَا تومىء إِلَيْهِ الْمَوْلُودِيَّةُ مِنْ تَجَشُّمِ الْمَشَقَّةِ مِنْ تَرْبِيَتِهِ، فَلَعَلَّهُ يَتَجَشَّمُ الْإِلْحَاحَ فِي الْجَزَاءِ عَنْهُ فِي الْآخِرَةِ حَسْمًا لِطَمَعِهِ فِي الْجَزَاءِ عَنْهُ، فَهَذَا تَعْكِيسٌ لِلتَّرْقِيقِ الدُّنْيَوِيِّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما كَما رَبَّيانِي صَغِيراً [الْإِسْرَاء: ٢٤] وَقَوْلِهِ: وَصاحِبْهُما فِي الدُّنْيا مَعْرُوفاً [لُقْمَان: ١٥] .
Sonra { وَلا مَوْلُودٌ هُوَ جازٍ عَنْ والِدِهِ شَيْئاً } cümlesi, { لَا يَجْزِي والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ } cümlesinde bulunmayan tekit yollarıyla hususi kılınmıştır. Zira isim cümlesi olarak dizilmiş, araya fasıl zamiri getirilmiş ve nefiy cinsin tamamına yöneltilmiştir. Bu tercihin nüktesi, bu tarafın diğer tarafa hiçbir şekilde fayda sağlayamayacağını en üst düzeyde pekiştirmektir; çünkü müminlerin çoğu oğullar ve gençler idi, babaları ve anneleri ise Ebû Bekir'in babası Ebû Kuhâfe, Ali'nin babası Ebû Tâlib, Sa'd b. Ebî Vakkâs'ın annesi ve Esmâ bint Ebî Bekir'in annesi gibi çoğunlukla şirk üzereydi. Dolayısıyla babalarının beklentilerini ve onların da ahirette babalarına herhangi bir fayda sağlayabilme yönündeki muhtemel arzularını kesin olarak kesmek murat edilmiştir. Burada camid isimler mesabesindeki { وَلَدٍ } yerine { مَوْلُودٌ } kelimesi kullanılmıştır; zira mevlûd (مَوْلُودٌ) kelimesi iştikak (türeme) manasını hissettirir. Bununla o narin bağın, sahibine mevlûdiyetin (çocuk oluşun) ima ettiği yetiştirilme zahmetine ve meşakkate bir vefa olarak ahirette müşrik babasına fayda sağlamaya yeltenme hakkı vermeyeceğine dikkat çekilmek istenmiştir. Zira [evlat] babasından bir karşılık bekleme tamahını kesmek adına ahirette onun yerine bir şeyler ödemek için ısrara girişebilir. Bu durum, Yüce Allah'ın { وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما كَما رَبَّيانِي صَغِيراً } “'Rabbim! Onlar beni küçükken nasıl terbiye edip yetiştirdilerse, sen de kendilerine öyle merhamet eyle' de” [İsrâ 24] ve { وَصاحِبْهُما فِي الدُّنْيا مَعْرُوفاً } “Dünyada onlarla iyi geçin” [Lokmân 15] kavillerindeki dünyevi şefkat gösterme emrinin [ahiretteki] zıddıdır.
وَجُمْلَةُ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ عِلَّةٌ لِجُمْلَتَيِ اتَّقُوا رَبَّكُمْ وَاخْشَوْا يَوْماً. وَوَعْدُ اللَّهِ: هُوَ الْبَعْثُ، قَالَ تَعَالَى: وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ قُلْ لَكُمْ مِيعادُ يَوْمٍ لَا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ ساعَةً وَلا تَسْتَقْدِمُونَ [سبأ: ٢٩- ٣٠] .
{ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ } cümlesi, { اتَّقُوا رَبَّكُمْ } ve { وَاخْشَوْا يَوْماً } cümlelerinin gerekçesidir. Allah'ın vaadi ise ba'stır (yeniden diriliştir). Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ قُلْ لَكُمْ مِيعادُ يَوْمٍ لَا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ ساعَةً وَلا تَسْتَقْدِمُونَ } “'Doğru sözlü iseniz bu vaat ne zaman?' derler. De ki: 'Sizin için belirlenmiş öyle bir gün vardır ki, ondan ne bir an geri kalabilirsiniz ne de öne geçebilirsiniz'” [Sebe' 29-30].
وَأُكِّدَ الْخَبَرُ بِ إِنَّ مُرَاعَاةً لِمُنْكِرِي الْبَعْثِ، وَإِذْ قَدْ كَانَتْ شُبْهَتُهُمْ فِي إِنْكَارِهِ
Haber, ba'sı inkâr edenler gözetilerek { إِنَّ } ile tekit edilmiştir. Onların ba'sı inkâr hususundaki şüpheleri,
مُشَاهَدَةَ النَّاسِ يَمُوتُونَ وَيَخْلُفُهُمْ أَجْيَالٌ آخَرُونَ وَلَمْ يَرْجِعْ أَحَدٌ مِمَّنْ مَاتَ مِنْهُمْ وَقالُوا مَا هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا نَمُوتُ وَنَحْيا وَما يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ [الجاثية: ٢٤] وَقَالُوا: إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا وَما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ [الْأَنْعَام: ٢٩] .
insanların öldüğünü ve arkalarından başka nesillerin geldiğini, onlardan ölen hiçbir kimsenin geri dönmediğini müşahede etmeleri idi; nitekim { وَقالُوا مَا هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا نَمُوتُ وَنَحْيا وَما يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ } “Dediler ki: 'Hayat ancak bu dünyadaki hayatımızdır; ölürüz ve yaşarız, bizi ancak zaman yok eder'” [Câsiye 24] ve { وَقَالُوا إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا وَما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ } “'Hayat ancak bu dünyadaki hayatımızdır, biz yeniden diriltilecek de değiliz' dediler” [En'âm 29] buyrulmuştur.
