التَّمْثِيلِيِّ. وَهَذِهِ الْأَجْزَاءُ صَالِحَةٌ لِأَنْ يَكُونَ كُلٌّ مِنْهَا اسْتِعَارَةً مُفْرَدَةً بِأَنْ يُشَبِّهَ إِيدَاعَ الْأَمَانَةِ فِي الْإِنْسَانِ وَصَرْفَهَا عَنْ غَيْرِهِ بِالْعَرْضِ، وَيُشَبِّهَ عَدَمَ مُصَحِّحِ مَوَاهِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ لِإِيدَاعِ الْأَمَانَةِ فِيهَا بِالْإِبَاءِ، وَيُشَبِّهَ الْإِيدَاعَ بِالتَّحْمِيلِ وَالْحَمْلِ، وَيُشَبِّهَ عَدَمَ التَّلَاؤُمِ بَيْنَ مَوَاهِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ بِالْعَجْزِ عَنْ قَبُولِ تِلْكَ الْكَائِنَاتِ إِيَّاهَا وَهُوَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِالْإِشْفَاقِ، وَيُشَبِّهَ التَّلَاؤُمَ وَمُصَحِّحَ الْقَبُولِ لِإِيدَاعِ وَصْفِ الْأَمَانَةِ فِي الْإِنْسَانِ بِالْحَمْلِ لِلثِّقْلِ.
temsilin cüzleridir. Bu cüzlerin her biri tekil bir istiare olmaya elverişlidir: Emanetin insana verilip başkasından çevrilmesi teklife (arz); göklerin, yerin ve dağların mahiyetlerinin emaneti kabule elverişli olmaması çekinmeye (ibâ); tevdi etmek yüklemeye (tahmîl) ve taşımaya (haml); göklerin, yerin ve dağların mahiyetleri arasındaki uyumsuzluk bu varlıkların onu kabulden aciz kalmasına -ki bu çekinme/korkma (işfâk) ile ifade edilmiştir-; emanet vasfının insana yerleştirilmesindeki uyum ve kabul salahiyeti ise ağır bir yükün taşınmasına (haml) benzetilmiştir.
وَمِثْلُ هَذِهِ الِاسْتِعَارَاتِ كَثِيرٌ فِي الْكَلَامِ الْبَلِيغِ. وَصَلُوحِيَّةُ الْمُرَكَّبِ التَّمْثِيلِيِّ لِلِانْحِلَالِ بِأَجْزَائِهِ إِلَى اسْتِعَارَاتِ مَعْدُودٍ مِنْ كَمَالِ بَلَاغَةِ ذَلِكَ التَّمْثِيلِ.
Edebi kelamda bu tür istiareler çoktur. Mürekkep temsilin cüzleri itibarıyla [müstakil] istiarelere ayrışabilme kabiliyeti, o temsilin belağatının mükemmelliğinden sayılır.
وَقَدْ عُدَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ مِنْ مُشْكِلَاتِ الْقُرْآنِ وَتَرَدَّدَ الْمُفَسِّرُونَ فِي تَأْوِيلِهَا تَرَدُّدًا دَلَّ عَلَى الْحَيْرَةِ فِي تَقْوِيمِ مَعْنَاهَا. وَمَرْجِعُ ذَلِكَ إِلَى تَقْوِيمِ مَعْنَى الْعَرْضِ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ، وَإِلَى مَعْرِفَةِ مَعْنَى الْأَمَانَةِ، وَمَعْرِفَةِ مَعْنَى الْإِبَاءِ وَالْإِشْفَاقِ.
Bu ayet, Kur'an'ın müşkilâtından (anlaşılması zor ayetlerinden) sayılmış ve müfessirler onun tevilinde anlamını tespit etmedeki hayrete delalet eden bir tereddüde düşmüşlerdir. Bunun sebebi ise; göklere, yere ve dağlara teklif edilmesinin anlamını tespit etmeye, emanetin anlamını bilmeye ve çekinme (ibâ) ile korkup sakınmanın (işfâk) anlamını kavramaya dayanmaktadır.
فَأَمَّا الْعَرْضُ فَقَدِ اسْتَبَانَتْ مَعَانِيهِ بِمَا عَلِمْتَ مِنْ طَرِيقَةِ التَّمْثِيلِ. وَأَمَّا الْأَمَانَةُ فَهِيَ مَا يُؤْتَمَنُ عَلَيْهِ وَيُطَالَبُ بِحِفْظِهِ وَالْوَفَاءِ دُونَ إِضَاعَةٍ وَلَا إِجْحَافٍ، وَقَدِ اخْتَلَفَ فِيهَا الْمُفَسِّرُونَ عَلَى عِشْرِينَ قَوْلًا وَبَعْضُهَا مُتَدَاخِلٌ فِي بعض، ولنبتدىء بِالْإِلْمَامِ بِهَا ثُمَّ نَعْطِفُ إِلَى تَمْحِيصِهَا وَبَيَانِهَا.
Teklif etmeye (arz) gelince, onun manaları temsil yönteminden öğrendiğin üzere açıklığa kavuşmuştur. Emanet ise; kendisine güvenilip emanet edilen, zayi edilmeden ve haksızlık yapılmadan korunması ve ifa edilmesi talep edilen şeydir. Müfessirler bu hususta, bazıları birbiriyle iç içe geçmiş yirmi farklı görüşe ayrılmışlardır. Önce bunlara kısaca değinelim, sonra onları tetkik ve beyan etmeye geçelim:
فَقِيلَ: الْأَمَانَةُ الطَّاعَةُ، وَقِيلَ: الصَّلَاةُ، وَقِيلَ: مَجْمُوعُ الصَّلَاةِ وَالصَّوْمِ وَالِاغْتِسَالِ، وَقِيلَ: جَمِيعُ الْفَرَائِضِ، وَقِيلَ: الِانْقِيَادُ إِلَى الدِّينِ، وَقِيلَ: حِفْظُ الْفَرْجِ، وَقِيلَ: الْأَمَانَةُ التَّوْحِيدُ، أَوْ دَلَائِلُ الْوَحْدَانِيَّةِ، أَوْ تَجَلِّيَاتُ اللَّهِ بِأَسْمَائِهِ،
Şöyle denilmiştir: Emanet, itaattir; namazdır; namaz, oruç ve guslün toplamıdır; bütün farzlardır; dine boyun eğmektir; iffeti/ırzı korumaktır; tevhid veya vahdaniyet delilleri ya da Allah'ın isimleriyle tecellileridir;
وَقِيلَ: مَا يُؤْتَمَنُ عَلَيْهِ، وَمِنْهُ الْوَفَاءُ بِالْعَهْدِ، وَمِنْهُ انْتِفَاء الْغِشّ فِي الْعَمَل، وَقِيلَ: الْأَمَانَةُ الْعَقْلُ، وَقِيلَ: الْخِلَافَةُ، أَيْ خِلَافَةُ اللَّهِ فِي الْأَرْضِ الَّتِي أَوْدَعَهَا الْإِنْسَانَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً [الْبَقَرَة: ٣٠] الْآيَةَ.
güvenilip emanet edilen şeydir -ki ahde vefa ve amelde hile yapmamak da bundandır-; emanet akıldır; hilafettir, yani Yüce [Allah]'ın: { وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } “Hani Rabbin meleklere: 'Muhakkak ben yeryüzünde bir halife yaratacağım' demişti...” [Bakara: 30] ayetinde olduğu gibi insana tevdi ettiği yeryüzündeki Allah'ın halifeliğidir denilmiştir.
