وَأُرِيدَ بِالْمُؤْمِنِينَ خُصُوصُ الْأَنْصَارِ بِقَرِينَةِ مُقَابَلَتِهِ بِعَطْفِ وَالْمُهاجِرِينَ عَلَى مَعْنَى أَصْحَابِ الْإِيمَانِ الْكَامِلِ تَنْوِيهًا بِإِيمَانِ الْأَنْصَارِ لِأَنَّهُمْ سَبَقُوا بِإِيمَانِهِمْ قَبْلَ كَثِيرٍ مِنَ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ آمَنُوا بَعْدَهُمْ فَإِنَّ الْأَنْصَارَ آمَنُوا دُفْعَةً وَاحِدَةً لَمَّا أَبْلَغَهُمْ نُقَبَاؤُهُمْ دَعْوَةَ مُحَمَّدٍ ﷺ إِيَّاهُمْ بَعْدَ بَيْعَةِ الْعَقَبَةِ الثَّانِيَةِ. قَالَ تَعَالَى: وَالَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ وَالْإِيمانَ مِنْ قَبْلِهِمْ [الْحَشْر: ٩] أَيْ:
{ وَالْمُهاجِرِينَ } lafzının atfedilmesiyle oluşan karşılıklılık karinesiyle, { الْمُؤْمِنِينَ } ifadesiyle özellikle Ensar kastedilmiştir. Bu, Ensar'ın imanını yüceltmek amacıyla 'kâmil iman sahipleri' manasındadır; zira onlar, kendilerinden sonra iman eden Muhacirlerin birçoğundan önce imana kavuşmuşlardır. Çünkü Ensar, İkinci Akabe Biatı'ndan sonra temsilcileri (nukabâ) kendilerine Hz. Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) davetini ulaştırdığında hep birlikte toptan iman etmişlerdi. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ تَبَوَّؤُا الدَّارَ وَالْإِيمانَ مِنْ قَبْلِهِمْ } [Haşr 9] Yani:
مِنْ قَبْلِ كَثِيرٍ مِنْ فُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِينَ عَدَا الَّذِينَ سَبَقَ إِيمَانُهُمْ. فَالْمَعْنَى: كُلُّ ذِي رَحِمٍ أَوْلَى بِإِرْثِ قَرِيبِهِ مِنْ أَنْ يَرِثَهُ أَنْصَارِيٌّ إِنْ كَانَ الْمَيِّتُ مُهَاجِرًا، أَوْ أَنْ يَرِثَهُ مُهَاجِرٌ إِنْ كَانَ الْمَيِّتُ مِنَ الْأَنْصَارِ، فَيَكُونُ هَذَا نَاسِخًا لِلتَّوَارُثِ بِالْهِجْرَةِ الَّذِي شُرِعَ بِآيَةِ الْأَنْفَالِ [٧٢] : وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا، فَتَوَارَثَ الْمُسْلِمُونَ بِالْهِجْرَةِ فَكَانَ الْأَعْرَابِيُّ الْمُسْلِمُ لَا يَرِثُ قَرِيبَهُ الْمُهَاجِرَ، ثُمَّ نُسِخَ بِآيَةِ هَذِهِ السُّورَةِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ ظَرْفًا مُسْتَقِرًّا فِي مَوْضِعِ الصِّفَةِ، أَيْ: وَأُولُوا الْأَرْحَامِ الْكَائِنُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ، بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ، أَيْ: لَا يَرِثُ ذُو الرَّحِمِ ذَا رَحِمَهُ إِلَّا إِذَا كَانَا مُؤْمِنَيْنِ وَمُهَاجِرَيْنِ، فَتَكُونَ الْآيَةُ نَاسِخَةً لِلتَّوَارُثِ بِالْحِلْفِ وَالْمُؤَاخَاةِ الَّذِي شُرِعَ عِنْدَ قُدُومِ الْمُهَاجِرِينَ إِلَى الْمَدِينَةِ، فَلَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ رَجَعُوا إِلَى مَوَارِيثِهِمْ فَبَيَّنَتْ هَذِهِ الْآيَةُ أَنَّ الْقَرَابَةَ أَوْلَى مِنَ الْحِلْفِ وَالْمُوَاخَاةِ، وَأَيًّا مَا كَانَ فَإِنَّ آيَاتِ الْمَوَارِيثِ نَسَخَتْ هَذَا كُلَّهُ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مِنْ بَيَانِيَّةً، أَيْ: وَأُولُوا الْأَرْحَامِ الْمُؤْمِنُونَ وَالْمُهَاجِرُونَ، أَيْ:
