وَيَجُوزُ أَنْ يَنْتَصِبَ بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: اذْكُرْ، عَلَى طَرِيقَةِ نَظَائِرِهِ مِنْ ظُرُوفٍ كَثِيرَةٍ وَارِدَةٍ فِي الْقُرْآنِ، وَتَكُونُ جُمْلَةُ يَقُولُونَ حَالًا مِنَ الضَّمِيرِ فِي وُجُوهُهُمْ.
Kur'an'da yer alan birçok zarfın benzerleri kuralınca, takdiri 'hatırla' (üzkür) olan mahzuf bir fiille mansub olması da caizdir; bu durumda { يَقُولُونَ } cümlesi { وُجُوهُهُمْ } ifadesindeki zamirden hâl olur.
وَالتَّقْلِيبُ: شِدَّةُ الْقَلْبِ. وَالْقَلْبُ: تَغْيِيرُ وَضَعِ الشَّيْء على جِهَة غَيْرِ الْجِهَةِ الَّتِي كَانَ عَلَيْهَا.
Et-Teklîb (التَّقْلِيب), altüst etmenin/çevirmenin şiddetli yapılmasıdır. Kalb ise bir şeyin konumunu bulunduğu yönden başka bir yöne değiştirmektir.
وَالْمَعْنَى: يَوْمَ تُقَلِّبُ مَلَائِكَةُ الْعَذَابِ وُجُوهَهُمْ فِي النَّارِ بِغَيْرِ اخْتِيَارٍ مِنْهُمْ، أَوْ يَجْعَلُ اللَّهُ ذَلِكَ التَّقَلُّبَ فِي وُجُوهِهِمْ لِتَنَالَ النَّارُ جَمِيعَ الْوَجْهِ كَمَا يُقَلَّبُ الشِّوَاءُ عَلَى الْمَشْوَى
Anlam şudur: Azap meleklerinin onların yüzlerini kendi istekleri dışında ateşte evirip çevireceği gün veya ateşin yüzün tamamına ulaşması için Allah'ın onların yüzlerinde bu evrilip çevrilmeyi yaratacağı gün demektir; tıpkı ızgara üzerindeki etin
لِيَنْضَجَ عَلَى سَوَاءٍ، وَلَوْ كَانَ لَفْحُ النَّارِ مُقْتَصِرًا عَلَى أَحَدِ جَانِبَيِ الْوَجْهِ لَكَانَ لِلْجَانِبِ الْآخَرِ بَعْضُ الرَّاحَةِ.
eşit şekilde pişmesi için çevrilmesi gibi. Eğer ateşin alevi yüzün sadece bir tarafıyla sınırlı kalsaydı diğer taraf için bir nebze rahatlık olurdu.
وَتَخْصِيصُ الْوُجُوهِ بِالذِّكْرِ مِنْ بَيْنِ سَائِرِ الْأَعْضَاءِ لِأَنَّ حَرَّ النَّارِ يُؤْذِي الْوُجُوهَ أَشَدَّ مِمَّا يُؤْذِي بَقِيَّةَ الْجِلْدِ لِأَنَّ الْوُجُوهَ مَقَرُّ الْحَوَاسِّ الرَّقِيقَةِ: الْعُيُونِ وَالْأَفْوَاهِ وَالْآذَانِ وَالْمَنَافِسِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ [الزمر: ٢٤] .
Diğer azalar arasından özellikle yüzlerin zikredilmesi, ateşin hararetinin yüzleri derinin geri kalanından daha çok incitmesindendir; zira yüzler narin duyuların yani gözlerin, ağızların, kulakların ve nefes alma organlarının bulunduğu yerdir. Nitekim Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { أَفَمَنْ يَتَّقِي بِوَجْهِهِ سُوءَ الْعَذابِ يَوْمَ الْقِيامَةِ } “Kıyamet gününde o kötü azaptan yüzüyle korunmaya çalışan kimse mi [o azaptan emin olan gibi midir]?” [Zümer, 24].
وَحَرْفُ يَا فِي قَوْلِهِ: يَا لَيْتَنا لِلتَّنْبِيهِ لِقَصْدِ إِسْمَاعِ مَنْ يُرْثَى لِحَالِهِمْ مِثْلَ يَا حَسْرَتَنا [الْأَنْعَام: ٣١] . وَالتَّمَنِّي هُنَا كِنَايَةٌ عَنِ التَّنَدُّمِ عَلَى مَا فَاتَ، وَكَذَلِكَ نَحْوُ يَا حَسْرَتَنا أَيْ أَنَّ الْحَسْرَةَ غَيْرُ مُجْدِيَةٍ.
{ يَا لَيْتَنا } “Keşke biz” sözündeki { يَا } harfi, tıpkı { يَا حَسْرَتَنا } “Eyvah bize! / Yazıklar olsun bize!” [En'âm, 31] buyruğunda olduğu gibi, hallerine acınacak kimselere duyurma kastıyla tenbih içindir. Buradaki temenni, elden kaçana pişman olmaktan kinayedir; aynı şekilde { يَا حَسْرَتَنا } ifadesi de böyledir, yani hasretin hiçbir faydası yoktur.
وَقَدْ عَلِمُوا يَوْمَئِذٍ أَنَّ مَا كَانَ يَأْمُرُهُمْ بِهِ النَّبِيءُ ﷺ هُوَ تَبْلِيغٌ عَنْ مُرَادِ اللَّهِ مِنْهُمْ وَأَنَّهُمْ إِذْ عَصَوْهُ فَقَدْ عَصَوُا اللَّهَ تَعَالَى فَتَمَنَّوْا يَوْمَئِذَ أَنْ لَا يَكُونُوا عَصَوُا الرَّسُولَ الْمُبَلِّغَ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى.
O gün bilmişlerdir ki Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in kendilerine emrettiği şeyler Allah'ın onlardan muradını tebliğ etmekten ibarettir ve ona isyan ettiklerinde aslında Yüce Allah'a isyan etmişlerdir; bu yüzden o gün Allah'tan tebliğde bulunan Peygamber'e isyan etmemiş olmayı temenni etmişlerdir.
وَالْأَلِفُ فِي آخِرِ قَوْلِهِ: الرَّسُولَا لِرِعَايَةِ الْفَوَاصِلِ الَّتِي بُنِيَتْ عَلَيْهَا السُّورَةُ فَإِنَّهَا بُنِيَتْ عَلَى فَاصِلَةِ الْأَلِفِ وَهِيَ أَلِفُ الْإِطْلَاقِ إِجْرَاءً لِلْفَوَاصِلِ مَجْرَى الْقَوَافِي الَّتِي تَلْحَقُهَا أَلْفُ الْإِطْلَاقِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا [١٠] فِي هَذِهِ السُّورَةِ، وَتَقَدَّمَتْ وُجُوهُ الْقِرَاءَاتِ فِي إِثْبَاتِهَا فِي الْوَصْلِ أَو حذفهَا.
{ الرَّسُولَا } kelimesinin sonundaki elif, surenin üzerine bina edildiği fasılalara riayet etmek içindir; çünkü sure elif fasılası üzerine kurulmuştur ki bu da sonlarına ıtlak elifi bitişen kafiyeler konumunda fasılaların değerlendirilmesi kabilinden olan ıtlak elifidir. Bu husus, bu suredeki { وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا } [10] ayetinde geçmişti; vasıl halinde elifin sabit tutulması veya hazfedilmesine dair kıraat vecihleri de daha önce geçmişti.
[سُورَة الْأَحْزَاب (٣٣) : الْآيَات ٦٧ إِلَى ٦٨]
[Ahzâb Suresi (33), Ayetler 67-68]
وَقالُوا رَبَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلا (٦٧) رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْناً كَبِيراً (٦٨)
{ وَقالُوا رَبَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلا (٦٧) رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ وَالْعَنْهُمْ لَعْناً كَبِيراً (٦٨) } “Ve dediler ki: 'Rabbimiz! Biz efendilerimize ve büyüklerimize uyduk da onlar bizi yoldan saptırdılar. Rabbimiz! Onlara azaptan iki kat ver ve onları büyük bir lânetle lânetle!'”
عَطْفٌ عَلَى جملَة يَقُولُونَ [الْأَحْزَاب: ٦٦] فَهِيَ حَالٌ. وَجِيءَ بِهَا فِي صِيغَةِ الْمَاضِي لِأَنَّ هَذَا الْقَوْلَ كَانَ مُتَقَدِّمًا عَلَى قَوْلِهِمْ: يَا لَيْتَنا أَطَعْنَا اللَّهَ [الْأَحْزَاب: ٦٦] ، فَذَلِكَ التَّمَنِّي نَشَأَ لَهُمْ وَقْتَ أَنْ مَسَّهُمُ الْعَذَابُ، وَهَذَا التَّنَصُّلُ وَالدُّعَاءُ اعْتَذَرُوا بِهِ حِينَ مُشَاهَدَةِ الْعَذَابِ وَحَشْرِهِمْ مَعَ رُؤَسَائِهِمْ إِلَى جَهَنَّمَ، قَالَ تَعَالَى: حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيها جَمِيعاً قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلكِنْ لَا تَعْلَمُونَ [الْأَعْرَاف: ٣٨] . فَدَلَّ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ قَبْلَ أَنْ يَمَسَّهُمُ الْعَذَابُ بَلْ حِينَ رُصِفُوا وَنُسِقُوا قَبْلَ أَنْ يُصَبَّ عَلَيْهِمُ الْعَذَابُ وَيُطْلَقُ إِلَيْهِمْ حَرُّ النَّارِ.
{ يَقُولُونَ } [Ahzâb, 66] cümlesi üzerine atıftır, dolayısıyla hâldir. Geçmiş zaman sîgasıyla getirilmiştir; çünkü bu söz, onların { يَا لَيْتَنا أَطَعْنَا اللَّهَ } [Ahzâb, 66] sözünden önceydi. Zira o temenni kendilerine azap dokunduğu anda ortaya çıkmıştır; bu mazeret beyanı ve beddua ise azabı gördükleri ve önderleriyle birlikte cehenneme sevk edildikleri sırada ileri sürdükleri bir mazerettir. Nitekim Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا فِيها جَمِيعاً قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ وَلكِنْ لَا تَعْلَمُونَ } “Nihayet hepsi orada birbiri ardınca toplanınca, sonrakiler öncekiler için: 'Rabbimiz! İşte bunlar bizi saptırdılar; onlara ateşten kat kat azap ver!' derler. [Allah] buyurur ki: 'Herkes için kat kat vardır, fakat siz bilmezsiniz'” [A'râf, 38]. Bu da göstermektedir ki söz konusu durum kendilerine azap dokunmadan önce, bilakis üzerlerine azap dökülmeden ve ateşin harareti üzerlerine salınmadan önce صف صف dizilip sıraya konuldukları esnadadır.
وَالِابْتِدَاءُ بِالنِّدَاءِ وَوَصْفُ الرُّبُوبِيَّةِ إِظْهَارٌ لِلتَّضَرُّعِ وَالِابْتِهَالِ.
Nidâ ile ve rubûbiyet vasfıyla başlanması, yalvarıp yakarmayı ve içten dua etmeyi (ibtiyâl) ortaya koymak içindir.