وَهَذِهِ الْأَقْوَالُ تَرْجِعُ إِلَى أَصْنَافٍ: صِنْفُ الطَّاعَاتِ وَالشَّرَائِعِ، وَصِنْفُ الْعَقَائِدِ، وَصِنْفٌ ضِدَّ الْخِيَانَةِ، وَصِنْفُ الْعَقْلِ، وَصِنْفُ خِلَافَةِ الْأَرْضِ.
Bu görüşler şu kısımlara döner: İtaatler ve şeriatlar kısmı, inançlar (akaid) kısmı, hıyanetin zıddı kısmı, akıl kısmı ve yeryüzü hilafeti kısmı.
وَيَجِبُ أَنْ يُطْرَحَ مِنْهَا صِنْفُ الشَّرَائِعَ لِأَنَّهَا لَيْسَتْ لَازِمَةً لِفِطْرَةِ الْإِنْسَانِ فَطَالَمَا خَلَتْ أُمَمٌ عَنِ التَّكْلِيفِ بِالشَّرَائِعِ وهم أهل الفتر فَتَسْقُطُ سِتَّةُ أَقْوَالِ وَهِيَ مَا فِي الصِّنْفِ الْأَوَّلِ.
Bunlardan şeriatlar kısmını çıkarmak gerekir; zira bunlar insan fıtratının ayrılmaz bir parçası değildir; nitekim nice ümmetler şeriatlarla yükümlü kılınmaktan uzak kalmışlardır ki bunlar fetret ehlidir. Böylece birinci kısımdaki altı görüş düşer.
وَيَبْقَى سَائِرُ الْأَصْنَافِ لِأَنَّهَا مُرْتَكِزَةٌ فِي طَبْعِ الْإِنْسَانِ وَفِطْرَتِهِ.
Geriye kalan kısımlar ise geçerliliğini korur; çünkü bunlar insanın tabiatında ve fıtratında yerleşiktir.
فَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْأَمَانَةُ أَمَانَةَ الْإِيمَانِ، أَيْ تَوْحِيدِ اللَّهِ، وَهِيَ الْعَهْدُ الَّذِي أَخَذَهُ اللَّهُ عَلَى جِنْسِ بَنِي آدَمَ وَهُوَ الَّذِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذرياتهم وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٧٢] . فَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ أَوْدَعَ فِي نُفُوسِ النَّاسِ دَلَائِلَ الْوَحْدَانِيَّةِ فَهِيَ مُلَازِمَةٌ لِلْفِكْرِ الْبَشَرِيِّ فَكَأَنَّهَا عهد عَهْدُ اللَّهِ لَهُمْ بِهِ وَكَأَنَّهُ أَمَانَةٌ ائْتَمَنَهُمْ عَلَيْهَا لِأَنَّهُ أَوْدَعَهَا فِي الْجِبِلَّةِ مُلَازِمَةً لَهَا، وَهَذِهِ الْأَمَانَةُ لَمْ تُودَعْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ لِأَنَّ هَذِهِ الْأَمَانَةَ مِنْ قَبِيلِ الْمَعَارِفِ وَالْمَعَارِفُ مِنَ الْعِلْمِ الَّذِي لَا يَتَّصِفُ بِهِ إِلَّا مَنْ قَامَتْ بِهِ صِفَةُ الْحَيَاةِ لِأَنَّهَا مُصَحِّحَةُ الْإِدْرَاكِ لِمَنْ قَامَتْ بِهِ، وَيُنَاسِبُ هَذَا الْمَحْمَلَ قَوْلُهُ: لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكاتِ [الْأَحْزَاب: ٧٣] ، فَإِنَّ هَذَيْنِ الْفَرِيقَيْنِ خَالُونَ مِنَ الْإِيمَانِ بِوَحْدَانِيَّةِ اللَّهِ.
Emanetin iman emaneti, yani Allah'ın tevhidi olması caizdir; bu da Yüce [Allah]'ın: { وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ وَأَشْهَدَهُمْ عَلى أَنْفُسِهِمْ أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ قالُوا بَلى شَهِدْنا } “Hani Rabbin Âdemoğullarının bellerinden zürriyetlerini almış ve onları kendilerine şahit tutarak: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' demişti. Onlar da: 'Evet, şahidiz' dediler” [A'râf: 172] ayetinde geçen ve daha önce incelenen, Allah'ın Âdemoğulları cinsinden aldığı ahiddir. Buna göre mana şöyledir: Allah insanların nefislerine vahdaniyet delillerini yerleştirmiştir; bu deliller insan aklının ayrılmaz bir parçasıdır. Dolayısıyla bu, sanki Allah'ın onlara verdiği bir ahid ve yaratılışlarına ayrılmaz bir şekilde yerleştirdiği için kendilerine tevdi ettiği bir emanet gibidir. Bu emanet göklere, yere ve dağlara yerleştirilmemiştir; çünkü bu emanet marifetler (bilgiler) türündendir. Marifetler ise ancak kendisinde hayat sıfatı bulunan kimselerin vasıflanabileceği ilimdendir; zira hayat, kendisinde bulunduğu kimse için idraki mümkün kılar. Bu yoruma Yüce [Allah]'ın: { لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكاتِ } “Tâ ki Allah, münafık erkekleri ve münafık kadınları, müşrik erkekleri ve müşrik kadınları cezalandırsın...” [Ahzâb: 73] kavli de uygundur; nitekim bu iki zümre Allah'ın birliğine imandan yoksundurlar.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْأَمَانَةُ هِيَ الْعَقْلَ وَتَسْمِيَتُهُ أَمَانَةً تَعْظِيمٌ لِشَأْنِهِ وَلِأَن الْأَشْيَاء النفيسة تُوَدَعُ عِنْدَ مَنْ يَحْتَفِظُ بِهَا.