فُرِّعَ عَلَى هَذَا التَّأْكِيدِ إِبْطَالُ شُبْهَتِهِمْ بِقَوْلِهِ: فَلا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا، أَيْ لَا تَغُرَّنَّكُمْ حَالَةُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا بِأَنْ تَتَوَهَّمُوا الْبَاطِلَ حَقًّا وَالضُّرَّ نَفْعًا، فَإِسْنَادُ التَّغْرِيرِ إِلَى الْحَيَاةِ الدُّنْيَا مَجَازٌ عَقْلِيٌّ لِأَنَّ الدُّنْيَا ظَرْفُ الْغَرُورِ أَوْ شُبْهَتُهُ، وَفَاعِلُ التَّغْرِيرِ حَقِيقَةً هُمُ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِالْأَقْيِسَةِ الْبَاطِلَةِ فَيُشَبِّهُونَ عَلَيْهِمْ إِبْطَاءَ الشَّيْءِ بِاسْتِحَالَتِهِ فَذُكِرَتْ هُنَا وَسِيلَةُ التَّغْرِيرِ وَشُبْهَتُهُ ثُمَّ ذُكِرَ بَعْدَهُ الْفَاعِلُ الْحَقِيقِيُّ لِلتَّغْرِيرِ وَهُوَ الْغَرُورُ. والْغَرُورُ- بِفَتْحِ الْغَيْنِ-: مَنْ يَكْثُرُ مِنْهُ التَّغْرِيرُ، وَالْمُرَادُ بِهِ الشَّيْطَانُ بِوَسْوَسَتِهِ وَمَا يَلِيهِ فِي نُفُوسِ دُعَاةِ الضَّلَالَةِ مِنْ شُبَهِ التَّمْوِيهِ لِلْبَاطِلِ فِي صُورَةٍ وَمَا يُلْقِيهِ فِي نُفُوسِ أَتْبَاعِهِمْ مِنْ قَبُولِ تَغْرِيرِهِمْ.
Bu tekit üzerine, onların şüphelerini iptal etmek amacıyla: { فَلا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا } “Sakın dünya hayatı sizi aldatmasın!” kavli terettüp ettirilmiştir. Yani bâtılı hak, zararı menfaat vehmederek dünya hayatının hâli sizi aldatmasın! Aldatma fiilinin dünya hayatına isnat edilmesi aklî mecazdır; zira dünya aldatmanın zarfı yahut şüphesidir. Gerçekte aldatma işini yapanlar ise bâtıl kıyaslarla onları saptıran, bir şeyin gecikmesini imkânsızlığı gibi göstererek onların kafasını karıştıran kimselerdir. Dolayısıyla burada önce aldatmanın vasıtası ve şüphesi zikredilmiş, ardından aldatmanın hakiki faili olan { الْغَرُورُ } (el-Garûr) zikredilmiştir. el-Garûr (الْغَرُورُ) -ğayn harfinin fethasıyla-; çokça aldatan kimsedir. Bundan murat vesvesesiyle şeytandır ve dalalet davetçilerinin nefislerinde bâtılı bir surette yaldızlama şüphelerinden ona tâbi olan şeyler ile onların tâbilerinin nefislerine bu aldatmacayı kabul ettirmek için attığı vesveselerdir.
وَعُطِفَ وَلا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ لِأَنَّهُ أُدْخِلَ فِي تَحْذِيرِهِمْ مِمَّنْ يُلْقُونَ إِلَيْهِمُ الشُّبَهَ أَوْ مِنْ أَوْهَامِ أَنْفُسِهِمُ الَّتِي تُخَيِّلُ لَهُمُ الْبَاطِلَ حَقًّا لِيَهِمُوا آرَاءَهُمْ. وَإِذَا أُرِيدَ بِالْغُرُورِ الشَّيْطَانُ أَوْ مَا يَشْمَلُهُ فَذَلِكَ أَشَدُّ فِي التَّحْذِيرِ لِمَا تَقَرَّرَ مِنْ عَدَاوَةِ الشَّيْطَانِ لِلْإِنْسَانِ، كَمَا قَالَ تَعَالَى:
{ وَلا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ } kavli matuf kılınmıştır; çünkü bu, kendilerine şüphe aşılayan kimselere veya bâtılı hak göstererek fikirlerini yanıltan kendi nefislerinin vehimlerine karşı onları uyarmayı içermektedir. Şayet garûr kelimesiyle şeytan veya onu kapsayan şeyler kastedilmişse, bu durum şeytanın insana olan düşmanlığının sabit olmasından dolayı uyarıda daha şiddetlidir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ كَما أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ [الْأَعْرَاف: ٢٧] وَقَالَ: إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا [فاطر: ٦] ، فَفِي التَّحْذِيرِ شَوْبٌ مِنَ التَّنْفِيرِ.
{ يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ كَما أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ } “Ey Âdemoğulları! Şeytan, ana babanızı cennetten çıkardığı gibi sizi de fitneye düşürmesin” [A'râf 27] ve { إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا } “Şüphesiz şeytan sizin düşmanınızdır, siz de onu düşman edinin” [Fâtır 6] buyurmuştur. Dolayısıyla bu uyarıda nefret ettirme şaibesi de vardır.
وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ وَلا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ هِيَ كَالْبَاءِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى يَا أَيُّهَا الْإِنْسانُ مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ [الانفطار: ٦] . وَقَرَّرَ فِي «الْكَشَّافِ» فِي سُورَةِ الِانْفِطَارِ مَعْنَى الْبَاءِ بِمَا يَقْتَضِي أَنَّهَا لِلسَّبَبِيَّةِ، وَبِالضَّرُورَةِ يَكُونُ السَّبَبُ شَأْنًا من شؤون اللَّهِ يُنَاسِبُ الْمَقَامَ لَا ذَاتَ اللَّهِ تَعَالَى. وَالَّذِي يُنَاسِبُ هُنَا أَنْ يَكُونَ النَّهْيُ عَنِ الِاغْتِرَارِ بِمَا يُسَوِّلُهُ الْغَرُورُ لِلْمُشْرِكِينَ كَتَوَهُّمِ أَنَّ الْأَصْنَامَ شُفَعَاءُ لَهُمْ عِنْدَ اللَّهِ فِي الدُّنْيَا وَاقْتِنَاعِهِمْ بِأَنَّهُ إِذَا ثَبت الْبَعْث على احْتِمَالٍ مَرْجُوحٍ عِنْدَهُمْ شَفَعَتْ لَهُمْ يَوْمَئِذٍ أَصْنَامُهُمْ، أَوْ يَغُرُّهُمْ بِأَنَّ اللَّهَ لَوْ أَرَادَ الْبَعْثَ كَمَا يَقُولُ الرَّسُولُ ﷺ لَبَعَثَ آبَاءَهُمْ وَهُمْ يَنْظُرُونَ، أَوْ أَنْ يَغُرَّهُمْ بِأَنَّ اللَّهَ لَوْ أَرَادَ بَعْثَ النَّاسِ لَعَجَّلَ لَهُمْ ذَلِكَ وَهُوَ مَا حَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ: وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ [يُونُس: ٤٨] فَذَلِكَ كُلُّهُ غُرُورٌ لَهُم مسبب بشؤون اللَّهِ تَعَالَى. فَفِي
{ وَلا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ } kavlindeki bâ harfi, Yüce Allah'ın { يَا أَيُّهَا الْإِنْسانُ مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ } “Ey insan! Kerim olan Rabbine karşı seni ne aldattı?” [İnfitâr 6] kavlindeki bâ harfi gibidir. el-Keşşâf'ta İnfitâr Suresi'nde bâ harfinin manası sebebiyet bildirecek şekilde açıklanmıştır; zorunlu olarak sebep, Yüce Allah'ın bizzat Zât'ı değil, makama uygun düşen Allah'ın fiillerinden/hâllerinden bir durum olur. Burada uygun düşen mana; putların dünyada Allah katında kendilerine şefaatçi olacağı vehmi, kendilerince zayıf bir ihtimal olarak ba's gerçekleşse dahi putlarının o gün kendilerine şefaat edeceği kanaati gibi aldatıcının müşriklere süslü gösterdiği şeylere kapılmaktan nehyedilmiş olmasıdır; yahut Allah'ın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in söylediği gibi ba'sı murat etmesi hâlinde onlar bakıp dururken atalarını diriltmesi gerektiğiyle onları aldatması, yahut Allah insanları diriltmeyi murat etseydi bunu onlar için çabuklaştırırdı diyerek onları aldatmasıdır ki bu, Allah'ın onlardan naklettiği şu sözdür: { وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “'Eğer doğru sözlü iseniz bu vaat ne zaman?' derler” [Yûnus 48]. Bütün bunlar Yüce Allah'ın tasarrufları sebep gösterilerek yapılan bir aldatmadır. İşte
هَذَا مَا يُوَضِّحُ مَعْنَى الْبَاءِ فِي قَوْله تَعَالَى: وَلا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ. وَقَدْ جَاءَ مِثْلُهُ فِي سُورَةِ الْحَدِيدِ [١٤] . وَهَذَا الِاسْتِعْمَالُ فِي تَعْدِيَةِ فِعْلِ الْغَرُورِ بِالْبَاءِ قَرِيبٌ مِنْ تَعْدِيَتِهِ بِ (مِنَ) الِابْتِدَائِيَّةِ فِي قَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ:
bu açıklama, Yüce Allah'ın { وَلا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ } kavlindeki bâ harfinin manasını vuzuha kavuşturmaktadır. Bunun benzeri Hadîd Suresi'nde de [Hadîd 14] gelmiştir. Gurur fiilinin bâ harfiyle müteaddî kılınması, İmruü'l-Kays'ın şu sözündeki ibtidâiyye olan { مِنْ } harfiyle geçişli kılınmasına yakındır:
أَغَرَّكِ مِنِّي أَنَّ حُبَّكِ قَاتِلِي أَيْ: لَا يَغُرَّنَّكِ مِنْ مُعَامَلَتِي مَعَكِ أَنَّ حبك قاتلي.
“Sana olan aşkımın beni öldürüyor olması seni bana karşı aldattı mı?” Yani: Sana karşı tutumumdan dolayı aşkımın beni öldürüyor olması sakın seni aldatmasın.