وَالسَّادَةُ: جَمْعُ سَيِّدٍ. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: وَزْنُهُ فَعَلَةٌ، أَيْ مِثْلُ كَمَلَةٍ لَكِنْ عَلَى غَيْرِ قِيَاسٍ لِأَنَّ صِيغَةَ فَعَلَةٍ تَطَّرِدُ فِي جَمْعِ فَاعِلٍ لَا فِي جَمْعِ فَيْعِلٍ، فَقُلِبَتِ الْوَاو ألفا لَا نفتاحها وَانْفِتَاحِ مَا قَبْلَهَا. وَأَمَّا السَّادَاتُ فَهُوَ جَمْعُ الْجَمْعِ بِزِيَادَةِ أَلِفٍ وَتَاءٍ بِزِنَةِ جَمْعِ الْمُؤَنَّثِ السَّالِمِ.
Es-Sâde (السَّادَة), seyyid (سَيِّد) kelimesinin çoğuludur. Ebû Ali şöyle demiştir: Vezni faale (فَعَلَة) kalıbındadır, yani kemeletun (كَمَلَة) gibidir; fakat kıyasa aykırıdır, zira faale kalıbı fey'il vezninin çoğulunda değil fâil vezninin çoğulunda yaygındır. Vav harfi kendisi meftuh ve bir önceki harf de meftuh olduğu için elife dönüştürülmüştür. Es-Sâdât (السَّادَات) kelimesine gelince, o cemi müennes salim kalıbında elif ve tâ ziyadesiyle yapılmış cemi' cemidir (çoğulun çoğulu).
وَالسَّادَةُ: عُظَمَاءُ الْقَوْمِ وَالْقَبَائِلِ مِثْلُ الْمُلُوكِ.
Es-Sâde (السَّادَة), krallar gibi kavmin ve kabilelerin ileri gelenleri / büyükleridir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ سادَتَنا. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَيَعْقُوبُ سَادَاتِنَا بِأَلْفٍ بَعْدَ الدَّالِّ وَبِكَسْرِ التَّاءِ لِأَنَّهُ جُمِعَ بِأَلِفٍ وَتَاءٍ مَزِيدَتَيْنِ عَلَى بِنَاءِ مُفْرَدِهِ. وَهُوَ جَمْعُ الْجَمْعِ الَّذِي هُوَ سَادَةٌ.
Cumhûr { سادَتَنا } şeklinde okumuştur. İbn Âmir ve Ya'kūb ise, müfredinin yapısına zâid elif ve tâ ile cem edildiği için dâl harfinden sonra bir elifle ve tâ'nın kesresiyle { سَادَاتِنَا } şeklinde okumuşlardır. Bu da [zaten bir çoğul olan] sâde (سَادَة) kelimesinin çoğulunun çoğuludur (cemi' cemî).
وَالْكُبَرَاءُ: جَمْعُ كَبِيرٍ وَهُوَ عَظِيمُ الْعَشِيرَةِ، وَهُمْ دُونَ السَّادَةِ فَإِنَّ كَبِيرًا يُطْلَقُ عَلَى رَأْسِ الْعَائِلَةِ فَيَقُولُ الْمَرْءُ لِأَبِيهِ: كَبِيرِي، وَلِذَلِكَ قُوبِلَ قَوْلُهُمْ: يَا لَيْتَنا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولَا [الْأَحْزَاب: ٦٦] بِقَوْلِهِمْ: أَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا.
El-Kuberâ (الْكُبَرَاء) ise kebîr (كَبِير) kelimesinin çoğuludur ve aşiretin büyüğü demektir; bunlar derecede sâdeden (efendilerden) daha aşağıdadır. Zira kebîr, aile reislerine de söylenir; nitekim kişi babasına: "kebîrî (büyüğüm)" der. İşte bu sebeple onların: { يَا لَيْتَنا أَطَعْنَا اللَّهَ وَأَطَعْنَا الرَّسُولَا } [Ahzâb, 66] sözleri, { أَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا } sözleriyle karşılanmıştır.
وَجُمْلَةُ إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا خَبَرٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي الشِّكَايَةِ وَالتَّذَمُّرِ، وَهُوَ تَمْهِيدٌ لِطَلَبِ الِانْتِصَافِ مِنْ سَادَتِهِمْ وَكُبَرَائِهِمْ. فَالْمَقْصُودُ الْإِفْضَاءُ إِلَى جُمْلَةِ رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ. وَمَقْصُودٌ مِنْ هَذَا الْخَبَرِ أَيْضًا الِاعْتِذَارُ وَالتَّنَصُّلُ مِنْ تَبِعَةِ ضَلَالِهِمْ بِأَنَّهُمْ مَغْرُورُونَ مَخْدُوعُونَ، وَهَذَا الِاعْتِذَارُ مَرْدُودٌ عَلَيْهِمْ بِمَا أَنْطَقَهُمُ اللَّهُ بِهِ مِنَ الْحَقِيقَةِ إِذْ قَالُوا: إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا
{ إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا } cümlesi, şikâyet ve sızlanma makamında kullanılan bir haberdir; efendilerinden ve büyüklerinden haklarını almayı talep etmeye bir ön hazırlıktır. Dolayısıyla asıl maksat, { رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ } cümlesine ulaşmaktır. Bu haberden bir diğer maksat da aldatıldıklarını ve kandırıldıklarını öne sürerek sapıklıklarının sorumluluğundan kurtulup mazeret beyan etmektir. Ancak bu mazeret, bizzat { إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا } derken Allah'ın onlara söylettiği hakikatle yüzlerine çarpılmıştır.
فَيَتَّجِهُ عَلَيْهِمْ أَنْ يُقَال لَهُم: لماذَا أَطَعْتُمُوهُمْ حَتَّى يَغُرُّوكُمْ، وَهَذَا شَأْنُ الدَّهْمَاءِ أَنْ يُسَوِّدُوا عَلَيْهِمْ مَنْ يُعْجَبُونَ بِأَضْغَاثِ أَحْلَامِهِ، وَيُغَرَّوُنَ بِمَعْسُولِ كَلَامِهِ، وَيَسِيرُونَ عَلَى وَقْعِ أَقْدَامِهِ، حَتَّى إِذَا اجْتَنَوْا ثِمَارَ أَكْمَامِهِ، وَذَاقُوا مَرَارَةَ طَعْمِهِ وَحَرَارَةَ أُوَامِهِ، عَادُوا عَلَيْهِ بِالْلَائِمَةِ وَهُمُ الْأَحِقَّاءُ بِمَلَامِهِ.
Bu durumda onlara: "Sizi aldatmalarına fırsat verecek şekilde onlara niçin itaat ettiniz?" denilmesi gerekir. Zaten ayak takımının (avamın) âdeti; saçma sapan hayallerine hayran kaldıkları, tatlı sözlerine kandıkları ve ayak izlerini takip ettikleri kimseleri başlarına efendi yapmalarıdır. Nihayet onun tomurcuklarının meyvelerini devşirip tadının acılığını ve susuzluğunun hararetini tattıklarında, asıl kınanmaya kendileri lâyıkken dönüp onu kınamaya başlarlar.
وَحَرْفُ التَّوْكِيدِ لِمُجَرَّدِ الِاهْتِمَامِ لَا لِرَدِّ إِنْكَارٍ، وَتَقْدِيمُ قَوْلِهِمْ: إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا اهْتِمَامٌ بِمَا فِيهِ مِنْ تَعْلِيلٍ لِمَضْمُونِ قَوْلِهِمْ: فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا لِأَنَّ كُبَرَاءَهُمْ مَا تَأَتَّى لَهُمْ إِضْلَالُهُمْ إِلَّا بِتَسَبُّبِ طَاعَتِهِمُ الْعَمْيَاءِ إِيَّاهُمْ وَاشْتِغَالِهِمْ بِطَاعَتِهِمْ عَنِ النَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ فِيمَا يَدْعُونَهُمْ إِلَيْهِ من فَسَاد وو خامة مَغَبَّةٍ. وَبِتَسَبُّبِ وَضْعِهِمْ أَقْوَال سادتهم وكبرائهم مَوْضِعَ التَّرْجِيحِ عَلَى مَا يَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ الرَّسُولُ ﷺ.
Pekiştirme harfi (inne), bir inkârı reddetmek için değil sadece konunun ehemmiyetini vurgulamak içindir. { إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا } sözünün öne alınması ise, { فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا } sözünün içeriğine gerekçe teşkil etmesi bakımından önemine binaendir. Zira büyükleri, ancak onların kendilerine körü körüne itaat etmeleri, bu itaat yüzünden onları çağırdıkları şeyin fesadını ve akıbetinin vehametini düşünüp akıl yürütmekten geri kalmaları ve efendileri ile büyüklerinin sözlerini Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in davet ettiği şeye tercih etmeleri sebebiyle onları saptırabilmişlerdir.
وَانْتَصَبَ السَّبِيلَا عَلَى نَزْعِ الْخَافِضِ لِأَنَّ أَضَلَّ لَا يَتَعَدَّى بِالْهَمْزَةِ إِلَّا إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ قَالَ تَعَالَى: لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ [الْفرْقَان: ٢٩] . وَظَاهِرُ «الْكَشَّافِ» أَنَّهُ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ، فَيَكُونُ (ضَلَّ) الْمُجَرَّدُ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ. تَقُولُ: ضَلَلْتُ الطَّرِيقَ، و (أضلّ) يتَعَدَّى بِالْهَمْزَةِ إِلَى مَفْعُولَيْنِ. وَقَالَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ.
{ السَّبِيلَا } kelimesi harf-i cerrin hazfedilmesiyle (nez'u'l-hâfız) mansub olmuştur; zira edalle (أَضَلَّ) fiili hemze ile sadece tek bir mef'ûle geçişli olur. Nitekim Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ } “Andolsun, beni zikirden o saptırdı” [Furkān, 29]. Keşşâf'ın zahirine göre ise iki mef'ûle geçişli olur; bu durumda mücerred olan dalle (ضَلَّ) fiili tek mef'ûle geçer. Nitekim: "Dalleltü't-tarîka (Yolu kaybettim)" dersin; hemzeli olan edalle (أَضَلَّ) ise iki mef'ûle geçişli olur. İbn Atiyye de böyle demiştir.
وَالْقَوْلُ فِي أَلِفِ السَّبِيلَا كَالْقَوْلِ فِي ألف الرَّسُولَا [الْأَحْزَاب: ٦٦] .
{ السَّبِيلَا } kelimesindeki elif hakkındaki açıklama, { الرَّسُولَا } [Ahzâb, 66] kelimesindeki elif hakkındaki açıklama gibidir.
وَإِعَادَةُ النِّدَاءِ فِي قَوْلِهِمْ: رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ تَأْكِيدٌ للضراعة والابتهال وتمهيد لِقَبُولِ سُؤْلِهِمْ حَتَّى إِذَا قُبِلَ سُؤَلُهُمْ طَمِعُوا فِي التَّخَلُّصِ مِنَ الْعَذَابِ الَّذِي أَلْقَوْهُ عَلَى كَاهِلِ كُبَرَائِهِمْ.
{ رَبَّنا آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ } sözlerinde nidânın tekrarlanması, yalvarıp yakarmayı (tazarru ve ibtihâl) pekiştirmek ve isteklerinin kabul edilmesine zemin hazırlamak içindir; ta ki istekleri kabul edildiğinde, büyüklerinin omuzlarına yükledikleri azaptan kurtulmayı umabilsinler.