Emanetin akıl olması da caizdir; onun emanet olarak isimlendirilmesi şanını yüceltmek içindir ve kıymetli şeylerin ancak onu koruyabilecek kimseye tevdi edilmesinden ötürüdür.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْحِكْمَةَ اقْتَضَتْ أَنْ يَكُونَ الْإِنْسَانُ مُسْتَوْدَعَ الْعَقْلِ مِنْ بَيْنِ الْمَوْجُودَاتِ الْعَظِيمَةِ لِأَنَّ خِلْقَتَهُ مُلَائِمَةٌ لِأَنْ يَكُونَ عَاقِلًا فَإِنَّ الْعَقْلَ يَبْعَثُ عَلَى التَّغَيُّرِ وَالِانْتِقَالِ مِنْ حَالٍ إِلَى حَالٍ وَمِنْ مَكَانٍ إِلَى غَيْرِهِ، فَلَوْ جُعِلَ ذَلِكَ فِي سَمَاءٍ مِنَ السَّمَاوَاتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ أَوْ فِي جَبَلٍ مِنِ الْجِبَالِ أَوْ جَمِيعِهَا لَكَانَ سَبَبًا فِي
Mana şudur: Hikmet, insanın bu muazzam varlıklar arasından aklın tevdi edildiği mahal olmasını gerektirmiştir; çünkü onun yaratılışı akıllı olmaya elverişlidir. Zira akıl, değişmeyi, bir halden diğerine ve bir mekândan başkasına intikal etmeyi sevk eder. Şayet bu [akıl], göklerden bir göğe, yere yahut dağlardan bir dağa ya da hepsine verilmiş olsaydı,
اضْطِرَابِ الْعَوَالِمِ وَانْدِكَاكِهَا. وَأَقْرَبُ الْمَوْجُودَاتِ الَّتِي تَحْمِلُ الْعَقْلَ أَنْوَاعُ الْحَيَوَانِ مَا عَدَا الْإِنْسَانَ فَلَوْ أُودِعَ فِيهَا الْعَقْلُ لَمَا سَمَحَتْ هَيْئَاتُ أَجْسَامِهَا بِمُطَاوَعَةِ مَا يَأْمُرُهَا الْعَقْلُ بِهِ. فَلْنَفْرِضْ أَنَّ الْعَقْلَ يُسَوِّلُ لِلْفَرَسِ أَنْ لَا يَنْتَظِرُ عَلَفَهُ أَوْ سَوْمَهُ وَأَنْ يَخْرُجَ إِلَى حَنَّاطٍ يَشْتَرِي مِنْهُ عَلَفًا، فَإِنَّهُ لَا يَسْتَطِيع إفصاحا ويضيع فِي الْإِفْهَامِ ثُمَّ لَا يَتَمَكَّنُ مِنْ تَسْلِيمِ الْعِوَضِ بِيَدِهِ إِلَى فَرَسٍ غَيْرِهِ. وَكَذَلِكَ إِذَا كَانَتْ مُعَامَلَتُهُ مَعَ أَحَدٍ مِنْ نَوْعِ الْإِنْسَانِ.
âlemlerin sarsılmasına ve yıkılıp yok olmasına sebep olurdu. Aklı taşımaya en yakın varlıklar ise insan dışındaki hayvan türleridir; şayet akıl onlara tevdi edilseydi, bedenlerinin yapıları aklın kendilerine emrettiği şeylere boyun eğmeye elvermezdi. Faraza aklın bir ata yemini ya da otlamayı beklemeyip zahire tüccarına giderek ondan yem satın almasını fısıldadığını varsayalım; o meramını açıkça ifade edemez, anlatmakta bocalar ve sonra karşılığını eliyle başka bir ata teslim edemez. Aynı şekilde onun muamelesi insan türünden biriyle olduğunda da böyledir.
وَمُنَاسَبَةُ قَوْلِهِ: لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ [الْأَحْزَاب: ٧٣] الْآيَةَ لِهَذَا الْمَحْمَلِ نَظِيرُ مُنَاسَبَتِهِ لِلْمَحْمَلِ الْأَوَّلِ.
{ لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ } “Tâ ki Allah, münafıkları cezalandırsın...” [Ahzâb: 73] ayetinin bu yoruma olan münasebeti, birinci yoruma olan münasebetinin benzeridir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْأَمَانَةُ مَا يُؤْتَمَنُ عَلَيْهِ، وَذَلِكَ أَنَّ الْإِنْسَانَ مَدَنِيٌّ بِالطَّبْعِ مَخَالِطٌ لِبَنِي جِنْسِهِ فَهُوَ لَا يَخْلُو عَنِ ائْتِمَانٍ أَوْ أَمَانَةٍ فَكَانَ الْإِنْسَانُ مُتَحَمِّلًا لِصِفَةِ الْأَمَانَةِ بِفِطْرَتِهِ وَالنَّاسُ مُتَفَاوِتُونَ فِي الْوَفَاءِ لِمَا ائْتُمِنُوا عَلَيْهِ كَمَا
Emanetin kendisine güven duyulan şey olması da caizdir; şöyle ki insan tabiatı gereği medenidir (toplumsaldır), kendi cinsinden olanlarla bir arada yaşar. Dolayısıyla o güvenmekten yahut emanetten uzak kalamaz; böylece insan fıtratı gereği emanet sıfatını yüklenmiştir. İnsanlar ise kendilerine tevdi edilen şeylere vefa gösterme hususunda farklı derecelerdedir,
فِي الْحَدِيثِ: «إِذَا ضُيَّعَتِ الْأَمَانَةُ فَانْتَظِرِ السَّاعَةَ»
nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: «إِذَا ضُيَّعَتِ الْأَمَانَةُ فَانْتَظِرِ السَّاعَةَ» “Emanet zayi edildiği zaman kıyameti bekle!”
أَيْ إِذَا انْقَرَضَتِ الْأَمَانَةُ كَانَ انْقِرَاضُهَا عَلَامَةً عَلَى اخْتِلَالِ الْفِطْرَةِ، فَكَانَ فِي جُمْلَةِ
Yani emanet yok olduğunda, onun yok oluşu fıtratın bozulduğunun bir alameti olur; böylece
الِاخْتِلَالَاتِ الْمُنْذِرَةِ بِدُنُوِّ السَّاعَةِ مِثْلَ تَكْوِيرِ الشَّمْسِ وَانْكِدَارِ النُّجُومِ وَدَكِّ الْجِبَالِ.
Güneşin dürülmesi, yıldızların kararıp dökülmesi ve dağların parçalanması gibi kıyametin yaklaştığını haber veren bozulmalar cümlesinden sayılır.