İmanda öne geçmiş olanlar müstesna, fakir Muhacirlerin birçoğundan önce [yurdu ve imanı hazırlamış olanlar]. Buna göre mana şöyledir: Her akraba, ölen kişi Muhacir ise bir Ensarî'nin, ölen kişi Ensar'dan ise bir Muhacir'in ona mirasçı olmasından ziyade kendi akrabasının mirasına daha layıktır. Böylece bu ayet, Enfâl Suresi'ndeki { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا } “İman edip de hicret etmeyenlere gelince, onlar hicret edinceye kadar sizin onlar üzerinde hiçbir velayetiniz yoktur” [Enfâl 72] ayetiyle meşru kılınan 'hicret sebebiyle mirasçılık' hükmünü nesheder. [O dönemde] Müslümanlar hicret sebebiyle birbirlerine mirasçı oluyor, göçebe Müslüman (bedevi) hicret etmiş olan akrabasına mirasçı olamıyordu; sonra bu surenin ayetiyle bu hüküm neshedildi. { مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } ifadesinin sıfat konumunda müstakar zarf olması da caizdir; yani: 'Müminlerden ve Muhacirlerden olan akrabalar birbirlerine daha layıktır.' Bu takdirde mana: 'Akraba ancak her ikisi de mümin ve muhacir olduğu takdirde birbirine mirasçı olur' şeklinde olur ki, ayet Muhacirlerin Medine'ye gelişi sırasında meşru kılınan 'anlaşma (hılf) ve kardeşleşme (muâhât) sebebiyle mirasçılık' hükmünü neshetmiş olur. Bu ayet inince kendi mirasçılarına geri döndüler. Böylece bu ayet akrabalığın, anlaşma ve kardeşleşmeden daha öncelikli olduğunu beyan etmiştir. Hangisi olursa olsun, miras ayetleri bütün bunları neshetmiştir. { مِنْ } edatının beyaniyye (açıklama bildiren) olması da caizdir; yani: 'Mümin ve muhacir olan akrabalar...' demektir; yani:
فَلَا يَرِثْ أُولُوا الْأَرْحَامِ الْكَافِرُونَ وَلَا يَرِثْ مَنْ لَمْ يُهَاجِرْ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ لِقَوْلِهِ تَعَالَى:
Kâfir olan akrabalar mirasçı olamaz; Yüce Allah'ın şu buyruğundan dolayı müminlerden hicret etmemiş olanlar da mirasçı olamaz:
وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ [الْأَنْفَال: ٧٣] ثُمَّ قَالَ: وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا [الْأَنْفَال: ٧٢] .
{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا بَعْضُهُمْ أَوْلِياءُ بَعْضٍ } “Kâfir olanlar da birbirlerinin velileridir” [Enfâl 73]. Sonra şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَلَمْ يُهاجِرُوا مَا لَكُمْ مِنْ وَلايَتِهِمْ مِنْ شَيْءٍ حَتَّى يُهاجِرُوا } “İman edip de hicret etmeyenlere gelince, onlar hicret edinceye kadar sizin onlar üzerinde hiçbir velayetiniz yoktur” [Enfâl 72].
وَالِاسْتِثْنَاءُ بِقَوْلِهِ إِلَّا أَنْ تَفْعَلُوا إِلى أَوْلِيائِكُمْ مَعْرُوفاً مُنْقَطِعٌ، وإِلَّا بِمَعْنَى (لَكِنْ) لِأَنَّ مَا بَعْدَ إِلَّا لَيْسَ مِنْ جِنْسِ مَا قَبْلَهَا فَإِنَّ الْأَوْلَوِيَّةَ الَّتِي أُثْبِتَتْ لِأُولِي الْأَرْحَامِ أَوْلَوِيَّةٌ خَاصَّةٌ وَهِيَ أَوْلَوِيَّةُ الْمِيرَاثِ بِدَلَالَةِ السِّيَاقِ دُونَ أَوْلَوِيَّةِ حُسْنِ الْمُعَاشَرَةِ وَبَذْلِ الْمَعْرُوفِ. وَهَذَا اسْتِدْرَاكٌ عَلَى مَا قَدْ يُتَوَهَّمُ مِنْ قَطْعِ الِانْتِفَاعِ بِأَمْوَالِ الْأَوْلِيَاءِ عَنْ أَصْحَابِ الْوِلَايَةِ بِالْإِخَاءِ وَالْحِلْفِ فَبَيَّنَ أَنِ الَّذِي أُبْطِلَ وَنُسِخَ هُوَ انْتِفَاعُ الْإِرْثِ وَبَقِيَ حُكْمُ الْمُوَاسَاةِ وَإِسْدَاءُ الْمَعْرُوفِ بِمِثْلِ الْإِنْفَاقِ وَالْإِهْدَاءِ وَالْإِيصَاءِ.
