تُظاهِرُونَ بِفَتْحِ التَّاءِ وَفَتْحِ الظَّاءِ مُخَفَّفَةً بَعْدَهَا أَلِفٌ وَفَتْحِ الْهَاءِ.
{ تُظاهِرُونَ } kelimesini te'nin fethası, zâ'nın şeddesiz fethası, ardından bir elif ve he'nin fethasıyla [tezâharûne şeklinde] okumuştur.
وَما جَعَلَ أَدْعِياءَكُمْ أَبْناءَكُمْ هَذَا هُوَ الْمَقْصُودُ الَّذِي ووطّئ بِالْآيَتَيْنِ قَبْلَهُ، وَلِذَلِكَ أُسْهِبُ الْكَلَامُ بَعْدَهُ بِتَفَاصِيلِ التَّشْرِيعِ فِيهِ. وَعُطِفَتْ هَاتِهِ الْجُمْلَةُ عَلَى اللَّتَيْنِ قَبْلَهَا لِاشْتِرَاكِ ثَلَاثَتُهَا فِي أَنَّهَا نَفَتْ مَزَاعِمَ لَا حَقَائِقَ لَهَا.
{ وَما جَعَلَ أَدْعِياءَكُمْ أَبْناءَكُمْ } “Evlatlıklarınızı da öz oğullarınız kılmamıştır” ifadesi, kendisinden önceki iki ayetle zemin hazırlanan asıl maksattır. Bu sebeple bundan sonraki kelam, bu konudaki teşriin ayrıntılarıyla genişletilmiştir. Bu cümle, kendisinden önceki iki cümleye atfedilmiştir; çünkü bu üç cümlenin ortak özelliği, hakikati bulunmayan iddiaları nefyetmeleridir.
وَالْقَوْلُ فِي الْمُرَادِ مِنْ قَوْلِهِ: مَا جَعَلَ كَالْقَوْلِ فِي نَظِيرِهِ مِنْ قَوْلِهِ وَما جَعَلَ أَزْواجَكُمُ اللاء تُظاهِرُونَ مِنْهُنَّ أُمَّهاتِكُمْ. وَالْمَعْنَى: أَنَّكُمْ تَنْسِبُونَ الْأَدْعِيَاءَ أَبْنَاءً فَتَقُولُونَ لِلدَّعِيِّ: هُوَ ابْنُ فُلَانٍ، لِلَّذِي تَبَنَّاهُ، وَتَجْعَلُونَ لَهُ جَمِيعَ مَا لِلْأَبْنَاءِ.
{ مَا جَعَلَ } kavlinden kastedilene dair söylenecek söz, onun benzeri olan { وَما جَعَلَ أَزْواجَكُمُ اللاء تُظاهِرُونَ مِنْهُنَّ أُمَّهاتِكُمْ } kavlinde söylenilen söz gibidir. Manası şudur: Siz evlatlıkları evlatlar olarak nispet ediyor, evlatlığa -onu evlat edinen kişiye nispetle- ‘O falancanın oğludur’ diyor ve öz oğullara ait olan her şeyi onun için de geçerli kılıyordunuz.
وَالْأَدْعِيَاءُ: جَمْعُ دَعِيٍّ بِوَزْنِ فَعِيلٍ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ مُشْتَقًّا مِنْ مَادَّةِ الِادِّعَاءِ، وَالِادِّعَاءُ:
El-Ed‘iyâ (الْأَدْعِيَاءُ) kelimesi, iddia (الِادِّعَاءِ) kökünden türemiş olup mef‘ûl manasında fa‘îl (فَعِيل) veznindeki da‘î (دَعِيٍّ) kelimesinin çoğuludur. İddia ise:
زَعْمُ الزَّاعِمِ الشَّيْءَ حَقًّا لَهُ مِنْ مَالٍ أَوْ نَسَبٍ أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ بِصِدْقٍ أَوْ كَذِبٍ، وَغَلَبَ وَصْفُ الدَّعِيِّ عَلَى الْمُدَّعِي أَنَّهُ ابْنٌ لِمَنْ يَتَحَقَّقُ أَنَّهُ لَيْسَ أَبًا لَهُ فَمَنِ ادَّعَي أَنَّهُ ابْنٌ لِمَنْ يُحْتَمَلُ أَنَّهُ أَبٌ لَهُ فَذَلِكَ هُوَ اللَّحِيقُ أَوِ الْمُسْتَلْحِقُ، فَالدَّعِيُّ لَمْ يَجْعَلْهُ اللَّهُ ابْنًا لِمَنِ ادَّعَاهُ لِلْعِلْمِ بِأَنَّهُ لَيْسَ أَبًا لَهُ، وَأَمَّا الْمُسْتَلْحِقُ فَقَدْ جَعَلَهُ اللَّهُ ابْنًا لِمَنِ اسْتَلْحَقَهُ بِحُكْمِ اسْتِلْحَاقِهِ مَعَ إِمْكَانِ أُبُوَّتِهِ لَهُ. وَجُمِعَ عَلَى أَفْعِلَاءَ لِأَنَّهُ مُعْتَلُّ اللَّامِ فَلَا يُجْمَعُ عَلَى فَعْلَى، وَالْأَصَحُّ أَنْ أَفْعِلَاءَ يَطَّرِدُ فِي جَمْعِ فَعِيلٍ الْمُعْتَلِّ اللَّامِ سَوَاءٌ كَانَ بِمَعْنَى فَاعِلٍ أَوْ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ.
İddia edenin mal, nesep veya benzeri bir şeyi doğru ya da yalan olarak kendi hakkı saymasıdır. Da‘î vasfı, babası olmadığı kesin olarak bilinen bir kimsenin oğlu olduğunu iddia eden kimse hakkında galip gelmiştir. Babası olma ihtimali bulunan bir kimsenin oğlu olduğunu iddia eden ise 'lahîk' veya 'müstelhak' (nesebi sonradan bağlanan) diye adlandırılır. Da‘î olan kimseyi, babası olmadığı bilindiği için Allah onu iddia edenin oğlu kılmamıştır. Müstelhaka gelince; babası olma ihtimaliyle birlikte nesebini ikrar etmesi sebebiyle Allah onu, nesebini bağlayan kimsenin oğlu kılmıştır. Lâmü'l-fiili illetli olduğu için ef‘ilâ’ (أَفْعِلَاءَ) vezninde çoğul yapılmıştır, fa‘lâ (فَعْلَى) vezninde çoğul yapılamaz. En doğru olan görüşe göre ef‘ilâ’ vezni, ister fâil ister mef‘ûl manasında olsun, lâmı illetli fa‘îl vezninin kurallı çoğuludur.
نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي إِبْطَالِ التَّبَنِّي، أَيْ: إِبْطَالِ تَرْتِيبِ آثَار الْبُنُوَّة الْحَقِيقِيَّة مِنَ الْإِرْثِ، وَتَحْرِيمِ الْقَرَابَةِ، وَتَحْرِيمِ الصِّهْرِ، وَكَانُوا فِي الْجَاهِلِيَّةِ يَجْعَلُونَ لِلْمُتَبَنَّى أَحْكَامَ الْبُنُوَّةِ كُلَّهَا، وَكَانَ مِنْ أَشْهَرِ الْمُتَبَنَّيْنَ فِي عَهْدِ الْجَاهِلِيَّةِ زَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ تَبَنَّاهُ النَّبِيءُ ﷺ، وَعَامِرُ بْنُ رَبِيعَةَ تَبَنَّاهُ الْخَطَّابُ أَبُو عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ، وَسَالِمٌ تَبَنَّاهُ أَبُو حُذَيْفَةَ، وَالْمِقْدَادُ بْنُ عَمْرٍو تَبَنَّاهُ الْأَسْوَدُ بْنُ عَبْدِ يَغُوثَ، فَكَانَ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْ هَؤُلَاءِ الْأَرْبَعَةِ يُدْعَى ابْنًا لِلَّذِي تَبَنَّاهُ.
Bu ayet evlatlık edinmeyi iptal etmek; yani miras, hısımlık haramlığı ve sıhriyet haramlığı gibi gerçek evlatlığın doğurduğu hukuki sonuçları ortadan kaldırmak için inmiştir. Cahiliye devrinde evlat edinilen kimseye evlatlığın bütün hükümlerini tanıyorlardı. Cahiliye devrinde evlat edinilenlerin en meşhurları şunlardı: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in evlat edindiği Zeyd b. Hârise; Ömer b. el-Hattâb'ın babası Hattâb'ın evlat edindiği Âmir b. Rebîa; Ebû Huzeyfe'nin evlat edindiği Sâlim ve Esved b. Abdiyegūs'un evlat edindiği Mikdâd b. Amr. Bu dört kişinin her biri, kendisini evlat edinen kişinin oğlu olarak çağrılırdı.
وَزَيْدُ بْنُ حَارِثَةَ الَّذِي نَزَلَتِ الْآيَةُ فِي شَأْنِهِ كَانَ غَرِيبًا مِنْ بَنِي كَلْبٍ مِنْ وَبَرَةَ، مِنْ أَهْلِ الشَّامِ، وَكَانَ أَبُوهُ حَارِثَةُ تُوُفِّيَ وَتَرَكَ ابْنَيْهِ جَبَلَةً وَزَيْدًا فَبَقِيَا فِي حِجْرِ جَدِّهِمَا، ثُمَّ جَاءَ عَمَّاهُمَا فَطَلَبَا مِنَ الْجَدِّ كَفَالَتَهُمَا فَأَعْطَاهُمَا جَبَلَةَ وَبَقِيَ زَيْدٌ عِنْدَهُ فَأَغَارَتْ عَلَى الْحَيِّ خَيْلٌ مِنْ تِهَامَةَ فَأَصَابَتْ زَيْدًا فَأَخَذَ جَدُّهُ يَبْحَثُ عَنْ مَصِيرِهِ، وَقَالَ أَبْيَاتًا مِنْهَا:
Hakkında ayet inen Zeyd b. Hârise, Şam ehlinden, Vebera kabilesinin Benî Kelb kolundan bir yabancı idi. Babası Hârise vefat etmiş, geride Cebele ve Zeyd adında iki oğul bırakmıştı. Bunlar dedelerinin himayesinde kaldılar. Sonra iki amcaları gelip dededen çocukların velayetini istedi. Dede onlara Cebele'yi verdi, Zeyd ise yanında kaldı. Tihâme'den bir atlı süvari birliği kabileye baskın düzenledi ve Zeyd'i esir aldı. Bunun üzerine dedesi onun akıbetini araştırmaya başladı ve şu mısraları da içeren beyitler söyledi:
بَكَيْتُ عَلَى زَيْدٍ وَلَمْ أَدْرِ مَا فَعَلْ ... أَحَيٌّ فَيُرْجَى أَمْ أَتَى دُونَهُ الْأَجَلْ
Zeyd için ağladım, ne yaptı bilmem ki... / Sağ mıdır umut beslensin, yoksa ecel mi onu aldı?
وَأَنَّهُ عَلِمَ أَنْ زَيْدًا بِمَكَّةَ وَأَنِ الَّذِينَ سَبَوْهُ بَاعُوهُ بِمَكَّةَ فَابْتَاعَهُ حَكِيمُ بْنُ حِزَامِ بْنِ خُوَيْلِدٍ فَوَهَبَهُ لِعَمَّتِهِ خَدِيجَةَ بِنْتِ خُوَيْلِدٍ زَوْجِ النَّبِيءِ ﷺ فَوَهَبَتْهُ خَدِيجَةُ لِلنَّبِيءِ ﷺ فَأَقَامَ عِنْدَهُ زَمَنًا ثُمَّ جَاءَ جَدُّهُ وَعَمُّهُ يَرْغَبَانِ فِي فِدَائِهِ فَأَبَى الْفِدَاءَ وَاخْتَارَ الْبَقَاءَ عَلَى الرِّقِّ عِنْدَ النَّبِيءِ ﷺ، فَحِينَئِذٍ أَشْهَدَ النَّبِيءُ قُرَيْشًا أَنَّ زَيْدًا ابْنُهُ يَرِثُ أَحَدُهُمَا الْآخَرَ فَرَضِيَ أَبُوهُ وَعَمُّهُ وَانْصَرَفَا فَأَصْبَحَ يُدْعَى: زَيْدُ بْنُ مُحَمَّدٍ، وَذَلِكَ قَبْلَ الْبَعْثَةِ. وَقُتِلَ زَيْدٌ فِي غَزْوَةِ مُؤْتَةَ مِنْ أَرْضِ الشَّامِ سَنَةَ ثَمَانٍ مِنَ الْهِجْرَةِ.
Dedesi, Zeyd'in Mekke'de olduğunu ve onu esir alanların Mekke'de sattıklarını öğrendi. Onu Hakîm b. Hizâm b. Huveylid satın aldı ve halası, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşi Hatice bnt. Huveylid'e hediye etti. Hz. Hatice de onu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hediye etti. Zeyd bir süre onun yanında kaldı. Sonra dedesi ve amcası gelip fidyesini ödeyerek onu geri almak istediler; fakat o fidyeyi kabul etmedi ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanında köle olarak kalmayı tercih etti. Bunun üzerine Peygamber, Kureyş'i şahit tutarak Zeyd'in kendi oğlu olduğunu ve birbirlerine mirasçı olacaklarını ilan etti. Babası ve amcası bu duruma razı olup geri döndüler. Böylece peygamberlikten önce 'Zeyd b. Muhammed' diye çağrılmaya başlandı. Zeyd, hicretin sekizinci yılında Şam topraklarında cereyan eden Mûte Gazvesi'nde şehit düştü.
ذلِكُمْ قَوْلُكُمْ بِأَفْواهِكُمْ وَاللَّهُ يَقُولُ الْحَقَّ وَهُوَ يَهْدِي السَّبِيلَ.
{ ذلِكُمْ قَوْلُكُمْ بِأَفْواهِكُمْ وَاللَّهُ يَقُولُ الْحَقَّ وَهُوَ يَهْدِي السَّبِيلَ } “Bu, sizin ağızlarınızla söylediğiniz sözünüzdür. Allah ise hakkı söyler ve doğru yola O iletir.”
اسْتِئْنَافٌ اعْتِرَاضِيٌّ بَيْنَ التَّمْهِيدِ وَالْمَقْصُودِ مِنَ التَّشْرِيعِ وَهُوَ فَذْلَكَةٌ كَمَا تَقَدَّمَ مِنَ الْجُمَلِ الثَّلَاثِ الَّتِي نَفَتْ جَعْلَهُمْ مَا لَيْسَ بِوَاقِعٍ وَاقِعًا، وَلِذَلِكَ فُصِلَتِ الْجُمْلَةُ لِأَنَّهَا تَتَنَزَّلُ مَنْزِلَةَ الْبَيَانِ بِالتَّحْصِيلِ لِمَا قَبْلَهَا.