وَالضِّعْفُ بِكَسْرِ الضَّادِ: الْعَدَدُ الْمُمَاثِلُ لِلْمَعْدُودِ، فَالْأَرْبَعَةُ ضِعْفُ الِاثْنَيْنِ. وَلَمَّا كَانَ الْعَذَابُ مَعْنًى مِنَ الْمَعَانِي لَا ذَاتًا كَانَ مَعْنَى تَكْرِيرِ الْعَدَدِ فِيهِ مَجَازًا فِي الْقُوَّةِ وَالشِّدَّةِ.
Dâd harfinin kesresiyle ed-Dı'f (الضِّعْفُ), sayılan şeyin misli olan miktardır; nitekim dört, ikinin iki katıdır (dı'fıdır). Azap ise somut bir varlık (zât) değil soyut bir anlam (ma'nâ) olduğunda, onda sayının tekrarlanması manası güç ve şiddetten mecaz olur.
وَتَثْنِيَةُ ضِعْفَيْنِ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي مُطْلَقِ التَّكْرِيرِ كِنَايَةً عَنْ شِدَّةِ الْعَذَابِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
{ ضِعْفَيْنِ } kelimesinin tesniye (ikil) yapılması, azabın şiddetinden kinaye olarak mutlak tekrar anlamında kullanılmıştır; nitekim Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur:
ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خاسِئاً وَهُوَ حَسِيرٌ [الْملك: ٤] فَإِنَّ الْبَصَرَ لَا يَخْسَأُ فِي نَظْرَتَيْنِ، وَلِذَلِكَ كَانَ قَوْلُهُ هُنَا: آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ مُسَاوِيًا لِقَوْلِهِ:
{ ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خاسِئاً وَهُوَ حَسِيرٌ } “Sonra gözünü iki kez daha çevir; göz hor-hakir ve bitkin bir halde sana dönecektir” [Mülk, 4]. Çünkü göz sadece iki bakışla bitkin düşmez. İşte bu yüzden buradaki { آتِهِمْ ضِعْفَيْنِ مِنَ الْعَذابِ } sözü, O'nun şu sözüne denktir:
فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٣٨] . وَهَذَا تَعْرِيضٌ
A'râf Suresi'ndeki { فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ } “...onlara ateşten kat kat azap ver!” [38] sözüne [denktir]. Bu da,
بِإِلْقَاءِ تَبِعَةِ الضَّلَالِ عَلَيْهِمْ، وَأَنَّ الْعَذَابَ الَّذِي أُعِدَّ لَهُمْ يُسَلَّطُ عَلَى أُولَئِكَ الَّذِينَ أَضَلُّوهُمْ.
sapıklığın vebalini onların üzerine atmaya ve kendileri için hazırlanan azabın onları saptıranların üzerine musallat edilmesini istemeye üstü kapalı bir işarettir (ta'rîz).
وَوُصِفَ اللَّعْنُ بِالْكَثْرَةِ كَمَا وُصِفَ الْعَذَابُ بِالضِّعْفَيْنِ إِشَارَةً إِلَى أَنَّ الْكُبَرَاءَ اسْتَحَقُّوا عَذَابًا لِكُفْرِهِمْ وَعَذَابًا لِتَسَبُّبِهِمْ فِي كُفْرِ أَتْبَاعِهِمْ.
Lânetin çoklukla vasıflanması, tıpkı azabın iki kat olarak nitelenmesi gibi, büyüklerin hem kendi inkârları sebebiyle bir azabı hem de tâbilerinin inkârına sebep olmaları dolayısıyla bir azabı hak ettiklerine işarettir.
فَالْمُرَادُ بِالْكَثِيرِ الشَّدِيدِ الْقَوِيِّ، فَعَبَّرَ عَنْهُ بِالْكَثِيرِ لِمُشَاكَلَةِ مَعْنَى التَّثْنِيَةِ فِي قَوْلِهِ:
Çoktan (kebîr/kesîr) maksat şiddetli ve güçlü olandır; dolayısıyla şu sözdeki tesniye anlamına uygun düşmesi için çoklukla ifade edilmiştir:
ضِعْفَيْنِ الْمُرَادِ بِهِ الْكَثْرَةَ.
{ ضِعْفَيْنِ } -ki bununla da çokluk kastedilmiştir-.
وَقَدْ ذُكِرَ فِي الْأَعْرَافِ جَوَابُهُمْ مِنْ قِبَلِ الْجَلَالَةِ بِقَوْلِهِ: قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ [الْأَعْرَاف:
Nitekim A'râf Suresi'nde Cenâb-ı Hakk'ın onlara verdiği cevap şu sözüyle zikredilmiştir: { قالَ لِكُلٍّ ضِعْفٌ } [A'râf,
٣٨] يَعْنِي أَنَّ الْكُبَرَاءَ اسْتَحَقُّوا مُضَاعَفَةَ الْعَذَابِ لِضَلَالِهِمْ وَإِضْلَالِهِمْ وَأَنَّ أَتْبَاعَهُمْ أَيْضا استحقوا مضاعفة الْعَذَابَ لِضَلَالِهِمْ وَلِتَسْوِيدِ سَادَتِهِمْ وَطَاعَتِهِمُ العمياء إيَّاهُم.
38] “[Allah] buyurur ki: 'Herkes için kat kat vardır'”. Yani büyükler kendi sapıklıkları ve saptırmaları sebebiyle azabın katlanmasını hak etmişler; tâbileri de hem kendi sapıklıkları hem de efendilerini baş tacı edip onlara körü körüne itaat etmeleri sebebiyle azabın katlanmasını hak etmişlerdir.
[سُورَة الْأَحْزَاب (٣٣) : آيَة ٦٩]
[Ahzâb Suresi (33), Ayet 69]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا وَكانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهاً (٦٩)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسى فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا وَكانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهاً (٦٩) } “Ey iman edenler! Mûsâ’ya eziyet edenler gibi olmayın! Nihayet Allah onu, onların dediklerinden temize çıkardı. O, Allah katında itibarlı bir kimseydi.”
لَمَّا تَقَضَّى وَعِيدُ الَّذِينَ يُؤْذُونَ الرَّسُولَ ﵊ بِالتَّكْذِيبِ وَنَحْوِهِ مِنَ الْأَذَى الْمُنْبَعِثِ عَنْ كُفْرِهِمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَالْمُنَافِقِينَ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ [الْأَحْزَاب: ٥٧] حَذَّرَ الْمُؤْمِنِينَ مِمَّا يُؤْذِي الرَّسُولَ ﷺ بِتَنْزِيهِهِمْ عَنْ أَنْ يَكُونُوا مِثْلَ قَوْمٍ نَسَبُوا إِلَى رَسُولِهِمْ مَا هُوَ أَذًى لَهُ وهم لَا يعبأون بِمَا فِي ذَلِكَ مِنْ إِغْضَابِهِ الَّذِي فِيهِ غَضَبُ اللَّهِ تَعَالَى. وَلَمَّا كَانَ كَثِيرٌ مِنَ الْأَذَى قَدْ يَحْصُلُ عَنْ غَفْلَةِ
{ إِنَّ الَّذِينَ يُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } [Ahzâb, 57] ayetiyle müşriklerden ve münafıklardan Resûl aleyhisselâm'ı yalanlamak ve küfürlerinden kaynaklanan benzeri eziyetlerle üzen kimselere yönelik tehdit tamamlanınca; müminleri, peygamberlerine eziyet veren şeyleri nispet edip bunun peygamberi öfkelendireceğini ve bunda Allah Teâlâ'nın da gazabı bulunduğunu umursamayan bir topluluk gibi olmaktan tenzih ederek Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e eziyet verecek durumlardan sakındırmıştır. Eziyetlerin birçoğu,
أَصْحَابه عَمَّا يُوجِبهُ فَيَصْدُرُ عَنْهُمْ مِنَ الْأَقْوَالِ مَا تَجِيشُ بِهِ خَوَاطِرُهُمْ قَبْلَ التَّدَبُّرِ فِيمَا يَحِفُّ بِذَلِكَ مِنَ الِاحْتِمَالَاتِ الَّتِي تُقْلِعُهُ وَتَنْفِيهِ وَدُونَ التَّأَمُّلِ فِيمَا يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ من إخلال بالواجبات. وَكَذَلِكَ يَصْدُرُ عَنْهُمْ مِنَ الْأَعْمَالِ مَا فِيهِ وَرْطَةٌ لَهُمْ قَبْلَ التَّأَمُّلِ فِي مَغَبَّةِ عَمَلِهِمْ، نَبَّهَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ كَيْ لَا يَقَعُوا فِي مِثْلِ تِلْكَ الْعَنْجَهِيَّةِ لِأَنَّ مَدَارِكَ الْعُقَلَاءِ فِي التَّنْبِيهِ إِلَى مَعَانِي الْأَشْيَاءِ وَمُلَازِمَاتِهَا مُتَفَاوِتَةُ الْمَقَادِيرِ، فَكَانَتْ حَرِيَّةً بِالْإِيقَاظِ وَالتَّحْذِيرِ. وَفَائِدَةُ التَّشْبِيهِ تَشْوِيهُ الْحَالَةِ الْمُشَبَّهَةِ لِأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ تَقَرَّرَ فِي نُفُوسِهِمْ قُبْحُ مَا أُوذِيَ بِهِ مُوسَى ﵇ بِمَا سَبَقَ مِنَ الْقُرْآنِ كَقَوْلِهِ: وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ لِمَ تُؤْذُونَنِي وَقَدْ تَعْلَمُونَ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ [الصَّفّ: ٥] الْآيَةَ.
Ashabının onun gerektirdiği durumdan gaflet etmesi sebebiyle meydana gelebildiğinden; o sözü ortadan kaldırıp nefyedecek ihtimalleri iyice düşünmeden ve vazifeleri ihlal etmekten doğacak neticeleri tefekkür etmeden içlerinden geçenleri dilleriyle sarf edebildiklerinden; aynı şekilde amellerinin akıbetini düşünmeden kendilerini sıkıntıya sokacak işlere girişebildiklerinden dolayı Allah, müminleri böylesi kaba ve düşüncesizce (ancehiyye) tavırlara düşmesinler diye uyarmıştır. Çünkü akıl sahiplerinin meselelerin inceliklerini ve gerektirdiği durumları kavrama dereceleri birbirinden farklıdır; bu yüzden uyandırılmaya ve sakındırılmaya layıktır. Benzetmenin faydası ise benzetilen durumu çirkin göstermektir; çünkü müminlerin zihninde Mûsâ aleyhisselâm'a yapılan eziyetin çirkinliği, Kur'an'ın daha önce geçen şu ayetiyle iyice yerleşmişti: { وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ لِمَ تُؤْذُونَنِي وَقَدْ تَعْلَمُونَ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ } “Hani Mûsâ kavmine: 'Ey kavmim! Benim, Allah'ın size gönderdiği elçisi olduğumu bildiğiniz halde niçin beni incitiyorsunuz?' demişti. Onlar yoldan sapınca Allah da kalplerini saptırdı” [Saff, 5].
وَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى هُمْ طَوَائِفُ مِنْ قَوْمِهِ وَلَمْ يَكُنْ قَصْدُهُمْ أَذَاهُ وَلَكِنَّهُمْ أَهْمَلُوا وَاجِبَ كَمَالِ الْأَدَبِ وَالرِّعَايَةِ مَعَ أَعْظَمِ النَّاسِ بَيْنَهُمْ. وَقَدْ حَكَى اللَّهُ عَنْهُمْ ذَلِكَ إِجْمَالًا وَتَفْصِيلًا بِقَوْلِهِ: وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ الْآيَةَ (فَلَمْ يَكُنْ هَذَا الْأَذَى مِنْ قَبِيلِ التَّكْذِيبِ لِأَجْلِ قَوْلِهِ:
Mûsâ'ya eziyet edenler kendi kavminden bazı zümrelerdi; aslında kasıtları ona eziyet etmek değildi, fakat aralarındaki en yüce insana karşı mükemmel edep ve riayet vazifesini ihmal etmişlerdi. Allah Teâlâ bunu { وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ } ayetiyle hem icmâlen hem tafsîlen nakletmiştir. (Zira bu eziyet yalanlama kabilinden değildi; nitekim şöyle buyurmuştur:
وَقَدْ تَعْلَمُونَ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ: لِمَ تُؤْذُونَنِي إِنْكَارِيٌّ) . فَكَانَ تَوْجِيهُ الْخِطَابِ لِلْمُؤْمِنِينَ مِنْ أمة مُحَمَّد ﷺ مراعى فِيهِ الْمُشَابَهَةُ بَيْنَ الْحَالَيْنِ فِي حُصُولِ الْإِذَايَةِ.
{ وَقَدْ تَعْلَمُونَ أَنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ } “Benim, Allah'ın size gönderdiği elçisi olduğumu bildiğiniz halde...” ve { لِمَ تُؤْذُونَنِي } “Niçin beni incitiyorsunuz?” sözündeki soru da inkârîdir/kınama amaçlıdır). Dolayısıyla hitabın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinden olan müminlere yöneltilmesinde, eziyetin meydana gelmesi bakımından iki durum arasındaki benzerlik gözetilmiştir.
فَالَّذِينَ آذَوْا مُوسَى قَالُوا مَرَّةً فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ [الْمَائِدَة:
Mûsâ'ya eziyet edenler bir defasında: { فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا إِنَّا هاهُنا قاعِدُونَ } [Mâide,
٢٤] فَآذَوْهُ بِالْعِصْيَانِ وَبِضَرْبٍ مِنَ التَّهَكُّمِ. وَقَالُوا مرّة أَتَتَّخِذُنا هُزُواً [الْبَقَرَة: ٦٧] فَنَسَبُوهُ إِلَى الطَّيْشِ وَالسُّخْرِيَةِ وَلِذَلِكَ قَالَ لَهُمْ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ [الْبَقَرَة: ٦٧] . وَفِي التَّوْرَاةِ فِي الْإِصْحَاحِ الرَّابِعَ عَشَرَ مِنَ الْخُرُوجِ «وَقَالُوا لِمُوسَى فَإِذَا صَنَعْتَ بِنَا حَتَّى أَخْرَجْتَنَا مِنْ مِصْرَ فَإِنَّهُ خَيْرٌ لَنَا أَنْ نَخْدُمَ الْمِصْرِيِّينَ مِنْ أَنْ نَمُوتَ فِي الْبَرِّيَّةِ» . وَفِي الْإِصْحَاحِ السَّادِسَ عَشَرَ «وَقَالُوا لِمُوسَى وَهَارُونَ إِنَّكُمَا أَخْرَجْتُمَانَا إِلَى هَذَا الْقَفْرِ لِكَيْ تُمِيتَا كُلَّ هَذَا الْجُمْهُورِ بِالْجُوعِ» .
24] “...Sen ve Rabbin gidin, ikiniz savaşın; biz burada oturacağız” diyerek ona isyanla ve bir nevi alayla eziyet ettiler. Bir keresinde de: { أَتَتَّخِذُنا هُزُواً } “Bizimle alay mı ediyorsun?” [Bakara, 67] diyerek onu ciddiyetsizlik ve alaycılıkla itham ettiler. Bu yüzden Mûsâ onlara: { أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ } “Cahillerden olmaktan Allah'a sığınırım” [Bakara, 67] dedi. Tevrat'ın Çıkış kitabının on dördüncü babında: «Mûsâ'ya dediler ki: Bizi Mısır'dan çıkarmakla bize ne yaptın? Çölde ölmektense Mısırlılara kulluk etmek bizim için daha iyiydi» denilmektedir. On altıncı babında ise: «Mûsâ ve Hârûn'a dediler ki: Bütün bu topluluğu açlıktan öldürmek için bizi bu çöle çıkardınız» denilmektedir.
وَفِي الْحَدِيثِ «إِنَّ مُوسَى كَانَ رَجُلًا حَيِيًّا سِتِّيرًا فَقَالَ فَرِيقٌ مِنْ قَوْمِهِ: مَا نَرَاهُ يَسْتَتِرُ إِلَّا مِنْ عَاهَةٍ فِيهِ. فَقَالَ قَوْمٌ: بِهِ بَرَصٌ، وَقَالَ قَوْمٌ: هُوَ آدَرُ»
Hadiste şöyle rivayet edilmiştir: «Şüphesiz Mûsâ çok hayâ sahibi, örtüsüne düşkün bir adamdı. Kavminden bir grup: "Onun böyle örtünmesini ancak vücudundaki bir kusurdan ötürü görüyoruz" dedi. Bir grup: "Onda alaca hastalığı (baras) var" dedi; bir grup da: "O fıtıklıdır (âder/hayaları şiştir)" dedi»
وَنَحْوَ هَذَا، وَكَانَ قَرِيبًا مِنْ هَذَا قَوْلُ الْمُنَافِقِينَ: إِنَّ مُحَمَّدًا تَزَوَّجَ مُطَلَّقَةَ ابْنِهِ زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ.
ve buna benzer şeyler söylediler. Münafıkların: "Muhammed, [evlatlığı olan] oğlu Zeyd b. Hârise'nin boşadığı hanımla evlendi" sözleri de buna yakındı.
وَقَدْ دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى وُجُوبِ تَوْقِيرِ النَّبِيءِ ﷺ وَتَجَنُّبِ مَا يُؤْذِيهِ وَتِلْكَ سُنُّةُ الصَّحَابَةِ وَالْمُسْلِمِينَ وَقَدْ عَرَضَتْ فَلَتَاتٌ مِنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ الَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا قَبْلَهَا كَمَالَ التَّخَلُّقِ بِالْقُرْآنِ مِثْلَ الَّذِي قَالَ لَهُ لَمَّا حَكَمَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الزُّبَيْرِ فِي مَاءِ شِرَاحِ الْحَرَّةِ: أَنْ كَانَ ابْنَ عَمَّتِكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ. وَمِثْلَ التَّمِيمِيِّ خَرْفُوصٍ الَّذِي قَالَ فِي قِسْمَةِ مَغَانِمِ حُنَيْنٍ:
Bu ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e saygı göstermenin ve onu incitecek şeylerden kaçınmanın farz olduğuna delalet etmiştir; nitekim sahabenin ve Müslümanların sünneti (yolu) de buydu. Bununla birlikte, daha önce Kur'an ahlakıyla kemale ermemiş olan bazı sahâbîlerden münasebetsiz sözler (feletât) sâdır olmuştur; tıpkı Harre su kanalları hususunda kendisi ile Zübeyr arasında hüküm verdiğinde: "Halanın oğlu olduğu için mi yâ Resûlallah?" diyen kimse gibi ve Huneyn ganimetlerinin taksiminde şöyle diyen Temîmî Hurkūs gibi:
«هَذِهِ
«Bu
قِسْمَةٌ مَا أُرِيدَ بِهَا وَجْهُ اللَّهِ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: يَرْحَمُ اللَّهُ مُوسَى لَقَدْ أُوذِيَ بِأَكْثَرَ مِنْ هَذَا فَصَبَرَ» .
öyle bir taksimdir ki onunla Allah'ın rızası murat edilmemiştir. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: "Allah Mûsâ'ya rahmet eylesin; o bundan daha fazlasıyla incitildi de sabretti."»
وَاعْلَمْ أَنَّ مَحَلَّ التَّشْبِيهِ هُوَ قَوْلُهُ: كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسى دُونَ مَا فَرَّعَ عَلَيْهِ مِنْ قَوْلِهِ:
Bil ki benzetmenin yeri O'nun: { كَالَّذِينَ آذَوْا مُوسى } sözüdür; yoksa buna bağlı kılınan şu sözü değildir:
فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا وَإِنَّمَا ذَلِكَ إِدْمَاجٌ وَانْتِهَازٌ لِلْمَقَامِ بِذِكْرِ بَرَاءَةِ مُوسَى مِمَّا قَالُوا، وَلَا اتِّصَالَ لَهُ بِوَجْهِ التَّشْبِيه لِأَن نبيئنا ﷺ لم يوذ إِيذَاءً يَقْتَضِي ظُهُورَ بَرَاءَتِهِ مِمَّا أُوذِيَ بِهِ.
{ فَبَرَّأَهُ اللَّهُ مِمَّا قالُوا }. Zira bu ifade, Mûsâ'nın onların dediklerinden berî olduğunu zikretmek suretiyle makamdan faydalanılarak yapılmış bir idmâcdır (ara ilavedir); teşbihin yönüyle (vech-i şebeh) bir ilgisi yoktur. Çünkü Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem, hakkında eziyet edilen şeyden beraatinin ortaya konmasını gerektirecek bir tarzda incitilmemiştir.
وَمَعْنَى «بَرَّأَهُ» أَظْهَرَ بَرَاءَتَهُ عَيَانًا لِأَنَّ مُوسَى كَانَ بَرِيئًا مِمَّا قَالُوهُ مِنْ قَبْلِ أَنْ يُؤْذُوهُ بِأَقْوَالِهِمْ فَلَيْسَ وُجُودُ الْبَرَاءَةِ مِنْهُ مُتَفَرِّعَةً عَلَى أَقْوَالِهِمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ أَظْهَرَهَا عَقِبَ أَقْوَالِهِمْ فَإِنَّ اللَّهَ أَظْهَرَ بَرَاءَتَهُ مِنَ التَّغْرِيرِ بِهِمْ إِذْ أَمَرَهُمْ بِدُخُولِ أَرِيحَا فَثَبَّتَ قُلُوبَهُمْ وَافْتَتَحُوهَا وَأَظْهَرَ بَرَاءَتَهُ مِنَ الِاسْتِهْزَاءِ بِهِمْ إِذْ أَظْهَرَ مُعْجِزَتَهُ حِينَ ذَبَحُوا الْبَقَرَةَ الَّتِي أَمَرَهُمْ بِذَبْحِهَا فَتَبَيَّنَ مَنْ قَتَلَ النَّفْسَ الَّتِي ادَّارَأُوا فِيهَا.
«Berraehü (onu temize çıkardı)» ifadesinin manası, onun beraatini gözle görülür şekilde ortaya çıkardı demektir. Zira Mûsâ, onlar sözleriyle kendisini incitmeden önce de onların dediklerinden zaten uzaktı/berîydi; dolayısıyla onda beraatin varlığı onların sözlerine bağlı değildir, ancak Allah bunu onların sözlerinin akabinde açığa çıkarmıştır. Nitekim Allah, Erihâ'ya girmelerini emrettiğinde kalplerini sebatkâr kılıp orayı fethetmelerini sağlayarak Mûsâ'nın onları aldattığı ithamından berî olduğunu göstermiş; kendilerine kesmelerini emrettiği sığırı kestiklerinde de mucizesini gösterip hakkında ihtilafa düştükleri kişiyi kimin öldürdüğünü açığa çıkararak onun kendileriyle alay ettiği ithamından berî olduğunu ortaya koymuştur.