{ إِلَّا أَنْ تَفْعَلُوا إِلى أَوْلِيائِكُمْ مَعْرُوفاً } buyruğundaki istisna munkatıdır ve { إِلَّا } edatı (ancak/fakat) manasındadır; zira istisnadan sonraki kısım önceki kısmın cinsinden değildir. Çünkü akrabalar için sabit kılınan öncelik, güzel geçim ve iyilikte bulunma önceliği değil, bağlamın delaletiyle miras önceliğidir. Bu, kardeşlik ve anlaşma velayeti sahiplerinin dostlarının mallarından yararlanmasının tamamen kesildiği şeklindeki muhtemel bir vehmi düzeltmektir (istidraktir). Böylece geçersiz kılınıp neshedilen şeyin miras yoluyla yararlanma olduğu; nafaka verme, hediyeleşme ve vasiyette bulunma gibi yollarla yardımlaşma ve iyilik etme hükmünün ise baki kaldığı beyan edilmiştir.
وَجُمْلَةُ كانَ ذلِكَ فِي الْكِتابِ مَسْطُوراً تَذْيِيلٌ لِهَذِهِ الْأَحْكَامِ وَخَاتِمَةٌ لَهَا مُؤْذِنَةٌ بِانْتِهَاءِ الْغَرَضِ مِنَ الْأَحْكَامِ الَّتِي شُرِعَتْ مِنْ قَوْلِهِ ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ [الْأَحْزَاب: ٥] إِلَى هُنَا،
{ كانَ ذلِكَ فِي الْكِتابِ مَسْطُوراً } cümlesi, bu hükümler için bir tezyil (tamamlayıcı fezleke) ve onların bir son sözüdür; { ادْعُوهُمْ لِآبائِهِمْ } [Ahzâb 5] buyruğundan buraya kadar teşri kılınan hükümlerden gözetilen maksadın tamamlandığını bildirmektedir.
فَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ ذلِكَ إِلَى الْمَذْكُورِ مِنَ الْأَحْكَامِ الْمَشْرُوعَةِ فَكَانَ هَذَا التَّذْيِيلُ أَعَمَّ مِمَّا اقْتَضَاهُ قَوْلُهُ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ. وَبِهَذَا الِاعْتِبَارِ لَمْ يَكُنْ تَكْرِيرًا لَهُ وَلَكِنَّهُ يَتَضَمَّنُهُ وَيَتَضَمَّنُ غَيْرَهُ فَيُفِيدُ تَقْرِيرَهُ وَتَوْكِيدَهُ تَبَعًا وَهَذَا شَأْنُ التَّذْيِيلَاتِ.
{ ذلِكَ } kelimesiyle yapılan işaret, meşru kılınan zikredilmiş hükümlere yöneliktir. Dolayısıyla bu tezyil, { بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ } buyruğunun gerektirdiğinden daha geneldir. Bu bakımdan o, bir tekrar sayılmaz; bilakis hem onu hem de diğer hükümleri kapsamakta, dolayısıyla tezyillerin şanından olduğu üzere tebaen onu pekiştirip teyit etmektedir.
وَالتَّعْرِيفُ فِي الْكِتابِ لِلْعَهْدِ، أَيْ: كِتَابِ اللَّهِ، أَيْ: مَا كَتَبَهُ عَلَى النَّاسِ وَفَرَضَهُ كَقَوْلِهِ كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ [النِّسَاء: ٢٤] ، فَاسْتُعِيرَ الْكِتَابُ لِلتَّشْرِيعِ بِجَامِعِ ثُبُوتِهِ وَضَبْطِهِ التَّغْيِيرَ وَالتَّنَاسِيَ، كَمَا قَالَ الْحَارِثُ بْنُ حِلِّزَةَ:
{ الْكِتابِ } kelimesindeki belirlilik takısı (ahd içindir; yani Allah'ın Kitabı demektir; tıpkı { كِتابَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ } “Allah'ın üzerinize yazdığı bir hükümdür” [Nisâ 24] buyruğunda olduğu gibi insanların üzerine yazdığı ve farz kıldığı şeydir. Kitap kelimesi, sabitliği ve değişme ile unutulmayı önleyici oluşu ortak paydasında teşri (hüküm koyma) için istiare edilmiştir. Nitekim Hâris b. Hillize şöyle demiştir:
حَذَرَ الْجَوْرِ وَالتَّطَاخِي وَهَلْ يَنْ ... قُضُ مَا فِي الْمَهَارِقِ الْأَهْوَاءُ
Haksızlık ve ayrılıktan çekinerek... Sahifelerde yazılı olanı hevalar bozabilir mi hiç?