وَالَّذِي بَيَّنَ هَذَا الْمَعْنَى قَوْلُ حُذَيْفَةَ: «حَدَّثَنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَدِيثَيْنِ رَأَيْتُ أَحَدَهُمَا وَأَنَا أَنْتَظِرُ الْأَخَرَ، حَدَّثَنَا أَنَّ الْأَمَانَةَ نَزَلَتْ فِي جِذْرِ قُلُوبِ الرِّجَالِ ثُمَّ عَلِمُوا مِنَ الْقُرْآنِ ثُمَّ عَلِمُوا مِنَ السُّنَّةِ، وَحَدَّثَنَا عَنْ رَفْعِهَا فَقَالَ: يَنَامُ الرَّجُلُ النَّوْمَةَ فَتُقْبَضُ الْأَمَانَةُ مِنْ قَلْبِهِ فَيَظَلُّ أَثَرُهَا مِثْلَ أَثَرِ الْوَكْتِ ، ثُمَّ يَنَامُ النَّوْمَةَ فَتُقْبَضُ فَيَبْقَى أَثَرُهَا مِثْلَ الْمَجْلِ كَجَمْرٍ دَحْرَجْتَهُ عَلَى رِجْلِكَ فَنَفَطَ فَتَرَاهُ مُنْتَبِرًا وَلَيْسَ فِيهِ شَيْءٌ فَيُصْبِحُ النَّاسُ يَتَبَايَعُونَ وَلَا يَكَادُ أَحَدٌ يُؤَدِّي الْأَمَانَةَ فَيُقَالُ: إِنَّ فِي بَنِي فُلَانٍ رَجُلًا أَمينا، وَيُقَال للرِّجَال: مَا أَعْقَلَهُ وَمَا أَظْرَفَهُ وَمَا أَجْلَدَهُ، وَمَا فِي قَلْبِهِ مِثْقَالُ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ مِنْ إِيمَانٍ» أَيْ مِنْ أَمَانَةٍ لِأَنَّ الْإِيمَانَ مِنَ الْأَمَانَةِ لِأَنَّهُ عَهْدُ اللَّهِ.
Bu manayı açıklayan [delil], Huzeyfe’nin şu sözüdür: « Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bize iki hadis rivayet etti; bunlardan birini gördüm, diğerini ise beklemekteyim. Bize emanetin insanların kalplerinin derinliğine indiğini, sonra Kur'an'dan öğrendiklerini, sonra da sünnetten öğrendiklerini anlattı. Bize onun kaldırılışından da bahsederek şöyle buyurdu: «Kişi bir uyku uyur ve emanet kalbinden çekilip alınır; geriye onun eseri hafif bir leke (vekt) izi gibi kalır. Sonra bir uyku daha uyur, yine çekilip alınır; bu defa onun eseri bir su kabarcığı (mecl) gibi kalır. Tıpkı ayağının üzerine yuvarladığın bir kor parçasının orayı kabartması gibidir; sen onu şişmiş görürsün, oysa içinde hiçbir şey yoktur. İnsanlar alışveriş yapmaya devam ederler de neredeyse emaneti eda eden hiç kimse kalmaz. Hatta: 'Filanoğulları içinde güvenilir bir adam varmış' denilir. [Yine] bir adam hakkında: 'Ne kadar akıllı, ne kadar zarif, ne kadar güçlü ve dayanıklı!' denilir; oysa kalbinde hardal tanesi ağırlığınca iman yoktur.» Yani emanet yoktur; zira iman Allah'ın ahdi olduğu için emanettendir.
وَمعنى عرض هَذِه الْأَمَانَةِ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ يَنْدَرِجُ فِي مَعْنَى تَفْسِيرِ الْأَمَانَةِ بِالْعَقْلِ، لِأَنَّ الْأَمَانَةَ بِهَذَا الْمَعْنَى مِنَ الْأَخْلَاقِ الَّتِي يَجْمَعُهَا الْعَقْلُ وَيُصَرِّفُهَا، وَحِينَئِذٍ فَتَخْصِيصُهَا بِالذِّكْرِ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَهَمِّيَّتِهَا فِي أَخْلَاقِ الْعَقْلِ.
Bu emanetin göklere, yere ve dağlara sunulmasının manası, emanetin akıl olarak tefsir edilmesi manasının kapsamına girer; çünkü bu manadaki emanet, aklın toplayıp yönlendirdiği ahlaki vasıflardandır. Bu durumda onun özel olarak zikredilmesi, aklın ahlakı içerisindeki önemine dikkat çekmek içindir.
وَالْقَوْلُ فِي حَمْلِ مَعْنَى الْأَمَانَةِ عَلَى خِلَافَةِ اللَّهِ تَعَالَى فِي الْأَرْضِ مِثْلُ الْقَوْلِ فِي الْعَقْلِ لِأَنَّ تِلْكَ الْخِلَافَةَ مَا هَيَّأَ الْإِنْسَانَ لَهَا إِلَّا الْعَقْلُ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً [الْبَقَرَة: ٣٠] ثُمَّ قَوْلُهُ: وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها [الْبَقَرَة: ٣١] فَالْخِلَافَةُ فِي الْأَرْضِ هِيَ الْقِيَامُ بِحِفْظِ عُمْرَانِهَا وَوَضْعِ الْمَوْجُودَاتِ فِيهَا فِي مَوَاضِعِهَا، وَاسْتِعْمَالِهَا فِيمَا اسْتَعَدَّتْ إِلَيْهِ غَرَائِزُهَا.
Emanet manasının Yüce Allah'ın yeryüzündeki halifeliğine hamletmesi hakkındaki söz de akıl hakkındaki söz gibidir; zira insanı o halifeliğe ancak akıl hazırlamıştır. Nitekim Yüce [Allah]'ın: { وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } “Hani Rabbin meleklere: 'Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım' demişti” [Bakara: 30] ve ardından gelen: { وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها } “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti” [Bakara: 31] kavli buna işaret etmektedir. Yeryüzündeki halifelik, onun imarını muhafaza etmek, oradaki mevcudatı yerli yerine koymak ve onları yaratılışlarındaki kabiliyetleri doğrultusunda kullanmaktır.
وَبَقِيَّةُ الْأُمُورِ الَّتِي فَسَّرَ بِهَا بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ الْأَمَانَةَ يُعْتَبَرُ تَفْسِيرُهَا مِنْ قَبِيلِ ذِكْرِ الْأَمْثِلَةِ الْجُزْئِيَّةِ لِلْمَعَانِي الْكُلِّيَّةِ.
Bazı müfessirlerin emaneti açıkladığı diğer hususlar ise, küllî manalara cüz'î misaller getirme kabilinden kabul edilir.
