Binûn

32- Secde Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالْفَصْلُ: الْقَضَاءُ وَالْحُكْمُ، وَهُوَ يَقْتَضِي أَنَّ اخْتِلَافَهُمْ أَوْقَعَهُمْ فِي إِبْطَالِ مَا جَاءَهُمْ مِنَ الْهُدَى فَهُوَ اخْتِلَافٌ غَيْرُ مُسْتَنِدٍ إِلَى أَدِلَّةٍ وَلَا جَارٍ فِي مَهْيَعِ أَصْلِ الشَّرِيعَةِ وَلَكِنَّهُ مُتَابَعَةٌ لِلْهَوَى وَمَيْلٌ لِأَعْرَاضِ الدُّنْيَا كَمَا وَصَفَهُ الْقُرْآنُ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ وَغَيْرِهَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ وَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ [آل عمرَان: ١٠٥] .

Fasl (hüküm verme): Kaza ve hükümdür. Bu durum, onların ihtilaflarının kendilerine gelen hidayeti boşa çıkarmaya sevk ettiğini iktiza eder; zira bu, delillere dayanmayan ve şeriatın ana caddesinde akıp gitmeyen, aksine nefsin arzusuna uymaktan ve dünya menfaatlerine meyletmekten kaynaklanan bir ihtilaftır. Nitekim Kur'an Bakara Suresi ve diğer surelerdeki pek çok ayette bunu böyle vasfetmiştir; Yüce Allah'ın şu kavlinde olduğu gibi: [Âl-i İmrân: 105] { وَلا تَكُونُوا كَالَّذِينَ تَفَرَّقُوا وَاخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْبَيِّناتُ وَأُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ عَظِيمٌ } “Kendilerine apaçık deliller geldikten sonra parçalanıp ihtilafa düşenler gibi olmayın. İşte onlar için büyük bir azap vardır.”

وَلَيْسَ مِنْهُ اخْتِلَافُ أَيِمَّةِ الدِّينِ فِي تَفَارِيعِ الْأَحْكَامِ وَفِي فَهْمِ الدِّينِ مِمَّا لَا يُنْقِضُ أُصُولَهُ وَلَا يُخَالِفُ نُصُوصَهُ وَإِنَّمَا هُوَ إِعْمَالٌ لِأُصُولِهِ وَلِأَدِلَّتِهِ فِي الْأَحْوَالِ الْمُنَاسِبَةِ لَهَا وَحَمْلُ مُتَعَارِضِهَا بَعْضِهِ عَلَى بَعْضٍ فَإِنَّ ذَلِكَ كُلَّهُ مَحْمُودٌ غَيْرُ مَذْمُومٍ وَقَدِ اخْتَلَفَ أَصْحَابُ النَّبِيءِ ﷺ فِي حَيَاتِهِ فَلَمْ يُعَنِّفْ أَحَدًا، وَاخْتَلَفُوا بَعْدَ وَفَاتِهِ فَلَمْ يُعَنِّفْ بَعْضُهُمْ بَعْضًا. وَيَشْمَلُ مَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ مَا كَانَ اخْتِلَافًا بَيْنَ الْمُهْتَدِينَ وَالضَّالِّينَ مِنْهُمْ وَمَا كَانَ اتِّفَاقًا مِنْ جَمِيعِ أُمَّتِهِمْ عَلَى الضَّلَالَةِ فَإِنَّ ذَلِكَ خِلَافٌ بَيْنَ الْمُجْمِعِينَ وَبَيْنَ مَا

Din önderlerinin hükümlerin ayrıntılarında ve dinin anlaşılmasında, dinin asıllarını çiğnemeyen ve nasslarına aykırı düşmeyen ihtilafları bundan değildir. Aksine bu, dinin asıllarını ve delillerini kendilerine uygun durumlarda işletmek ve birbirine zıt gibi görünenleri birbiriyle uzlaştırmaktan ibarettir. Bütün bunlar övgüye değerdir, yerilmiş değildir. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı onun hayatında ihtilaf etmişler, o da hiçbirini azarlamamıştır; vefatından sonra da ihtilaf etmişler, ancak birbirlerini kınayıp azarlamamışlardır. { ما كانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ } ifadesi, onların içindeki hidayet bulanlar ile sapanlar arasındaki ihtilafı da kapsadığı gibi, tüm ümmetlerinin sapıklık üzerinde birleşmesini de kapsar; zira bu durum, o ittifak edenler ile şeriatlarının

نَطَقَتْ بِهِ شَرِيعَتُهُمْ وَسَنَّتْهُ أَنْبِيَاؤُهُمْ، وَمِنْ أَعْظَمِ ذَلِكَ الِاخْتِلَافِ كِتْمَانُهُمُ الشَّهَادَةَ بِبَعْثَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَجَحْدِهِمْ مَا أُخِذَ عَلَيْهِمْ مِنَ الْمِيثَاقِ مِنْ أَنْبِيَائِهِمْ.

ifade ettiği ve peygamberlerinin koyduğu esaslar arasındaki bir ayrılıktır. Bu ihtilafın en büyüklerinden biri de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamber olarak gönderilişine dair şahitliği gizlemeleri ve peygamberleri vasıtasıyla kendilerinden alınan ahdi inkâr etmeleridir.

وَضَمِيرُ هُوَ فِي قَوْلِهِ هُوَ يَفْصِلُ ضَمِيرُ فَصْلٍ لِقَصْرِ الْفَصْلِ عَلَيْهِ تَعَالَى إِيمَاءً إِلَى أَنَّ مَا يُذْكَرُ فِي الْقُرْآنِ مِنْ بَيَانِ بَعْضِ مَا اخْتَلَفُوا فِيهِ عَلَى أَنْبِيَائِهِمْ لَيْسَ مَطْمُوعًا مِنْهُ أَنْ يَرْتَدِعُوا عَنِ اخْتِلَافِهِمْ وَإِنَّمَا هُوَ لِلتَّسْجِيلِ عَلَيْهِمْ وَقَطْعِ مَعْذِرَتِهِمْ لِأَنَّهُمْ لَا يَقْبَلُونَ الْحُجَّةَ فَلَا يُفْصَلُ بَيْنَهُمْ إِلَّا يَوْم الْقِيَامَة.

{ هُوَ يَفْصِلُ } kavlindeki { هُوَ } zamiri, hüküm vermeyi yalnızca Yüce Allah'a has kılmak (kasr) için kullanılan bir fasıl zamiridir. Bu durum, onların peygamberlerine karşı ihtilaf ettikleri hususlardan bazılarının Kur'an'da açıklanmasının, onların ihtilaflarından vazgeçecekleri ümidiyle değil; sadece aleyhlerine tescil etmek ve mazeretlerini ortadan kaldırmak için olduğuna işaret eder. Çünkü onlar hücceti kabul etmezler; bu yüzden aralarındaki hüküm ancak kıyamet günü verilecektir.