وَمَعْنَى هَذَا مِثْلَ قَوْله تَعَالَى: وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ فِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ [٧٥] . فَالْكِتَابُ: اسْتِعَارَةٌ مَكْنِيَّةٌ وَحَرْفُ الظَّرْفِيَّةِ تَرْسِيخٌ لِلِاسْتِعَارَةِ.
Bunun manası Enfâl Suresi'ndeki Yüce Allah'ın { وَأُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي كِتابِ اللَّهِ } “Rahim sahipleri (akrabalar) Allah'ın Kitabı'nda birbirlerine daha yakındır” [Enfâl 75] buyruğu gibidir. Kitap bir istiare-i mekniyyedir; zarfiyet harfi ise istiareyi pekiştirmektedir.
وَالْمَسْطُورُ: الْمَكْتُوبُ فِي سُطُورٍ، وَهُوَ تَرْشِيحٌ أَيْضًا لِلِاسْتِعَارَةِ وَفِيهِ تَخْيِيلٌ لِلْمَكْنِيَّةِ.
{ الْمَسْطُورُ } satırlar halinde yazılmış olandır. Bu da istiare için bir terşihtir (destekleyici unsurdur) ve mekniyye için bir tahyildir (hayal ettirmedir).
وَفِعْلُ كانَ فِي قَوْلِهِ كانَ ذلِكَ لِتَقْوِيَةِ ثُبُوتِهِ فِي الْكِتَابِ مَسْطُورًا، لِأَنَّ كانَ إِذَا لَمْ يُقْصَدُ بِهَا أَنَّ اسْمَهَا اتَّصَفَ بِخَبَرِهَا فِي الزَّمَنِ الْمَاضِي كَانَتْ لِلتَّأْكِيدِ غَالِبًا مِثْلَ وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً [الْأَحْزَاب: ٤] أَيْ: لَمْ يزل كَذَلِك.
{ كانَ ذلِكَ } buyruğundaki { كانَ } fiili, bunun Kitap'ta yazılı oluşunun sübutunu pekiştirmek içindir. Zira { كانَ } ile isminin geçmiş zamanda haberiyle nitelendiği kastedilmediğinde, { وَكانَ اللَّهُ غَفُوراً رَحِيماً } “Allah çok bağışlayıcı, çok merhamet edicidir” [Ahzâb 4] ayetinde olduğu gibi çoğunlukla tekit içindir; yani 'böyle olagelmiştir' demektir.
[سُورَة الْأَحْزَاب (٣٣) : الْآيَات ٧ إِلَى ٨]
[AHZÂB SURESİ (33): AYET 7-8]
وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ وَإِبْراهِيمَ وَمُوسى وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَأَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً (٧) لِيَسْئَلَ الصَّادِقِينَ عَنْ صِدْقِهِمْ وَأَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً أَلِيماً (٨)
{ وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ وَإِبْراهِيمَ وَمُوسى وَعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَأَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً (٧) لِيَسْئَلَ الصَّادِقِينَ عَنْ صِدْقِهِمْ وَأَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً أَلِيماً (٨) } “Hani biz peygamberlerden ahitlerini almıştık; senden, Nuh'tan, İbrahim'den, Musa'dan ve Meryem oğlu İsa'dan da. Onlardan pek sağlam bir söz almıştık. (7) [Bunu] Doğruları doğruluklarından sorgulamak için [yaptı]. Kâfirlere ise elem verici bir azap hazırlamıştır. (8)”
عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ يَا أَيهَا النبيء اتَّقِ اللَّهَ وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ إِلَى قَوْلِهِ:
{ يَا أَيهَا النبيء اتَّقِ اللَّهَ وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ } “Ey Peygamber! Allah'a karşı takvalı ol, kâfirlere ve münafıklara uyma” buyruğundan şu buyruğuna kadar olan kısma atıftır:
وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا [الْأَحْزَاب: ١- ٣] فَلِذَلِكَ تَضَمَّنَ الْأَمْرَ بِإِقَامَةِ الدِّينِ عَلَى مَا أَرَادَهُ اللهُ تَعَالَى وَأَوْحَى بِهِ إِلَى رَسُولِهِ ﷺ، وَعَلَى نَبْذِ سُنَنِ الْكَافِرِينَ الصُّرَحَاءِ وَالْمُنَافِقِينَ مِنْ أَحْكَامِ الْهَوَى وَالْأَوْهَامِ.