[سُورَة لُقْمَان (٣١) : آيَة ٣٤]
[Lokmân Suresi (31): Âyet 34]
إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحامِ وَما تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَداً وَما تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ (٣٤)
{ إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحامِ وَما تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَداً وَما تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ } “Kıyametin ne zaman kopacağına dair bilgi şüphesiz yalnızca Allah katındadır. Yağmuru O indirir, rahimlerdekini O bilir. Hiçbir kimse yarın ne kazanacağını bilmez. Hiçbir kimse hangi yerde öleceğini de bilmez. Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeyden haberdardır.” (34)
كَانَ مِنْ جُمْلَةِ غَرُورِهِمْ فِي نَفْيِ الْبَعْثِ أَنَّهُمْ يَجْعَلُونَ عَدَمَ إِعْلَامِ النَّاسِ بِتَعْيِينِ وَقْتِهِ أَمَارَةً عَلَى أَنَّهُ غَيْرُ وَاقِعٍ. قَالَ تَعَالَى: وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ [يُونُس:
Onların ba'sı inkâr hususundaki aldanışlarından biri de, vaktinin tayin edilerek insanlara bildirilmemesini onun vuku bulmayacağına bir alamet saymalarıydı. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “'Eğer doğru sözlü iseniz bu vaat ne zaman?' derler” [Yûnus
٤٨] وَقَالَ: وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِها [الشورى:
48] ve şöyle buyurmuştur: { وَما يُدْرِيكَ لَعَلَّ السَّاعَةَ قَرِيبٌ يَسْتَعْجِلُ بِهَا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِها } “Ne bilirsin, belki de kıyamet saati yakındır. Ona inanmayanlar onun çabuklaşmasını isterler...” [Şûrâ
١٧، ١٨] ، فَلَمَّا جَرَى فِي الْآيَاتِ قَبْلَهَا ذِكْرُ يَوْمِ الْقِيَامَةِ أُعْقِبَتْ بِأَنَّ وَقْتَ السَّاعَةِ لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا اللَّهُ.
17-18]. Kendisinden önceki ayetlerde kıyamet gününün zikri geçince, kıyamet vaktini Allah'tan başkasının bilemeyeceği ifadesi onun peşinden getirilmiştir.
فَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِوُقُوعِهَا جَوَابًا عَنْ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ فِي نُفُوسِ النَّاسِ. وَالْجُمَلُ الْأَرْبَعُ الَّتِي بَعْدَهَا إِدْمَاجٌ لِجَمْعِ نَظَائِرِهَا تَعْلِيمًا لِلْأُمَّةِ.
{ إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } cümlesi, insanların zihinlerindeki mukadder bir soruya cevap olarak gelmesi sebebiyle beyânî isti'nâftır. Ondan sonraki dört cümle ise ümmete öğretmek amacıyla benzerlerini bir araya getiren bir idmâcdır (konu arasına ekleme).
وَقَالَ الْوَاحِدِيُّ وَالْبَغَوِيُّ: إِنَّ رَجُلًا مِنْ مُحَارِبِ خَصَفَةَ مِنْ أَهْلِ الْبَادِيَةِ سَمَّاهُ فِي «الْكَشَّافِ» الْحَارِثَ بْنَ عَمْرٍو وَوَقع فِي «تَفْسِيرِ الْقُرْطُبِيِّ» وَفِي «أَسْبَابِ النُّزُولِ» لِلْوَاحِدِيِّ تَسْمِيَتُهُ الْوَارِثُ بْنُ عَمْرِو بْنِ حَارِثَةَ جَاءَ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ فَقَالَ: مَتَى السَّاعَةُ؟ وَقَدْ أَجْدَبَتْ بِلَادُنَا فَمَتَى تُخْصِبُ؟ وَتَرَكْتُ امْرَأَتِي حُبْلَى فَمَا تَلِدُ؟ وَمَاذَا أَكْسِبُ غَدًا؟ وَبِأَيِّ أَرْضٍ أَمُوتُ؟، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، وَلَا يُدْرَى سَنَدُ هَذَا. وَنُسِبَ إِلَى عِكْرِمَةَ وَمُقَاتِلٍ، وَلَوْ صَحَّ لَمْ يَكُنْ مُنَافِيًا لِاعْتِبَارِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا فَإِنَّهُ مُقْتَضَى السِّيَاقِ.
Vâhidî ve Begavî şöyle demiştir: Muhârib b. Hasafe kabilesinden bedevi bir adam -ki el-Keşşâf'ta adı Hâris b. Amr olarak geçmekte, Tefsîru'l-Kurtubî ve Vâhidî'nin Esbâb-ı Nüzûl'ünde ise adı Vâris b. Amr b. Hârise olarak yer almaktadır- Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: “Kıyamet ne zaman? Beldelerimiz kuraklaştı, ne zaman bereketlenecek? Hanımımı hamile bıraktım, ne doğuracak? Yarın ne kazanacağım? Hangi yerde öleceğim?” dedi; bunun üzerine bu ayet nazil oldu. Bunun senedi bilinmemektedir; İkrime ve Mukâtil'e nispet edilmiştir. Sahih olsa bile bu cümlenin beyânî isti'nâf sayılmasına engel teşkil etmez; zira bağlamın gereği budur.