[سُورَة السجده (٣٢) : آيَة ٢٦]

[Secde Suresi (32), Âyet 26]

أَوَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ أَفَلا يَسْمَعُونَ (٢٦)

{ أَوَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ أَفَلا يَسْمَعُونَ } “Yurtlarında gezip dolaştıkları, kendilerinden önceki nice nesilleri helak etmiş olmamız onları doğru yola iletmedi mi? Şüphesiz bunda ibretler vardır. Hâlâ işitmezler mi?” (26)

عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآياتِ رَبِّهِ ثُمَّ أَعْرَضَ عَنْها [السَّجْدَة: ٢٢] ، وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ التَّذْكِيرُ مُتَّصِلًا كَقَوْلِهِ وَقالُوا أَإِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ أَإِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ بَلْ هُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ كافِرُونَ [السَّجْدَة: ١٠] كَانَ الْهَدْيُ، أَيِ الْعِلْمُ الْمُسْتَفْهَمِ عَنْهُ بِهَذَا الِاسْتِفْهَامِ شَامِلًا لِلْهَدْيِ إِلَى دَلِيلِ الْبَعْثِ وَإِلَى دَلِيلِ الْعِقَابِ عَلَى الْإِعْرَاضِ عَنِ التَّذْكِيرِ فَأَفَادَ قَوْلُهُ كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْقُرُونِ معنين: أَحَدُهُمَا: إِهْلَاكُ أُمَمٍ كَانُوا قَبْلَهُمْ فَجَاءَ هَؤُلَاءِ الْمُشْرِكُونَ بَعْدَهُمْ، وَذَلِكَ تَمْثِيلٌ لِلْبَعْثِ وَتَقْرِيبٌ لِإِمْكَانِهِ. وَثَانِيهِمَا: إِهْلَاكُ أُمَمٍ كَذَّبُوا رُسُلَهُمْ فَفِيهِمْ عِبْرَةٌ لَهُمْ أَنْ يُصِيبَهُمْ مِثْلُ مَا أَصَابَهُمْ.

[Secde: 22] { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ ذُكِّرَ بِآياتِ رَبِّهِ ثُمَّ أَعْرَضَ عَنْها } “Kendisine Rabbinin ayetleri hatırlatıldıktan sonra onlardan yüz çevirenden daha zalim kim olabilir?” cümlesine matuftur. Bu hatırlatma, [Secde: 10] { وَقالُوا أَإِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ أَإِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ بَلْ هُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ كافِرُونَ } “Dediler ki: ‘Biz toprakta kaybolup yok olduğumuzda, gerçekten biz mi yeniden yaratılacağız?’ Doğrusu onlar Rablerine kavuşmayı inkâr etmektedirler” kavli gibi [inkâr ettikleri meselelerle] irtibatlı olunca, hidayet -yani bu soru ile sorulan ilim- hem yeniden dirilişin deliline hem de hatırlatmadan yüz çevirmenin cezalandırılacağına dair delile ulaştırmayı kapsar. Böylece { كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْقُرُونِ } kavli iki manayı ifade etmiştir: Birincisi: Kendilerinden önce var olan ümmetlerin helak edilmesi ve bu müşriklerin onlardan sonra gelmiş olmasıdır ki bu, yeniden diriliş için bir misal ve onun imkânını akla yaklaştırmadır. İkincisi: Peygamberlerini yalanlayan ümmetlerin helak edilmesidir ki bunda, onların başına gelenin kendi başlarına da gelmesi hususunda kendileri için bir ibret vardır.

وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيٌّ، أَيْ هُمْ لَمْ يَهْتَدُوا بِدَلَائِلِ النَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ الَّتِي جَاءَهُمْ بِهَا الْقُرْآنُ فَأَعْرَضُوا عَنْهَا وَلَا اتَّعَظُوا بِمَصَارِعِ الْأُمَمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا أَنْبِيَاءَهُمْ وَفِي مَهْلِكِهِمْ آيَاتٌ تَزْجُرُ أَمْثَالَهُمْ عَنِ السُّلُوكِ فِيمَا سَلَكُوهُ. فَضَمِيرُ لَهُمْ عَائِدٌ إِلَى الْمُجْرِمِينَ أَوْ إِلَى مَنْ ذُكِّرَ بِآيَاتِ رَبِّهِ. ويَهْدِ مِنَ الْهِدَايَةِ وَهِيَ الدَّلَالَةُ وَالْإِرْشَادُ، يُقَالُ: هَدَاهُ إِلَى كَذَا.

İstifham inkâridir; yani onlar Kur'an'ın kendilerine sunduğu düşünce ve istidlal delilleriyle doğru yolu bulmayıp onlardan yüz çevirdiler; peygamberlerini yalanlayan ümmetlerin yıkılıp yok oldukları yerlerden de ibret almadılar. Halbuki onların helak edilişlerinde, onlar gibi olanları onların tuttuğu yola girmekten menedecek ibretler vardır. { لَهُمْ } kavlindeki zamir suçlulara veya Rabbinin ayetleri hatırlatılan kimseye aittir. { يَهْدِ } fiili hidayet kökünden olup yol göstermek ve irşad etmektir; 'onları şuna hidayet etti' denir.

وَضُمِّنَ فِعْلُ يَهْدِ مَعْنَى يُبَيِّنُ، فَعُدِّيَ بِاللَّامِ فَأَفَادَ هِدَايَةً وَاضِحَةً بَيِّنَةً. وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ فِي سُورَةِ [الْأَعْرَافِ: ١٠٠] . وَاخْتِيرَ فِعْلُ الْهِدَايَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِإِرَادَةِ الدَّلَالَةِ الْجَامِعَةِ لِلْمُشَاهَدَةِ وَلِسَمَاعِ أَخْبَارِ تِلْكَ الْأُمَمِ تَمْهِيدًا لِقَوْلِهِ فِي آخِرِهَا أَفَلا يَسْمَعُونَ، وَلِأَنَّ كَثْرَةَ

{ يَهْدِ } fiili 'açıklamak' (yübeyyinü) manasını tazammun ettiği için lâm harfiyle geçişli kılınmış ve böylece açık, aşikâr bir hidayeti ifade etmiştir. Bunun benzeri daha önce A'râf Suresi'nde [100] geçen: { أَوَلَمْ يَهْدِ لِلَّذِينَ يَرِثُونَ الْأَرْضَ } “Yeryüzüne varis olanlara açıklık kazanmadı mı?” kavlinde geçmişti. Bu ayette hidayet fiilinin seçilmesi, ayetin sonundaki { أَفَلا يَسْمَعُونَ } kavline bir zemin hazırlamak üzere, hem gözle görmeyi hem de o ümmetlerin haberlerini işitmeyi bir araya getiren bir delaleti kastetmek içindir. Bir de çokluk

ذَلِكَ الْمُسْتَفَادَةَ مِنْ كَمْ الْخَبَرِيَّةِ إِنَّمَا تَحْصُلُ بِتَرْتِيبِ الِاسْتِدْلَالِ فِي تَوَاتُرِ الْأَخْبَارِ وَلَا تَحْصُلُ دُفْعَةً كَمَا تَحْصُلُ دَلَالَةُ الْمُشَاهَدَاتِ.

manasını ifade eden haberî kem (كَمْ) edatından anlaşılan bu durum, müşahedelerin delaletinin sağladığı gibi birdenbire değil, ancak haberlerin tevatüründeki istidlalin tertip edilmesiyle meydana gelir.