{ وَكَفى بِاللَّهِ وَكِيلًا } “Vekil olarak Allah yeter” [Ahzâb 1-3] buyruğuna kadar olan kısma matuftur. Bu sebeple dinin, Yüce Allah'ın murat ettiği ve Resûlü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) vahyettiği şekilde ikame edilmesini; açık kâfirler ile münafıkların heva ve vehimlerden ibaret olan hüküm ve adetlerinin terk edilmesini emretmeyi içermektedir.
فَلَمَّا ذَكَرَ ذَلِكَ وَعَقَّبَ بِمِثْلِ ثَلَاثَةٍ مِنْ أَحْكَامِ جَاهِلِيَّتِهِمُ الضَّالَّةِ بِمَا طَالَ مِنَ الْكَلَامِ إِلَى هُنَا ثُنِيَ عِنَانُ الْكَلَامِ إِلَى الْإِعْلَامِ بِأَنَّ الَّذِي أَمَرَهُ اللَّهُ بِهِ هُوَ مِنْ عُهُودٍ أَخَذَهَا اللَّهُ عَلَى النَّبِيئِينَ وَالْمُرْسَلِينَ مِنْ أَوَّلِ عُهُودِ الشَّرَائِعِ. وَتَرْبُطُ هَذَا الْكَلَامَ بِالْكَلَامِ الَّذِي عُطِفَ هُوَ عَلَيْهِ مُنَاسَبَةُ قَوْلِهِ: كانَ ذلِكَ فِي الْكِتابِ مَسْطُوراً [الْأَحْزَاب: ٦] . وَبِهَذَا الِارْتِبَاطِ بَيْنَ الْكَلَامَيْنِ لَمْ يُحْتَجْ إِلَى بَيَانِ الْمِيثَاقِ الَّذِي أَخَذَهُ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى النَّبِيئِينَ، فَعُلِمَ أَن الْمَعْنى: وَإِذا أَخَذْنَا
Bunu zikredip onların sapkın cahiliye hükümlerinden üç tanesini buraya kadarki uzun kelam ile takip ettirince, sözün akışı Allah'ın ona emrettiği şeylerin, şeriatlerin ilk ahitlerinden beri peygamberler ve resullerden aldığı ahitlerden olduğunu bildirmeye çevrilmiştir. Bu kelamı kendisine atfedildiği söze bağlayan husus, { كانَ ذلِكَ فِي الْكِتابِ مَسْطُوراً } “Bu, Kitap'ta yazılmıştır” [Ahzâb 6] buyruğunun münasebetidir. Bu iki kelam arasındaki irtibat sayesinde, Yüce Allah'ın peygamberlerden aldığı ahdin ayrıca beyan edilmesine ihtiyaç kalmamış ve mananın şu olduğu anlaşılmıştır: Hani biz,
مِنَ النَّبِيئِينَ مِيثَاقَهُمْ بِتَقْوَى اللَّهِ وَبِنَبْذِ طَاعَةِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ وَبِاتِّبَاعِ مَا أَوْحَى اللَّهُ بِهِ. وَقَوْلُهُ إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً [الْأَحْزَاب: ١] لِيَسْئَلَ الصَّادِقِينَ عَنْ صِدْقِهِمْ وَأَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً أَلِيماً فَلَمَّا أُمِرَ النَّبِيءُ ﷺ بِالِاقْتِصَارِ عَلَى تَقْوَى اللَّهِ وَبِالْإِعْرَاضِ عَنْ دَعْوَى الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ، أُعْلِمَ بِأَنَّ ذَلِكَ شَأْنُ النَّبِيئِينَ مِنْ قَبْلِهِ، وَلِذَلِكَ عَطَفَ قَوْلَهُ وَمِنْكَ عَقِبَ ذِكْرِ النَّبِيئِينَ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ شَأْنَ الرُّسُلِ وَاحِدٌ وَأَنَّ سُنَّةَ اللَّهِ فِيهِمْ مُتَّحِدَةٌ، فَهَذِهِ الْآيَةُ لَهَا مَعْنَى التَّذْيِيلِ لِآيَةِ يَا أَيهَا النبيء اتَّقِ اللَّهَ وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ [الْأَحْزَاب: ١] الْآيَاتُ الثَّلَاثُ وَلَكِنَّهَا جَاءَتْ مَعْطُوفَةً بِالْوَاوِ لِبُعْدِ مَا بَيْنَهَا وَمَا بَيْنَ الْآيَاتِ الثَّلَاثِ الْمُتَقَدِّمَةِ.