وَالْمُتَبَادِرُ مِنْ هَذِهِ الْمَحَامِلِ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْأَمَانَةِ حَقِيقَتَهَا الْمَعْلُومَةَ وَهِيَ الْحِفَاظُ عَلَى مَا عُهِدَ بِهِ وَرَعْيُهُ وَالْحِذَارُ مِنَ الْإِخْلَالِ بِهِ سَهْوًا أَوْ تَقْصِيرًا فَيُسَمَّى تَفْرِيطًا وَإِضَاعَةً، أَوْ عَمْدًا فَيُسَمَّى خِيَانَةً وَخَيْسًا لِأَنَّ هَذَا الْمَحْمَلَ هُوَ الْمُنَاسِبُ لِوُرُودِ هَذِهِ الْآيَةِ فِي خِتَامِ السُّورَةِ الَّتِي ابْتُدِئَتْ بِوَصْفِ خِيَانَةِ الْمُنَافِقِينَ وَالْيَهُودِ وَإِخْلَالِهِمْ بِالْعُهُودِ وَتَلَوُّنِهِمْ مَعَ النَّبِيءِ ﷺ قَالَ
Bu yorumlardan ilk akla geleni; emanet ile kastedilenin onun bilinen hakiki manası, yani taahhüt edilen şeyi korumak, gözetmek ve ona sehven ya da kusur ederek zarar vermekten sakınmak olmasıdır ki [bu durum] kusur ve ziyan olarak adlandırılır; yahut kasten [zarar vermekten sakınmaktır ki] bu da hıyanet ve vefasızlık olarak adlandırılır. Zira bu yorum, bu ayetin, münafıkların ve Yahudilerin hıyanetlerinin, ahitleri bozmalarının ve Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı dönekliklerinin vasfedilmesiyle başlayan surenin sonunda yer almasına en uygun olanıdır. Nitekim Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur:
تَعَالَى: وَلَقَدْ كانُوا عاهَدُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ لَا يُوَلُّونَ الْأَدْبارَ [الْأَحْزَاب: ١٥] وَقَالَ: مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ صَدَقُوا مَا عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ [الْأَحْزَاب: ٢٣] . وَهَذَا الْمَحْمَلُ يَتَضَمَّنُ أَيْضًا أَقْرَبَ الْمَحَامِلِ بَعْدَهُ وَهُوَ أَن يكون هُوَ الْعَقْلَ لِأَنَّ قَبُولَ الْأَخْلَاق فرع عَنهُ.
{ وَلَقَدْ كانُوا عاهَدُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ لَا يُوَلُّونَ الْأَدْبارَ } “Andolsun ki daha önce arkalarını dönüp kaçmayacaklarına dair Allah'a söz vermişlerdi” [Ahzâb: 15] ve şöyle buyurmuştur: { مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ صَدَقُوا مَا عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ } “Müminlerden öyle adamlar vardır ki Allah'a verdikleri söze sadık kaldılar” [Ahzâb: 23]. Bu yorum, kendisinden sonraki en yakın yorumu da içermektedir ki o da onun akıl olmasıdır; zira ahlakı benimsemek ondan neşet eder.
وَجُمْلَةُ إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولًا مَحَلُّهَا اعْتِرَاضٌ بَيْنَ جُمْلَةِ وَحَمَلَهَا الْإِنْسانُ وَالْمُتَعَلِّقِ بِفِعْلِهَا وَهُوَ لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ [الْأَحْزَاب: ٧٣] الْخَ. وَمَعْنَاهَا اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ لِأَنَّ السَّامِعَ خَبَرَ أَنَّ الْإِنْسَانَ تحمل الْأَمَانَة يترقب مَعْرِفَةَ مَا كَانَ مِنْ حُسْنِ قِيَامِ الْإِنْسَانِ بِمَا حُمِّلَهُ وَتَحَمَّلَهُ وَلَيْسَتِ الْجُمْلَةُ تَعْلِيلِيَّةً لِأَنَّ تَحَمُّلَ الْأَمَانَةِ لَمْ يَكُنْ بِاخْتِيَارِ الْإِنْسَانِ فَكَيْفَ يُعَلَّلُ بِأَنَّ حَمْلَهُ الْأَمَانَةَ مِنْ أَجْلِ ظُلْمِهِ وَجَهْلِهِ.
{ إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولًا } cümlesinin konumu, { وَحَمَلَهَا الْإِنْسانُ } cümlesi ile onun fiiline taalluk eden { لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ } [Ahzâb: 73] vb. arasına girmiş bir itiraziyedir (ara cümledir). Manası ise istînâf-ı beyânîdir; çünkü insanın emaneti yüklendiği haberini işiten kimse, insanın yüklendiği ve üstlendiği şeyi ne derece güzel yerine getirdiğini öğrenmeyi bekler. Bu cümle illet bildiren (gerekçe) bir cümle değildir; zira emaneti yüklenmek insanın tercihiyle olmamıştır, öyleyse onun emaneti yüklenmesi nasıl kendi zulmü ve cehaletiyle gerekçelendirilebilir!
فَمَعْنَى كانَ ظَلُوماً جَهُولًا أَنَّهُ قَصَّرَ فِي الْوَفَاءِ بِحَقِّ مَا تَحَمَّلَهُ تقصيرا: بعضه عَن عَمْدٍ وَهُوَ الْمعبر عَنهُ بِوَصْفِ ظَلُومٍ، وَبَعْضُهُ عَنْ تَفْرِيطٍ فِي الْأَخْذِ
{ كانَ ظَلُوماً جَهُولًا } kavlinin manası şudur: O, üstlendiği şeyin hakkını vermede kusur etmiştir; bu kusurun bir kısmı kasten olup 'zalûm' vasfıyla ifade edilmiştir, bir kısmı ise vefa gösterme
بِأَسْبَابِ الْوَفَاءِ وَهُوَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِكَوْنِهِ جَهُولًا، فَظَلُومٌ مُبَالَغَةٌ فِي الظُّلْمِ وَكَذَلِكَ جَهُولٌ مُبَالَغَةٌ فِي الْجَهْلِ.
sebeplerini yerine getirmedeki ihmalkârlıktan ileri gelmiş olup bu da onun 'cehûl' olmasıyla ifade edilmiştir. Zalûm (ظَلُوم) zulümde mübalağa, aynı şekilde cehûl (جَهُول) de cehalette mübalağadır.
وَالظُّلْمُ: الِاعْتِدَاءُ عَلَى حَقِّ الْغَيْرِ وَأُرِيدُ بِهِ هُنَا الِاعْتِدَاءُ عَلَى حَقِّ اللَّهِ الْمُلْتَزَمِ لَهُ بِتَحَمُّلِ الْأَمَانَةِ، وَهُوَ حَقُّ الْوَفَاءِ بِالْأَمَانَةِ.