وَفَاعِلُ يَهْدِ مَا دَلَّتْ عَلَيْهِ كَمْ الْخَبَرِيَّةُ مِنْ مَعْنَى الْكَثْرَةِ. وَلَا يَجُوزُ عِنْدَ الْجُمْهُورِ جَعْلُ كَمْ فَاعِلَ يَهْدِ لِأَنَّ كَمْ الْخَبَرِيَّةَ اسْمٌ لَهُ الصَّدَارَةُ فِي الِاسْتِعْمَالِ إِذْ أَصْلُهُ اسْتِفْهَامٌ فَتُوُسِّعَ فِيهِ.

{ يَهْدِ } fiilinin faili, haberî kem edatının delalet ettiği çokluk manasıdır. Cumhura göre 'kem' edatını { يَهْدِ } fiilinin faili yapmak caiz değildir; çünkü haberî kem, kullanımda cümlenin başında bulunma hakkına sahip bir isimdir, zira aslı istifhamdır ve daha sonra onda genişleme yapılmıştır.

وَيَجُوزُ جَعْلُ كَمْ فَاعِلًا عِنْدَ مَنْ لَمْ يَشْتَرِطُوا أَنْ تَكُونَ كَمْ الْخَبَرِيَّةُ فِي صَدْرِ الْكَلَامِ. وَجُوِّزَ فِي «الْكَشَّافِ» أَنْ يَكُونَ الْفَاعِلُ جُمْلَةَ كَمْ أَهْلَكْنا عَلَى مَعْنَى الْحِكَايَةِ لِهَذَا الْقَوْلِ، كَمَا يُقَالُ: تَعْصِمُ (لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ) الدِّمَاءَ وَالْأَمْوَالَ، أَيْ هَذِهِ الْكَلِمَةُ أَيِ النُّطْقُ بِهَا لِتَقَلُّدِ الْإِسْلَامِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْفَاعِلَ ضَمِيرُ الْجَلَالَةِ دَالًّا عَلَيْهِ الْمَقَامُ، أَيْ أَلَمْ يَهْدِ

Haberî kem edatının cümlenin başında olmasını şart koşmayanlara göre ise 'kem'in fail yapılması caizdir. el-Keşşâf'ta ise failin, bu sözün hikâye edilmesi manasında { كَمْ أَهْلَكْنا } cümlesi olması caiz görülmüştür; nitekim "(Lâ ilâhe illallâh) canları ve malları korur" denmesi gibidir; yani bu kelime, yani İslâm'a girmek için onun söylenmesi demektir. Failin, makamın delalet ettiği lafzatullah zamiri olması da caizdir; yani Allah onlar için açıklığa kavuşturmadı mı,

اللَّهُ لَهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ بَيَّنَ لَهُمْ ذَلِكَ وَذَكَّرَهُمْ بِمَصَارِعِ الْمُكَذِّبِينَ، وَتَكُونَ جُمْلَةُ كَمْ أَهْلَكْنا عَلَى هَذَا اسْتِئْنَافًا، وَتَقَدَّمَ أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ فِي أَوَّلِ الْأَنْعَامِ [٦] .

demektir; zira Allah bunu onlara açıklamış ve yalanlayanların helak edildikleri yerleri kendilerine hatırlatmıştır. Bu takdirde { كَمْ أَهْلَكْنا } cümlesi istînâf olur. Bunun bir benzeri olan [En'âm: 6] { أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ } “Kendilerinden önce nice nesilleri helak ettiğimizi görmediler mi?” ayeti En'âm Suresi'nin başında geçmişti.

وَنِيطَ الِاسْتِدْلَالُ هُنَا بِالْكَثْرَةِ الَّتِي أَفَادَتْهَا كَمْ الْخَبَرِيَّةُ لِأَنَّ تَكَرُّرَ حُدُوثِ الْقُرُونِ وَزَوَالِهَا أَقْوَى دَلَالَةً مِنْ مُشَاهَدَةِ آثَارِ أُمَّةٍ وَاحِدَةٍ.

Buradaki istidlal, haberî kem edatının ifade ettiği çokluğa bağlanmıştır; zira nesillerin art arda var olup yok olmalarının tekerrür etmesi, tek bir ümmetin kalıntılarını müşahede etmekten delalet bakımından daha güçlüdür.

ويَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ حَالٌ مِنْ فَاعِلِ أَوَلَمْ يَرَوْا [السَّجْدَة: ٢٧] وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ يَمُرُّونَ عَلَى الْمَوَاضِعِ الَّتِي فِيهَا بَقَايَا مَسَاكِنِهِمْ مِثْلَ حِجْرِ ثَمُودَ وَدِيَارِ مَدْيَنَ فَتُعَضِّدُ مُشَاهَدَةُ مَسَاكِنِهِمُ الْأَخْبَارَ الْوَارِدَةَ عَنِ اسْتِئْصَالِهِمْ وَهِيَ دَلَائِلُ إِمْكَانِ الْبَعْثِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ عَلى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثالَكُمْ وَنُنْشِئَكُمْ فِي مَا لَا تَعْلَمُونَ [الْوَاقِعَة: ٦٠، ٦١] ، وَدَلَائِلُ مَا يَحِيقُ بِالْمُكَذِّبِينَ لِلرُّسُلِ وَفِي كُلِّ أُمَّةٍ وَمَوْطِنٍ دَلَائِلُ كَثِيرَةٌ مُتَمَاثِلَةٌ أَوْ مُتَخَالِفَةٌ.