Bu cümle, teşriin zemin hazırlığı ile asıl maksadı arasında yer alan bir itiraziyye istînâfıdır ve onların gerçekte var olmayan şeyleri var saymalarını nefyeden daha önceki üç cümlenin bir fezlekesidir (özetidir). Bu yüzden bu cümle, kendisinden öncekileri bir özet olarak açıklama makamında bulunduğundan fasledilmiştir [atıf harfi olmadan getirilmiştir].
وَالْإِشَارَةُ إِلَى مَذْكُورٍ ضِمْنًا مِنَ الْكَلَامِ الْمُتَقَدِّمِ، وَهُوَ مَا نُفِيَ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ جَعَلَهُ مِنْ وُجُودِ قَلْبَيْنِ لِرَجُلٍ، وَمَنْ كَوْنَ الزَّوْجَةِ الْمُظَاهَرِ مِنْهَا أُمًّا لِمَنْ ظَاهَرَ مِنْهَا، وَمِنْ كَوْنِ الْأَدْعِيَاءِ أَبْنَاءً لِلَّذِينَ تَبَنَّوْهُمْ. وَإِذْ قَدْ كَانَتْ تِلْكَ الْمَنْفِيَّاتُ الثَّلَاثَةُ نَاشِئَةً عَنْ أَقْوَالٍ قَالُوهَا صَحَّ الْإِخْبَارُ عَنِ الْأُمُورِ الْمُشَارِ إِلَيْهَا بِأَنَّهَا أَقْوَالٌ بِاعْتِبَارِ أَنَّ الْمُرَادَ أَنَّهَا أَقْوَالٌ فَحَسْبُ لَيْسَ لِمَدْلُولَاتِهَا حَقَائِقُ خَارِجِيَّةٌ تُطَابِقُهَا كَمَا تُطَابِقُ النِّسَبُ الْكَلَامِيَّةُ الصَّادِقَةُ النِّسَبَ الْخَارِجِيَّةَ، وَإِلَّا فَلَا جَدْوَى فِي الْإِخْبَارِ عَنْ تِلْكَ الْمَقَالَاتِ بِأَنَّهَا قَوْلٌ بِالْأَفْوَاهِ.
İşaret [ { ذلِكُمْ } ], geçen kelamda zımnen zikredilen hususa yöneliktir; o da bir adam için iki kalbin varlığı, zıhâr yapılan eşin zıhâr yapan kimseye anne olması ve evlatlıkların kendilerini evlat edinen kimselere evlat olması gibi Allah'ın kılmadığı nefyedilen durumlardır. Bu üç nefyedilen şey onların söyledikleri sözlerden kaynaklandığı için, işaret edilen bu hususların 'sözler' olarak haber verilmesi doğru olmuştur. Zira kastedilen, bunların sadece sözden ibaret olduğu ve doğru sözlü önermelerin dış dünyadaki nispetlere uygunluğu gibi bunların dış dünyada kendilerine tekabül eden hakikatlerinin bulunmadığıdır; aksi takdirde bu iddiaların dillerdeki bir söz olarak haber verilmesinin bir faydası olmazdı.
وَلِإِفَادَةِ هَذَا الْمَعْنَى قُيَّدَ بِقَوْلِهِ بِأَفْواهِكُمْ فَإِنَّهُ مِنَ الْمَعْلُومِ أَنَّ الْقَوْلَ إِنَّمَا هُوَ بِالْأَفْوَاهِ فَكَانَ ذِكْرُ بِأَفْواهِكُمْ مَعَ الْعِلْمِ بِهِ مُشِيرًا إِلَى أَنَّهُ قَوْلٌ لَا تَتَجَاوَزُ دَلَالَتُهُ الْأَفْوَاهَ إِلَى الْوَاقِعِ وَنَفْسُ الْأَمْرِ فَلَيْسَ لَهُ مِنْ أَنْوَاعِ الْوُجُودِ إِلَّا الْوُجُودُ فِي اللِّسَانِ وَالْوُجُودُ فِي الْأَذْهَانِ دُونَ الْوُجُودِ فِي الْعِيَانِ، وَنَظِيرُ هَذَا قَوْلُهُ تَعَالَى: كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها [الْمُؤْمِنُونَ: ١٠٠] أَيْ: لَا تَتَجَاوَزُ ذَلِكَ الْحَدَّ، أَيْ: لَا يَتَحَقَّقُ مَضْمُونُهَا فِي الْخَارِجِ وَهُوَ الْإِرْجَاعُ إِلَى الدُّنْيَا فِي قَوْلِ الْكَافِرِ: رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ [الْمُؤْمِنُونَ: ٩٩- ١٠٠] ، فَعُلِمَ مِنْ تَقْيِيدِهِ بِأَفْواهِكُمْ أَنَّهُ قَوْلٌ كَاذِبٌ لَا يُطَابِقُ الْوَاقِعَ وَزَادَهُ تَصْرِيحًا بِقَوْلِهِ وَاللَّهُ يَقُولُ الْحَقَّ فَأَوْمَأَ إِلَى أَنَّ قَوْلَهُمْ ذَلِكَ قَوْلٌ كَاذِبٌ. وَلِهَذَا عُطِفَتْ عَلَيْهِ جُمْلَةُ وَاللَّهُ يَقُولُ الْحَقَّ لِأَنَّهُ دَاخِلٌ فِي الْفَذْلَكَةِ لِمَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ مَا جَعَلَ اللَّهُ إِلَخْ. فَمَعْنَى كَوْنِهَا أَقْوَالًا: أَنَّ نَاسًا يَقُولُونَ: جَمِيلٌ لَهُ قَلْبَانِ، وَنَاسًا يَقُولُونَ لِأَزْوَاجِهِمْ:
Bu manayı ifade etmek için { بِأَفْواهِكُمْ } “ağızlarınızla” kaydı getirilmiştir; zira sözün ancak ağızlarla söylendiği zaten bilinmektedir. Dolayısıyla bilinmesine rağmen { بِأَفْواهِكُمْ } kaydının zikredilmesi, bunun delaleti ağızları aşıp vakıaya ve işin aslına geçmeyen bir söz olduğuna işaret etmektedir. Onun varlık çeşitlerinden sadece dildeki varlığı ve zihinlerdeki varlığı vardır, dış dünyadaki somut varlığı yoktur. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu kavlidir: { كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها } [Mü’minûn 100], yani: Bu sınırın ötesine geçmez; kâfirin { رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ } [Mü’minûn 99-100] sözündeki dünyaya döndürülme talebi dış dünyada gerçekleşmez. Dolayısıyla { بِأَفْواهِكُمْ } kaydından, bunun vakıaya uymayan yalan bir söz olduğu anlaşılmıştır. { وَاللَّهُ يَقُولُ الْحَقَّ } “Allah ise hakkı söyler” kavliyle bunu daha da açıkça beyan ederek onların bu sözünün yalan bir söz olduğuna işaret etmiştir. Bu sebeple { وَاللَّهُ يَقُولُ الْحَقَّ } cümlesi onun üzerine atfedilmiştir; çünkü bu, daha önce geçen { مَا جَعَلَ اللَّهُ } vb. ifadelerin fezlekesine dahildir. Bunların söz olmasının manası şudur: Bazı insanlar ‘Cemîl'in iki kalbi vardır’ diyor, bazıları eşlerine:
أَنْتِ كَظَهْرِ أُمِّي، وَنَاسًا يَقُولُونَ لِلدَّعِيِّ: فُلَانُ ابْن فُلَانٍ، يُرِيدُونَ مَنْ تَبَنَّاهُ.
‘Sen bana annemin sırtı gibisin’ diyor, bazıları da evlatlığa -onu evlat edinen kişiyi kastederek- ‘falanca falancanın oğludur’ diyordu.
وَانْتَصَبَ الْحَقَّ عَلَى أَنَّهُ صِفَةٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ مَفْعُولٍ بِهِ لِ يَقُولُ. تَقْدِيرُهُ:
{ الْحَقَّ } kelimesi, { يَقُولُ } fiilinin mef‘ûlün bihi olan mahzuf bir mastarın sıfatı olarak mansub kılınmıştır. Takdiri şöyledir:
الْكَلَامُ الْحَقُّ، لِأَنَّ فِعْلَ الْقَوْلِ لَا يَنْصِبُ إِلَّا الْجُمَلَ أَوْ مَا هُوَ فِي مَعْنَى الْجُمْلَةِ نَحْوَ إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها [الْمُؤْمِنُونَ: ١٠٠] ، فَالْهَاءُ الْمُضَافُ إِلَيْهَا (قَائِلُ) عَائِدَةٌ إِلَى كَلِمَةٌ وَهِيَ مَفْعُولٌ أُضِيفَ إِلَيْهَا. وَفِي الْإِخْبَارِ عَنِ اسْمِ الْجَلَالَةِ وَضَمِيرِهِ بِالْمَسْنَدَيْنِ الْفِعْلِيَّيْنِ إِفَادَةُ قَصْرِ الْقَلْبِ، أَيْ: هُوَ يَقُولُ الْحَقَّ لَا الَّذِينَ وَضَعُوا لَكُمْ تِلْكَ الْمَزَاعِمَ، وَهُوَ يَهْدِي السَّبِيلَ لَا الَّذِينَ أَضَلُّوا النَّاسَ بِالْأَوْهَامِ. وَلَمَّا كَانَ الْفِعْلَانِ مُتَعَدِّيَيْنِ اسْتُفِيدَ مِنْ قَصْرِهِمَا قَصْرُ مَعْمُولَيْهِمَا بِالْقَرِينَةِ، ثُمَّ لَمَّا كَانَ قَوْلُ اللَّهِ فِي الْمَوَاضِعِ الثَّلَاثَةِ هُوَ الْحَقُّ وَالسَّبِيلُ كَانَ كِنَايَةً عَنْ كَوْنِ ضِدِّهِ بَاطِلًا وَمَجْهَلَةً. فَالْمَعْنَى: وَهُمْ لَا يَقُولُونَ الْحَقَّ وَلَا يَهْدُونَ السَّبِيلَ.
el-Kelâmü'l-hakku (الْكَلَامُ الْحَقُّ); çünkü kavl (söyleme) fiili ancak cümleleri yahut { إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها } [Mü’minûn 100] örneğinde olduğu gibi cümle manasındaki lafızları nasbeder; buradaki { قائِلُ } kelimesinin muzafun ileyhi olan hü (ه) zamiri { كَلِمَةٌ } lafzına dönmektedir ve kendisine izafe edilen bir mef‘ûldür. Lafza-i Celâl ve O'nun zamirinin fiilî müsnedlerle haber verilmesinde kasr-ı kalb (hükmü muhatabın inancının aksine çevirme) manası vardır; yani: O hak olanı söyler, size o asılsız iddiaları uyduranlar değil; ve O doğru yola iletir, insanları vehimlerle saptıranlar değil. Bu iki fiil geçişli (müteaddî) olduğu için, fiillerin kasredilmesinden karine yoluyla mef‘ûllerinin de kasredildiği anlaşılmıştır. Ayrıca Allah'ın bu üç konudaki sözü hak ve dosdoğru yol olunca, bu durum zıddının batıl ve cehalet olduğuna kinayedir. Manası şudur: Onlar ise hakkı söylemezler ve doğru yola da iletmezler.
والسَّبِيلَ: الطَّرِيقُ السَّابِلَةُ الْوَاضِحَةُ، أَيِ: الْوَاضِحُ أَنَّهَا مَطْرُوقَةٌ فَهِيَ مَأْمُونَةُ الْإِبْلَاغِ إِلَى غَايَةِ السَّائِرِ فِيهَا. وَإِذَا تَقَرَّرَ أَنَّ تِلْكَ الْمَزَاعِمَ الثَّلَاثَةَ لَا تَعْدُو أَنْ تَكُونَ أَلْفَاظًا سَاذَجَةً لَا تَحَقُّقَ لِمَدْلُولَاتِهَا فِي الْخَارِجِ اقْتَضَى ذَلِكَ انْتِفَاءَ الْأَمْرَيْنِ اللَّذَيْنِ جُعِلَا تَوْطِئَةً وَتَمْهِيدًا
Es-Sebîl (السَّبِيلَ), açık ve işlek yol demektir; yani ayak basılmış olduğu apaçık ortada olup üzerinde yürüyeni hedefine ulaştırması güvenli olan yoldur. Bu üç iddianın dış dünyada hiçbir karşılığı bulunmayan kuru laflardan ibaret olduğu kesinleşince, bu durum asıl maksada hazırlık ve zemin kılınan iki hususun
لِلْمَقْصُودِ وَانْتِفَاءِ الْأَمْرِ الثَّالِثِ الْمَقْصُودِ وَهُوَ التَّبَنِّي، فَاشْتَرَكَ التَّمْهِيدُ وَالْمَقْصُودُ فِي انْتِفَاءِ الْحَقِّيَّةِ، وَهُوَ أَتَمُّ فِي التَّسْوِيَةِ بَيْنَ الْمَقْصُودِ وَالتَّمْهِيدِ.
nefyedilmesini ve asıl kastedilen üçüncü husus olan evlatlık edinmenin de nefyedilmesini gerektirmiştir. Böylece zemin hazırlığı ile asıl maksat, hakikatten yoksun olma noktasında ortaklaşmış ve maksat ile hazırlık arasındaki denklik tam olarak sağlanmıştır.
وَهَذَا كُلُّهُ زِيَادَةُ تَحْرِيضٍ عَلَى تَلَقِّي أَمْرِ اللَّهِ بِالْقَبُولِ وَالِامْتِثَالِ وَنَبْذِ مَا خَالَفَهُ.
Bütün bunlar, Allah'ın emrini kabul ve itaatle karşılamaya ve O'na aykırı olanı terk etmeye yönelik teşviki artırmaktadır.