وَقَدْ أَفَادَ التَّأْكِيدُ بِحَرْفِ إِنَّ تَحْقِيقَ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى بِوَقْتِ السَّاعَةِ، وَذَلِكَ يَتَضَمَّنُ تَأْكِيدَ وُقُوعِهَا. وَفِي كَلِمَةٍ عِنْدَهُ إِشَارَةٌ إِلَى اخْتِصَاصِهِ تَعَالَى بِذَلِكَ الْعِلْمِ لِأَنَّ
{ إِنَّ } harfiyle yapılan tekit, Yüce Allah'ın kıyamet vaktini bildiğini tahkik etmeyi ifade etmiştir; bu da onun vuku bulacağının tekit edilmesini tazammun eder. { عِنْدَهُ } kelimesinde, bu ilmin Yüce Allah'a mahsus olduğuna bir işaret vardır; çünkü
الْعِنْدِيَّةَ شَأْنُهَا الِاسْتِئْثَارُ. وَتَقْدِيمُ عِنْدَ وَهُوَ ظَرْفٌ مُسْنَدٌ عَلَى الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ يُفِيدُ التَّخْصِيصَ بِالْقَرِينَةِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ مُرَادٌ بِهِ مُجَرَّدَ التَّقْوَى.
indiyetin (katında oluşun) tabiatında başkasını ortak kılmayıp kendine has kılma (isti'sâr) vardır. Müsned olan { عِنْدَ } zarfının müsnedün ileyh üzerine takdim edilmesi, muradın yalnızca takva (hükmü pekiştirme) olmadığını gösteren karineyle tahsis ifade eder.
وَجُمْلَةُ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ الْخَبَرِ. وَالتَّقْدِيرُ: وَإِنَّ اللَّهَ يُنَزِّلُ الْغَيْثَ، فَيُفِيدُ التَّخْصِيصَ بِتَنْزِيلِ الْغَيْثِ. وَالْمَقْصُودُ أَيْضًا عِنْدَهُ عِلْمُ وَقْتِ نُزُولِ الْغَيْثِ وَلَيْسَ الْمَقْصُودُ مُجَرَّدُ الْإِخْبَارِ بِأَنَّهُ يُنَزِّلُ الْغَيْثَ لِأَنَّ ذَلِكَ لَيْسَ مِمَّا يُنْكِرُونَهُ وَلَكِنْ نُظِمَتِ الْجُمْلَةُ بِأُسْلُوبِ الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ لِيَحْصُلَ مَعَ الدَّلَالَةِ عَلَى الِاسْتِئْثَارِ بِالْعِلْمِ بِهِ الِامْتِنَانُ بِذَلِكَ الْمَعْلُومِ الَّذِي هُوَ نِعْمَةٌ.
{ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ } cümlesi haber cümlesine matuftur. Takdiri: “Ve şüphesiz Allah yağmuru indirir” şeklindedir; dolayısıyla yağmurun indirilmesinin [O'na] mahsus olduğunu ifade eder. Maksat aynı zamanda yağmurun iniş vaktinin bilgisinin de O'nun katında olmasıdır; yoksa maksat sadece O'nun yağmuru indirdiğini haber vermek değildir, zira bu onların inkâr ettiği bir şey değildir. Lakin bu ilmin O'na mahsus olduğuna delalet etmekle birlikte, nimet olan bu bilinen şeyle minnet yüklemek (nimetini hatırlatmak) için cümle muzari fiil üslubuyla dizilmiştir.
وَفِي اخْتِيَارِ الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ إِفَادَةُ أَنَّهُ يُجَدِّدُ إِنْزَالَ الْغَيْثِ الْمَرَّةَ بَعْدَ الْمَرَّةِ عِنْدَ احْتِيَاجِ الْأَرْضِ. وَلَا الْتِفَاتَ إِلَى مَنْ قَدَّرُوا: يُنَزِّلُ الْغَيْثَ، بِتَقْدِيرِ (أَنِ) الْمَصْدَرِيَّةِ عَلَى طَرِيقَةِ قَوْلِ طَرَفَةَ:
Muzari fiilin seçilmesinde, yeryüzünün ihtiyacı anında yağmuru peş peşe yenileyerek indirdiğini bildirme manası vardır. Tarafe'nin şu sözü kabilinden mastariyye olan { أَنْ } edatını takdir ederek { يُنَزِّلُ الْغَيْثَ } ifadesini takdir edenlerin görüşüne itibar edilmez:
أَلَا أَيُّهَذَا الزَّاجِرِي أَحْضُرُ الْوَغَى لِلْبَوْنِ بَيْنَ الْمَقَامَيْنِ وَتَفَاوُتِ الدَّرَجَتَيْنِ فِي الْبَلَاغَةِ. وَإِذْ قَدْ جَاءَ هَذَا نَسَقًا فِي عِدَادِ الْحَصْرِ كَانَ الْإِتْيَانُ بِالْمُسْنَدِ فِعْلًا خَبَرًا عَنْ مُسْنَدٍ إِلَيْهِ مُقَدَّمٍ مُفِيدًا لِلِاخْتِصَاصِ بِالْقَرِينَةِ فَالْمَعْنَى: وَيَنْفَرِدُ بِعِلْمِ وَقْتِ نُزُولِ الْغَيْثِ مِنْ قُرْبٍ وَبُعْدٍ وَضَبْطِ وَقْتٍ.