Zulüm: Başkasının hakkına tecavüz etmektir; burada kastedilen ise emaneti yüklenmekle O'na karşı taahhüt altına girilen Allah'ın hakkına tecavüz etmektir ki bu da emanete vefa gösterme hakkıdır.
وَالْجَهْلُ: انْتِفَاءُ الْعِلْمِ بِمَا يَتَعَيَّنُ عِلْمُهُ، وَالْمُرَادُ بِهِ هُنَا انْتِفَاءُ عِلْمِ الْإِنْسَانِ بِمَوَاقِعِ الصَّوَابِ فِيمَا تَحَمَّلَ بِهِ، فَقَوْلُهُ: إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولًا مُؤْذِنٌ بِكَلَامٍ مَحْذُوفٍ يَدُلُّ هُوَ عَلَيْهِ إِذِ التَّقْدِيرُ: وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ فَلَمْ يَفِ بِهَا إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: فَكَانَ ظَلُومًا جَهُولًا، أَيْ ظَلُومًا، أَيْ فِي عَدَمِ الْوَفَاءِ بِالْأَمَانَةِ لِأَنَّهُ إِجْحَافٌ بِصَاحِبِ الْحَقِّ فِي الْأَمَانَةِ أَيًّا كَانَ، وَجَهُولًا فِي عدم تَقْدِيره قَدْرِ إِضَاعَةِ الْأَمَانَةِ مِنَ الْمُؤَاخَذَةِ الْمُتَفَاوِتَةِ الْمَرَاتِبِ فِي التَّبِعَةِ بِهَا، وَلَوْلَا هَذَا التَّقْدِيرُ لَمْ يَلْتَئِمِ الْكَلَامُ لِأَنَّ الْإِنْسَانَ لَمْ يُحَمَّلِ الْأَمَانَةَ بِاخْتِيَارِهِ بَلْ فُطِرَ عَلَى تَحَمُّلِهَا.
Cehalet: Bilinmesi gereken şey hakkındaki ilmin yokluğudur; burada kastedilen ise insanın yüklendiği şey hususunda isabetli olan noktalara dair ilminin bulunmayışıdır. Dolayısıyla Yüce [Allah]'ın: { إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولًا } kavli, kendisinin delalet ettiği hazfedilmiş bir söze işaret etmektedir; zira takdir şöyledir: 'İnsan onu yüklendi fakat ona vefa göstermedi; şüphesiz o çok zalim ve çok cahildir.' Sanki şöyle denilmiştir: 'Böylece o pek zalim ve pek cahil oldu'; yani emanete vefa göstermemekte çok zalim oldu, çünkü bu, emanetteki hak sahibi her kim olursa olsun ona haksızlık etmektir; ve emaneti zayi etmenin sorumluluğundaki farklı mertebelerden doğacak cezalandırmanın boyutunu takdir edememekte pek cahil oldu. Eğer bu takdir olmasaydı söz birbiriyle uyumlu olmazdı; zira insan emanetle kendi tercihiyle yükümlü kılınmamış, bilakis onu yüklenecek bir fıtratta yaratılmıştır.
وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ ظَلُوماً جَهُولًا فِي فِطْرَتِهِ، أَيْ فِي طَبْعِ الظُّلْمِ، وَالْجَهْلِ فَهُوَ مُعَرَّضٌ لَهُمَا مَا لَمْ يَعْصِمْهُ وَازِعُ الدِّينِ، فَكَانَ مِنْ ظُلْمِهِ وَجَهْلِهِ أَنْ أَضَاعَ كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ الْأَمَانَةَ الَّتِي حَمَلَهَا.
Onun fıtratında pek zalim ve pek cahil olmasının kastedilmiş olması da caizdir; yani zulüm ve cehalet tabiatında mevcuttur, dolayısıyla dinin engelleyicisi onu korumadıkça o bu ikisine maruz kalır. Nitekim onun zulmünden ve cehaletinden ötürü insanların çoğu yüklendiği emaneti zayi etmiştir.
وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ ضَمِيرَ إِنَّهُ عَائِدًا عَلَى الْإِنْسَانِ وَتَجْعَلَ عُمُومَهُ مَخْصُوصًا بِالْإِنْسَانِ الْكَافِرِ تَخْصِيصًا بِالْعَقْلِ لِظُهُورِ أَنَّ الظَّلُومَ الْجَهُولَ هُوَ الْكَافِرُ.
{ إِنَّهُ } lafzındaki zamiri insana döndürüp, onun umumiliğini, çok zalim ve çok cahil olanın kâfir olduğu aşikâr olduğundan ötürü akli bir tahsis ile kâfir insana tahsis edilmiş kılabilirsin.
أَوْ تَجْعَلُ فِي ضَمِيرِ إِنَّهُ اسْتِخْدَامًا بِأَنْ يَعُودَ إِلَى الْإِنْسَانِ مُرَادًا بِهِ الْكَافِرُ وَقَدْ أُطْلِقَ
Yahut { إِنَّهُ } lafzındaki zamirde istihdam sanatı yaparak onu kâfiri kastederek insana döndürebilirsin; nitekim
لَفْظُ الْإِنْسَانِ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ مِنَ الْقُرْآنِ مُرَادًا بِهِ الْكَافِرُ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا [مَرْيَم: ٦٦] الْآيَةَ قَوْله: يَا أَيُّهَا الْإِنْسانُ مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ [الانفطار: ٦] الْآيَاتِ.
Kur'an'ın birçok yerinde insan lafzı mutlak zikredilip kâfir kastedilmiştir; nitekim Yüce [Allah]'ın: { وَيَقُولُ الْإِنْسانُ أَإِذا مَا مِتُّ لَسَوْفَ أُخْرَجُ حَيًّا } “İnsan der ki: 'Öldüğüm zaman gerçekten diri olarak mı çıkarılacağım?'” [Meryem: 66] ayetinde ve: { يَا أَيُّهَا الْإِنْسانُ مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ } “Ey insan! Çok cömert olan Rabbine karşı seni aldatan ne?” [İnfitâr: 6] ayetlerinde olduğu gibidir.
وَفِي ذِكْرِ فَعْلِ كانَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ ظُلْمَهُ وَجَهْلَهُ وَصْفَانِ مُتَأَصِّلَانِ فِيهِ لِأَنَّهُمَا الْغَالِبَانِ عَلَى أَفْرَادِهِ الْمُلَازِمَانِ لَهَا كَثْرَةً أَوْ قِلَّةً.