[سُورَة الْأَحْزَاب (٣٣) : آيَة ٥]
[AHZÂB SURESİ (33) : ÂYET 5]
ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ فَإِنْ لَمْ تَعْلَمُوا آباءَهُمْ فَإِخْوانُكُمْ فِي الدِّينِ وَمَوالِيكُمْ وَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ فِيما أَخْطَأْتُمْ بِهِ وَلكِنْ مَا تَعَمَّدَتْ قُلُوبُكُمْ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً (٥)
{ ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ فَإِنْ لَمْ تَعْلَمُوا آباءَهُمْ فَإِخْوانُكُمْ فِي الدِّينِ وَمَوالِيكُمْ وَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ فِيما أَخْطَأْتُمْ بِهِ وَلكِنْ مَا تَعَمَّدَتْ قُلُوبُكُمْ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } “Onları babalarına nispet ederek çağırın; bu, Allah katında daha adaletlidir. Şayet babalarını bilmiyorsanız, artık onlar sizin dinde kardeşleriniz ve mevlalarınızdır (dostlarınızdır). Yanılarak yaptığınızda size bir günah yoktur; lakin kalplerinizin kasten hedeflediğinde günah vardır. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.” (5)
ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ فَإِنْ لَمْ تَعْلَمُوا آباءَهُمْ فَإِخْوانُكُمْ فِي الدِّينِ وَمَوالِيكُمْ.
{ ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ فَإِنْ لَمْ تَعْلَمُوا آباءَهُمْ فَإِخْوانُكُمْ فِي الدِّينِ وَمَوالِيكُمْ } “Onları babalarına nispet ederek çağırın; bu, Allah katında daha adaletlidir. Şayet babalarını bilmiyorsanız, artık onlar sizin dinde kardeşleriniz ve mevlalarınızdır.”
اسْتِئْنَافٌ بِالشُّرُوعِ فِي الْمَقْصُودِ مِنَ التَّشْرِيعِ لِإِبْطَالِ التَّبَنِّي وَتَفْصِيلٌ لِمَا يَحِقُّ أَنْ يُجْرِيَهُ الْمُسْلِمُونَ فِي شَأْنِهِ. وَهَذَا الْأَمْرُ إِيجَابٌ أُبْطِلَ بِهِ ادِّعَاءُ الْمُتَبَنِّي مُتَبَنَّاهُ ابْنًا لَهُ. وَالْمُرَادُ بِالدُّعَاءِ النَّسَبُ. وَالْمُرَادُ مِنْ دَعَوْتِهِمْ بِآبَائِهِمْ تُرَتُّبُ آثَارِ ذَلِكَ، وَهِيَ أَنَّهُمْ أَبْنَاءُ آبَائِهِمْ لَا أَبْنَاءُ مَنْ تَبَنَّاهُمْ.
Evlatlık edinmeyi iptal etmeye yönelik teşriin asıl maksadına başlamak üzere yapılmış bir istînâf olup Müslümanların bu hususta ne şekilde davranmaları gerektiğinin ayrıntılı açıklamasıdır. Bu emir, evlat edinenin evlatlığını oğlu olarak iddia etmesini iptal eden bir vücûbiyet (farz) bildirir. Dua (çağırma) ile kastedilen neseptir. Onların babalarına nispetle çağrılmasından kastedilen ise bunun doğuracağı hukuki neticelerdir; o da onların kendilerini evlat edinenlerin değil, öz babalarının oğulları olmalarıdır.
وَاللَّامُ فِي لِآبائِهِمْ لَامُ الِانْتِسَابِ، وَأَصْلُهَا لَامُ الِاسْتِحْقَاقِ. يُقَالُ: فُلَانٌ لِفُلَانٍ، أَيْ: هُوَ ابْنُهُ، أَيْ: يَنْتَسِبُ لَهُ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: فُلَانٌ لِرِشْدَةٍ وَفُلَانٌ لِغَيَّةٍ، أَيْ: نَسَبَهُ لَهَا،
{ لِآبائِهِمْ } kavlindeki lâm harf-i cerri intisap (aidiyet) lâmıdır; aslı ise istihkak lâmıdır. ‘Falanca filancanındır’ denilir, yani: Onun oğludur, ona intisap etmektedir. Nitekim ‘Falanca nikâh çocuğudur, falanca zina çocuğudur’ sözleri de böyledir; yani ona nispet edilmiştir,
أَيْ: مِنْ نِكَاحٍ أَو من زنا، وَقَالَ النَّابِغَةُ:
yani nikahtan veya zinadandır. Nâbiğa şöyle demiştir:
لَئِنْ كَانَ لِلْقَبْرَيْنِ قَبْرٌ بِجِلِّقٍ ... وَقَبْرٌ بِصَيْدَاءَ الَّذِي عِنْدَ حَارِبِ
Eğer iki kabre ait iseler; biri Cillik'teki kabir, / Diğeri ise Hârib civarındaki Saydâ'daki kabir...
أَيْ: مِنْ أَبْنَاءِ صَاحِبَيِ الْقَبْرَيْنِ. وَقَالَ عَلْقَمَةُ بْنُ عَبْدٍ يَمْدَحُ الْمَلِكَ الْحَارِثَ:
Yani: İki kabir sahibinin evlatlarındandır. Alkame b. Abede de Kral el-Hâris'i överken şöyle demiştir:
فَلَسْتَ لِإِنْسِيٍّ وَلَكِنْ لِمَلْأَكٍ ... تَنَزَّلَ مِنْ جَوِّ السَّمَاءِ يُصَوِّبُ
Sen bir insana ait değilsin, bilakis göğün boşluğundan / Doğruca inen bir meleğe aitsin.
وَفِي حَدِيثِ أَبِي قَتَادَةَ: «صَلَّى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ حَامِلًا أُمَامَةَ ابْنَةَ بِنْتِهِ زَيْنَبَ وَلِأَبِي الْعَاصِ بْنِ رَبِيعَةَ»
Ebû Katâde'nin rivayet ettiği bir hadiste şöyle buyrulmaktadır: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, kızı Zeyneb'in ve Ebü'l-Âs b. Rebîa'nın kızı olan Ümâme'yi kucağında taşırken namaz kıldı.»
فَكَانَتِ اللَّامُ مُغْنِيَةً عَنْ أَنْ يَقُولَ وَابْنَةَ أَبِي الْعَاصِ.
Buradaki lâm, ‘ve Ebü'l-Âs'ın kızı’ demeye ihtiyaç bırakmamıştır.
وَضَمِيرُ هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ عَائِدٌ إِلَى الْمَصْدَرِ الْمَفْهُومِ مِنْ فِعْلِ ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ أَيِ: الدُّعَاءَ لِلْآبَاءِ. وَجُمْلَةُ هُوَ أَقْسَطُ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ كَأَنَّ سَائِلًا قَالَ: لماذَا لَا نَدْعُوهُمْ
{ هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ } ifadesindeki hüve (هُوَ) zamiri, { ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ } fiilinden anlaşılan mastara, yani babalara nispet etmeye dönmektedir. { هُوَ أَقْسَطُ } cümlesi, sanki bir soru soranın: ‘Neden onları
لِلَّذِينَ تَبَنَّوْهُمْ؟ فَأُجِيبَ بِبَيَانِ أَنَّ ذَلِكَ الْقِسْطُ فَاسْمُ التَّفْضِيلِ مَسْلُوبُ الْمُفَاضَلَةِ، أَيْ: هُوَ قِسْطٌ كَامِلٌ وَغَيْرُهُ جَوْرٌ عَلَى الْآبَاءِ الْحَقِّ وَالْأَدْعِيَاءِ، لِأَنَّ فِيهِ إِضَاعَةَ أَنْسَابِهِمُ الْحَقِّ.
kendilerini evlat edinenlere nispet etmiyoruz?’ diye sorması üzerine verilmiş bir istînâf-ı beyânîdir. Buna karşılık, asıl adaletin bu olduğu açıklanarak cevap verilmiştir. Buradaki ism-i tafdil üstünlük (mufâdalanın) soyutlanmış halidir; yani bu tam bir adalettir, bunun dışındakiler ise gerçek babalara ve evlatlıklara karşı bir haksızlıktır; zira bunda onların gerçek neseplerinin zayi edilmesi söz konusudur.
وَالْغَرَضُ مِنْ هَذَا الِاسْتِئْنَافِ تَقْرِيرُ مَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ وَما جَعَلَ أَدْعِياءَكُمْ أَبْناءَكُمْ ذلِكُمْ قَوْلُكُمْ بِأَفْواهِكُمْ وَاللَّهُ يَقُولُ الْحَقَّ وَهُوَ يَهْدِي السَّبِيلَ [الْأَحْزَاب: ٤] لِتَعْلَمَ عِنَايَةَ اللَّهِ تَعَالَى بِإِبْطَالِ أَحْكَامِ الْجَاهِلِيَّةِ فِي التَّبَنِّي، وَلِتَطْمَئِنَ نُفُوسُ الْمُسْلِمِينَ مِنَ الْمُتَبَنِّينَ وَالْأَدْعِيَاءِ وَمَنْ يَتَعَلَّقُ بِهِمْ بِقَبُولِ هَذَا التَّشْرِيعِ الَّذِي يَشُقُّ عَلَيْهِمْ إِذْ يَنْزِعُ مِنْهُمْ إِلْفًا أَلِفُوهُ.
Bu istînâfın gayesi; Allah Teâlâ'nın cahiliye devrindeki evlatlık hükümlerini kaldırmaya gösterdiği özeni bilmen ve alıştıkları bir âdetin ellerinden alınması sebebiyle kendilerine ağır gelen bu teşrii kabul etme hususunda evlat edinen, evlatlık olan ve onlarla ilişkisi bulunan Müslümanların gönüllerinin huzura kavuşması için { وَما جَعَلَ أَدْعِياءَكُمْ أَبْناءَكُمْ ذلِكُمْ قَوْلُكُمْ بِأَفْواهِكُمْ وَاللَّهُ يَقُولُ الْحَقَّ وَهُوَ يَهْدِي السَّبِيلَ } [Ahzâb 4] kavlinin delalet ettiği manayı pekiştirmektir.
وَلِهَذَا الْمَعْنَى الدَّقِيقِ فُرِّعَ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: فَإِنْ لَمْ تَعْلَمُوا آباءَهُمْ فَإِخْوانُكُمْ فِي الدِّينِ وَمَوالِيكُمْ، فَجَمَعَ فِيهِ تَأْكِيدًا لِلتَّشْرِيعِ بِعَدَمِ التَّسَاهُلِ فِي بَقَاءِ مَا كَانُوا عَلَيْهِ بِعُذْرِ أَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ آبَاءَ بَعْضِ الْأَدْعِيَاءِ، وَتَأْنِيسًا لِلنَّاسِ أَنْ يَعْتَاضُوا عَنْ ذَلِكَ الِانْتِسَابِ الْمَكْذُوبِ اتِّصَالًا حَقًّا لَا يَفُوتُ بِهِ مَا فِي الِانْتِسَابِ الْقَدِيمِ مِنَ الصِّلَةِ، وَيَتَجَافَى بِهِ عَمَّا فِيهِ مِنَ الْمَفْسَدَةِ فَصَارُوا يَدْعُونَ سَالِمًا مُتَبَنَّى أَبِي حُذَيْفَةَ: سَالِمًا مَوْلَى أَبِي حُذَيْفَةَ، وَغَيْرُهُ، وَلَمْ يَشِذَّ عَنْ ذَلِكَ إِلَّا قَوْلُ النَّاسِ لِلْمِقْدَادِ بْنِ عَمْرٍو: الْمِقْدَادُ بْنُ الْأَسْوَدِ، نِسْبَةً لِلْأَسْوَدِ بْنِ عَبْدِ يَغُوثَ الَّذِي كَانَ قَدْ تَبَنَّاهُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ كَمَا تَقَدَّمَ.
Bu ince manadan dolayı, { فَإِنْ لَمْ تَعْلَمُوا آباءَهُمْ فَإِخْوانُكُمْ فِي الدِّينِ وَمَوالِيكُمْ } buyruğu ona tafri‘ edilmiştir (bağlanmıştır). Böylece bu ifadede, bazı evlatlıkların babalarını bilmedikleri mazeretine sığınarak eski durumlarını sürdürmede gevşeklik gösterilmemesi gerektiği vurgulanarak teşri pekiştirilmiş; hem de insanların o asılsız nesep yerine, eski nesepten doğan bağı kaybettirmeyen ve onda bulunan zararlardan uzak duran gerçek bir bağ kurarak teselli bulmaları sağlanmıştır. Nitekim artık Ebû Huzeyfe'nin evlatlığı Sâlim'e: ‘Ebû Huzeyfe'nin mevlâsı Sâlim’ ve başkalarına da bu şekilde hitap etmeye başladılar. Daha önce geçtiği üzere, cahiliye devrinde kendisini evlat edinen Esved b. Abdiyegūs'a nispetle Mikdâd b. Amr için insanların ‘el-Mikdâd b. el-Esved’ demeleri dışında bu kuraldan hiçbir istisna vaki olmamıştır.
قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ قَالَ الْمِقْدَادُ: أَنَا الْمِقْدَادُ بْنُ عَمْرٍو، وَمَعَ ذَلِكَ بَقِيَ الْإِطْلَاقُ عَلَيْهِ وَلَمْ يُسْمَعْ فِيمَنْ مَضَى مَنْ عَصَّى مُطْلِقَ ذَلِكَ عَلَيْهِ وَلَوْ كَانَ مُتَعَمِّدًا اهـ.
Kurtubî şöyle demiştir: “Bu ayet indiğinde Mikdâd: ‘Ben Mikdâd b. Amr'ım’ dedi; buna rağmen ona bu şekilde [el-Mikdâd b. el-Esved diye] hitap edilmeye devam edildi ve geçmişte kasten bile olsa ona bu ismi vereni günahkâr sayan hiç kimse işitilmemiştir.”
وَفِي قَوْلِ الْقُرْطُبِيِّ: وَلَوْ كَانَ مُتَعَمِّدًا، نَظَرٌ، إِذْ لَا تُمْكِنُ مُعْرِفَةُ تَعَمُّدِ مَنْ يُطْلِقُ ذَلِكَ عَلَيْهِ.
Kurtubî'nin ‘kasten bile olsa’ ifadesinde tereddüt vardır; zira ona böyle hitap edenin bunu kasten yapıp yapmadığını bilmek mümkün değildir.
وَلَعَلَّهُ جَرَى عَلَى أَلْسِنَةِ النَّاسِ الْمِقْدَادُ بْنُ الْأَسْوَدِ فَكَانَ دَاخِلًا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ فِيما أَخْطَأْتُمْ بِهِ لِأَنَّ مَا جَرَى عَلَى الْأَلْسِنَةِ مَظِنَّةُ النِّسْيَانِ، وَالْمُؤَاخَذَةُ بِالنِّسْيَانِ مَرْفُوعَة.
Muhtemelen 'el-Mikdâd b. el-Esved' ismi insanların dillerine öyle yerleşmişti ki, Allah Teâlâ'nın: { وَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ فِيما أَخْطَأْتُمْ بِهِ } kavline dahil olmuştur; zira dilde alışkanlık haline gelen şeyler unutmaya açıktır ve unutmanın getirdiği sorumluluk ise kaldırılmıştır.