“Ey beni savaşa katılmaktan meneden kişi...” Çünkü iki makam arasında açık bir fark ve belagat derecelerinde bariz bir mesafe vardır. Bu ifade hasr sayılanların dizisinde atıf olarak gelince, öne geçmiş bir müsnedün ileyhin haberi olarak müsnedin fiil şeklinde gelmesi karine sebebiyle ihtisas (yalnızca O'na has olma) bildirmiştir. Dolayısıyla mana şudur: Yağmurun iniş vaktini yakınıyla, uzağıyla ve tam vaktini tayin etmekle sadece O bilir.
وَعُطِفَ عَلَيْهِ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحامِ أَيْ: يَنْفَرِدُ بِعِلْمِ جَمِيعِ أَطْوَارِهِ مِنْ نُطْفَةٍ وَعَلَقَةٍ وَمُضْغَةٍ ثُمَّ مِنْ كَوْنِهِ ذَكَرًا أَوْ أُنْثَى وَإِبَّانَ وَضْعِهِ بِالتَّدْقِيقِ. وَجِيءَ بِالْمُضَارِعِ لِإِفَادَةِ تَكَرُّرِ الْعِلْمِ بِتَبَدُّلِ تِلْكَ الْأَطْوَارِ وَالْأَحْوَالِ. وَالْمَعْنَى: يَنْفَرِدُ بِعِلْمِ جَمِيعِ تِلْكَ الْأَطْوَارِ الَّتِي لَا يَعْلَمُهَا النَّاسُ لِأَنَّهُ عَطْفٌ عَلَى مَا قَصَدَ مِنْهُ الْحَصْرَ فَكَانَ الْمُسْنَدُ الْفِعْلِيُّ الْمُتَأَخِّرُ عَنِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ مُفِيدًا لِلِاخْتِصَاصِ بِالْقَرِينَةِ كَمَا قُلْنَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ.
Bunun üzerine { وَيَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحامِ } kavli atfedilmiştir; yani: Nutfe, alaka ve mudga hâlindeki bütün evrelerini, ardından erkek mi dişi mi olduğunu ve doğum vaktini tamı tamına sadece O bilir. Bu evrelerin ve durumların değişmesiyle bilginin de yenilendiğini ifade etmek için muzari fiil getirilmiştir. Mana şudur: İnsanların bilemeyeceği bütün o evrelerin bilgisinde [Allah] tektir; zira bu, kendisinden hasr murat edilen ifadeye matuftur; dolayısıyla müsnedün ileyhten sonra gelen fiilî müsned, Yüce Allah'ın { وَاللَّهُ يُقَدِّرُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ } kavlinde söylediğimiz gibi karine vasıtasıyla ihtisas ifade etmiştir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ وَما تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَداً وَما تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ فَقَدْ نُسِجَ عَلَى مِنْوَالٍ آخَرَ مِنَ النَّظْمِ فَجُعِلَ سُدَاهُ نَفْيَ عِلْمِ أَيَّةِ نَفْسٍ بِأَخَصِّ أَحْوَالِهَا وَهُوَ حَالُ اكْتِسَابِهَا الْقَرِيبُ مِنْهَا فِي الْيَوْمِ الْمُوَالِي يَوْمَ تَأَمُّلِهَا وَنَظَرِهَا، وَكَذَلِكَ مَكَانُ انْقِضَاءِ حَيَاتِهَا لِلنِّدَاءِ عَلَيْهِمْ بِقِلَّةِ عِلْمِهِمْ فَإِذَا كَانُوا بِهَذِهِ الْمَثَابَةِ فِي
{ وَما تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَداً وَما تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ } kavline gelince, o başka bir nazım tarzında dokunmuştur. Örgüsünün esası; insanların ilimlerinin azlığını ilan etmek üzere, her bir nefsin kendisine en özel durumları olan ve tefekkür edip düşündüğü günün hemen ertesindeki yakın kazanç durumunu ve aynı şekilde hayatının sona ereceği yeri bilmediğinin nefyedilmesi kılınmıştır. İlimlerinin azlığı hususunda
قِلَّةِ الْعِلْمِ فَكَيْفَ يَتَطَلَّعُونَ إِلَى عِلْمِ أَعْظَمِ حَوَادِثِ هَذَا الْعَالَمِ وَهُوَ حَادِثُ فَنَائِهِ وَانْقِرَاضِهِ وَاعْتِيَاضِهِ بِعَالَمِ الْخُلُودِ. وَهَذَا النَّفْيُ لِلدِّرَايَةِ بِهَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ عَنْ كُلِّ نَفْسٍ فِيهِ كِنَايَةٌ عَنْ إِثْبَاتِ الْعِلْمِ بِمَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ وَالْعِلْمُ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ فِيهَا كُلُّ نَفْسٍ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، فَحَصَلَتْ إِفَادَةُ اخْتِصَاصِ اللَّهِ تَعَالَى بِهَذَيْنِ الْعِلْمَيْنِ فَكَانَا فِي ضميمة مَا انْتَظَمَ مَعَهُمَا مِمَّا تَقَدَّمَهُمَا.
bu derecede olduklarına göre, bu âlemin en büyük hadisesi olan onun yok oluşu, tükenişi ve yerini ebediyet âlemine bırakışı hadisesinin bilgisine nasıl göz dikerler? Bu iki husustaki bilginin her bir nefisten nefyedilmesinde; her bir nefsin ne kazanacağının bilgisinin ve her bir nefsin hangi yerde öleceğinin bilgisinin Yüce Allah'a ait olduğunun ispatına dair bir kinaye vardır. Böylece bu iki ilmin de Yüce Allah'a has kılındığı manası hâsıl olmuş ve kendilerinden önce geçenlerle birlikte bir intizam arz eden gruba dahil edilmişlerdir.