{ يَمْشُونَ فِي مَساكِنِهِمْ } ifadesi, [Secde: 27]'deki { أَوَلَمْ يَرَوْا } kavlinin failinden haldir. Mana şudur: Onlar Semûd kavminin Hicr bölgesi ve Medyen diyarı gibi meskenlerinin kalıntıları bulunan yerlerden geçmektedirler; dolayısıyla onların meskenlerini gözleriyle görmeleri, köklerinin kazınmasına dair gelen haberleri pekiştirmektedir. Bunlar, Yüce Allah'ın: [Vâkıa: 60, 61] { وَما نَحْنُ بِمَسْبُوقِينَ عَلى أَنْ نُبَدِّلَ أَمْثالَكُمْ وَنُنْشِئَكُمْ فِي مَا لَا تَعْلَمُونَ } “Sizin yerinize benzerlerinizi getirmek ve sizi bilmediğiniz bir şekilde yeniden yaratmak hususunda bizim önümüze geçilemez” buyurduğu gibi yeniden dirilişin imkânına dair deliller ve peygamberleri yalanlayanların başına nelerin geleceğine dair delillerdir. Her ümmette ve her yurtta birbirine benzeyen veya birbirinden farklı pek çok delil bulunmaktadır.

وَلَمَّا كَانَ الَّذِي يُؤْثَرُ مِنْ أَخْبَارِ تِلْكَ الْأُمَمِ وَتَقَلُّبَاتِ أَحْوَالِهَا وَزَوَالِ قُوَّتِهَا وَرَفَاهِيَتِهَا أَشَدَّ دَلَالَةً وَمَوْعِظَةً لِلْمُشْرِكِينَ فُرِّعَ عَلَيْهِ أَفَلا يَسْمَعُونَ اسْتِفْهَامًا تَقْرِيرِيًّا مَشُوبًا بِتَوْبِيخٍ لِأَنَّ اجْتِلَابَ الْمُضَارِعِ وَهُوَ يَسْمَعُونَ مُؤْذِنٌ بِأَنَّ اسْتِمَاعَ أَخْبَارِ تِلْكَ الْأُمَمِ مُتَكَرِّرٌ مُتَجَدِّدٌ فَيَكُونُ التَّوْبِيخُ عَلَى الْإِقْرَارِ الْمُسْتَفْهَمِ عَنْهُ أَوْقَعَ بِخِلَافِ مَا بَعْدَهُ مِنْ قَوْلِهِ أَفَلا يُبْصِرُونَ [السَّجْدَة: ٢٧] . وَقَدْ شَاعَ تَوْجِيهُ الِاسْتِفْهَامِ التَّقْرِيرِيِّ إِلَى الْمَنْفِيِّ، وَتَقَدَّمَ

O ümmetlerin haberlerinden, durumlarının altüst oluşundan, güç ve refahlarının yok olup gidişinden nakledilen şeyler müşrikler için daha güçlü bir delil ve ibret olunca, kınama karışımı bir takrir istifhamı olarak { أَفَلا يَسْمَعُونَ } kavli buna taalluk ettirildi. Çünkü muzari fiil olan { يَسْمَعُونَ } lafzının getirilmesi, o ümmetlerin haberlerini dinlemenin sürekli tekerrür edip yenilendiğini bildirir; böylece sorulan ikrar üzerindeki kınama, bundan sonra gelen: [Secde: 27] { أَفَلا يُبْصِرُونَ } “Hâlâ görmezler mi?” kavlinin aksine daha etkili olur. Takrir istifhamının olumsuz cümleye yöneltilmesi yaygın bir kullanımdır; nitekim bu husus daha önce

عِنْدَ قَوْله تَعَالَى لَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ

En'âm Suresi'ndeki [130] { أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ } “Size içinizden elçiler gelmedi mi?” kavlinde,

فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٣٠] ، وَقَوْلِهِ: أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ فِي سُورَة الْأَعْرَاف [١٤٨] .

ve A'râf Suresi'ndeki [148] { أَلَمْ يَرَوْا أَنَّهُ لَا يُكَلِّمُهُمْ } “Onun kendileriyle konuşmadığını görmediler mi?” kavlinde açıklanmıştı.

[سُورَة السجده (٣٢) : آيَة ٢٧]

[Secde Suresi (32), Âyet 27]

أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْماءَ إِلَى الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعامُهُمْ وَأَنْفُسُهُمْ أَفَلا يُبْصِرُونَ (٢٧)

{ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَسُوقُ الْماءَ إِلَى الْأَرْضِ الْجُرُزِ فَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعاً تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعامُهُمْ وَأَنْفُسُهُمْ أَفَلا يُبْصِرُونَ } “Görmediler mi ki, biz suyu çorak toprağa sevk ediyoruz da onunla hem hayvanlarının hem de kendilerinin yedikleri ekinleri çıkarıyoruz? Hâlâ görmezler mi?” (27)

عطف على أَوَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ [السَّجْدَة: ٢٦] . وَنِيطَ الِاسْتِدْلَالُ هُنَا بِالرُّؤْيَةِ لِأَنَّ إِحْيَاءَ الْأَرْضِ بَعْدَ مَوْتِهَا ثُمَّ إِخْرَاجَ النَّبْتِ مِنْهَا دَلَالَةٌ مُشَاهَدَةٌ. وَاخْتِيرَ الْمُضَارِعُ فِي قَوْلِهِ نَسُوقُ لِاسْتِحْضَارِ الصُّورَةِ الْعَجِيبَةِ الدَّالَّةِ عَلَى الْقُدْرَةِ الْبَاهِرَةِ.

[Secde: 26] { أَوَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ } cümlesine matuftur. Buradaki istidlal görme duyusuna bağlanmıştır; zira toprağın ölümünden sonra diriltilmesi ve ardından ondan bitkilerin çıkarılması gözle görülen (müşahede edilen) bir delildir. { نَسُوقُ } kavlinde muzari fiilin seçilmesi ise, göz kamaştırıcı kudrete delalet eden o harika manzarayı zihinde canlandırmak içindir.

وَالسَّوْقُ: إِزْجَاءُ الْمَاشِي مِنْ وَرَائِهِ.

Sevk (سَوْق): Yürüyeni arkasından sürmektir.

والْماءَ: مَاءُ الْمُزْنِ، وَسَوْقُهُ إِلَى الْأَرْضِ هُوَ سَوْقُ السَّحَابِ الْحَامِلَةِ إِيَّاهُ بِالرِّيَاحِ الَّتِي تَنْقِلُ السَّحَابَ مِنْ جَوٍّ إِلَى جَوٍّ فَشُبِّهَتْ هَيْئَةُ الرِّيَاحِ وَالسَّحَابِ بِهَيْئَةِ السَّائِقِ لِلدَّابَّةِ.

{ الْماءَ } ise yağmur suyudur; onun toprağa sevki, onu taşıyan bulutların, bulutu bir hava sahasından diğerine nakleden rüzgârlar vasıtasıyla sürülmesidir. Böylece rüzgârların ve bulutların durumu, hayvanı süren kimsenin durumuna benzetilmiştir.

وَالتَّعْرِيفُ فِي الْأَرْضِ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ.