وارتفاع فَإِخْوانُكُمْ عَلَى الْإِخْبَارِ عَنْ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ هُوَ ضَمِيرُ الْأَدْعِيَاءِ، أَيْ: فَهُمْ لَا يَعْدُونَ أَنْ يُوصَفُوا بِالْإِخْوَانِ فِي الْإِسْلَامِ إِنْ لَمْ يَكُونُوا مَوَالِيَ أَوْ يُوصَفُوا بِالْمَوَالِي إِنْ كَانُوا مَوَالِيَ بِالْحِلْفِ أَوْ بِوِلَايَةِ الْعَتَاقَةِ وَهَذَا اسْتِقْرَاءٌ تَامٌّ. وَالْإِخْبَارُ بِأَنَّهُمْ إِخْوَانٌ وَمَوَالٍ كِنَايَةً عَنِ الْإِرْشَادِ إِلَى دَعْوَتِهِمْ بِأَحَدِ هَذَيْنِ الْوَجْهَيْنِ.
{ فَإِخْوانُكُمْ } ifadesinin merfû oluşu, evlatlıkların zamiri olan mahzuf bir mübtedanın haberi olmasındandır; yani: Şayet mevlâ değillerse İslam kardeşliği ile nitelenmekten, veya antlaşmalı ya da azatlık mevlâsı iseler mevlâ olarak nitelenmekten öteye geçmezler; bu ise eksiksiz bir taksimdir. Onların kardeşler ve mevlâlar olarak haber verilmesi, bu iki hitap tarzından biriyle çağrılmalarına yönelik bir yönlendirmeden kinayedir.
وَالْوَاوُ لِلتَّقْسِيمِ وَهِيَ بِمَعْنَى (أَوْ) فَتَصْلُحُ لِمَعْنَى التَّخْيِيرِ، أَيْ: فَإِنْ لَمْ تَعْلَمُوا
Vav harfi taksim içindir ve 'ev' (أَوْ / veya) manasındadır; dolayısıyla muhayyerlik (seçim hakkı) manasına elverişlidir; yani: Şayet
آبَاءَهُمْ فَادْعُوهُمْ إِنْ شِئْتُمْ بِإِخْوَانٍ وَإِنْ شِئْتُمُ ادْعُوهُمْ مَوَالِيَ إِنْ كَانُوا كَذَلِكَ. وَهَذَا تَوْسِعَةٌ عَلَى النَّاسِ.
babalarını bilmiyorsanız, dilerseniz onları kardeşler olarak çağırın, dilerseniz de şayet öyle iseler mevlâlar olarak çağırın. Bu ise insanlar için bir kolaylıktır.
وفِي لِلظَّرْفِيَّةِ الْمَجَازِيَّةِ، أَيْ: إِخْوَانُكُمْ أُخُوَّةً حَاصِلَةً بِسَبَبِ الدِّينِ كَمَا يَجْمَعُ الظَّرْفُ مُحْتَوَيَاتِهِ، أَوْ تُجْعَلُ فِي لِلتَّعْلِيلِ وَالتَّسَبُّبِ، أَيْ: إِخْوَانُكُمْ بِسَبَبِ الْإِسْلَامِ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِذا أُوذِيَ فِي اللَّهِ [العنكبوت: ١٠] ، أَيْ: لِأَجْلِ اللَّهِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ [الحجرات: ١٠] .
{ فِي } zarfiyet-i mecâziyye içindir; yani tıpkı zarfın içindekileri toplaması gibi din vasıtasıyla gerçekleşen kardeşlikle kardeşlerinizdir. Veya { فِي } harfi ta‘lîl ve sebebiyet manasına gelir; yani Allah Teâlâ'nın: { إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ } [Hucurât 10] kavli gereğince, Allah Teâlâ'nın { فَإِذا أُوذِيَ فِي اللَّهِ } [Ankebût 10] kavlindeki gibi -yani Allah uğruna- İslam sebebiyle sizin kardeşlerinizdir.
وَلَيْسَ فِي دَعْوَتِهِمْ بِوَصْفِ الْأُخُوَّةِ رِيبَةٌ أَوِ الْتِبَاسٌ مِثْلَ الدَّعْوَةِ بِالْبُنُوَّةِ لِأَنَّ الدَّعْوَةَ بِالْأُخُوَّةِ فِي أَمْثَالِهِمْ ظَاهِرَةٌ لِأَنَّ لِوَصْفِ الْأُخُوَّةِ فِيهِمْ تَأْوِيلًا بِإِرَادَةِ الِاتِّصَالِ الدِّينِيِّ بِخِلَافِ وَصْفِ الْبُنُوَّةِ فَإِنَّمَا هُوَ وَلَاءٌ وَتَحَالُفٌ فَالْحَقُّ أَنْ يُدْعَوْا بِذَلِكَ الْوَصْفِ، وَفِي ذَلِكَ جَبْرٌ لِخَوَاطِرِ الْأَدْعِيَاءِ من تَبَنَّوْهُمْ.
Onları kardeşlik vasfıyla çağırmakta, evlatlık vasfıyla çağırmadaki gibi bir şüphe veya karışıklık yoktur. Çünkü onların benzerlerinde kardeşlik vasfıyla çağırmak açıktır; zira onlardaki kardeşlik vasfı dini bağın kastedilmesiyle tevil edilir. Evlatlık vasfı ise böyle değildir; o ancak dostluk ve ittifaktır, dolayısıyla hak olan onların bu [kardeşlik] vasfıyla çağrılmalarıdır. Bunda evlat edinen kimselere nispet edilen evlatlıkların gönüllerini teselli etme ve hoş tutma da vardır.
وَالْمُرَادُ بِالْوَلَاءِ فِي قَوْلِهِ وَمَوالِيكُمْ وَلَاءُ الْمُحَالَفَةِ لَا وَلَاءُ الْعِتْقِ، فَالْمُحَالَفَةُ مِثْلَ الْأُخُوَّةِ. وَهَذِهِ الْآيَةُ نَاسِخَةٌ لِمَا كَانَ جَارِيًا بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ وَمِنَ النَّبِيءِ ﷺ مِنْ دَعْوَةِ الْمُتَبَنِّينَ إِلَى الَّذِينَ تَبَنَّوْهُمْ فَهُوَ مِنْ نَسْخِ السُّنَّةِ الْفِعْلِيَّةِ وَالتَّقْرِيرِيَّةِ بِالْقُرْآنِ. وَذَلِكَ مُرَادُ مَنْ قَالَ: إِنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَسَخَتْ حُكْمَ التَّبَنِّي.
{ وَمَوالِيكُمْ } kavlindeki velâ ile kastedilen, azatlık velâsı değil, antlaşma ve dostluk velâsıdır; antlaşma ise kardeşlik gibidir. Bu ayet, Müslümanlar arasında ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sâdır olan, evlatlıkların kendilerini evlat edinen kimselere nispet edilmesi uygulamasını neshetmiştir; bu ise fiilî ve takrîrî sünnetin Kur'an ile neshedilmesindendir. ‘Bu ayet evlatlık hükmünü neshetmiştir’ diyen kimsenin kastı da işte budur.
قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : «وَفِي فَصْلِ هَذِهِ الْجُمَلِ وَوَصْلِهَا مِنَ الْحُسْنِ وَالْفَصَاحَةِ مَا لَا يَغْبَى عَنْ عَالَمٍ بِطُرُقِ النَّظْمِ» . وَبَيَّنَهُ الطَّيْبِيُّ فَقَالَ: يَعْنِي فِي إِخْلَاءِ الْعَاطِفِ وَإِثْبَاتِهِ مِنَ الْجُمَلِ مِنْ مُفْتَتَحِ السُّورَةِ إِلَى هُنَا. وَبَيَانُهُ: أَنَّ الْأَوَامِرَ وَالنَّهْيَ فِي اتَّقِ [الْأَحْزَاب: ١] وَلا تُطِعِ [الْأَحْزَاب: ١] وَاتَّبِعْ [الْأَحْزَاب: ٢] وَتَوَكَّلْ [الْأَحْزَاب: ٣] ، فَإِنَّ الِاسْتِهْلَالَ بِقَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا النَّبِيءُ اتَّقِ اللَّهَ [الْأَحْزَاب: ١] دَالٌّ عَلَى أَنَّ الْخِطَابَ مُشْتَمِلٌ عَلَى أَمْرٍ مَعْنِيٍّ شَأْنُهُ لَائِحٌ مِنْهُ الْإِلْهَابُ، وَمِنْ ثَمَّ عَطَفَ عَلَيْهِ وَلا تُطِعِ كَمَا يُعْطَفُ الْخَاصُّ عَلَى الْعَامِ، وَأَرْدَفَ بِهِ النَّهْيَ، ثُمَّ أَمَرَ بِالتَّوَكُّلِ تَشْجِيعًا عَلَى مُخَالَفَةِ أَعْدَاءِ الدِّينِ، ثُمَّ عَقَّبَ كُلًّا مِنْ تِلْكَ الْأَوَامِرِ بِمَا يُطَابِقُهُ عَلَى سَبِيلِ التَّتْمِيمِ، وَعَلَّلَ وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ
Keşşâf’ta şöyle denilmiştir: «Bu cümlelerin fasl ve vaslında, nazım yöntemlerini bilen bir âlime gizli kalmayacak derecede bir güzellik ve fesahat vardır.» Tîbî bunu açıklayarak şöyle demiştir: Yani surenin başından buraya kadar cümlelerde atıf harfinin bırakılması veya getirilmesindedir. Açıklaması şöyledir: { اتَّقِ } [Ahzâb 1], { وَلا تُطِعِ } [Ahzâb 1], { وَاتَّبِعْ } [Ahzâb 2] ve { وَتَوَكَّلْ } [Ahzâb 3] emir ve nehiylerindeki durumdur. { يَا أَيُّهَا النَّبِيءُ اتَّقِ اللَّهَ } [Ahzâb 1] hitabıyla başlamak, hitabın heyecan uyandıran son derece mühim bir meseleyi içerdiğini göstermektedir. Bundan dolayı genel üzerine özelin atfedilmesi kabilinden { وَلا تُطِعِ } buyruğunu ona atfetmiş ve ardından nehyi getirmiştir. Sonra din düşmanlarına muhalefet etmeye teşvik etmek üzere tevekkülü emretmiştir. Ardından bu emirlerin her birini tamamlama (tetmîm) yoluyla ona uygun düşen bir ifadeyle takip ettirmiştir. Sakındırmayı tamamlamak üzere { وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ } nehyini
بِقَوْلِهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً [الْأَحْزَاب: ١] تَتْمِيمًا لِلِارْتِدَاعِ، وَعَلَّلَ قَوْلَهُ وَاتَّبِعْ مَا يُوحى إِلَيْكَ بِقَوْلِهِ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً [الْأَحْزَاب: ٢] تَتْمِيمًا، وَذَيَّلَ قَوْلَهُ وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ بِقَوْلِهِ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا [الْأَحْزَاب: ٣] تَقْرِيرًا
{ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً } [Ahzâb 1] kavliyle gerekçelendirmiş; { وَاتَّبِعْ مَا يُوحى إِلَيْكَ } kavlini tamamlama sadedinde { إِنَّ اللَّهَ كانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً } [Ahzâb 2] kavliyle gerekçelendirmiş; { وَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } kavlini ise
وَتَوْكِيدًا عَلَى مِنْوَالِ: فُلَانٌ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَالْحَقُّ أَبْلَجُ، وَفَصَّلَ قَوْلَهُ مَا جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَيْنِ فِي جَوْفِهِ [الْأَحْزَاب: ٤] عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِئْنَافِ تَنْبِيهًا عَلَى بَعْضٍ مِنْ أَبَاطِيلِهِمْ. وَقَوْلُهُ: ذلِكُمْ قَوْلُكُمْ بِأَفْواهِكُمْ [الْأَحْزَاب: ٤] فَذْلَكَةٌ لِتِلْكَ الْأَحْوَالِ آذَنَتْ بِأَنَّهَا مِنَ الْبُطْلَانِ وَحَقِيقٌ بِأَنْ يُذَمَّ قَائِلُهُ. وَوَصَلَ قَوْلَهُ وَاللَّهُ يَقُولُ الْحَقَّ وَهُوَ يَهْدِي السَّبِيلَ [الْأَحْزَاب: ٤] عَلَى هَذِهِ الْفَذْلَكَةِ بِجَامِعِ التَّضَادِّ عَلَى مِنْوَالِ مَا سبق فِي الْمُجْمل فِي وَلا تُطِعِ واتَّبِعْ، وَفَصَّلَ قَوْلَهُ ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ وَقَوله النبيء أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ [الْأَحْزَاب: ٦] ، وَهَلُمَّ جَرًّا إِلَى آخِرِ السُّورَةِ تَفْصِيلًا لِقَوْلِ الْحَقِّ وَالِاهْتِدَاءِ إِلَى السَّبِيلِ الْقَوِيمِ اهـ.
‘Falanca hakkı konuşur, hak ise apaçıktır’ misalindeki gibi tekit ve teyit makamında { وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا } [Ahzâb 3] kavliyle fezlekeye bağlamıştır (tezyîl etmiştir). Onların batıllarından bazılarına dikkat çekmek üzere { مَا جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَيْنِ فِي جَوْفِهِ } [Ahzâb 4] kavlini istînâf yoluyla fasletmiştir. { ذلِكُمْ قَوْلُكُمْ بِأَفْواهِكُمْ } [Ahzâb 4] kavli ise o hallerin bir fezlekesi olup bunların batıl olduğunu ve söyleyenin kınanmayı hak ettiğini bildirmiştir. { وَلا تُطِعِ } ve { اتَّبِعْ } ifadelerinde daha önce mücmel olarak geçen hususların tarzında, zıtlık ortak paydasıyla { وَاللَّهُ يَقُولُ الْحَقَّ وَهُوَ يَهْدِي السَّبِيلَ } [Ahzâb 4] kavlini bu fezlekeye vasletmiştir (atfetmiştir). Hakkı söylemenin ve dosdoğru yola iletmenin bir tafsilatı olarak { ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِنْدَ اللَّهِ } ve { النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ } [Ahzâb 6] kavillerini ve surenin sonuna kadar böyle devam eden kısımları fasletmiştir.
وَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ فِيما أَخْطَأْتُمْ بِهِ وَلكِنْ مَا تَعَمَّدَتْ قُلُوبُكُمْ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً.
{ وَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُناحٌ فِيما أَخْطَأْتُمْ بِهِ وَلكِنْ مَا تَعَمَّدَتْ قُلُوبُكُمْ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } “Yanıldığınız hususta size bir günah yoktur; lakin kalplerinizin kasıtlı olarak yöneldiği şeyde [günah vardır]. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ لِأَنَّ الْأَمْرَ فِيهَا لِلْوُجُوبِ فَهُوَ نَهْيٌ عَنْ ضِدِّهِ لِتَحْرِيمِهِ كَأَنَّهُ قِيلَ: وَلَا تَدْعُوهُمْ لِلَّذِينَ تَبَنَّوْهُمْ إِلَّا خَطَأً.
{ ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ } cümlesi üzerine atıftır. Zira buradaki emir vücub ifade etmektedir; dolayısıyla bu, haram kılmak üzere zıddından bir nehiydir. Sanki şöyle denilmiştir: "Yanılma hali müstesna, onları evlat edinenlere nispet ederek çağırmayın."
وَالْجُنَاحُ: الْإِثْمُ، وَهُوَ صَرِيحٌ فِي أَنَّ الْأَمْرَ فِي قَوْلِهِ ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ أَمْرُ وُجُوبٍ.
Cünâh (جُنَاح), günah demektir ve { ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ } buyruğundaki emrin vücub ifade eden bir emir olduğu hususunda açıktır.
وَمَعْنَى فِيما أَخْطَأْتُمْ بِهِ مَا يَجْرِي عَلَى الْأَلْسِنَةِ خَارِجًا مَخْرَجَ الْغَالِبِ فِيمَا اعْتَادُوهُ أَنْ يَقُولُوا: فُلَانُ ابْن فُلَانٍ لِلدَّعِيِّ وَمُتَبَنِّيهِ، وَلِذَلِكَ قَابَلَهُ بِقَوْلِهِ وَلكِنْ مَا تَعَمَّدَتْ قُلُوبُكُمْ أَيْ: مَا تَعَمَّدَتْهُ عَقَائِدُكُمْ بِالْقَصْدِ وَالْإِرَادَةِ إِلَيْهِ. وَبِهَذَا تَقَرَّرَ إِبْطَالُ حُكْمِ التَّبَنِّي وَأَنْ لَا يَقُولَ أَحَدٌ لِدَعِيِّهِ: هُوَ ابْنِي، وَلَا يَقُولَ: تَبَنَّيْتُ فُلَانًا، وَلَوْ قَالَهُ أَحَدٌ لَمْ يَكُنْ لِقَوْلِهِ أَثَرٌ وَلَا يُعْتَبَرُ وَصِيَّةً وَإِنَّمَا يُعْتَبَرُ قَوْلُ الرَّجُلِ: أَنْزَلْتُ فُلَانًا مَنْزِلَةَ ابْنٍ لِي يَرِثُ مَا يَرِثُهُ ابْنِي. وَهَذَا هُوَ الْمُسَمَّى بِالتَّنْزِيلِ وَهُوَ خَارِجٌ مَخْرَجَ الْوَصِيَّةِ بِمَنَابِ وَارِثٍ إِذَا حَمَّلَهُ ثُلُثَ الْمَيِّتِ. وَأَمَّا إِذَا قَالَ لِمَنْ لَيْسَ بِابْنِهِ: هُوَ ابْنِي، عَلَى مَعْنَى الِاسْتِلْحَاقِ فَيَجْرِي عَلَى حُكْمِهِ إِنْ كَانَ الْمَنْسُوبُ مَجْهُولَ النَّسَبِ وَلَمْ يَكُنِ الناسب مرِيدا التلطف وَالتَّقْرِيبَ. وَعِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ وَأَصْحَابِهِ مَنْ قَالَ: هُوَ ابْنِي، وَكَانَ أَصْغَرَ مِنَ الْقَائِلِ وَكَانَ مَجْهُولَ النَّسَبِ سِنًّا ثَبَتَ
{ فِيما أَخْطَأْتُمْ بِهِ } ifadesinin manası; evlatlık ile onu evlat edinen kimse hakkında "falan, falanın oğludur" şeklinde alışageldikleri üzere dillerden galip olarak dökülen sözlerdir. Bundan dolayı bunu, { وَلكِنْ مَا تَعَمَّدَتْ قُلُوبُكُمْ } yani "ancak kalplerinizin kast ve iradeyle yöneldiği şeyler" buyruğuyla karşılamıştır. Bununla evlatlık hükmünün iptali ve hiç kimsenin evlatlığına "o benim oğlumdur" dememesi ve "falancayı evlat edindim" dememesi sabit olmuştur. Şayet biri bunu söylese bile sözünün bir hükmü olmaz ve vasiyet de sayılmaz. Ancak bir kimsenin "Falancayı oğlum konumuna getirdim, oğlumun miras aldığı gibi miras alsın" sözü muteber sayılır. Bu ise tenzil (konumlandırma) diye isimlendirilen şeydir ve ölünün malının üçte biriyle sınırlandırıldığında mirasçı yerine yapılan bir vasiyet kabilindendir. Şayet bir kimse kendi oğlu olmayan biri hakkında soyuna katma (istilhâk) manasında "O benim oğlumdur" derse; eğer nesebi nispet edilen kişi meçhulü'n-neseb (soyu bilinmeyen) ise ve nispet eden kişi de iltifat ve yakınlık göstermeyi kastetmemişse, onun hükmü geçerli olur. Ebû Hanîfe ve ashabına göre, biri "O benim oğlumdur" derse ve o kişi söyleyenden yaşça küçük olup soyu da bilinmiyorsa nesebi
نَسَبُهُ مِنْهُ، وَإِنْ كَانَ عَبْدُهُ عَتَقَ أَيْضًا، وَإِنْ كَانَ لَا يُولَدُ مِثْلُهُ لِمِثْلِهِ لَمْ يَثْبُتِ النَّسَبُ وَلَكِنَّهُ يَعْتِقُ عَلَيْهِ عِنْدَ أَبِي حَنِيفَةَ خِلَافًا لِصَاحِبَيْهِ فَقَالَا: لَا يَعْتِقُ عَلَيْهِ. وَأَمَّا مَعْرُوفُ النَّسَبِ فَلَا يَثْبُتُ نَسَبُهُ بِالْقَائِلِ فَإِنْ كَانَ عَبْدًا يَعْتِقُ عَلَيْهِ لِأَنَّ إِطْلَاقَهُ مَمْنُوعٌ إِلَّا مِنْ جِهَةِ النَّسَبِ فَلَوْ قَالَ لِعَبْدِهِ: هُوَ أَخِي، لَمْ
ondan sabit olur; eğer kölesi ise aynı zamanda azat olur. Şayet kendi gibisinin onun gibisinden doğması [yaşça] mümkün değilse nesep sabit olmaz, fakat Ebû Hanîfe'ye göre o kişi azat olur; iki talebesi (İmâmeyn) ise buna muhalif kalarak "ona karşı azat olmaz" demişlerdir. Nesebi bilinen kimseye gelince; onun nesebi söyleyen kimseye sabit olmaz. Şayet köle ise ona karşı azat olur, çünkü bu ifadenin kullanılması ancak nesep cihetiyle yasaktır. Şayet kölesine "O benim kardeşimdir" derse,
يَعْتِقْ عَلَيْهِ إِذَا قَالَ: لَمْ أُرِدْ بِهِ أُخُوَّةَ النَّسَبِ لِأَنَّ ذَلِكَ يُطْلَقُ فِي أُخُوَّةِ الْإِسْلَامِ بِنَصِّ الْآيَةِ، وَإِذَا قَالَ أَحَدٌ لِدَعِيِّهِ: يَا بُنَيَّ، عَلَى وَجْهِ التَّلَطُّفِ فَهُوَ مُلْحَقٌ بِالْخَطَأِ وَلَا يَنْبَغِي التَّسَاهُلُ فِيهِ إِذَا كَانَتْ فِيهِ رِيبَةٌ.
"bununla nesep kardeşliğini kastetmedim" dediği takdirde ona karşı azat olmaz; zira ayetin nassı gereğince bu [hitap] İslam kardeşliğinde de kullanılır. Bir kimse evlatlığına iltifat amacıyla "Ey oğulcuğum" derse, bu hata hükmüne mülhaktır; ancak ortada bir şüphe bulunduğunda bu konuda gevşek davranılmamalıdır.
وَقَوْلُهُ ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ يَعُودُ ضَمِيرُ أَمْرِهِ إِلَى الْأَدْعِيَاءِ فَلَا يَشْمَلُ الْأَمْرُ دُعَاءَ الْحَفَدَةِ أَبْنَاءً لِأَنَّهُمْ أَبْنَاءٌ. وَقَدْ
{ ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ } buyruğundaki emir zamiri evlatlıklara döner; bu sebeple emir, torunlara "oğul/evlat" diye hitap edilmesini kapsamaz; çünkü onlar gerçekten evlattır. Nitekim
قَالَ النَّبِيءُ ﷺ فِي الْحَسَنِ ﵁: «إِنَّ ابْنِي هَذَا سَيِّدٌ»
Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem), Hasan (radıyallâhu anh) hakkında: “Şüphesiz benim bu oğlum bir seyyiddir”
وَقَالَ: «لَا تُزْرِمُوا ابْنِي»
ve: “Oğlumun [idrarını] kesmeyin” buyurmuştur
- أَيْ: لَا تَقْطَعُوا عَلَيْهِ بَوْلَهُ-. وَكَذَلِكَ لَا يَشْمَلُ مَا يَقُولُهُ أَحَدٌ لِآخَرَ غَيْرِ دَعِيٍّ لَهُ: يَا ابْنِي، تَلَطُّفًا وَتَقَرُّبًا، فَلَيْسَ بِهِ بَأْسٌ لِأَنَّ الْمَدْعُوَّ بِذَلِكَ لَمْ يَكُنْ دَعِيًّا لِلْقَائِلِ وَلَمْ يَزَلِ النَّاسُ يَدْعُونَ لِدَاتِهِمْ بِالْأَخِ أَوِ الْأُخْتِ، قَالَ الشَّاعِرُ:
-yani onun idrarını yarıda kesmeyin-. Aynı şekilde bu yasak, bir kimsenin evlatlığı olmayan başka birine sevgi ve yakınlık göstermek amacıyla "Oğlum!" demesini de kapsamaz; bunda bir sakınca yoktur. Çünkü kendisine böyle hitap edilen kişi, söyleyenin evlatlığı değildir. Nitekim insanlar akranlarına öteden beri "kardeşim" ya da "bacım" diye hitap edegelmişlerdir. Şair şöyle demiştir:
أَنْتِ أُخْتِي وَأَنْتِ حُرْمَةُ جَارِي ... وَحَرَامٌ عَلَيَّ خَوْنُ الْجِوَارِ
Sen benim bacımsın ve komşumun mahremisin ... Komşuluk hakkına hıyanet etmek ise bana haramdır.
وَيَدْعُونَ مَنْ هُوَ أَكْبَرُ بَاسِمِ الْعَمِّ كَثِيرًا، قَالَ النَّمِرُ بْنُ تَوْلَبٍ:
Kendilerinden büyük olan kimseye de çokça "amca" diye hitap ederler. Nemir b. Tevleb şöyle demiştir:
دَعَانِي الْغَوَانِي عَمَّهُنَّ وَخِلْتُنِي ... لِيَ اسْمٌ فَلَا أُدْعَى بِهِ وَهْوَ أَوَّلُ
Güzel kadınlar beni amcaları diye çağırdılar, oysa ben sanırdım ki ... Benim bir adım vardı ve asıl çağrılmam gereken o adla çağrılmaz oldum.
يُرِيدُ: أَنَّهُنَّ كُنَّ يَدْعُونَهُ: يَا أَخِي.
Şunu kastetmektedir: Onlar [eskiden] kendisine "kardeşim" diye hitap ediyorlardı.
وَوُقُوعُ جُناحٌ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ بِ لَيْسَ يَقْتَضِي الْعُمُومَ فَيُفِيدُ تَعْمِيمَ انْتِفَاءِ الْإِثْمِ عَنِ الْعَمَلِ الْخَطَأِ بِنَاءً عَلَى قَاعِدَةِ عَدَمِ تَخْصِيصِ الْعَامِّ بِخُصُوصِ سَبَبِهِ الَّذِي وَرَدَ لِأَجْلِهِ وَهُوَ أَيْضًا مَعْضُودٌ بِتَصَرُّفَاتٍ كَثِيرَةٍ فِي الشَّرِيعَةِ، مِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى: رَبَّنا لَا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا [الْبَقَرَة: ٢٨٦] ،
{ جُناحٌ } kelimesinin { لَيْسَ } ile nefy (olumsuzluk) bağlamında gelmesi umum ifade eder; bu da "genel hükmün, geliş sebebi olan özel durumla tahsis edilmeyeceği" kaidesine binaen hataen yapılan fiilden günahın bütünüyle kalktığını ifade eder. Bu husus ayrıca şeriatteki pek çok tasarrufla da desteklenmiştir. Yüce Allah'ın: { رَبَّنا لَا تُؤاخِذْنا إِنْ نَسِينا أَوْ أَخْطَأْنا } [Bakara 286] “Rabbimiz! Unutur veya yanılırsak bizi sorumlu tutma” kavli ve
وَقَوُلُ النَّبِيءِ ﷺ: «رُفِعَ عَنْ أُمَّتِي الْخَطَأُ وَالنِّسْيَانُ وَمَا أُكْرِهُوا عَلَيْهِ» .
Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in: “Ümmetimden yanılma, unutma ve zorlandıkları şeyler [nedeniyle oluşan sorumluluk] kaldırılmıştır” hadisi bunlardandır.
وَيُفْهَمُ مِنْ قَوْلِهِ ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ النَّهْيُ عَنْ أَنْ يُنْسَبَ أَحَدٌ إِلَى غَيْرِ أَبِيهِ بِطَرِيقِ لَحْنِ الْخِطَابِ.
{ ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ } kavlinden lahnü'l-hitâb (kavramın delaleti) yoluyla bir kimsenin babasından başkasına nispet edilmesinin yasaklandığı anlaşılır.
وَفِي الْحَدِيثِ: «مَنِ انْتَسَبَ إِلَى غَيْرِ أَبِيهِ فَعَلَيْهِ لَعْنَةُ اللَّهِ وَالْمَلَائِكَةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ لَا يَقْبَلُ اللَّهُ مِنْهُ صَرْفًا وَلَا عَدْلًا» .
Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Kim babasından başkasına intisap ederse (soyunu nispet ederse), Allah'ın, meleklerin ve bütün insanların laneti onun üzerine olsun. Allah ondan ne farz ne de nafile hiçbir ibadeti kabul etmez.”