وَأَظْهَرَ سَلَامَتَهُ مِنَ الْبَرَصِ وَالْأُدْرَةِ حِينَ بَدَا لَهُمْ عُرْيَانًا لَمَّا انْتَقَلَ الْحَجْرُ الَّذِي عَلَيْهِ ثِيَابُهُ. وَمَعْنَى: «بَرَّأَهُ مِمَّا قَالُوا» بَرَّأَهُ مِنْ مَضْمُونِ قَوْلِهِمْ لَا مِنْ نَفْسِ قَوْلِهِمْ لِأَنَّ قَوْلَهُمْ قَدْ حَصَلَ وَأُوذِيَ بِهِ وَهَذَا كَمَا سَمَّوُا السُّبَّةَ الْقَالَةَ. وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ [مَرْيَم:
Elbiselerinin üzerinde bulunduğu taş hareket edip gittiğinde onların karşısına çıplak olarak çıkmasıyla da onun alaca hastalığından ve fıtıktan sâlim olduğunu göstermiştir. «Onu onların dediklerinden temize çıkardı» ifadesinin manası, sözlerinin bizzat kendisinden değil sözlerinin içeriğinden onu berî kıldı demektir; çünkü onların sözü fiilen vuku bulmuş ve onunla eziyet gerçekleşmiştir. Bu tıpkı kınama ve sövgüye "kāle (söz/dedikodu)" denilmesi gibidir. Bunun bir benzeri de Yüce [Allah]'ın şu sözüdür: { وَنَرِثُهُ مَا يَقُولُ } [Meryem,
٨٠] ، أَيْ مَا دَلَّ عَلَيْهِ مَقَالُهُ وَهُوَ قَوْلُهُ: لَأُوتَيَنَّ مَالا وَوَلَداً [مَرْيَم: ٧٧] أَيْ نَرِثُهُ مَالَهُ وَوَلَدَهُ.
80] “Onun söylediği şeylere biz mirasçı oluruz”; yani onun sözünün delalet ettiği şeye [mirasçı oluruz] ki o da: { لَأُوتَيَنَّ مَالا وَوَلَداً } “Bana kesinlikle mal ve evlat verilecektir” [Meryem, 77] sözüdür; yani "onun malına ve evladına biz mirasçı oluruz" demektir.
وَجُمْلَةُ وَكانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهاً مُعْتَرِضَةٌ فِي آخِرِ الْكَلَامِ وَمُفِيدَةٌ سَبَبَ عِنَايَةِ اللَّهِ بِتَبْرِئَتِهِ.
{ وَكانَ عِنْدَ اللَّهِ وَجِيهاً } cümlesi, kelamın sonunda yer alan bir ara cümle (mu'tarıza) olup Allah'ın onu temize çıkarmaya gösterdiği inâyetin sebebini bildirmektedir.
والوجيه صفة مشبهة، أَيْ ذُو الْوَجَاهَةِ. وَهِيَ الْجَاهُ وَحُسْنُ الْقَبُولِ عِنْدَ النَّاسِ. يُقَالُ:
El-Vecîh (الْوَجِيه), sıfat-ı müşebbehedir; yani vekāhat/vecâhet (itibar) sahibi demektir. Vecâhet ise insanlar nezdindeki mevki/makam ve hüsnükabûldür. Denilir ki:
وَجُهَ الرَّجُلُ، بِضَمِّ الْجِيمِ، وَجَاهَةً فَهُوَ وَجِيهٌ. وَهَذَا الْفِعْلُ مُشْتَقٌّ مِنَ الِاسْمِ الْجَامِدِ وَهُوَ الْوَجْهُ الَّذِي لِلْإِنْسَانِ، فَمَعْنَى كَوْنِهِ وَجِيهًا عِنْدَ اللَّهِ أَنَّهُ مَرْضِيٌّ عَنهُ مَقْبُول مغْفُور لَهُ مُسْتَجَابُ الدَّعْوَةِ.
Cîm harfinin dammesiyle «vecehe'r-raculü vecâheten fe-hüve vecîhun (Adam itibar kazandı, dolayısıyla o itibarlıdır)» denir. Bu fiil, insanın yüzü olan câmid bir isimden türetilmiştir. Dolayısıyla onun Allah katında vecîh (itibarlı) olmasının manası; kendisinden razı olunmuş, makbul, bağışlanmış ve duası kabul olunan biri olmasıdır.
وَقَدْ تَقَدَّمَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجِيهاً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٤٥] ، فَضُمَّهُ إِلَى هُنَا. وَذِكْرُ فِعْلِ كانَ دَالٌّ عَلَى تَمَكُّنِ وَجَاهَتِهِ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى.
Yüce [Allah]'ın: { وَجِيهاً فِي الدُّنْيا وَالْآخِرَةِ } “Dünyada da ahirette de itibarlıdır” [Âl-i İmrân, 45] sözü daha önce geçmişti; onu buraya ekleyiver. { كانَ } fiilinin zikredilmesi ise onun Allah Teâlâ katındaki itibarının köklülüğüne ve sürekliliğine delalet eder.
وَهَذَا تَسْفِيهٌ لِلَّذِينِ آذَوْهُ بِأَنَّهُمْ آذَوْهُ بِمَا هُوَ مبرأ مِنْهُ، وتنويه وَتَوْجِيهٌ لِتَنْزِيهِ اللَّهِ إِيَّاهُ بِأَنَّهُ مُسْتَأْهِلٌ لِتِلْكَ التَّبْرِئَةِ لِأَنَّهُ وَجِيهٌ عِنْدَ اللَّهِ وَلَيْسَ بخامل.
Bu, ona eziyet edenleri berî olduğu şeylerle incittikleri için akılsızlıkla nitelemek; Allah'ın onu tenzih etmesini ise onun Allah katında itibarlı olup değersiz/silik biri olmadığı için bu tebrieye lâyık olduğunu överek gerekçelendirmektir.
[٧٠، ٧١]
[70-71]
[سُورَة الْأَحْزَاب (٣٣) : الْآيَات ٧٠ إِلَى ٧١]
[Ahzâb Suresi (33), Ayetler 70-71]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلاً سَدِيداً (٧٠) يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فازَ فَوْزاً عَظِيماً (٧١)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلاً سَدِيداً (٧٠) يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فازَ فَوْزاً عَظِيماً (٧١) } “Ey iman edenler! Allah’a karşı gelmekten sakının ve doğru söz söyleyin ki Allah sizin işlerinizi düzeltsin ve günahlarınızı bağışlasın. Kim Allah’a ve Resûlüne itaat ederse, muhakkak büyük bir kurtuluşa ermiş olur.”
بَعْدَ أَنْ نَهَى اللَّهُ الْمُسْلِمِينَ عَمَّا يُؤْذِي النَّبِيءَ ﷺ وَرَبَأَ بِهِمْ عَنْ أَنْ يَكُونُوا مِثْلَ
Allah, Müslümanları Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i inciten şeylerden nehyedip onları
الَّذِينَ آذَوْا رَسُولَهُمْ، وَجَّهَ إِلَيْهِمْ بَعْدَ ذَلِكَ نِدَاءً بِأَنْ يَتَّسِمُوا بِالتَّقْوَى وَسَدَادِ الْقَوْلِ لِأَنَّ فَائِدَةَ النَّهْيِ عَنِ الْمَنَاكِرِ التَّلَبُّسُ بِالْمَحَامِدِ، وَالتَّقْوَى جِمَاعُ الْخَيْرِ فِي الْعَمَلِ وَالْقَوْلِ. وَالْقَوْلُ السَّدِيدُ مُبِثُّ الْفَضَائِلِ.
kendi resullerini incitenler gibi olmaktan tenzih ettikten sonra; kötülüklerden sakındırmanın asıl gayesi övgüye değer hasletlerle bezenmek olduğundan, onlara takva ve dosdoğru söz ile vasıflanmaları için bir çağrıda bulunmuştur. Zira takva, fiilde ve sözde hayrın tamamıdır; doğru söz (kavl-i sedîd) ise faziletleri yayan şeydir.
وَابْتِدَاءُ الْكَلَامِ بِنِدَاءِ الَّذِينَ آمَنُوا لِلِاهْتِمَامِ بِهِ وَاسْتِجْلَابِ الْإِصْغَاءِ إِلَيْهِ. وَنِدَاؤُهُمْ بِالَّذِينِ آمَنُوا لِمَا فِيهِ مِنَ الْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّ الْإِيمَانَ يَقْتَضِي مَا سَيُؤْمَرُونَ بِهِ. فَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِأَنَّ الَّذِينَ يَصْدُرُ مِنْهُمْ مَا يُؤْذِي النَّبِيءَ ﷺ قَصْدًا لَيْسُوا مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فِي بَاطِنِ الْأَمْرِ وَلَكِنَّهُمْ مُنَافِقُونَ، وَتَقْدِيمُ الْأَمْرِ بِالتَّقْوَى مُشْعِرٌ بِأَنَّ مَا سَيُؤْمَرُونَ بِهِ مِنْ سَدِيدِ الْقَوْلِ هُوَ مِنْ شُعَبِ التَّقْوَى كَمَا هُوَ مِنْ شُعَبِ الْإِيمَانِ.
Söze müminlere nida ile başlanması, konuya verilen önemi göstermek ve dikkatleri celbetmek içindir. Onlara müminler sıfatıyla seslenilmesi ise, imanın kendilerine emredilecek olan şeyi gerektirdiğine ima bulunduğu içindir. Bunda, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i kasten üzecek şeyleri yapanların işin iç yüzünde müminlerden olmayıp bilakis münafık olduklarına üstü kapalı bir işaret vardır. Takva emrinin öne alınması da kendilerine emredilecek olan doğru söz söylemenin, imanın şubelerinden olduğu gibi takvanın da şubelerinden olduğunu hissettirmektedir.
وَالْقَوْلُ: الْكَلَامُ الَّذِي يَصْدُرُ مِنْ فَمِ الْإِنْسَانِ يُعَبِّرُ عَمَّا فِي نَفْسِهِ.
Söz (el-kavl), insanın içindekileri ifade etmek üzere ağzından çıkan kelamdır.
وَالسَّدِيدُ: الَّذِي يُوَافِقُ السَّدَادَ. وَالسَّدَادُ: الصَّوَابُ وَالْحَقُّ وَمِنْهُ تَسْدِيدُ السَّهْمِ نَحْوَ الرَّمْيَةِ، أَيْ عَدَمُ الْعُدُولِ بِهِ عَنْ سِمَتِهَا بِحَيْثُ إِذَا انْدَفَعَ أَصَابَهَا، فَشَمَلَ الْقَوْلُ السَّدِيدُ الْأَقْوَالَ الْوَاجِبَةَ وَالْأَقْوَالَ الصَّالِحَةَ النَّافِعَةَ مِثْلَ ابْتِدَاءِ السَّلَامِ وَقَوْلِ الْمُؤْمِنِ لِلْمُؤْمِنِ الَّذِي يُحِبُّهُ: إِنِّي أُحِبُّكَ.