{ الْأَرْضِ } kelimesindeki belirlilik takısı (el-takısı) cins içindir.

والْجُرُزِ: اسْمٌ لِلْأَرْضِ الَّتِي انْقَطَعَ نَبْتُهَا، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ الْجَرْزِ، وَهُوَ: انْقِطَاعُ النَّبْتِ وَالْحَشِيشِ، إِمَّا بِسَبَبِ يُبْسِ الْأَرْضِ أَوْ بِالرَّعْيِ، وَالْجَرْزُ: الْقَطْعُ. وَسُمِّيَ السَّيْفُ الْقَاطِعُ جُرَازًا، قَالَ الرَّاجِزُ يَصِفُ أَسْنَانَ نَاقَةٍ:

{ الْجُرُزِ }: Bitkisi kesilip yok olmuş toprak için kullanılan bir isimdir. Bu kelime el-cerz (الْجَرْز) kökünden türemiştir ki o da; ya toprağın kuruması sebebiyle ya da otlatma yoluyla bitki ve otun kesilip yok olmasıdır. el-Cerz: Kesmektir. Keskin kılıca da 'cürâz' (جُرَاز) denilmiştir. Bir recez şairi devenin dişlerini vasfederek şöyle demiştir:

تُنْحِي عَلَى الشَّوْكِ جُرَازًا مِقْضَبًا ... والهرم تذريه إِذْ دراء عجبا

Dikene karşı keskin, biçen bir kılıç gibi yönelir... / Ve kuruyup ufalanmış otları şaşılacak şekilde savurur gider.

ف الْأَرْضِ الْجُرُزِ: الَّتِي انْقَطَعَ نَبْتُهَا. وَلَا يُقَالُ لِلْأَرْضِ الَّتِي لَا تُنْبِتُ كَالسِّبَاخِ جُرُزٌ.

{ الْأَرْضِ الْجُرُزِ }: Bitkisi kesilip yok olmuş yerdir. Çorak tuzlaklar gibi hiç bitki bitirmeyen toprağa ise cüruz denilmez.

وَالزَّرْعُ: مَا نَبَتَ بِسَبَبِ بَذْرِ حُبُوبِهِ فِي الْأَرْضِ كَالشَّعِيرِ وَالْبُرِّ وَالْفِصْفِصَةِ وَأَكْلُ الْأَنْعَامِ غَالِبُهُ مِنَ الْكَلَأِ لَا مِنَ الزَّرْعِ فَذِكْرُ الزَّرْعِ بِلَفْظِهِ، ثُمَّ ذِكْرُ أَكْلِ الْأَنْعَامِ يَدُلُّ عَلَى تَقْدِيرِ: وَكَلَأَ. فَفِي الْكَلَامِ اكْتِفَاءٌ. وَالتَّقْدِيرُ: وَنُخْرِجُ بِهِ زَرْعًا وَكَلَأً تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعَامُهُمْ وَأَنْفُسُهُمْ. وَالْمَقْصُودُ:

{ الزَّرْعُ } (ekin): Arpa, buğday ve yonca gibi tohumlarının toprağa ekilmesiyle biten şeylerdir. Hayvanların yemesi ise çoğunlukla ekinden değil ottandır. Bu sebeple ekinin kendi lafzıyla zikredilip ardından hayvanların yemesinin anılması, 've ot' (ve kelaen) ifadesinin takdir edilmesini gösterir. Dolayısıyla sözde iktifâ (kısaltma) sanatı vardır. Takdiri şöyledir: 'Onunla hayvanlarının ve kendilerinin yedikleri ekinleri ve otları çıkarırız.' Maksat ise:

الِاسْتِدْلَالُ عَلَى الْبَعْثِ وَتَقْرِيبِهِ وَإِمْكَانِهِ بِإِخْرَاجِ النَّبْتِ مِنَ الْأَرْضِ بَعْدَ أَنْ زَالَ فَوُجِّهَ الْأَوَّلُ.

yok olduktan sonra bitkiyi topraktan çıkarmak suretiyle yeniden dirilişe delil getirmek, onu akla yaklaştırmak ve imkânını göstermektir; dolayısıyla ilk yön kuvvet kazanmıştır.

وَأُدْمِجَ فِي هَذَا الِاسْتِدْلَالِ امْتِنَانٌ بِقَوْلِهِ تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعامُهُمْ وَأَنْفُسُهُمْ. ثُمَّ فُرِّعَ عَلَيْهِ اسْتِفْهَامٌ تَقْرِيرِيٌّ بِجُمْلَةِ أَفَلا يُبْصِرُونَ. وَتَقَدَّمَ بَيَانُ مِثْلِهِ آنِفًا

Bu istidlale { تَأْكُلُ مِنْهُ أَنْعامُهُمْ وَأَنْفُسُهُمْ } kavliyle nimetin hatırlatılması (imtinan) da dahil edilmiştir. Ardından { أَفَلا يُبْصِرُونَ } cümlesiyle buna bağlı bir takrir istifhamı getirilmiştir. Bunun bir benzerinin açıklaması az önce

فِي قَوْلِهِ أَفَلا يَسْمَعُونَ [السَّجْدَة:

[Secde: 26]'daki { أَفَلا يَسْمَعُونَ } kavlinde

٢١] . وَنِيطَ الْحُكْمُ بِالْإِبْصَارِ هُنَا لِأَنَّ دَلَالَةَ إِحْيَاءِ الْأَرْضِ بَعْدَ مَوْتِهَا دلَالَة مُشَاهدَة.

geçmişti. Burada hüküm görmeye (ibsâr) bağlanmıştır; zira toprağın ölümünden sonra diriltilmesinin delaleti gözle görülen (müşahede edilen) bir delalettir.

[٢٨- ٣٠]

[28- 30]

[سُورَة السجده (٣٢) : الْآيَات ٢٨ إِلَى ٣٠]

[Secde Suresi (32), Âyetler 28 ilâ 30]

وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْفَتْحُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٢٨) قُلْ يَوْمَ الْفَتْحِ لَا يَنْفَعُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِيمانُهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٢٩) فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَانْتَظِرْ إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ (٣٠)

{ وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْفَتْحُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٢٨) قُلْ يَوْمَ الْفَتْحِ لَا يَنْفَعُ الَّذِينَ كَفَرُوا إِيمانُهُمْ وَلا هُمْ يُنْظَرُونَ (٢٩) فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ وَانْتَظِرْ إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ (٣٠) } “Ve derler ki: ‘Eğer doğru sözlü iseniz, bu fetih ne zaman?’ De ki: ‘Fetih günü, inkâr edenlere iman etmeleri fayda vermez ve onlara mühlet de verilmez.’ Artık sen onlardan yüz çevir ve bekle; şüphesuz onlar da beklemektedirler.”

يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى جُمْلَةِ ثُمَّ أَعْرَضَ عَنْها [السَّجْدَة: ٢٢] ، أَيْ: أَعْرَضُوا عَنْ سَمَاعِ الْآيَاتِ وَالتَّدَبُّرِ فِيهَا وَتَجَاوَزُوا ذَلِكَ إِلَى التَّكْذِيبِ وَالتَّهَكُّمِ بِهَا. وَمُنَاسَبَةُ ذِكْرِ ذَلِكَ هُنَا أَنَّهُ وَقَعَ عَقِبَ الْإِشَارَةِ إِلَى دَلِيلِ وُقُوعِ الْبَعْثِ وَهُوَ يَوْمُ الْفَصْلِ. وَيَجُوزُ أَنْ يُعْطَفَ عَلَى جُمْلَةِ وَقالُوا أَإِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ أَإِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ [السَّجْدَة: ١٠] .

[Bu cümlenin], [Secde: 22]'deki { ثُمَّ أَعْرَضَ عَنْها } “sonra ondan yüz çevirdi” cümlesine atfedilmiş olması caizdir; yani: Ayetleri dinlemekten ve onlar üzerinde düşünmekten yüz çevirdiler, dahası bunu da aşıp onları yalanlamaya ve onlarla alay etmeye vardırdılar. Bunun burada zikredilmesinin münasebeti; yeniden dirilişin gerçekleşmesinin deliline, yani ayrım (fasl) gününe işaret edilmesinin hemen ardından vuku bulmuş olmasıdır. Yine [Secde: 10]'daki { وَقالُوا أَإِذا ضَلَلْنا فِي الْأَرْضِ أَإِنَّا لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ } “Dediler ki: ‘Biz toprakta kaybolup gittiğimiz zaman mı, gerçekten biz mi yeni bir yaratılışta olacağız?’” cümlesine atfedilmiş olması da caizdir.

وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِالْبَعْثِ وَمَا مَعَهُ مِنَ الْوَعِيدِ فِي الْآخِرَةِ وَكَذَّبُوا بِوَعِيدِ عَذَابِ الدُّنْيَا الَّذِي مِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذابِ الْأَدْنى دُونَ الْعَذابِ الْأَكْبَرِ [السَّجْدَة:

Manası şudur: Onlar yeniden dirilişi ve onunla birlikte ahiretteki tehdidi yalanladılar; tıpkı Yüce Allah'ın [Secde: 21]'deki: { وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنَ الْعَذابِ الْأَدْنى دُونَ الْعَذابِ الْأَكْبَرِ } “En büyük azaptan önce, onlara mutlaka o yakın azaptan da tattıracağız” kavlinde olduğu gibi dünya azabı tehdidini de yalanladıkları gibi.

٢١] .

21].

والْفَتْحُ: النَّصْرُ وَالْقَضَاءُ. وَالْمُرَادُ بِهِ: نَصْرُ أَهْلِ الْإِيمَانِ بِظُهُورِ فَوْزِهِمْ وَخَيْبَةِ أَعْدَائِهِمْ فَإِنَّ خَيْبَةَ الْعَدُوِّ نَصْرٌ لِضِدِّهِ وَكَانَ الْمُسْلِمُونَ يَتَحَدَّوْنَ الْمُشْرِكِينَ بِأَنَّ اللَّهَ سَيَفْتَحُ بَيْنَهُمْ وَيَنْصُرُهُمْ وَتَظْهَرُ حُجَّتُهُمْ، فَكَانَ الْكَافِرُونَ يُكَرِّرُونَ التَّهَكُّمَ بِالْمُسْلِمِينَ بِالسُّؤَالِ عَنْ وَقْتِ هَذَا الْفَتْحِ اسْتِفْهَامًا مُسْتَعْمَلًا فِي التَّكْذِيبِ حَيْثُ لَمْ يَحْصُلِ الْمُسْتَفْهَمُ عَنْهُ. وَحِكَايَةُ قَوْلِهِمْ بِصِيغَةِ

{ الْفَتْحُ } (fetih): Zafer ve hükümdür. Bununla kastedilen; iman ehlinin zafer kazanması, onların kurtuluşunun ve düşmanlarının hüsranının açığa çıkmasıdır; zira düşmanın hüsrana uğraması karşı taraf için bir zaferdir. Müslümanlar müşriklere meydan okuyarak Allah'ın aralarında hüküm vereceğini (fetih yapacağını), kendilerine yardım edeceğini ve delillerinin üstün geleceğini söylüyorlardı. Kâfirler ise hakkında soru sorulan şey henüz gerçekleşmediği için, yalanlama amacıyla kullanılan bir soruyla bu fethin vaktini sorarak Müslümanlarla tekrar tekrar alay ediyorlardı. Onların sözlerinin muzari kipiyle

الْمُضَارِعِ لِإِفَادَةِ التَّعْجِيبِ مِنْهُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ [هود: ٧٤] مَعَ إِفَادَةِ تَكَرُّرِ ذَلِكَ مِنْهُمْ وَاتِّخَاذِهِمْ إِيَّاهُ. وَالْمَعْنَى: إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ فِي أَنَّهُ وَاقِعٌ فَبَيِّنُوا لَنَا وَقْتَهُ فَإِنَّكُمْ إِذْ عَلِمْتُمْ بِهِ دُونَ غَيْرِكُمْ فَلْتَعْلَمُوا وَقْتَهُ. وَهَذَا مِنَ السَّفْسَطَةِ الْبَاطِلَةِ لِأَنَّ الْعِلْمَ بِالشَّيْءِ إِجْمَالًا لَا يَقْتَضِي الْعِلْمَ بِتَفْصِيلِ أَحْوَالِهِ حَتَّى يُنْسَبَ الَّذِي لَا يَعْلَمُ تَفْصِيلَهُ إِلَى الْكَذِبِ فِي إِجْمَالِهِ.

aktarılması, Yüce Allah'ın [Hûd: 74]'teki: { يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ } “Lût kavmi hakkında bizimle mücadele ediyordu” kavlinde olduğu gibi bundan duyulan şaşkınlığı ifade etmek ve bunun onlardan mükerreren sadır olduğunu ve bunu adet edindiklerini bildirmek içindir. Manası şudur: Şayet bunun gerçekleşeceği konusunda doğru sözlü iseniz bize vaktini açıklayın; zira madem siz başkaları değil de sadece kendiniz bunu biliyorsunuz, o halde vaktini de bilin! Bu ise batıl bir safsatadır; çünkü bir şeyi genel olarak (icmâlen) bilmek, onun ayrıntılı hallerini bilmeyi gerektirmez ki ayrıntısını bilmeyen kimse, işin aslındaki genel bilgisi hususunda yalancılıkla itham edilebilsin.