وَيَخْرُجُ مِنَ النَّهْيِ قَوْلُ الرَّجُلِ لِآخَرَ: أَنْتَ أَبِي وَأَنَا ابْنُكَ عَلَى قَصْدِ التَّعْظِيمِ وَالتَّقْرِيبِ وَذَلِكَ عِنْدَ انْتِفَاءِ اللَّبْسِ، كَقَوْلِ أَبِي الطَّيِّبِ يُرَقِّقُ سَيْفَ الدَّوْلَةِ:
Karışıklık ihtimali bulunmadığı takdirde, bir kimsenin saygı ve yakınlık göstermek amacıyla başka birine "Sen benim babamsın, ben de senin oğlunum" demesi bu yasağın dışındadır. Nitekim Ebü't-Tayyib'in Seyfüddevle'yi yumuşatmak için söylediği şu söz gibidir:
إِنَّمَا أَنْتَ وَالِدٌ وَالْأَبُ الْقَا ... طِعُ أَحَنَى مِنْ وَاصَلِ الْأَوْلَادِ
Sen ancak bir babasın; alakayı kesen baba bile ... [Babasını] gözeten evlatlardan daha şefkatlidir.
وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً [الْأَحْزَاب: ٢٤] تَعْلِيلُ نَفْيِ الْجُنَاحِ عَنِ الْخَطَأِ بِأَنَّ نَفْيَ الْجُنَاحِ مِنْ آثَارِ اتِّصَافِ اللَّهِ تَعَالَى بِالْمَغْفِرَةِ وَالرَّحْمَةِ بِخَلْقِهِ.
{ إِنَّ اللَّهَ كانَ غَفُوراً رَحِيماً } [Ahzâb 24] cümlesi, yanılgıdan günahın nefyedilmesini gerekçelendirmektir; zira günahın kaldırılması, Yüce Allah'ın yarattıklarına karşı bağışlama ve merhametle vasıflanmış olmasının eserlerindendir.
[سُورَة الْأَحْزَاب (٣٣) : آيَة ٦]
[Ahzâb Suresi (33), Ayet 6]
النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُهاجِرِينَ إِلاَّ أَنْ تَفْعَلُوا إِلى أَوْلِيائِكُمْ مَعْرُوفاً كانَ ذلِكَ فِي الْكِتابِ مَسْطُوراً (٦)
{ النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُهاجِرِينَ إِلاَّ أَنْ تَفْعَلُوا إِلى أَوْلِيائِكُمْ مَعْرُوفاً كانَ ذلِكَ فِي الْكِتابِ مَسْطُوراً } “Peygamber, müminlere kendi canlarından daha önceliklidir (daha yakındır). Onun eşleri de onların analarıdır. Rahim sahipleri (akrabalar) da Allah'ın Kitabı'nda müminlerden ve muhacirlerden birbirlerine daha yakındır; meğerki dostlarınıza bir iyilik yapasınız. Bu, Kitap'ta yazılmış bulunmaktadır.” (6)
النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ.
{ النَّبِيُّ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ } “Peygamber, müminlere kendi canlarından daha önceliklidir.”
اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ أَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: وَما جَعَلَ أَدْعِياءَكُمْ أَبْناءَكُمْ [الْأَحْزَاب: ٤] وَقَوْلَهُ ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ [الْأَحْزَاب: ٥] كَانَ قَدْ شَمِلَ فِي أَوَّلِ مَا شَمله فِي أول مَا شَمِلَهُ إِبْطَالَ بُنُوَّةِ زَيْدِ بْنِ حَارِثَةَ لِلنَّبِيءِ ﷺ فَكَانَ بِحَيْثُ يُثِيرُ سُؤَالًا فِي نُفُوسِ النَّاسِ عَنْ مَدَى صِلَةِ الْمُؤْمِنِينَ بِنَبِيئِهِمْ ﷺ وَهل هِيَ علاقَة الْأَجَانِبِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ بَعْضِهِمْ بِبَعْضٍ سَوَاءٌ فَلِأَجَلِ تَعْلِيمِ الْمُؤْمِنِينَ حُقُوقَ النَّبِيءِ وَحُرْمَتَهُ جَاءَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مُبَيِّنَةٌ أَنَّ النَّبِيءَ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ أَوْلَى بِكُلِّ مُؤْمِنٍ مِنْ أَنْفُسِ الْمُؤْمِنِينَ. وَمن تَفْضِيلِيَّةٌ.
Bu, beyânî bir istînâftır. Çünkü Yüce Allah'ın: { وَما جَعَلَ أَدْعِياءَكُمْ أَبْناءَكُمْ } [Ahzâb 4] ve { ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ } [Ahzâb 5] buyrukları ilk etapta Zeyd b. Hârise'nin Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e evlatlığını iptal etmeyi kapsamıştı. Bu durum, insanların gönlünde müminlerin Peygamberleri (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile olan bağının derecesine ve bunun birbirine yabancı müminlerin ilişkisi gibi olup olmadığına dair bir soru uyandıracak nitelikteydi. İşte müminlere Peygamber'in haklarını ve hürmetini öğretmek amacıyla bu ayet gelerek Peygamber'in müminlere kendi canlarından daha evla olduğunu beyan etmiştir. Manası: O, her bir mümine müminlerin kendi canlarından daha önceliklidir. [Ayetteki] { مِنْ } harf-i cerri ise tafdil (üstünlük) bildirir.
ثُمَّ الظَّاهِرُ أَنَّ الْأَنْفُسَ مُرَادٌ بِهَا جَمْعُ النَّفْسِ وَهِيَ اللَّطِيفَةُ الْإِنْسَانِيَّةُ كَقَوْلِهِ تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي [الْمَائِدَة: ١١٦] ، وَأَنَّ الْجَمْعَ لِلتَّوْزِيعِ عَلَى كُلِّ مُؤْمِنٍ آيِلٍ إِلَى كُلِّ فَرْدٍ مِنَ الْأَنْفُسِ، أَيْ: أَنَّ النَّبِيءَ أَوْلَى بِكُلِّ مُؤْمِنٍ مِنْ نَفْسِ ذَلِكَ الْمُؤْمِنِ، أَيْ: هُوَ أَشَدُّ وِلَايَةً، أَيْ: قُرْبًا لِكُلِّ مُؤْمِنٍ مِنْ قُرْبِ نَفْسِهِ إِلَيْهِ، وَهُوَ قُرْبٌ مَعْنَوِيٌّ يُرَادُ بِهِ آثَارُ الْقُرْبِ مِنْ مَحَبَّةٍ وَنُصْرَةٍ. فَ أَوْلى اسْمُ تَفْضِيلٍ مِنَ الْوَلْيِ وَهُوَ الْقُرْبُ، أَيْ: أَشَدُّ قُرْبًا. وَهَذَا الِاسْمُ يَتَضَمَّنُ مَعْنَى الْأَحَقِّيَّةِ بِالشَّيْءِ فَيَتَعَلَّقُ بِهِ متعلّقه بِبِنَاء الْمُصَاحَبَةِ وَالْمُلَابَسَةِ. وَالْكَلَامُ عَلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ، أَيْ: أَوْلَى بِمَنَافِعِ الْمُؤْمِنِينَ أَوْ بِمَصَالِحِ الْمُؤْمِنِينَ، فَهَذَا الْمُضَافُ حُذِفَ لِقَصْدِ تَعْمِيمِ كُلِّ شَأْن من شؤون الْمُؤْمِنِينَ الصَّالِحَةِ.
Zâhir olan şudur ki { الْأَنْفُسَ } kelimesiyle, { تَعْلَمُ مَا فِي نَفْسِي } [Mâide 116] ayetinde olduğu gibi insani letafet anlamındaki nefsin çoğulu kastedilmiştir. Buradaki çoğul kalıbı, her bir ferde dönecek şekilde bütün müminlere dağıtılmak (tevzi) içindir. Yani: Peygamber, her bir mümine o müminin kendi nefsinden daha evladır; yani o mümine olan velayeti (yakınlığı), kendi nefsinin kendisine olan yakınlığından daha kuvvetlidir. Bu ise sevgi ve yardım gibi yakınlığın eserlerinin kastedildiği manevi bir yakınlıktır. { أَوْلى } kelimesi, yakınlık manasındaki "el-vely" kökünden türemiş bir ism-i tafdildir; yani "daha yakın" demektir. Bu isim bir şeye daha layık/hak sahibi olma manasını içerir ve müteallakı (bağlantılı olduğu öge) musâhabet ve mülâbese esasına göre ona bağlanır. Söz bir muzâf takdiri üzeredir; yani "müminlerin menfaatlerine veya müminlerin maslahatlarına daha evladır". Bu muzâf, müminlerin bütün hayırlı işlerini kapsayacak bir genelleme kastıyla hazfedilmiştir.
وَالْأَنْفُسُ: الذَّوَاتُ، أَيْ: هُوَ أَحَقُّ بِالتَّصَرُّفِ فِي شؤونهم مِنْ أَنْفُسِهِمْ فِي تصرفهم فِي شؤونهم. وَمِنْ هَذَا الْمَعْنَى مَا
"Enfüs" (canlar/nefisler) bizzat zatlar demektir; yani Peygamber, onların kendi işlerindeki tasarruflarından ziyade onların işlerinde tasarruf etmeye daha çok hak sahibidir. Bu manadan olarak
فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ مِنْ قَوْلِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ لِلنَّبِيءِ ﷺ: «لَأَنْتَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ إِلَّا مِنْ نَفْسِي الَّتِي بَيْنَ جَنْبَيَّ» فَقَالَ لَهُ النَّبِيءُ ﷺ: «لَا يُؤْمِنُ أَحَدُكُمْ حَتَّى أَكُونَ أَحَبَّ إِلَيْهِ مِنْ نَفْسِهِ. فَقَالَ عُمَرُ: وَالَّذِي أَنْزَلَ عَلَيْكَ الْكِتَابَ لَأَنْتَ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ نَفْسِي»
sahih hadiste Ömer b. el-Hattâb'ın Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e söylediği şu söz yer almaktadır: “Sen bana iki yanım arasındaki nefsim hariç her şeyden daha sevgilisin.” Bunun üzerine Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona: “Hiçbiriniz, ben kendisine nefsinden daha sevgili olmadıkça [kâmil manada] iman etmiş olmaz” buyurmuş; Ömer de: “Sana Kitab'ı indirene yemin olsun ki sen artık bana nefsimden de sevgilisin” demiştir.
. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْأَنْفُسِ مَجْمُوعَ نَوْعِهِمْ كَقَوْلِهِ: إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ [آل عمرَان: ١٦٤] ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْأَنْفُسِ النَّاسَ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ وِلَايَةِ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ، أَيْ: مِنْ وِلَايَةِ جَمِيعِهِمْ لِبَعْضِهِمْ عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ الْأَنْفُسَ } ifadesiyle { إِذْ بَعَثَ فِيهِمْ رَسُولًا مِنْ أَنْفُسِهِمْ } [Âl-i İmrân 164] kavlinde olduğu gibi kendi türlerinin tamamının kastedilmiş olması da caizdir. { الْأَنْفُسَ } ile insanların kastedilmiş olması da caizdir. Manası: O, müminlere birbirlerine olan velayetlerinden, yani Yüce Allah'ın şu buyruklarında olduğu gibi
ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ [الْبَقَرَة: ٨٥] ، أَيْ: يَقْتُلُ بَعْضُكُمْ بَعْضًا، وَقَوْلِهِ: وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُمْ رَحِيماً [النِّسَاء: ٢٩] .
{ ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ } [Bakara 85] yani "birbirinizi öldürüyorsunuz" ve { وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ إِنَّ اللَّهَ كانَ بِكُمْ رَحِيماً } [Nisâ 29] “Birbirinizi öldürmeyin, şüphesiz Allah size çok merhametlidir” kavillerindeki tarzda hepsinin birbirine olan velayetinden daha evladır.
وَالْوَجْهُ الْأَوَّلُ أَقْوَى وَأَعَمُّ فِي اعْتِبَارِ حُرْمَةِ النَّبِيءِ ﷺ وَهُوَ يُفِيدُ أَوْلَوِيَّتَهُ بِمَنْ عَدَا الْأَنْفُسَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ بِدَلَالَةِ فَحْوَى الْخِطَابِ. وَأَمَّا الِاحْتِمَالُ الثَّانِي فَإِنَّهُ لَا يُفِيدُ أَنَّهُ أَوْلَى بِكُلِّ مُؤْمِنٍ بِنَفْسِ ذَلِكَ الْمُؤْمِنِ إِلَّا بِدَلَالَةِ قِيَاسِ الْأَدْوَنِ، وَلِذَلِكَ اسْتَثْنَى عُمَرُ بن الْخطاب بادىء الْأَمْرِ نَفْسَهُ فَقَالَ: لَأَنْتَ أَحَبُّ إِلَيَّ إِلَّا مِنْ نَفْسِي الَّتِي بَيْنَ جَنْبَيَّ. وَعَلَى كِلَا الْوَجْهَيْنِ فَالنَّبِيءُ ﵊ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ آبَائِهِمْ وَأَبْنَائِهِمْ، وَعَلَى الِاحْتِمَالِ الْأَوَّلِ أَوْلَى بِكُلِّ مُؤْمِنٍ مِنْ نَفْسِهِ. وَسَنُنَبِّهُ عَلَيْهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ فَكَانَتْ وِلَايَةُ النَّبِيءِ ﷺ بِالْمُؤْمِنِينَ بَعْدَ إِبْطَالِ التَّبَنِّي سَوَاءً عَلَى جَمِيعِ الْمُؤْمِنِينَ.
Birinci vecih, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in hürmetinin gözetilmesi hususunda daha kuvvetli ve daha kapsamlıdır; zira bu, fehve'l-hitâb (kıyas-ı celî) delaletiyle müminlerin kendi canlarının dışındakilere de onun daha evla olduğunu ifade eder. İkinci ihtimale gelince; bu, kıyâs-ı edvân delaleti müstesna, Peygamber'in her bir mümine o müminin kendi nefsinden daha evla olduğunu ifade etmez. Nitekim bundan dolayı Ömer b. el-Hattâb ilk başta kendi nefsini istisna ederek "Sen bana iki yanım arasındaki nefsim hariç daha sevgilisin" demiştir. Her iki veche göre de Peygamber (aleyhisselâm) müminlere babalarından ve evlatlarından daha evladır; birinci ihtimale göre ise her bir mümine kendi nefsinden de daha evladır. Yüce Allah'ın: { وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ } kavlini açıklarken buna dikkat çekeceğiz. Dolayısıyla evlatlık müessesesinin iptalinden sonra Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in müminler üzerindeki velayeti bütün müminler hakkında eşit olmuştur.