Sedîd (السَّدِيدُ): Doğruluğa (sedâd) uygun olan demektir. Sedâd (السَّدَادُ) ise; isabet, doğruluk ve haktır. Okun hedefe yöneltilmesi (tesdîd) de bu köktendir; yani fırlatıldığında hedefi vuracak şekilde yönünden saptırılmamasıdır. Dolayısıyla kavl-i sedîd (doğru söz); vacip olan sözleri, ilk önce selam vermek ve müminin sevdiği mümine "Seni seviyorum" demesi gibi salih ve faydalı sözleri kapsar.
وَالْقَوْلُ يَكُونُ بَابًا عَظِيمًا مِنْ أَبْوَابِ الْخَيْرِ وَيَكُونُ كَذَلِكَ مِنْ أَبْوَابِ الشَّرِّ.
Söz, hayır kapılarından büyük bir kapı olduğu gibi, aynı şekilde şer kapılarından da [büyük bir kapı] olur.
وَفِي الْحَدِيثِ: «وَهَلْ يَكُبُّ النَّاسَ فِي النَّارِ عَلَى وُجُوهِهِمْ إِلَّا حَصَائِدُ أَلْسِنَتِهِمْ»
Hadiste şöyle [buyrulmuştur]: "İnsanları yüzüstü cehenneme sürükleyen, dillerinin hasadından başkası mıdır?"
،
,
وَفِي الْحَدِيثِ الْآخَرِ: «رَحِمَ اللَّهُ امْرَأً قَالَ خَيْرًا فَغَنِمَ أَوْ سَكَتَ فَسَلِمَ»
Diğer bir hadiste ise şöyle [buyrulmuştur]: "Hayır konuşup kazançlı çıkan veya susup esenlikte kalan kimseye Allah merhamet etsin."
،
,
وَفِي الْحَدِيثِ الْآخَرِ: «مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَصْمُتْ» .
Diğer bir hadiste de şöyle [buyrulmuştur]: "Allah’a ve ahiret gününe iman eden kimse ya hayır söylesin ya da sussun."
وَيَشْمَلُ الْقَوْلُ السَّدِيدُ مَا هُوَ تَعْبِيرٌ عَنْ إِرْشَادٍ مِنْ أَقْوَالِ الْأَنْبِيَاءِ وَالْعُلَمَاءِ وَالْحُكَمَاءِ، وَمَا هُوَ تَبْلِيغٌ لِإِرْشَادِ غَيْرِهِ مِنْ مَأْثُورِ أَقْوَالِ الْأَنْبِيَاءِ وَالْعُلَمَاءِ. فَقِرَاءَةُ الْقُرْآنِ عَلَى النَّاسِ مِنَ الْقَوْلِ السَّدِيدِ، وَرِوَايَةُ حَدِيثِ الرَّسُولِ ﷺ مِنَ الْقَوْلِ السَّدِيدِ.
Kavl-i sedîd (doğru söz); peygamberlerin, âlimlerin ve hakîmlerin sözlerinden bir irşadın ifadesi olan şeyleri ve başkasının irşadını tebliğ niteliğindeki peygamberlerin ve âlimlerin nakledilen sözlerini kapsar. İnsanlara Kur'an okumak kavl-i sedîddendir; Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in hadisini rivayet etmek de kavl-i sedîddendir.
وَفِي الْحَدِيثِ: «نَضَّرَ اللَّهُ امْرَأً سَمِعَ مَقَالَتِي فَوَعَاهَا فَأَدَّاهَا كَمَا سَمِعَهَا»
Hadiste şöyle [buyrulmuştur]: "Benim sözümü işitip kavrayan ve onu işittiği gibi aktaran kimsenin Allah yüzünü ağartsın."
وَكَذَلِكَ نَشْرُ أَقْوَالِ الصَّحَابَةِ وَالْحُكَمَاءِ وَأَيِمَّةِ الْفِقْهِ. وَمِنَ الْقَوْلِ السَّدِيدِ تَمْجِيدُ اللَّهِ وَالثَّنَاءُ عَلَيْهِ مِثْلَ التَّسْبِيحِ. وَمِنَ الْقَوْلِ السَّدِيدِ الْآذَانُ وَالْإِقَامَةُ قَالَ تَعَالَى: إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ فِي سُورَةِ فَاطِرٍ [١٠] . فَبِالْقَوْلِ السَّدِيدِ
Aynı şekilde sahabenin, hakîmlerin ve fıkıh imamlarının sözlerini yaymak da [böyledir]. Allah'ı yüceltmek ve tesbih gibi O'na övgüde bulunmak da kavl-i sedîddendir. Ezan ve kamet de kavl-i sedîddendir. Nitekim Yüce [Allah], Fâtır Suresi'nde [10]: "Güzel kelimeler ancak O'na yükselir" buyurmuştur. İşte kavl-i sedîd ile
تَشِيعُ الْفَضَائِلُ وَالْحَقَائِقُ بَيْنَ النَّاسِ فَيَرْغَبُونَ فِي التَّخَلُّقِ بهَا، وبالقول السيّء تَشِيعُ الضَّلَالَاتُ وَالتَّمْوِيهَاتُ
insanlar arasında faziletler ve hakikatler yayılır, böylece onlarla ahlaklanmaya rağbet ederler. Kötü sözle ise sapkınlıklar ve aldatmacalar yayılır;
فَيَغْتَرُّ النَّاسُ بِهَا وَيَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ يُحْسِنُونَ صُنْعًا. وَالْقَوْلُ السَّدِيدُ يَشْمَلُ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهْيَ عَنِ الْمُنْكَرِ.
insanlar da bunlara aldanır ve iyi bir iş yaptıklarını sanırlar. Kavl-i sedîd (doğru söz), iyiliği emretmeyi ve kötülükten sakındırmayı da kapsar.
وَلِمَا فِي التَّقْوَى وَالْقَوْلِ السَّدِيدِ مِنْ وَسَائِلِ الصَّلَاحِ جَعَلَ لِلْآتِي بِهِمَا جَزَاءً بِإِصْلَاحِ الْأَعْمَالِ وَمَغْفِرَةِ الذُّنُوبِ. وَهُوَ نَشْرٌ عَلَى عَكْسِ اللَّفِّ، فَإِصْلَاحُ الْأَعْمَالِ جَزَاءٌ عَلَى الْقَوْلِ السَّدِيدِ لِأَنَّ أَكْثَرَ مَا يُفِيدُهُ الْقَوْلُ السَّدِيدُ إِرْشَادُ النَّاسِ إِلَى الصَّلَاحِ أَوِ اقْتِدَاءُ النَّاسِ بِصَاحِبِ الْقَوْلِ السَّدِيدِ.
Takvada ve doğru sözde ıslah vesileleri bulunduğu için, bunları yerine getirene mükâfat olarak amellerin düzeltilmesini ve günahların bağışlanmasını kılmıştır. Bu, leff ü neşr-i müşevveştir (tersine sıralı leff ü neşr). Zira amellerin ıslahı, doğru söze bir karşılıktır; çünkü doğru sözün en çok sağladığı fayda, insanları ıslaha yönlendirmesi veya insanların doğru söz sahibine uymasıdır.
وَغُفْرَانُ الذُّنُوبِ جَزَاءٌ عَلَى التَّقْوَى لِأَنَّ عَمُودَ التَّقْوَى اجْتِنَابُ الْكَبَائِرِ وَقَدْ غَفَرَ اللَّهُ لِلنَّاسِ الصَّغَائِرَ بِاجْتِنَابِ الْكَبَائِرِ وَغَفَرَ لَهُمُ الْكَبَائِرَ بِالتَّوْبَةِ، وَالتَّحَوُّلُ عَنِ الْمَعَاصِي بَعْدَ الْهَمِّ بِهَا ضَرْبٌ مِنْ مَغْفِرَتِهَا.
Günahların bağışlanması ise takvanın karşılığıdır; zira takvanın direği büyük günahlardan kaçınmaktır. Allah, büyük günahlardan kaçınmakla insanlara küçük günahları bağışlamış, tövbe ile de büyük günahları bağışlamıştır. Günaha niyetlendikten sonra ondan vazgeçmek de bir nevi bağışlanmadır.
ثُمَّ إِنَّ ضَمِيرَيْ جَمْعِ الْمُخَاطَبِ لَمَّا كَانَا عَائِدَيْنَ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا كَانَا عَامَّيْنِ لِكُلِّ الْمُؤْمِنِينَ فِي عُمُومِ الْأَزْمَانِ سَوَاءً كَانَتِ الْأَعْمَالُ أَعْمَالَ الْقَائِلِينَ قَوْلًا سَدِيدًا أَوْ أَعْمَالَ غَيْرِهِمْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ يَسْمَعُونَ أَقْوَالَهُمْ فَإِنَّهُمْ لَا يَخْلُونَ مِنْ فَرِيقٍ يَتَأَثَّرُ بِذَلِكَ الْقَوْلِ فَيَعْمَلُونَ بِمَا يَقْتَضِيهِ عَلَى تَفَاوُتٍ بَيْنَ الْعَامِلِينَ، وَبِحَسَبِ ذَلِكَ التَّفَاوُتِ يَتَفَاوَتُ صَلَاحُ أَعْمَالِ الْقَائِلِينَ قَوْلًا سَدِيدًا وَالْعَامِلِينَ بِهِ مِنَ سَامِعِيهِ، وَكَذَلِكَ أَعْمَالُ الَّذِي قَالَ الْقَوْلَ السَّدِيدَ فِي وَقْتِ سَمَاعِهِ قَوْلَ غَيْرِهِ.
Ayrıca, çoğul muhatap zamirleri iman edenlere döndüğünden, bütün zamanlardaki tüm müminleri kapsayan genel bir anlam taşır. İster bu ameller doğru söz söyleyenlerin amelleri olsun, isterse onların sözlerini işiten diğer müminlerin amelleri olsun; nitekim aralarında o sözden etkilenen bir topluluk mutlaka bulunur ve amel edenlerin farklı derecelerine göre o sözün gereğini yerine getirirler. Bu farklılığa göre, doğru söz söyleyenlerin ve onu işitip onunla amel edenlerin amellerinin salahı da farklılık gösterir. Aynı şekilde doğru sözü söyleyen kimsenin, başkasının sözünü işittiği andaki amelleri de böyledir.
وَفِي الْحَدِيثِ: «فَرُبَّ حَامِلِ فِقْهٍ إِلَى مَنْ هُوَ أَفْقَهُ مِنْهُ» ،
Hadiste şöyle [buyrulmuştur]: "Nice fıkıh taşıyıcısı vardır ki, onu kendisinden daha fakih olana taşır.",
فَظَهَرَ أَنَّ إِصْلَاحَ الْأَعْمَالِ مُتَفَاوِتٌ وَكَيْفَمَا كَانَ فَإِنَّ صَلَاحَ الْمَعْمُولِ مِنْ آثَارِ سِدَادِ الْقَوْلِ، وَكَذَلِكَ التَّقْوَى تَكُونُ سَبَبًا لِمَغْفِرَةِ ذُنُوبِ الْمُتَّقِي وَمَغْفِرَةِ ذُنُوبِ غَيْرِهِ لِأَنَّ مِنَ التَّقْوَى الِانْكِفَافَ عَنْ مُشَارَكَةِ أَهْلِ الْمَعَاصِي فِي مَعَاصِيهِمْ فَيَحْصُلُ بِذَلِكَ انْكِفَافُ كَثِيرٌ مِنْهُمْ عَنْ مَعَاصِيهِمْ تَأَسِّيًا أَوْ حَيَاءً فَتَتَعَطَّلُ بَعْضُ الْمَعَاصِي، وَذَلِكَ ضَرْبٌ مِنَ الْغُفْرَانِ فَإِنِ اقْتَدَى فَاهْتَدَى فَالْأَمْرُ أَجْدَرُ.