وَعَبَّرَ فِي جَانِبِ نَفْيِ مَعْرِفَةِ النَّاسِ بِفِعْلِ الدِّرَايَةِ لِأَنَّ الدِّرَايَةَ عِلْمٌ فِيهِ مُعَالَجَةٌ لِلِاطِّلَاعِ عَلَى الْمَعْلُومِ وَلِذَلِكَ لَا يُعَبَّرُ بِالدِّرَايَةِ عَنْ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى فَلَا يُقَالُ: اللَّهُ يَدْرِي كَذَا، فَيُفِيدُ:
İnsanların bilgisinin nefyedildiği tarafta dirâyet (دِّرَايَة) fiili kullanılmıştır; çünkü dirâyet, bilineni elde etmek için çaba ve gayret sarf etmeyi içeren bir ilimdir; bu sebeple Allah Teâlâ'nın ilmi hakkında dirâyet lafzı kullanılmaz ve: “Allah şunu dirâyet etti (bildi)” denilmez. Dolayısıyla bu ifade:
انْتِفَاءَ عِلْمِ النَّاسِ بَعْدَ الْحِرْصِ عَلَى عِلْمِهِ. وَالْمَعْنَى: لَا يَعْلَمُ ذَلِكَ إِلَّا اللَّهُ تَعَالَى بِقَرِينَةِ مُقَابَلَتِهِمَا بِقَوْلِهِ وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحامِ. وَقَدْ عَلَّقَ فِعْلَ الدِّرَايَةِ عَنِ الْعَمَلِ فِي مَفْعُولَيْنِ بِوُقُوعِ الِاسْتِفْهَامَيْنِ بَعْدَهُمَا، أَيْ مَا تَدْرِي هَذَا السُّؤَالَ، أَيْ جَوَابَهُ. وَقَدْ حَصَلَ إِفَادَةُ اخْتِصَاصِ اللَّهِ تَعَالَى بِعِلْمِ هَذِهِ الْأُمُورِ الْخَمْسَةِ بِأَفَانِينَ بَدِيعَةٍ مِنْ أَفَانِينِ الْإِيجَازِ الْبَالِغِ حَدَّ الْإِعْجَازِ.
insanların onu öğrenmeye ne kadar hırslı olsalar da bu ilimden mahrum olduklarını ifade eder. Anlam şudur: { وَيُنَزِّلُ الْغَيْثَ وَيَعْلَمُ مَا فِي الْأَرْحامِ } kavliyle mukabele edilmeleri karinesiyle, bunu yalnızca Yüce Allah bilir. Dirâyet fiili, kendisinden sonra gelen iki istifham sebebiyle iki mef'ûlde amel etmekten ta'lik edilmiştir (amelden alıkonulmuştur); yani hiçbir nefis bu soruyu, yani onun cevabını bilemez. Böylece bu beş meselenin ilminin Yüce Allah'a has kılındığı hususu, i'câz derecesine varan vecizliğin (îcâzın) harika sanatlarıyla ortaya konulmuştur.
وَلُقِّبَتْ هَذِهِ الْخَمْسَةُ فِي كَلَامِ النَّبِيءِ ﷺ بِمَفَاتِحِ الْغَيْبِ وَفُسِّرَ بِهَا قَوْلُهُ تَعَالَى:
Bu beş şey, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in sözünde gaybın anahtarları (mefâtîhu'l-gayb) olarak isimlendirilmiş ve Allah Teâlâ'nın şu kavli bununla tefsir edilmiştir:
وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ [الْأَنْعَام: ٥٩] .
{ وَعِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لَا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ } “Gaybın anahtarları O'nun katındadır; onları O'ndan başkası bilmez.” [el-En'âm: 59].
فَفِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَفَاتِحُ الْغَيْبِ خَمْسٌ» ثُمَّ قَرَأَ: إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ
Nitekim *Sahîh-i Buhârî*’de İbn Ömer’den [rivayet edilen] hadiste Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: “Gaybın anahtarları beştir.” buyurmuş, sonra { إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } “Kıyamet saatinin bilgisi şüphesiz yalnızca Allah'ın katındadır...”
الْآيَةَ،
ayetini [sonuna kadar okumuştur].
وَمِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ: « ... فِي خَمْسٍ لَا يَعْلَمُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عَلِمُ السَّاعَةِ جَوَابًا عَنْ سُؤَالِ جِبْرِيلَ: مَتَى السَّاعَةُ؟ ... »
Ebû Hüreyre'den [rivayet edilen] hadiste de Cibrîl'in: “Kıyamet ne zaman?” sorusuna cevap olarak: “... [Kıyametin vakti,] Allah'tan başkasının bilmediği beş şeyin içindedir: { إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } “Şüphesiz ki kıyamet saatinin bilgisi Allah katındadır...” ...” buyurmuştur.