وَاسْمُ الْإِشَارَةِ فِي هذَا الْفَتْحُ مَعَ إِمْكَانِ الِاسْتِغْنَاءِ عَنْهُ بِذِكْرِ مُبَيِّنِهِ مَقْصُودٌ مِنْهُ التَّحْقِيرُ وَقِلَّةُ الِاكْتِرَاثِ بِهِ كَمَا فِي قَوْلِ قَيْسِ بْنِ الْخَطِيمِ:

{ هذَا الْفَتْحُ } ifadesindeki işaret zamiri, açıklayanı zikredilerek ondan müstağni olunması mümkün iken, tıpkı Kays b. el-Hattîm'in şu sözünde olduğu gibi, onu küçümsemek ve önemsememek kastıyla kullanılmıştır:

مَتَى يَأْتِ هَذَا الْمَوْتُ لَا يُلْفِ حَاجَةً ... لِنَفْسِي إِلَّا قَدْ قَضَيْتُ قَضَاءَهَا

Şu ölüm ne zaman gelirse gelsin, nefsim için bir ihtiyaç bulamaz... / Mutlaka onun gereğini yerine getirmişimdir.

إِنْبَاءً بِقِلَّةِ اكْتِرَاثِهِ بِالْمَوْتِ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْهُمْ: أَهذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ [الْأَنْبِيَاء: ٣٦] فَأَمَرَ اللَّهُ الرَّسُولَ ﷺ بِأَنْ يُجِيبَهُمْ عَلَى طَرِيقَةِ الْأُسْلُوبِ الْحَكِيمِ بِأَنَّ يَوْمَ الْفَتْحِ الْحَقِّ هُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ وَهُوَ يَوْمُ الْفَصْلِ وَحِينَئِذٍ يَنْقَطِعُ أَمَلُ الْكُفَّارِ فِي النَّجَاةِ وَالِاسْتِفَادَةِ مِنَ النَّدَامَةِ وَالتَّوْبَةِ وَلَا يَجِدُونَ إِنْظَارًا لِتَدَارُكِ مَا فَاتَهُمْ، أَيْ إِفَادَتُهُمْ هَذِهِ الْمَوْعِظَةَ خَيْرٌ لَهُمْ مَنْ تَطَلُّبِهِمْ مَعْرِفَةَ وَقْتِ حُلُولِ يَوْمِ الْفَتْحِ لِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ يَوْمَئِذٍ رَبَّنا أَبْصَرْنا وَسَمِعْنا فَارْجِعْنا نَعْمَلْ صالِحاً إِنَّا مُوقِنُونَ [السَّجْدَة: ١٢] مَعَ مَا فِي هَذَا الْجَوَابِ مِنَ الْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّ زَمَنَ حُلُولِهِ غَيْرُ مَعْلُومٍ لِلنَّاسِ وَأَنَّهُ مِمَّا اسْتَأْثَرَ اللَّهُ بِهِ فَعَلَى مَنْ يَحْتَاطُ لِنَجَاةِ نَفْسِهِ أَنْ يَعْمَلَ لَهُ مِنَ الْآنِ فَإِنَّهُ لَا يَدْرِي مَتَى يَحِلُّ بِهِ لَا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً [الْأَنْعَام: ١٥٨] . فَفِي هَذَا الْجَوَابِ سُلُوكُ الْأُسْلُوبِ الْحَكِيمِ مِنْ وَجْهَيْنِ: مِنْ وَجْهِ الْعُدُولِ عَنْ تَعْيِينِ يَوْمِ الْفَتْحِ، وَمِنْ وَجْهِ الْعُدُولِ بِهِمْ إِلَى يَوْمِ الْفَتْحِ الْحَقِّ، وَهُمْ إِنَّمَا أَرَادُوا بِالْفَتْحِ نَصْرَ الْمُسْلِمِينَ عَلَيْهِمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا.

[Şair bunu], ölümü pek umursamadığını bildirmek için [söylemiştir]. Yüce Allah'ın onlardan naklen buyurduğu [el-Enbiyâ: 36]'daki: { أَهذَا الَّذِي يَذْكُرُ آلِهَتَكُمْ } “İlahlarınızı diline dolayan bu mu?” kavli de böyledir. Bunun üzerine Allah, Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem üslûb-ı hakîm yoluyla onlara cevap vermesini; hakiki fetih gününün kıyamet günü olduğunu, onun da fasl (ayrım) günü olduğunu, işte o zaman kâfirlerin kurtuluş ümidinin, pişmanlıktan ve tövbeden istifade etme imkânının kesileceğini ve kaçırdıklarını telafi etmek için kendilerine bir mühlet verilmeyeceğini bildirmesini emretmiştir. Yani onlara bu öğüdü vermek, fetih gününün ne zaman geleceğini öğrenme taleplerinden kendileri için daha hayırlıdır. Çünkü onlar o gün [Secde: 12]'de: { رَبَّنا أَبْصَرْنا وَسَمِعْنا فَارْجِعْنا نَعْمَلْ صالِحاً إِنَّا مُوقِنُونَ } “Rabbimiz! Gördük ve işittik; artık bizi geri döndür de salih amel işleyelim, biz kesin olarak inandık” diyeceklerdir. Bu cevapta aynı zamanda onun geliş vaktinin insanlarca bilinmediğine ve bunun Allah'ın zatına mahsus kıldığı şeylerden olduğuna da bir işaret vardır. Dolayısıyla kendi kurtuluşunu düşünen kimse, şimdiden onun için amel etmelidir; zira o kimse [el-En'âm: 158]'deki: { لَا يَنْفَعُ نَفْساً إِيمانُها لَمْ تَكُنْ آمَنَتْ مِنْ قَبْلُ أَوْ كَسَبَتْ فِي إِيمانِها خَيْراً } “Daha önce iman etmemiş veya imanında bir hayır kazanmamış olan kimseye imanı fayda vermez” ayetinde belirtildiği gibi, onun kendisine ne zaman geleceğini bilemez. Bu cevapta üslûb-ı hakîmin uygulanması iki yöndendir: Birincisi fetih gününü belirlemekten sarf-ı nazar etme yönünden; ikincisi ise onları asıl hakiki fetih gününe yönlendirme yönündendir. Oysa onlar fetih ile sadece dünya hayatında Müslümanların kendilerine galip gelmesini kastetmişlerdi.