Böylece amellerin ıslahının dereceli olduğu ortaya çıkmıştır. Her ne şekilde olursa olsun, yapılan amelin düzgünlüğü doğru sözün eserlerindendir. Aynı şekilde takva da hem takva sahibinin günahlarının hem de başkalarının günahlarının bağışlanmasına sebep olur; zira günahkârların günahlarına ortak olmaktan sakınmak takvadandır. Böylece onların birçoğu [iyi bir örneğe] uyarak veya utanarak günahlarından vazgeçer ve bazı günahlar işlenmez hale gelir. Bu da bir nevi bağışlanmadır. Eğer uyar ve hidayete ererse, bu daha da evlâdır.
وَذِكْرُ لَكُمْ مَعَ فِعْلَيْ يُصْلِحْ- ويَغْفِرْ لِلدَّلَالَةِ عَلَى الْعِنَايَةِ بِالْمُتَّقِينَ أَصْحَابِ الْقَوْلِ السَّدِيدِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ [الشَّرْح: ١] .
"Yuslih" (يُصْلِحْ) ve "yağfir" (يَغْفِرْ) fiilleriyle birlikte "leküm" (لَكُمْ) [sizin için/size] ifadesinin zikredilmesi, Yüce [Allah]'ın: { أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ } “Biz senin göğsünü açıp genişletmedik mi?” [İnşirâh: 1] ayetinde olduğu gibi, kavl-i sedîd sahibi takvalı kimselere gösterilen ihtimama delalet etmek içindir.
وَجُمْلَةُ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فازَ فَوْزاً عَظِيماً عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ أَيْ وَتَفُوزُوا فَوْزًا عَظِيمًا إِذَا أَطَعْتُمْ
{ وَمَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَرَسُولَهُ فَقَدْ فازَ فَوْزاً عَظِيماً } “Kim Allah’a ve Resûlüne itaat ederse, muhakkak büyük bir kurtuluşa ermiş olur” cümlesi; { يُصْلِحْ لَكُمْ أَعْمالَكُمْ وَيَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ } “[Allah] sizin işlerinizi düzeltsin ve günahlarınızı bağışlasın” cümlesine atfedilmiştir. Yani
اللَّهَ بِامْتِثَالِ أَمْرِهِ. وَإِنَّمَا صِيغَتِ الْجُمْلَةُ فِي صِيغَةِ الشَّرْطِ وَجَوَابِهِ لِإِفَادَةِ الْعُمُومِ فِي الْمُطِيعِينَ وَأَنْوَاعِ الطَّاعَاتِ فَصَارَتِ الْجُمْلَةُ بِهَذَيْنِ الْعُمُومَيْنِ فِي قُوَّةِ التَّذْيِيلِ. وَهَذَا نسج بديع مِنْ نَظْمِ الْكَلَامِ وَهُوَ
emrini yerine getirerek Allah'a itaat ettiğinizde büyük bir kurtuluşa erersiniz [demektir]. Cümlenin şart ve cevap kalıbında kurulması ise, itaat edenler ve itaat türleri hususunda umum (genellik) ifade etmek içindir. Böylece cümle, bu iki umum ile tezyîl (pekiştirici fezleke) gücü kazanmıştır. Bu, söz diziminin eşsiz bir örgüsüdür ki o da
إِفَادَةُ غَرَضَيْنِ بجملة وَاحِدَة.
tek bir cümleyle iki gayeyi ifade etmektir.
[سُورَة الْأَحْزَاب (٣٣) : آيَة ٧٢]
[Ahzâb Suresi (33), Ayet 72]
إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها وَأَشْفَقْنَ مِنْها وَحَمَلَهَا الْإِنْسانُ إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولاً (٧٢)
{ إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمانَةَ عَلَى السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَها وَأَشْفَقْنَ مِنْها وَحَمَلَهَا الْإِنْسانُ إِنَّهُ كانَ ظَلُوماً جَهُولاً (٧٢) } “Şüphesiz biz emaneti göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar onu yüklenmekten çekindiler ve ondan korktular. Onu insan yüklendi. Doğrusu o, çok zalim ve çok cahildir.”
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ أَفَادَ الْإِنْبَاءَ عَلَى سُنَّةٍ عَظِيمَةٍ مِنْ سُنَنِ اللَّهِ تَعَالَى فِي تَكْوِينِ الْعَالَمِ وَمَا فِيهِ وَبِخَاصَّةٍ الْإِنْسَانَ لِيَرْقُبَ النَّاسُ فِي تَصَرُّفَاتِهِمْ وَمُعَامَلَاتِهِمْ مَعَ رَبِّهِمْ وَمُعَامَلَاتِ بَعْضِهِمْ مَعَ بَعْضٍ بِمِقْدَارِ جَرْيِهِمْ عَلَى هَذِهِ السُّنَّةِ وَرَعْيِهِمْ تَطْبِيقَهَا فَيَكُونُ عَرْضُهُمْ أَعْمَالَهُمْ عَلَى مِعْيَارِهَا مُشْعِرًا لَهُمْ بِمَصِيرِهِمْ وَمُبَيِّنًا سَبَبَ تَفْضِيلِ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ وَاصْطِفَاءِ بَعْضِهِمْ مِنْ بَيْنِ بَعْضٍ.
[Bu ayet], Yüce Allah'ın âlemin, âlemdekilerin ve özellikle insanın yaratılışındaki yüce kanunlarından (sünnetullah) birini haber veren bir ibtidâî istînâftır (yeni bir başlangıçtır). Ta ki insanlar, bu kanuna ne ölçüde uyduklarını ve onun uygulanmasını ne derece gözettiklerini Rableriyle olan muamelelerinde ve birbirleriyle olan ilişkilerinde tefekkür etsinler; böylece amellerini bu kanunun ölçüsüne vurmaları akıbetlerini kendilerine hissettirsin ve bazılarının diğerlerine üstün kılınmasının, bazılarının da diğerleri arasından seçilmesinin sebebini açıklasın.
وَمَوْقِعُ هَذِهِ الْآيَةِ عَقِبَ مَا قَبْلَهَا، وَفِي آخِرِ هَذِهِ السُّورَةِ يَقْتَضِي أَنَّ لِمَضْمُونِهَا ارْتِبَاطًا بِمَضْمُونِ مَا قَبِلَهَا، وَيَصْلُحُ عَوْنًا لِاكْتِشَافِ دَقِيقِ مَعْنَاهَا وَإِزَالَةِ سُتُورِ الرَّمْزِ عَنِ الْمُرَادِ مِنْهَا، وَلَوْ بِتَقْلِيلِ الِاحْتِمَالِ، وَالْمَصِيرِ إِلَى الْمَآلِ.
Bu ayetin önceki ayetin hemen ardından ve bu surenin sonunda yer alması, içeriğinin kendisinden öncekilerin içeriğiyle bağlantılı olmasını gerektirir. Bu durum, ihtimalleri azaltıp nihai sonuca varmak suretiyle de olsa, onun ince manasını keşfetmeye ve kastedilen anlamın üzerindeki sembol perdelerini kaldırmaya yardımcı olmaya elverişlidir.
وَالِافْتِتَاحُ بِحَرْفِ التَّوْكِيدِ لِلِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ أَوْ تَنْزِيِلِهِ لِغَرَابَةِ شَأْنِهِ مَنْزِلَةَ مَا قَدْ يُنْكِرُهُ السَّامِعُ.
Pekiştirme harfiyle (inne) başlanması, habere önem vermek veya durumun olağanüstülüğü sebebiyle dinleyicinin inkâr edebileceği bir şey konumunda kabul edilmesi içindir.
وَافْتِتَاحُ الْآيَةِ بِمَادَّةِ الْعَرْضِ، وَصَوْغُهَا فِي صِيغَة الْمَاضِي، وَجَعْلُ مُتَعَلِّقِهَا السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَالْجِبَال وَالْإِنْسَان يومىء إِلَى أَنَّ مُتَعَلِّقَ هَذَا الْعَرْضِ كَانَ فِي صَعِيدٍ وَاحِدٍ فَيَقْتَضِي أَنَّهُ عَرْضٌ أَزَلِيٌّ فِي مَبْدَأِ التَّكْوِينِ عِنْدَ تَعَلُّقِ الْقُدْرَةِ الرَّبَّانِيَّةِ بِإِيجَادِ الْمَوْجُودَاتِ الْأَرْضِيَّةِ وَإِيدَاعِهَا فُصُولَهَا الْمُقَوِّمَةَ لِمَوَاهِيهَا وَخَصَائِصِهَا وَمُمَيِّزَاتِهَا الْمُلَائِمَةِ لِوَفَائِهَا بِمَا خُلِقَتْ لِأَجْلِهِ كَمَا حُمِلَ قَوْلُهُ: وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذرياتهم [الْأَعْرَاف: ١٧٢] الْآيَةَ.
Ayetin teklif etme (arz) maddesiyle başlaması, geçmiş zaman kipiyle kurulması ve bunun gökler, yer, dağlar ve insanla irtibatlandırılması; bu teklifin tek bir düzlemde gerçekleştiğine ima eder. Dolayısıyla bu, ilahî kudretin yeryüzü varlıklarını yaratmaya, onların mahiyetlerini oluşturan kurucu unsurlarını (fasıl), yaratılış gayelerini yerine getirmelerine uygun hususiyet ve mümeyyiz vasıflarını kendilerine yerleştirmeye taalluk ettiği yaratılışın başlangıcındaki ezelî bir tekliftir. Nitekim: { وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّيَّتَهُمْ } “Hani Rabbin Âdemoğullarının bellerinden zürriyetlerini almıştı...” [A'râf: 172] ayeti de bu şekilde yorumlanmıştır.
وَاخْتِتَامُ الْآيَةِ بِالْعِلَّةِ مِنْ قَوْلِهِ: لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ [الْأَحْزَاب: ٧٣] إِلَى نِهَايَةِ السُّورَةِ يَقْتَضِي أَنَّ لِلْأَمَانَةِ الْمَذْكُورَةِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَزِيدَ اخْتِصَاصٍ بِالْعِبْرَةِ فِي أَحْوَالِ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُشْرِكِينَ مِنْ بَيْنِ نَوْعِ الْإِنْسَانِ فِي رَعْيِ الْأَمَانَةِ وَإِضَاعَتِهَا.
Surenin sonuna kadar devam eden: { لِيُعَذِّبَ اللَّهُ الْمُنافِقِينَ وَالْمُنافِقاتِ } “Tâ ki Allah, münafık erkekleri ve münafık kadınları cezalandırsın...” [Ahzâb: 73] ifadesindeki gerekçeyle [konunun] bitirilmesi; bu ayette zikredilen emanetin, emaneti gözetme ve zayi etme hususunda insan türü arasından münafıklar ile müşriklerin hallerindeki ibretle özel bir irtibatı bulunmasını gerektirir.