وَفِي الْحَدِيثِ: «مَا مِنْ مُؤْمِنٍ إِلَّا وَأَنَا أَوْلَى النَّاسِ بِهِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَة اقرأوا إِنْ شِئْتُمْ النَّبِيءُ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Hiçbir mümin yoktur ki ben dünya ve ahirette insanların ona en yakını (en evlası) olmayayım. Dilerseniz: { النَّبِيءُ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ } ayetini okuyun.”
، وَلَمَّا عَلِمْتَ مِنْ أَنَّ هَذِهِ الْوِلَايَةَ رَاجِعَةٌ إِلَى حُرْمَتِهِ وَكَرَامَتِهِ تَعْلَمُ أَنَّهَا لَا تَتَعَدَّى ذَلِكَ فِيمَا هُوَ مِنْ تَصَرُّفَاتِ النَّاسِ وَحُقُوقِ بَعْضِهِمْ مِنْ بَعْضٍ، مِثْلَ مِيرَاثِ الْمَيِّتِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ فَإِنَّ مِيرَاثَهُ لِوَرَثَتِهِ، وَقَدْ
Bu velayetin onun hürmetine ve üstün kadrine raci olduğunu bildiğinde, bunun insanların tasarrufları ile birbirleri üzerindeki hakları kabilinden olan şeylere sirayet etmeyeceğini anlarsın; örneğin vefat eden bir Müslümanın mirası gibi, zira onun mirası kendi vârislerinindir. Nitekim
بَيَّنَهُ قَوْلُ النَّبِيءِ ﷺ: «أَنَا أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ فَأَيَّمَا مُؤْمِنٍ تَرَكَ مَالًا فَلْيَرِثْهُ وَرَثَتُهُ مَنْ كَانُوا، فَإِنْ تَرَكَ دَيْنًا أَوْ ضِيَاعًا فَلْيَأْتِنِي فَأَنَا مَوْلَاهُ» . وَهَذَا مَلَاكُ مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ.
Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şu sözü bunu açıklamıştır: “Ben müminlere kendi nefislerinden daha evlayım. Hangi mümin bir mal bırakırsa, kim olurlarsa olsunlar vârisleri ona mirasçı olsun. Şayet bir borç veya bakıma muhtaç bir aile bırakırsa bana gelsin, onun mevlası (sahibi/kollayıcısı) benim.” İşte bu ayetin manasının esası budur.
وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ.
{ وَأَزْواجُهُ أُمَّهاتُهُمْ } “Onun eşleri de onların analarıdır.”
عَطَفَ عَلَى حُقُوقِ النَّبِيءِ ﷺ حُقُوقَ أَزْوَاجِهِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ لِمُنَاسَبَةِ جَرَيَانِ ذِكْرِ حَقِّ النَّبِيءِ ﵊ فَجَعَلَ اللَّهُ لَهُنَّ مَا لِلْأُمَّهَاتِ مِنْ تَحْرِيمِ التَّزَوُّجِ بِهِنَّ بِقَرِينَةِ مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ وَما جَعَلَ أَزْواجَكُمُ اللاء تُظاهِرُونَ مِنْهُنَّ أُمَّهاتِكُمْ [الْأَحْزَاب: ٤] .
Peygamber (aleyhisselâm)'ın hakkının zikredilmesinin münasebetiyle, onun eşlerinin Müslümanlar üzerindeki haklarını Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in haklarına atfetmiştir. Böylece Allah, daha önce geçen: { وَما جَعَلَ أَزْواجَكُمُ اللَّائِي تُظاهِرُونَ مِنْهُنَّ أُمَّهاتِكُمْ } [Ahzâb 4] kavlinin karinesiyle, onlarla evlenmenin haram kılınması hususunda annelere tanınan hükmü onlar için de geçerli kılmıştır.
وَأَمَّا مَا عَدَا حُكْمَ التَّزَوُّجِ مِنْ وُجُوهِ الْبِرِّ بِهِنَّ وَمُوَاسَاتِهِنَّ فَذَلِكَ رَاجِعٌ إِلَى تَعْظِيمِ أَسْبَابِ النَّبِيءِ ﷺ وَحُرُمَاتِهِ وَلَمْ يَزَلْ أَصْحَابُ النَّبِيءِ وَالْخُلَفَاءُ الرَّاشِدُونَ يَتَوَخَّوْنَ حَسَنَ مُعَامَلَةِ أَزْوَاجِ النَّبِيءِ ﷺ وَيُؤْثِرُونَهُنَّ بِالْخَيْرِ وَالْكَرَامَةِ وَالتَّعْظِيمِ. وَقَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ عِنْدَ حَمْلِ جِنَازَةِ مَيْمُونَةَ: «هَذِه زوج نبيئكم فَإِذَا رَفَعْتُمْ نَعْشَهَا فَلَا تُزَعْزِعُوا وَلَا تُزَلْزِلُوا وَارْفُقُوا» رَوَاهُ مُسْلِمٌ. وَكَذَلِكَ مَا عَدَا حُكْمَ الزَّوَاجِ مِنْ وُجُوهِ الْمُعَامَلَةِ غَيْرَ مَا يَرْجِعُ إِلَى التَّعْظِيمِ. وَلِهَذِهِ النُّكْتَةِ جِيءَ بِالتَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ لِلْمُبَالَغَةِ فِي شَبَهِهِنَّ بِالْأُمَّهَاتِ لِلْمُؤْمِنِينَ مِثْلَ الْإِرْثِ وَتَزَوُّجِ بَنَاتِهِنَّ، فَلَا يُحْسَبُ أَنَّ تَرِكَاتِهِنَّ يَرِثُهَا جَمِيعُ الْمُسْلِمِينَ، وَلَا أَنَّ بَنَاتِهِنَّ أَخَوَاتٌ لِلْمُسْلِمِينَ فِي حُرْمَةِ التَّزَوُّجِ بِهِنَّ.
Evlenme hükmünün dışındaki onlara iyilik yapma ve yardımlaşma yönlerine gelince; bu, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e ait bağları ve onun hürmetini yüceltmeye dayanmaktadır. Nitekim Peygamber'in ashabı ve Hulefâ-yi Râşidîn, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in eşlerine güzel muamelede bulunmayı sürekli gözetmiş, onları hayır, ikram ve tazimde daima önde tutmuşlardır. İbn Abbâs, Meymûne'nin cenazesi taşınırken: “Bu, Peygamberinizin eşidir; tabutunu kaldırdığınızda onu sarsmayın, çalkalamayın ve nazik davranın” demiştir (Müslim rivayet etmiştir). Evlenme hükmü dışındaki yüceltmeyle alakası olmayan diğer muamele türleri de böyledir. İşte bu nükteden ötürü, miras ve kızlarıyla evlenme hususunda olduğu gibi, onların müminler için annelere benzetilmesinde mübalağa maksadıyla teşbîh-i beliğ getirilmiştir; dolayısıyla ne bıraktıkları mirasa bütün Müslümanların vâris olacağı ne de kızlarıyla evlenmenin haramlığı konusunda onların Müslümanların kız kardeşleri sayılacağı zannedilmemelidir.
وَأَمَّا إِطْلَاقُ وَصْفِ خَالِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْخَلِيفَةِ مُعَاوِيَةَ لِأَنَّهُ أَخُو أُمِّ حَبِيبَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ فَذَلِكَ مِنْ قَبِيلِ التَّعْظِيمِ كَمَا يُقَالُ: بَنُو فُلَانٍ أَخْوَالُ فُلَانٍ، إِذَا كَانُوا قَبِيلَةَ أُمِّهِ.
Müminlerin annesi Ümmü Habîbe'nin kardeşi olması sebebiyle Halife Muâviye için "müminlerin dayısı" sıfatının kullanılmasına gelince; bu, annesinin kabilesinden olduklarında "Falandaoğulları falancanın dayılarıdır" denilmesi gibi bir tazim (saygı) kabilindendir.
وَالْمرَاد بأزواجه اللَّاتِي تَزَوَّجَهُنَّ بِنِكَاحٍ فَلَا يَدْخُلُ فِي ذَلِكَ مِلْكُ الْيَمِينِ، وَقَدْ قَالَ الصَّحَابَةُ يَوْمَ قُرَيْظَةَ حِينَ تَزَوَّجَ النَّبِيءُ ﷺ صَفِيَّةَ بِنْتَ حُيَيٍّ: أَهِيَ إِحْدَى مَا مَلَكَتْ يَمِينُهُ أَمْ هِيَ إِحْدَى أُمَّهَاتِ الْمُؤْمِنِينَ؟ فَقَالُوا: نَنْظُرُ، فَإِذَا حَجَبَهَا فَهِيَ إِحْدَى أُمَّهَاتِ الْمُؤْمِنِينَ وَإِذَا لَمْ يحجبها فَهِيَ مَا مَلَكَتْ يَمِينُهُ، فَلَمَّا بَنَى بِهَا ضَرَبَ عَلَيْهَا
Eşlerinden maksat, nikâh akdiyle evlendiği kadınlardır; dolayısıyla cariyeler (mülk-i yemîn) buna dahil değildir. Nitekim ashap, Kurayza günü Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Safiyye bint Huyey ile evlendiğinde: "O, cariyelerinden biri mi yoksa müminlerin annelerinden biri mi?" demiş; ardından: "Bakalım, şayet ona hicap uygularsa (tesettür/örtü çekerse) o müminlerin annelerindendir; şayet hicap uygulamazsa o cariyesidir" demişlerdi. Onunla zifafa girince üzerine
الْحِجَابَ، فَعَلِمُوا أَنَّهَا إِحْدَى أُمَّهَاتِ الْمُؤْمِنِينَ، وَلِذَلِكَ لَمْ تَكُنْ مَارِيَةُ الْقِبْطِيَّةُ إِحْدَى أُمَّهَاتِ الْمُؤْمِنِينَ.
örtüyü çekti; böylece onun müminlerin annelerinden biri olduğunu anladılar. İşte bu sebeple Mâriye el-Kıbtiyye müminlerin annelerinden biri sayılmamıştır.
وَيُشْتَرَطُ فِي اعْتِبَارِ هَذِهِ الْأُمُومَةِ أَنْ يَكُونَ النَّبِيءُ ﷺ بَنَى بِالْمَرْأَةِ، فَأَمَّا الَّتِي طَلَّقَهَا قَبْلَ الْبِنَاءِ مِثْلَ الْجَوْنِيَّةِ وَهِيَ أَسْمَاءُ بِنْتُ النُّعْمَان الكندية فَلَا تعْتَبر من أُمَّهَات الْمُؤمنِينَ.
Bu anneliğin geçerli sayılmasında Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in o kadınla zifafa girmiş olması şart koşulur. Zifaftan önce boşadığı el-Cevniyye -ki o, Esmâ bint en-Nu'mân el-Kindiyye'dir- gibi kadınlar ise müminlerin annelerinden sayılmaz.
وَذَكَرَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ أَنَّ امْرَأَةً كَانَ عَقَدَ عَلَيْهَا النَّبِيءُ ﷺ تَزَوَّجَتْ فِي خِلَافَةِ عُمَرَ فَهَمَّ عُمَرُ بِرَجْمِهَا. فَقَالَتْ: لِمَ وَمَا ضَرَبَ عَلَيَّ النَّبِيءُ حِجَابًا وَلَا دُعِيتُ أُمَّ الْمُؤْمِنِينَ؟ فَكَفَّ عَنْهَا.
İbnü'l-Arabî, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in nikâh kıydığı bir kadının Ömer'in hilafeti döneminde evlendiğini ve Ömer'in onu recmetmeye niyetlendiğini zikretmiştir. Bunun üzerine kadın: "Niçin? Peygamber bana ne örtü çekti ne de ben 'müminlerin annesi' diye çağrıldım" deyince Ömer vazgeçmiştir.
وَهَذِهِ الْمَرْأَةُ هِيَ ابْنَةُ الْجَوْنِ الْكِنْدِيَّةُ تَزَوَّجَهَا الْأَشْعَثُ بْنُ قَيْسٍ. وَهَذَا هُوَ الْأَصَحُّ وَهُوَ مُقْتَضَى مَذْهَبِ مَالِكٍ وَصَحَّحَهُ إِمَامُ الْحَرَمَيْنِ وَالرَّافِعِيُّ مِنَ الشَّافِعِيَّةِ. وَعَنْ مُقَاتِلٍ: يَحْرُمُ تَزَوُّجُ كُلِّ امْرَأَةٍ عَقَدَ عَلَيْهَا النَّبِيءُ ﷺ وَلَوْ لَمْ يَبْنِ بِهَا. وَهُوَ قَوْلُ الشَّافِعِيِّ وَصَحَّحَهُ فِي «الرَّوْضَةِ» ، واللاَّءِ طَلَّقَهُنَّ الرَّسُولُ ﵊ بَعْدَ الْبِنَاءِ بِهِنَّ فَاخْتُلِفَ فِيهِنَّ عَلَى قَوْلَيْنِ، قِيلَ: تَثْبُتُ حُرْمَةُ التَّزَوُّجِ بِهِنَّ حِفْظًا لِحُرْمَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَقِيلَ: لَا يَثْبُتُ لَهُنَّ ذَلِكَ، وَالْأَوَّلُ أَرْجَحُ. وَقَدْ أُكِّدَ حُكْمُ أُمُومَةِ أَزْوَاجِ النَّبِيءِ ﷺ لِلْمُؤْمِنِينَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ [الْأَحْزَاب: ٥٣] ، وَبِتَحْرِيمِ تَزَوُّجِ إِحْدَاهُنَّ عَلَى الْمُؤمنِينَ بقوله [تَعَالَى] : وَلا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً إِنَّ ذلِكُمْ كانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيماً [الْأَحْزَاب: ٥٣] . وَسَيَجِيءُ بَيَانُ ذَلِكَ عِنْدَ ذِكْرِ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ فِي أَوَاخِرِ هَذِهِ السُّورَةِ.