. وَمَعْنَى حَصْرِ مَفَاتِحِ الْغَيْبِ فِي هَذِهِ الْخَمْسَةِ: أَنَّهَا هِيَ الْأُمُورُ الْمُغَيَّبَةُ الْمُتَعَلِّقَةُ بِأَحْوَالِ النَّاسِ فِي هَذَا الْعَالَمِ وَأَنَّ التَّعْبِيرَ عَنْهَا بِالْمَفَاتِحِ أَنَّهَا تَكُونُ مَجْهُولَةً لِلنَّاسِ فَإِذَا وَقَعَتْ فَكَأَنَّ وُقُوعَهَا فَتْحٌ لِمَا كَانَ مُغْلَقًا وَأَمَّا بَقِيَّةُ أَحْوَالِ النَّاسِ فَخَفَاؤُهَا عَنْهُمْ مُتَفَاوِتٌ وَيُمْكِنُ لِبَعْضِهِمْ تَعْيِينُهَا مِثْلُ تَعْيِيِنِ يَوْمِ كَذَا لِلزِّفَافِ وَيَوْمِ كَذَا لِلْغَزْوِ وَهَكَذَا مَوَاقِيتُ الْعِبَادَاتِ وَالْأَعْيَادِ، وَكَذَلِكَ مُقَارَنَاتُ الْأَزْمِنَةِ مِثْلَ: يَوْمِ كَذَا مَدْخَلُ الرَّبِيعِ فَلَا تَجِدُ مُغَيَّبَاتٍ لَا قِبَلَ لِأَحَدٍ بِمَعْرِفَةِ وُقُوعِهَا مِنْ أَحْوَالِ النَّاسِ فِي هَذَا الْعَالَمِ غَيْرَ هَذِهِ الْخَمْسَةِ فَأَمَّا فِي الْعَوَالِمِ الْأُخْرَى وَفِي الْحَيَاةِ الْآخِرَةِ فَالْمُغَيَّبَاتُ عَنْ عِلْمِ النَّاسِ كَثِيرَةٌ وَلَيْسَتْ لَهَا مَفَاتِحُ عِلْمٍ فِي هَذَا الْعَالَمِ.
. Gaybın anahtarlarının bu beş şeye hasredilmesinin anlamı şudur: Bunlar, bu âlemdeki insanların halleriyle ilgili gaybî hususlardır. Onların "anahtarlar" (mefâtih) diye ifade edilmesi ise insanların bunları bilmemesinden ötürüdür; nitekim bunlar vuku bulduğunda, sanki onların meydana gelişi kapalı olan bir şeyin açılması (fethi) gibidir. İnsanların diğer hallerine gelince, onların insanlardan gizli kalışı farklı derecelerdedir ve bazılarının belirlenmesi mümkündür; örneğin düğün için falan günün, gazve için filan günün belirlenmesi ile ibadetlerin ve bayramların vakitleri böyledir. Aynı şekilde zamanların karşılaştırılması da; örneğin “falan gün baharın başlangıcıdır” denmesi gibidir. Dolayısıyla bu âlemdeki insan hallerinden, bu beş husus dışında vuku bulacağını bilmeye kimsenin gücünün yetmeyeceği başka gaybî şeyler bulamazsın. Diğer âlemlerde ve âhiret hayatında ise insanların bilgisinden gizli kalan gayblar çoktur ve bu âlemde onlar için bir ilim anahtarı yoktur.
وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ مُسْتَأْنَفَةٌ ابْتِدَائِيَّةٌ وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ النَّتِيجَةِ لِمَا تَضَمَّنَهُ الْكَلَامُ السَّابِقُ مِنْ إِبْطَالِ شُبْهَةِ الْمُشْرِكِينَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَلا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا [لُقْمَان: ٣٣] كَمَوْقِعِ قَوْلِهِ فِي قِصَّةِ [لُقْمَانَ: ١٦] : إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ عَقِبَ قَوْلِهِ:
{ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ } “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, her şeyden haberdardır.” cümlesi, müste'nefe (yeni bir başlangıç) cümlesi olup, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَلا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا } “Şüphesiz Allah'ın vaadi haktır; sakın dünya hayatı sizi aldatmasın” [Lokmân: 33] kavliyle müşriklerin şüphesinin iptal edilmesini içeren önceki sözün neticesi konumundadır. Tıpkı Lokmân kıssasındaki [Lokmân: 16] { إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ } “Şüphesiz Allah lütuf sahibidir, her şeyden haberdardır” kavlinin şu sözün ardından gelmesi gibi:
إِنَّها إِنْ تَكُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ الْآيَة [لُقْمَان: ١٦] .
{ إِنَّها إِنْ تَكُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ } “[Yaptığın iş] bir hardal tanesi ağırlığında bile olsa...” ayetinin [Lokmân: 16].
وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِمَدَى وَعْدِهِ خَبِيرٌ بِأَحْوَالِكُمْ مِمَّا جَمَعَهُ قَوْلُهُ وَما تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَداً إِلَخْ وَلِذَا جَمَعَ بَيْنَ الصِّفَتَيْنِ: صِفَةِ عَلِيمٌ وَصِفَةِ خَبِيرٌ لِأَنَّ الثَّانِيَةَ أَخَصُّ.
Anlam şudur: Allah, vaadinin kapsamını hakkıyla bilendir (alîm), { وَما تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَداً } “Hiçbir nefis yarın ne kazanacağını bilmez...” ilâ âhir kavlinin içerdiği hallerinizden haberdardır (habîr). Bundan dolayı Alîm (عَلِيمٌ) sıfatı ile Habîr (خَبِيرٌ) sıfatı bir arada zikredilmiştir; çünkü ikincisi daha özeldir.