فَحَقِيقٌ بِنَا أَنْ نَقُولَ: إِنَّ هَذَا الْعَرْضَ كَانَ فِي مَبْدَأِ تَكْوِينِ الْعَالَمِ وَنَوْعِ الْإِنْسَانِ لِأَنَّهُ لَمَّا ذُكِرَتْ فِيهِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ وَالْجِبَالُ مَعَ الْإِنْسَانِ عُلِمَ أَنَّ الْمُرَادَ بِالْإِنْسَانِ نَوْعُهُ لِأَنَّهُ لَوْ أُرِيدَ بَعْضُ أَفْرَادِهِ وَلَوْ فِي أَوَّلِ النَّشْأَةِ لَمَا كَانَ فِي تَحَمُّلِ ذَلِكَ الْفَرْدِ الْأَمَانَةَ ارْتِبَاطٌ بِتَعْذِيبِ الْمُنَافِقِينَ وَالْمُشْرِكِينَ، وَلَمَا كَانَ فِي تَحَمُّلِ بَعْضِ أَفْرَادِهِ دُونَ بَعْضٍ الْأَمَانَةَ حِكْمَةٌ
Dolayısıyla şöyle dememiz yerinde olur: Bu teklif (arz), âlemin ve insan türünün yaratılışının başlangıcındaydı. Çünkü gökler, yer ve dağlar insanla birlikte zikredilince, insandan kastın onun türü olduğu anlaşılır. Zira ilk yaratılışta da olsa sadece bazı fertleri kastedilmiş olsaydı, o ferdin emaneti yüklenmesi ile münafık ve müşriklerin azap görmesi arasında bir irtibat bulunmazdı; ayrıca emaneti bazılarının yüklenip bazılarının yüklenmemesinde
مُنَاسِبَةٌ لِتَصَرُّفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى.
Yüce Allah'ın fiillerine layık bir hikmet olmazdı.
فَتَعْرِيفُ الْإِنْسانُ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ، أَيْ نَوْعُ الْإِنْسَانِ.
Dolayısıyla "el-insân" (الْإِنْسَان) kelimesindeki belirlilik takısı (harf-i tarif) cins içindir, yani insan türüdür.
وَالْعَرْضُ: حَقِيقَتُهُ إِحْضَارُ شَيْءٍ لِآخَرَ لِيَخْتَارَهُ أَوْ يَقْبَلَهُ وَمِنْهُ عَرْضُ الْحَوْضِ عَلَى النَّاقَةِ، أَيْ عَرْضُهُ عَلَيْهَا أَنْ تَشْرَبَ مِنْهُ، وَعَرْضُ الْمُجَنَّدِينَ عَلَى الْأَمِيرِ لِقَبُولِ مَنْ تَأَهَّلَ مِنْهُمْ. وَفِي حَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ: «عُرِضْتُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ وَأَنَا ابْنُ أَرْبَعَ عَشْرَةَ فَرَدَّنِي وَعُرِضْتُ عَلَيْهِ وَأَنَا ابْنُ خَمْسَ عَشْرَةَ فَأَجَازَنِي» . وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أُولئِكَ يُعْرَضُونَ عَلى رَبِّهِمْ فِي سُورَةِ هُودٍ [١٨] ، وَقَوْلِهِ: عُرِضُوا عَلى رَبِّكَ صَفًّا
Arz (الْعَرْضُ) kelimesinin hakiki anlamı; bir şeyi seçmesi veya kabul etmesi için bir başkasına sunmaktır. Havuzun deveye arz edilmesi (sunulması), yani su içmesi için önüne getirilmesi ve askerlerin uygun olanların kabul edilmesi amacıyla komutana arz edilmesi bu kabildendir. İbn Ömer'in hadisinde şöyle geçmektedir: "On dört yaşındayken Resûlullah'a arz olundum, beni kabul etmedi; on beş yaşındayken ona arz olundum, bana izin verdi." Bu kelime daha önce Hûd Suresi'ndeki [18] "İşte onlar Rablerine arz olunurlar" ve
فِي سُورَةِ الْكَهْفِ [٤٨] .
Kehf Suresi'ndeki [48] "Rabbinin huzuruna sıra sıra arz olundular" [ayetinde] geçmişti.
فَقَوْلُهُ: عَرَضْنَا هُنَا اسْتِعَارَةٌ تَمْثِيلِيَّةٌ لِوَضْعِ شَيْءٍ فِي شَيْءٍ لِأَنَّهُ أَهْلٌ لَهُ دُونَ بَقِيَّةِ الْأَشْيَاءِ، وَعَدَمُ وَضْعِهِ فِي بَقِيَّةِ الْأَشْيَاءِ لِعَدَمِ تَأَهُّلِهَا لِذَلِكَ الشَّيْءِ، فَشُبِّهَتْ حَالَةُ صَرْفِ تَحْمِيلِ الْأَمَانَةِ عَنِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ وَوَضْعِهَا فِي الْإِنْسَانِ بِحَالَةِ مَنْ يَعْرِضُ شَيْئًا عَلَى أُنَاسٍ فَيَرْفُضُهُ بَعْضُهُمْ وَيَقْبَلُهُ وَاحِدٌ مِنْهُمْ عَلَى طَرِيقَةِ التَّمْثِيلِيَّةِ، أَوْ تَمْثِيلٌ لِتَعَلُّقِ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى بِعَدَمِ صَلَاحِيَةِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ لِإِنَاطَةِ مَا عُبِّرَ عَنْهُ بِالْأَمَانَةِ بِهَا وَصَلَاحِيَةِ الْإِنْسَان لذَلِك، فشبهت حَالَةُ تَعَلُّقِ عِلْمِ اللَّهِ بِمُخَالَفَةِ قَابِلِيَّةِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ بِحَمْلِ الْأَمَانَةِ لِقَابِلِيَّةِ الْإِنْسَانِ ذَلِكَ بِعَرْضِ شَيْءٍ عَلَى أَشْيَاءَ لِاسْتِظْهَارِ مِقْدَارِ صَلَاحِيَّةِ أَحَدِ تِلْكَ الْأَشْيَاءَ لِلتَّلَبُّسِ بِالشَّيْءِ الْمَعْرُوضِ عَلَيْهَا.
Dolayısıyla buradaki "aradnâ" (عَرَضْنَا / teklif ettik) ifadesi; diğer şeylerin değil de sadece ona layık olan şeyin içine bir şeyin yerleştirilmesi ve diğer şeylere ehil olmadıkları için yerleştirilmemesi durumunun temsilî istiaresidir. Temsil yoluyla; emanetin göklere, yere ve dağlara yüklenmeyip insana verilmesi hali, bir şeyi insanlara sunup da bazılarının onu reddetmesi ve içlerinden birinin kabul etmesi haline benzetilmiştir. Yahut bu, Yüce Allah'ın ilminin emanet olarak ifade edilen şeyin göklere, yere ve dağlara tevdi edilmeye elverişli olmadığına ve insanın buna elverişli olduğuna taalluk etmesinin bir temsilidir. Böylece Allah'ın ilminin, göklerin, yerin ve dağların emaneti taşımaya dair kabiliyetinin insanın kabiliyetinden farklı olmasına taalluk etmesi durumu; o şeylerden birinin sunulan şeye bürünmeye olan elverişlilik derecesini ortaya çıkarmak için bir şeyin çeşitli nesnelere sunulmasına benzetilmiştir.
وَفَائِدَةُ هَذَا التَّمْثِيلِ تَعْظِيمُ أَمْرِ هَذِهِ الْأَمَانَةِ إِذْ بَلَغَتْ أَنْ لَا يُطِيقَ تَحَمُّلَهَا مَا هُوَ أَعْظَمُ مَا يُبْصِرُهُ النَّاسُ مِنْ أَجْنَاسِ الْمَوْجُودَاتِ. فَتَخْصِيصُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ بِالذِّكْرِ مِنْ بَيْنِ الْمَوْجُودَاتِ لِأَنَّهُمَا أَعْظَمُ الْمَعْرُوفِ لِلنَّاسِ مِنَ الْمَوْجُودَاتِ، وَعَطَفُ الْجِبالِ عَلَى الْأَرْضِ وَهِيَ مِنْهَا لِأَنَّ الْجِبَالَ أَعْظَمُ الْأَجْزَاءِ الْمَعْرُوفَةِ مِنْ ظَاهِرِ الْأَرْضِ وَهِيَ الَّتِي تُشَاهِدُ الْأَبْصَارُ عَظَمَتَهَا إِذِ الْأَبْصَارُ
Bu temsilin faydası; insanların gördüğü varlık türlerinin en büyüklerinin bile taşımaya güç yetiremeyeceği bir dereceye ulaştığı için bu emanetin büyüklüğünü ortaya koymaktır. Varlıklar arasından gökler ve yerin özellikle zikredilmesi, insanların bildiği varlıkların en büyüğü olmalarındandır. Dağların yeryüzünden bir parça olduğu halde ona atfedilmesi ise; dağların yerin görünen yüzeyindeki bilinen en büyük parçalar olması ve gözlerin onun büyüklüğünü bizzat görmesindendir. Zira gözler
لَا تَرَى الْكُرَةَ الْأَرْضِيَّةَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ [الْحَشْر: ٢١] .
yer küresini [bir bütün olarak] göremez. Nitekim Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ } “Eğer biz bu Kur’an’ı bir dağa indirseydik, elbette sen onu Allah korkusundan baş eğerek parça parça olmuş görürdün.” [Haşr: 21].
وَقَرِينَةُ الِاسْتِعَارَةِ حَالِيَّةٌ وَهِيَ عَدَمُ صِحَّةِ تَعَلُّقِ الْعَرْضِ وَالْإِبَاءِ بِالسَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ لِانْتِفَاءِ إِدْرَاكِهَا فَأَنَّى لَهَا أَنْ تَخْتَارَ وَتَرْفُضَ، وَكَذَلِكَ الْإِنْسَانُ بِاعْتِبَارِ كَوْنِ الْمُرَادِ مِنْهُ جِنْسَهُ وَمَاهِيَّتَهُ لِأَنَّ الْمَاهِيَّةَ لَا تُفَاوِضُ وَلَا تَخْتَارُ كَمَا يُقَالُ: الطَّبِيعَةُ عَمْيَاءُ، أَيْ لَا اخْتِيَارَ لَهَا، أَيْ لِلْجِبِلَّةِ وَإِنَّمَا تَصْدُرُ عَنْهَا آثَارُهَا قَسْرًا.
İstiarenin karinesi halîdir (durumdan anlaşılır); bu da idrakleri bulunmadığı için göklere, yere ve dağlara teklif ve kaçınmanın (iba) taalluk etmesinin sahih olmamasıdır; öyleyse nasıl seçip reddetsinler! Aynı şekilde kastedilenin cinsi ve mahiyeti olması bakımından insan da böyledir; çünkü mahiyet ne müzakere eder ne de seçer; nitekim "Tabiat kördür" denir; yani onun -yaratılışın/fıtratın- iradesi yoktur, aksine eserleri ondan zorunlu olarak sadır olur.
وَلِذَلِكَ فأفعال عَرَضْنَا، فَأَبَيْنَ، يَحْمِلْنَها، وأَشْفَقْنَ مِنْها، وحَمَلَهَا أَجْزَاءٌ لِلْمُرَكَّبِ
Bundan dolayı; "aradnâ" (عَرَضْنَا / teklif ettik), "fe-ebeyne" (فَأَبَيْنَ / çekindiler), "yahmilnehâ" (يَحْمِلْنَهَا / onu yüklenmekten), "eşfakne minhâ" (أَشْفَقْنَ مِنْهَا / ondan korktular) ve "hamelehâ" (حَمَلَهَا / onu yüklendi) fiilleri, bu mürekkep