{ كانَ } fiilinin zikredilmesinde, onun zulmünün ve cehaletinin kendisinde kökleşmiş iki vasıf olduğuna işaret vardır; zira bu ikisi, az veya çok onun fertlerine galip gelen ve onlardan ayrılmayan vasıflardır.
فَصِيغَتَا الْمُبَالَغَةِ مَنْظُورٌ فِيهِمَا إِلَى الْكَثْرَةِ وَالشِّدَّةِ فِي أَكْثَرِ أَفْرَادِ النَّوْعِ الْإِنْسَانِيِّ وَالْحُكْمُ الَّذِي يُسَلَّطُ عَلَى الْأَنْوَاعِ وَالْأَجْنَاسِ وَالْقَبَائِلِ يُرَاعَى فِيهِ الْغَالِبُ وَخَاصَّةً فِي مَقَامِ التَّحْذِيرِ وَالتَّرْهِيبِ. وَهَذَا الْإِجْمَالُ يُبَيِّنُهُ قَوْلُهُ عَقِبَهُ: لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ
Bu iki mübalağa kalıbında, insan türünün çoğu ferdindeki çokluk ve şiddet göz önünde bulundurulmuştur; türlere, cinslere ve kabilelere yönelik hükümlerde çoğunluk dikkate alınır, özellikle de uyarma ve korkutma makamında. Bu mücmel ifadeyi, hemen ardından gelen: { لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ } “Tâ ki Allah, münafıkları cezalandırsın...” kavli açıklamaktadır.
إِلَى قَوْلِهِ وَيَتُوبَ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ [الْأَحْزَاب: ٧٣] فَقَدْ جَاءَ تَفْصِيلُهُ بِذِكْرِ فَرِيقَيْنِ: أَحَدُهُمَا: مضيع للأمانة وَالْآخر مُرَاعٍ لَهَا.
{ وَيَتُوبَ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ } “...ve Allah, mümin erkeklerin ve mümin kadınların tövbelerini kabul etsin” [Ahzâb: 73] kavline kadar olan kısım; biri emaneti zayi eden, diğeri ise onu gözeten olmak üzere iki zümrenin zikredilmesiyle bunun tafsilatını getirmiştir.
وَلِذَلِكَ أَثْنَى اللَّهُ عَلَى الَّذِينَ وَفَّوْا بِالْعُهُودِ وَالْأَمَانَاتِ فَقَالَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَكانَ عَهْدُ اللَّهِ مَسْؤُلًا [الْأَحْزَاب: ١٥] وَقَالَ فِيهَا: مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ صَدَقُوا مَا عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ [الْأَحْزَاب: ٢٣] وَقَالَ: وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِسْماعِيلَ إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ [مَرْيَم: ٥٤] وَقَالَ فِي ضِدِّ ذَلِكَ: وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ إِلَى قَوْلِهِ: أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ [الْبَقَرَة: ٢٦، ٢٧] .
Bu sebeple Allah, ahitlere ve emanetlere vefa gösterenleri övmüş ve bu surede şöyle buyurmuştur: { وَكانَ عَهْدُ اللَّهِ مَسْؤُلًا } “Allah'a verilen sözden sorumlu tutulacaktır” [Ahzâb: 15]; yine bu surede şöyle buyurmuştur: { مِنَ الْمُؤْمِنِينَ رِجالٌ صَدَقُوا مَا عاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ } “Müminlerden öyle adamlar vardır ki Allah'a verdikleri söze sadık kaldılar” [Ahzâb: 23]; ayrıca şöyle buyurmuştur: { وَاذْكُرْ فِي الْكِتابِ إِسْماعِيلَ إِنَّهُ كانَ صادِقَ الْوَعْدِ } “Kitap'ta İsmail'i de an; şüphesiz o, sözüne sadıktı” [Meryem: 54]; bunun zıddı hakkında ise şöyle buyurmuştur: { وَما يُضِلُّ بِهِ إِلَّا الْفاسِقِينَ الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ } ... { أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } “Oysa O, bununla ancak fasıkları saptırır; onlar ki kesin söz verdikten sonra Allah'ın ahdini bozarlar... İşte onlar hüsrana uğrayanların ta kendileridir” [Bakara: 26-27].
[سُورَة الْأَحْزَاب (٣٣) : آيَة ٧٣]
[Ahzâb Suresi (33), Ayet 73]
لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكاتِ وَيَتُوبَ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٧٣)
{ لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُشْرِكاتِ وَيَتُوبَ اللَّهُ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٧٣) } “Tâ ki Allah, münafık erkekleri ve münafık kadınları, müşrik erkekleri ve müşrik kadınları cezalandırsın; mümin erkeklerin ve mümin kadınların da tövbelerini kabul etsin. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir. (73)”
مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: وَحَمَلَهَا الْإِنْسانُ [الْأَحْزَاب: ٧٢] لِأَنَّ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَصْنَافِ الْإِنْسَانِ. وَهَذِهِ اللَّامُ لِلتَّعْلِيلِ الْمَجَازِيِّ الْمُسَمَّاةُ لَامُ الْعَاقِبَةِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِيهَا غَيْرَ مَرَّةٍ إِحْدَاهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً فِي آلِ عِمْرَانَ [١٧٨] .
{ وَحَمَلَهَا الْإِنْسانُ } “İnsan ise onu yüklendi” [Ahzâb: 72] kavline taalluk etmektedir; çünkü münafıklar, müşrikler ve müminler insan türünün kısımlarındandır. Buradaki lâm harfi lâm-ı âkıbet (sonuç bildiren lâm) olarak isimlendirilen mecazi ta'lil (gerekçelendirme) içindir. Bunun hakkındaki açıklama daha önce defalarca geçmişti; bunlardan biri Âl-i İmrân [178]'deki Yüce [Allah]'ın: { إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً } “Biz onlara ancak günahlarını artırsınlar diye mühlet veriyoruz” kavlidir.
وَالشَّاهِدُ الشَّائِعُ فِيهَا هُوَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً [الْقَصَص: ٨] وَعَادَةُ النُّحَاةِ وَعُلَمَاءِ الْبَيَانِ يَقُولُونَ: إِنَّهَا فِي مَعْنَى فَاءِ التَّفْرِيعِ: وَإِذْ قَدْ كَانَ هَذَا عَاقِبَةً لِحَمْلِ الْإِنْسَانِ الْأَمَانَةَ وَكَانَ فِيمَا تَعَلَّقَ بِهِ لَامُ التَّعْلِيلِ إِجْمَالٌ تَعَيَّنَ أَنَّ هَذَا يُفِيدُ بَيَانًا لِمَا أُجْمِلَ فِي قَوْلِهِ: إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولًا [الْأَحْزَاب: ٧٢] كَمَا قَدَّمْنَاهُ آنِفًا، أَيْ فَكَانَ الْإِنْسَانُ فَرِيقَيْنِ: فَرِيقًا ظَالِمًا جَاهِلًا، وَفَرِيقًا رَاشِدًا عَالِمًا.