وَإِظْهَارُ وَصْفِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ مَعَ أَنَّهُمْ هُمُ الْقَائِلُونَ مَتى هذَا الْفَتْحُ لِقَصْدِ التَّسْجِيلِ عَلَيْهِمْ بِأَنَّ كُفْرَهُمْ هُوَ سَبَبُ خَيْبَتِهِمْ. ثُمَّ فُرِّعَ عَلَى جَمِيعِ هَذِهِ الْمُجَادَلَاتِ وَالدَّلَالَاتِ تَوْجِيهُ اللَّهِ خِطَابَهَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِأَنْ يُعْرِضَ عَنْ هَؤُلَاءِ الْقَائِلِينَ الْمُكَذِّبِينَ وَأَنْ لَا يَزِيدَ فِي الْإِلْحَاحِ عَلَيْهِمْ تَأْيِيسًا مِنْ إِيمَانِ الْمُجَادِلِينَ مِنْهُمُ الْمُتَصَدِّينَ لِلتَّمْوِيهِ عَلَى دَهْمَائِهِمْ. وَهَذَا إِعْرَاضُ مُتَارَكَةٍ عَنِ الْجِدَالِ وَقْتِيًّا لَا إِعْرَاضٌ مُسْتَمِرٌّ، وَلَا عَنِ الدَّعْوَةِ إِلَى اللَّهِ وَلَا عَلَاقَةَ لَهُ بِأَحْكَامِ الْجِهَادِ الْمَشْرُوعِ فِي غَيْرِ هَذِهِ الْآيَةِ.

{ مَتى هذَا الْفَتْحُ } “Bu fetih ne zaman?” diyenler kendileri olduğu halde, zamir yerine açık isimle { الَّذِينَ كَفَرُوا } “inkâr edenler” vasfının getirilmesi, onların hüsrana uğramalarının sebebinin küfürleri olduğunu tescil etmek içindir. Sonra bütün bu tartışmalar ve deliller üzerine, Allah'ın Resûlullah'a sallallâhu aleyhi ve sellem yönelttiği hitap dallandırılıp bu sözleri söyleyen yalancılardan yüz çevirmesi, avam halkın kafasını karıştırmaya çalışan bu tartışmacıların iman etmesinden ümit keserek onlara ısrarı artırmaması emredilmiştir. Bu yüz çevirme; devamlı bir yüz çevirme, Allah'a davetten vazgeçme veya bu ayetin dışındaki yerlerde meşru kılınan cihat hükümleriyle ilişkili bir yüz çevirme olmayıp, münakaşayı geçici olarak terk etme kabilinden bir yüz çevirmedir.

وَالِانْتِظَارُ: التَّرَقُّبُ. وَأَصْلُهُ مُشْتَقٌّ مِنَ النَّظَرِ فَكَأَنَّهُ مُطَاوِعُ: أَنْظَرَهُ، أَيْ أَرَاهُ فَانْتَظَرَ، أَيْ: تَكَلَّفَ أَنْ يَنْظُرَ. وَحُذِفَ مَفْعُولُ انْتَظِرْ لِلتَّهْوِيلِ، أَيِ: انْتَظِرْ أَيَّامًا يَكُونُ لَكَ فِيهَا

{ الِانْتِظَارُ }: Gözetlemektir. Aslı nazar (bakmak) kökünden türemiştir; dolayısıyla sanki “anzarahu” (ona gösterdi), o da “intezara” (yani bakmaya gayret etti) şeklindeki mutavaat (dönüşlülük) gibidir. Korkuyu ve dehşeti büyütmek (tehvîl) için { انْتَظِرْ } fiilinin mef‘ûlü (nesnesi) hazfedilmiştir. Yani: Senin için zaferin olacağı günleri bekle,

النَّصْرُ،

zafer,

وَيَكُونُ لَهُمْ فِيهَا الْخُسْرَانُ مِثْلَ سِنِي الْجُوعِ إِنْ كَانَ حَصَلَتْ بَعْدَ نُزُولِ هَذِهِ السُّورَةِ، وَمِثْلَ يَوْمِ بَدْرٍ وَيَوْمِ فَتْحِ مَكَّةَ وَهُمَّا بَعْدَ نُزُولِ هَذِهِ السُّورَةِ لَا مَحَالَةَ، فَفِي الْأَمْرِ بِالِانْتِظَارِ تَعْرِيضٌ بِالْبِشَارَةِ لِلْمُؤْمِنِينَ بِالنَّظَرِ، وَتَعْرِيضٌ بِالْوَعِيدِ لِلْمُشْرِكِينَ بِالْعَذَابِ فِي الدَّارَيْنِ.

ve eğer bu surenin inişinden sonra gerçekleşmişse kıtlık yılları gibi, ya da hiç şüphesiz bu surenin inişinden sonra gerçekleşen Bedir günü ve Mekke'nin fethi günü gibi onlar için hüsranın olacağı günleri [bekle]. Dolayısıyla bekleme emrinde, müminler için zafere dair üstü kapalı bir müjde (tariz), müşrikler için ise her iki yurtta da azaba dair bir tehdit iması bulunmaktadır.

وَجُمْلَةُ إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ تَعْلِيلٌ لِمَا تُضَمَّنَهُ الْأَمْرُ بِالِانْتِظَارِ مِنْ إِضْمَارِ الْعَذَابِ لَهُمْ.

{ إِنَّهُمْ مُنْتَظِرُونَ } “Şüphesiz onlar da beklemektedirler” cümlesi, bekleme emrinin onlar için bir azap saklamış olmasının gerekçesidir.

وَمَفْعُولُ مُنْتَظِرُونَ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ، أَيْ مُنْتَظِرُونَ لَكُمُ الْفُرْصَةَ لِحَرْبِكُمْ أَوْ لِإِخْرَاجِكُمْ قَالَ تَعَالَى: أَمْ يَقُولُونَ شاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ [الطّور: ٣٠] وَقَالَ:

{ مُنْتَظِرُونَ } kelimesinin mef‘ûlü hazfedilmiştir; siyak buna delalet etmektedir, yani: Sizinle savaşmak veya sizi çıkarmak için fırsat kollamaktadırlar. Nitekim Yüce Allah [et-Tûr: 30]'da şöyle buyurmuştur: { أَمْ يَقُولُونَ شاعِرٌ نَتَرَبَّصُ بِهِ رَيْبَ الْمَنُونِ } “Yoksa onlar: ‘O bir şairdir; onun zamanın felaketlerine uğramasını gözetliyoruz’ mu diyorlar?” Ve yine şöyle buyurmuştur:

وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ [التَّوْبَة: ٩٨] أَيْ لَمْ نَكُنْ ظَالِمِينَ فِي تَقْدِيرِ الْعَذَابِ لَهُم لأَنهم بدأوا بِالظُّلْمِ.

[et-Tevbe: 98]'de: { وَيَتَرَبَّصُ بِكُمُ الدَّوائِرَ عَلَيْهِمْ دائِرَةُ السَّوْءِ } “ve başınıza belaların gelmesini gözetler. Kötü bela onların başına olsun!” Yani: Onlara azap takdir etmekle zalim olmuş değiliz; zira zulmü ilk başlatanlar kendileridir.