Bu kadın, İbnetü'l-Cevn el-Kindiyye'dir ve onunla Eş'as b. Kays evlenmiştir. En sahih olan da budur; Mâlik'in mezhebinin gereği de bu olup Şâfiîlerden İmâmü'l-Haremeyn ve Râfiî de bunu sahih kabul etmiştir. Mukâtil'den ise, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in kendisiyle zifafa girmemiş olsa dahi nikâh kıydığı her kadınla evlenmenin haram olduğu nakledilmiştir; bu aynı zamanda Şâfiî'nin bir görüşüdür ve er-Ravda'da bu sahih kabul edilmiştir. Resûl (aleyhisselâm)'ın zifaftan sonra boşadığı kadınlara gelince; onlar hakkında iki farklı görüş ileri sürülmüştür: Bir görüşe göre, Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in hürmetini korumak maksadıyla onlarla evlenme haramlığı sabit kalır; diğer görüşe göre ise onlar için bu sabit kalmaz. Birinci görüş daha tercihe şayandır. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in hanımlarının müminlere anneliği hükmü, Yüce Allah'ın: { وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ } [Ahzâb 53] “Onlardan bir şey istediğiniz zaman perde arkasından isteyin” kavliyle ve Yüce Allah'ın: { وَلا أَنْ تَنْكِحُوا أَزْواجَهُ مِنْ بَعْدِهِ أَبَداً إِنَّ ذلِكُمْ كانَ عِنْدَ اللَّهِ عَظِيماً } [Ahzâb 53] “Ondan sonra O'nun eşlerini asla nikâhlamayınız. Şüphesiz bu, Allah katında pek büyük bir günahtır” buyruğuyla onlardan biriyle müminlerin evlenmesinin haram kılınması suretiyle tekit edilmiştir. Bu surenin sonlarında bu iki ayet zikredildiğinde bunun açıklaması gelecektir.
وَرُوِيَ أَنَّ ابْنَ مَسْعُودٍ قَرَأَ بَعْدَهَا: وَهُوَ أَبٌ لَهُمْ. وَرُوِيَ مِثْلُهُ عَنْ أَبِيِّ بْنِ كَعْبٍ وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَرُوِيَ عَنْ عِكْرِمَةَ: كَانَ فِي الْحَرْفِ الأول «وَهُوَ أبوهم» .
İbn Mes'ûd'un bundan sonra "Ve hüve ebün lehüm" (O, onların babasıdır) şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. Benzer bir kıraat Übey b. Ka'b ve İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. İkrime'den ise: "İlk harfte (kıraatte) 've hüve ebûhüm' şeklindeydi" dediği rivayet olunmuştur.
وَمَحْمَلُهَا أَنَّهَا تَفْسِيرٌ وَإِيضَاحٌ وَإِلَّا فَقَدْ أَفَادَ قَوْلُهُ تَعَالَى: النَّبِيءُ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ أَكْثَرَ مِنْ مفَاد هَذِه الْقُرَّاء.
Bu [kıraatin] mahmeli, tefsir ve açıklama mahiyetinde olmasıdır; aksi takdirde Yüce Allah'ın: { النَّبِيءُ أَوْلى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ } kavli, bu kıraatlerin ifade ettiğinden daha fazlasını zaten bildirmiştir.
وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُهاجِرِينَ إِلَّا أَنْ تَفْعَلُوا إِلى أَوْلِيائِكُمْ مَعْرُوفاً كانَ ذلِكَ فِي الْكِتابِ مَسْطُوراً.
{ وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُهاجِرِينَ إِلَّا أَنْ تَفْعَلُوا إِلى أَوْلِيائِكُمْ مَعْرُوفاً كانَ ذلِكَ فِي الْكِتابِ مَسْطُوراً } “Rahim sahipleri (akrabalar) da Allah'ın Kitabı'nda müminlerden ve muhacirlerden birbirlerine daha yakındır; meğerki dostlarınıza bir iyilik yapasınız. Bu, Kitap'ta yazılmış bulunmaktadır.”
أَعْقَبَ نَسْخَ أَحْكَامِ التَّبَنِّي الَّتِي مِنْهَا مِيرَاثُ الْمُتَبَنِّي مَنْ تَبَنَّاهُ وَالْعَكْسُ بِإِبْطَالِ
Evlat edinenin evlat edindiğine ve bunun aksine mirasçı olması hükmünü de içeren evlatlık hükümlerinin neshini,
نَظِيرِهِ وَهُوَ الْمُوَاخَاةُ الَّتِي كَانَتْ بَيْنَ رِجَالٍ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ مَعَ رِجَالٍ مِنَ الْأَنْصَارِ وَذَلِكَ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ لَمَّا نَزَلَ بِالْمَدِينَةِ مَعَ مَنْ هَاجَرَ مَعَهُ، جَعَلَ لِكُلِّ رَجُلٍ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ رَجُلًا أَخًا لَهُ مِنَ الْأَنْصَارِ فَآخَى بَيْنَ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ وَبَيْنَ خَارِجَةَ بْنِ زَيْدٍ، وَبَيْنَ الزُّبَيْرِ وَكَعْبِ بْنِ مَالِكٍ، وَبَين عبد الرحمان بْنِ عَوْفٍ وَسَعْدِ بْنِ الرَّبِيعِ، وَبَيْنَ سَلْمَانَ وَأَبِي الدَّرْدَاءِ، وَبَيْنَ عُثْمَانَ بْنِ مَظْعُونٍ وَأَبِي قَتَادَةَ الْأَنْصَارِيِّ فَتَوَارَثَ الْمُتَآخُونَ مِنْهُمْ بِتِلْكَ الْمُؤَاخَاةِ زَمَانًا كَمَا يَرِثُ الْإِخْوَةُ ثُمَّ نُسِخَ ذَلِكَ بِهَذِهِ الْآيَةِ، كَمَا نُسِخَ التَّوَارُثُ بِالتَّبَنِّي بِآيَةِ ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ [الْأَحْزَاب: ٥] ، فَبَيَّنَتْ هَذِهِ الْآيَةُ أَنَّ الْقَرَابَةَ هِيَ سَبَبُ الْإِرْثِ إِلَّا الِانْتِسَابَ الْجَعْلِيَّ.
onun benzeri olan ve Muhacirlerden bazı kişiler ile Ensardan bazı kişiler arasındaki kardeşlik (muâhât) uygulamasını iptal etmekle takip ettirmiştir. Şöyle ki; Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendisiyle birlikte hicret edenlerle Medine'ye indiğinde, Muhacirlerden her bir kimseye Ensardan bir kimseyi kardeş kılmış; Ebû Bekir es-Sıddîk ile Hârice b. Zeyd'i, Zübeyr ile Kâ'b b. Mâlik'i, Abdurrahman b. Avf ile Sa'd b. er-Rebî'i, Selmân ile Ebü'd-Derdâ'yı, Osman b. Maz'ûn ile Ebû Katâde el-Ensârî'yi kardeş yapmıştır. Aralarında kardeşlik kurulan bu kimseler öz kardeşlerin miras alması gibi bir müddet bu kardeşlik bağıyla birbirlerine mirasçı olmuşlar, sonra bu ayetle o hüküm neshedilmiştir; tıpkı evlatlık bağıyla mirasçı olmanın { ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ } [Ahzâb 5] ayetiyle neshedildiği gibi. Böylece bu ayet, yapay nispetlerin değil, ancak akrabalığın miras sebebi olduğunu beyan etmiştir.
فَالْمُرَادُ بِأُولِي الْأَرْحَامِ: الْإِخْوَةُ الْحَقِيقِيُّونَ. وَعَبَّرَ عَنْهُمْ بِأُولِي الْأَرْحَامِ لِأَنَّ الشَّقِيقَ مُقَدَّمٌ عَلَى الْأَخِ لِلْأَبِ فِي الْمِيرَاثِ وَهُمُ الْغَالِبُ، فَبَيَّنَتِ الْآيَةُ أَنَّ أُولِي الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي الْمِيرَاثِ مِنْ وِلَايَةِ الْمُتَآخِينَ الْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ فَعَمَّ هَذَا جَمِيعَ أُولِي الْأَرْحَامِ وَخَصَّصَ بِقَوْلِهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُهاجِرِينَ عَلَى أَحَدِ وَجْهَيْنِ فِي الْآيَتَيْنِ فِي مَعْنَى مِنْ. وَهُوَ بِمَنْزِلَةِ الْعَامِّ الْوَارِدِ عَلَى سَبَبٍ خَاصٍّ وَهُوَ مُطْلَقٌ فِي الْأَوْلَوِيَّةِ وَالْمُطْلَقُ مِنْ قَبِيلِ الْمُجْمَلِ، وَإِذْ لَمْ يَكُنْ مَعَهُ بَيَانٌ فَمَحْمَلُ إِطْلَاقِهِ مَحْمَلُ الْعُمُومِ، لِأَنَّ الْأَوْلَوِيَّةَ حَالٌ مِنْ أَحْوَالِ أُولِي الْأَرْحَامِ وَعُمُومِ الْأَشْخَاصِ يَسْتَلْزِمُ عُمُومَ الْأَحْوَالِ، فَالْمَعْنَى: أَنَّ أُولِي الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي جَمِيعِ الْوِلَايَاتِ إِلَّا مَا خَصَّصَهُ أَوْ قَيَّدَهُ الدَّلِيلُ.
{ أُولِي الْأَرْحَامِ } ile kastedilen hakiki kardeşlerdir. Onların bu şekilde ifade edilmesinin sebebi, ana-baba bir kardeşin (şakîk) mirasta baba bir kardeşten önde gelmesi ve ekseriyeti oluşturmasıdır. Ayet, aralarında kardeşlik bağı kurulan Muhacir ve Ensarın velayetine nispetle rahim sahiplerinin mirasta birbirlerine daha öncelikli olduğunu beyan etmiştir. Bu hüküm bütün rahim sahiplerini genellemiş olup { مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُهاجِرِينَ } buyruğu ile { مِنْ } edatının iki ayetteki manasına dair iki vecihten birine göre tahsis edilmiştir. Bu, özel bir sebep üzerine varid olmuş genel hüküm mesabesindedir ve öncelik (evleviyet) konusunda mutlaktır; mutlak ise mücmel kabilindendir. Beraberinde bir açıklama bulunmadığında mutlakın hamledileceği yer umumdur; zira öncelik rahim sahiplerinin hallerinden bir haldir ve şahısların umumu hallerin umumunu gerektirir. Buna göre mana şöyledir: Delilin tahsis ettiği veya kayıtladığı durumlar müstesna, rahim sahipleri bütün velayetlerde birbirlerine daha önceliklidir.
وَالْآيَةُ مُبَيَّنَةٌ فِي أَنَّ الْقَرَابَةَ الْحَقِيقِيَّةَ أَرْجَحُ مِنَ الْأُخُوَّةِ الْجَعْلِيَّةِ، وَهِيَ مُجْمَلَةٌ فِي تَفْصِيلِ ذَلِكَ فِيمَا بَيْنَ أُولِي الْأَرْحَامِ، وَذَلِكَ مُفَصَّلٌ فِي الْكِتَابِ وَالسُّنَّةِ فِي أَحْكَامِ الْمَوَارِيثِ. وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى لَفْظِ أُولُوا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الْأَلْبابِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٩٧] .
Ayet, hakiki akrabalığın yapay kardeşlikten daha üstün olduğunu açıkça beyan etmekte; ancak bu üstünlüğün akrabaların kendi arasındaki detayları konusunda mücmel kalmaktadır ki bu husus Kitap ve Sünnet'te miras hükümleri çerçevesinde tafsil edilmiştir. Ûlû (أُولُوا) kelimesine dair açıklama, Bakara Suresi'ndeki { وَاتَّقُونِ يَا أُولِي الْأَلْبابِ } “Ey akıl sahipleri, benden sakının!” [Bakara 197] ayetinde geçmişti.
وَمَعْنَى فِي كِتابِ اللَّهِ فِيمَا كَتَبَهُ، أَيْ: فَرَضَهُ وَحَكَمَ بِهِ. وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهِ الْقُرْآنُ إِشَارَةً إِلَى مَا تَضَمَّنَتْهُ آيَةُ الْمَوَارِيثِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي آخِرِ سُورَةِ الْأَنْفَالِ. وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي تَوْرِيثِ ذَوِي الْأَرْحَامِ إِنْ لَمْ يَكُنْ لِلْمَيِّتِ وَارِثٌ مَعْلُومٌ سَهْمُهُ.
{ فِي كِتابِ اللَّهِ } ifadesinin manası; O'nun yazdığı, yani farz kılıp hükmettiği şeyde demektir. Miras ayetinin içerdiği hükümlere işaret olmak üzere bununla Kur'an'ın kastedilmiş olması da caizdir. Bu ayetin bir benzeri Enfâl Suresi'nin sonunda geçmişti. Ölen kimsenin payı belirli bir mirasçısı bulunmadığı takdirde zevi'l-erhâmın (kan bağı olan akrabaların) mirasçı kılınmasına dair açıklama da daha önce geçmişti.
وأُولُو الْأَرْحامِ مُبْتَدَأٌ، وبَعْضُهُمْ مُبْتَدَأٌ ثَانٍ وأَوْلى خَبَرُ الثَّانِي وَالْجُمْلَةُ خَبَرُ الْمُبْتَدَأِ الْأَوَّلِ، وفِي كِتابِ اللَّهِ مُتَعَلِّقٌ بِ أَوْلى.
{ وأُولُو الْأَرْحامِ } mübteda (özne), { وبَعْضُهُمْ } ikinci mübteda, { وأَوْلى } ikinci mübtedanın haberi (yüklemi), bu isim cümlesi ise birinci mübtedanın haberidir. { وفِي كِتابِ اللَّهِ } ise { أَوْلى } lafzına mütealliktir (bağlıdır).
وَقَوْلُهُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُهاجِرِينَ يَجُوزُ أَنْ يَتَعَلَّقَ بِاسْمِ التَّفْضِيلِ وَهُوَ أَوْلى فَتَكُونَ مِنْ تَفْضِيلِيَّةً. وَالْمَعْنَى: أُولُوا الْأَرْحَامِ أَوْلَى بِإِرْثِ ذَوِي أَرْحَامِهِمْ مِنْ إِرْثِ
{ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُهاجِرِينَ } buyruğunun, ism-i tafdil olan { أَوْلى } lafzına müteallik olması caizdir; bu durumda { مِنْ } tafdil (üstünlük) bildirir. Mana ise şöyledir: Rahim sahipleri (akrabalar), kendi hısımlarının mirasını almaya,
أَصْحَابِ وِلَايَةِ الْإِيمَانِ وَالْهِجْرَةِ بِتِلْكَ الْوِلَايَةِ، أَيِ: الْوِلَايَةِ الَّتِي بَيْنَ الْأَنْصَارِ وَالْمُهَاجِرِينَ.
iman ve hicret velayetine sahip kimselerin bu velayetle mirasçı olmasından -yani Ensar ile Muhacirler arasındaki o velayetten- daha layıktırlar.