Bu husustaki yaygın şahit ise Yüce [Allah]'ın: { فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } “Nihayet Firavun ailesi, kendilerine bir düşman ve üzüntü sebebi olsun diye onu bulup aldı” [Kasas: 8] kavlidir. Nahivciler ve beyan âlimleri adetleri üzere şöyle derler: Bu lâm, tefria bildiren fâ harfi manasındadır. Mademki bu, insanın emaneti yüklenmesinin bir akıbeti olmuştur ve ta'lil lâmının taalluk ettiği şeyde bir kapalılık vardır; o halde bunun az önce belirttiğimiz gibi: { إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولًا } [Ahzâb: 72] kavlinde kapalı bırakılan hususa bir açıklama getirdiği kesinleşmiştir; yani insan iki fırka olmuştur: biri zalim ve cahil bir fırka, diğeri ise doğru yolu bulmuş ve bilen bir fırka.
وَالْمَعْنَى: فَعَذَّبَ اللَّهُ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُشْرِكِينَ عَلَى عَدَمِ الْوَفَاءِ بِالْأَمَانَةِ الَّتِي تَحَمَّلُوهَا فِي أَصْلِ الْفِطْرَةِ وَبِحَسَبِ الشَّرِيعَةِ، وَتَابَ عَلَى الْمُؤمنِينَ فغفر لَهُم مِنْ ذُنُوبِهِمْ لِأَنَّهُمْ وَفَّوْا بِالْأَمَانَةِ الَّتِي تَحَمَّلُوهَا. وَهَذَا مِثْلُ قَوْلِهِ فِيمَا مَرَّ: لِيَجْزِيَ اللَّهُ الصَّادِقِينَ بِصِدْقِهِمْ وَيُعَذِّبَ الْمُنافِقِينَ إِنْ شاءَ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ [الْأَحْزَاب: ٢٤] أَيْ كَمَا تَابَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ بِأَنْ يَنْدَمُوا عَلَى مَا فَرَطَ مِنْ نِفَاقِهِمْ فَيُخْلِصُوا الْإِيمَانَ فَيَتُوبَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَقَدْ تَحَقَّقَ ذَلِكَ فِي كَثِيرٍ مِنْهُمْ.
Mana şudur: Böylece Allah, münafıkları ve müşrikleri fıtratın aslı ve şeriat gereği yüklendikleri emanete vefa göstermemeleri sebebiyle cezalandırmış; müminlerin de tövbelerini kabul edip üstlendikleri emanete vefa gösterdikleri için günahlarını bağışlamıştır. Bu, daha önce geçen şu ayet gibidir: { لِيَجْزِيَ اللَّهُ الصَّادِقِينَ بِصِدْقِهِمْ وَيُعَذِّبَ الْمُنافِقِينَ إِنْ شاءَ أَوْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ } “Tâ ki Allah, sadıklara sadakatlerinin mükâfatını versin; münafıklara da dilerse azap etsin yahut tövbelerini kabul eylesin...” [Ahzâb: 24] Yani nifaklarından ötürü işledikleri kusurlara pişman olup imanı ihlasla benimsemeleri suretiyle, tıpkı müminlerin tövbelerini kabul ettiği gibi onların da tövbelerini kabul buyurmasıdır ki bu onların çoğunda gerçekleşmiştir.
وَإِظْهَارُ اسْمِ الْجَلَالَةِ فِي قَوْلِهِ: وَيَتُوبَ اللَّهُ وَكَانَ الظَّاهِرُ إِضْمَارَهُ لِزِيَادَةِ الْعِنَايَةِ
{ وَيَتُوبَ اللَّهُ } kavlinde lafza-i celâlin açıkça zikredilmesi —ki zahir olan zamirle getirilmesiydi— o tövbeye yönelik
بِتِلْكَ التَّوْبَةِ لِمَا فِي الْإِظْهَارِ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ مِنَ الْعِنَايَةِ.
ihtimamı artırmak içindir; zira zamir makamında açık ismin kullanılması özel bir ihtimam ifade eder.
وَذَكَرَ الْمُنَافِقَاتِ وَالْمُشْرِكَاتِ وَالْمُؤْمِنَاتِ مَعَ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُشْرِكِينَ وَالْمُؤْمِنِينَ فِي حِينِ الِاسْتِغْنَاءِ عَنْ ذَلِكَ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ الَّتِي شَاعَ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ شُمُولُهُ لِلنِّسَاءِ نَحْوَ قَوْلِهِمْ: حَلَّ بِبَنِي فُلَانٍ مَرَضٌ يُرِيدُونَ وَبِنِسَائِهِمْ.
Münafık erkekler, müşrik erkekler ve mümin erkeklerin yanında münafık kadınları, müşrik kadınları ve mümin kadınları da zikretmiştir; oysa Arap kelamında kadınları da kapsadığı yaygın olan çoğul kalıbıyla yetinilebilirdi; nitekim onların: 'Falan oğullarına hastalık isabet etti' deyip kadınlarını da kastetmeleri gibi.
فَذِكْرُ النِّسَاءِ فِي الْآيَةِ إِشَارَةً إِلَى أَنَّ لَهُنَّ شَأْنًا كَانَ فِي حَوَادِثِ غَزْوَةِ الْخَنْدَقِ مِنْ إِعَانَةٍ لِرِجَالِهِنَّ عَلَى كَيْدِ الْمُسْلِمِينَ وَبِعَكْسِ ذَلِكَ حَالُ نِسَاءِ الْمُسْلِمِينَ.
Ayette kadınların zikredilmesi, Hendek Gazvesi hadiselerinde onların Müslümanlara tuzak kurma hususunda erkeklerine yardım etmek suretiyle bir rollerinin bulunduğuna işarettir; Müslüman kadınların durumu ise bunun tam aksidir.
وَجُمْلَةُ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً بِشَارَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ بِأَنَّ اللَّهَ عَامَلَهُمْ بِالْغُفْرَانِ وَمَا تَقْتَضِيهِ صِفَةُ الرَّحْمَةِ.
{ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } “Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” cümlesi, mümin erkekler ve mümin kadınlar için Allah'ın kendilerine mağfiretle ve rahmet sıfatının gerektirdiği lütufla muamele ettiğine dair bir müjdedir.