peygamberlerden Allah'tan sakınmaları, kâfirlere ve münafıklara itaati terk etmeleri ve Allah'ın vahyettiğine uymaları konusunda sağlam söz almıştık. Doğruları doğruluklarından sorgulamak ve kâfirlere elem verici bir azap hazırlamak için [bunu yapmıştır]. { إِنَّ اللَّهَ كانَ عَلِيماً حَكِيماً } “Şüphesiz Allah hakkıyla bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir” [Ahzâb 1]. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) sadece Allah'tan sakınmakla ve kâfirler ile münafıkların iddialarından yüz çevirmekle emrolunduğunda, bunun kendisinden önceki peygamberlerin de değişmez hali olduğu bildirilmiştir. Bu yüzden peygamberlerin zikrinin ardından { وَمِنْكَ } buyruğu atfedilmiştir ki resullerin halinin bir olduğuna ve Allah'ın onlar hakkındaki sünnetinin aynı olduğuna dikkat çekilsin. Dolayısıyla bu ayet, { يَا أَيهَا النبيء اتَّقِ اللَّهَ وَلا تُطِعِ الْكافِرِينَ وَالْمُنافِقِينَ } [Ahzâb 1] ayeti ve onu takip eden üç ayet için tezyil manasındadır; ancak aradaki mesafenin uzaklığı sebebiyle 'vav' ile matuf olarak gelmiştir.
وَقَوْلُهُ وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ الْآيَتَيْنِ لَهُمَا مَوْقِعُ الْمُقَدِّمَةِ لِقِصَّةِ الْأَحْزَابِ لِأَنَّ مِمَّا أَخَذَ اللَّهُ عَلَيْهِ مِيثَاقَ النَّبِيئِينَ أَنْ يَنْصُرُوا الدِّينَ الَّذِي يُرْسِلُهُ اللَّهُ بِهِ، وَأَنْ يَنْصُرُوا دِينَ الْإِسْلَامِ، قَالَ تَعَالَى: وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيئِينَ لَمَا آتَيْنَاكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ [آل عمرَان: ٨١] فَمُحَمَّدٌ ﷺ مَأْمُورٌ بِالنُّصْرَةِ لِدِينِهِ بِمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُسْلِمِينَ لِقَوْلِهِ فِي هَذِه الْآيَة: لِيَسْئَلَ الصَّادِقِينَ عَنْ صِدْقِهِمْ وَأَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً أَلِيماً. وَقَالَ فِي
{ وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثاقَهُمْ } şeklindeki iki ayet, Ahzâb kıssası için bir mukaddime konumundadır. Zira Allah'ın peygamberlerden ahdini aldığı hususlardan biri de Allah'ın kendisiyle gönderdiği dine yardım etmeleri ve İslam dinine nusret vermeleridir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثاقَ النَّبِيئِينَ لَمَا آتَيْنَاكُمْ مِنْ كِتابٍ وَحِكْمَةٍ ثُمَّ جاءَكُمْ رَسُولٌ مُصَدِّقٌ لِما مَعَكُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَلَتَنْصُرُنَّهُ } “Hani Allah peygamberlerin misakını almıştı: 'Size Kitap ve hikmet verdikten sonra, beraberinizdekini doğrulayıcı bir peygamber geldiğinde ona mutlaka inanacak ve ona mutlaka yardım edeceksiniz'” [Âl-i İmrân 81]. Dolayısıyla Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem), bu ayetteki { لِيَسْئَلَ الصَّادِقِينَ عَنْ صِدْقِهِمْ وَأَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَذاباً أَلِيماً } buyruğu gereğince, beraberindeki Müslümanlarla birlikte kendi dinine yardım etmekle emrolunmuştur. Nitekim Yüce Allah,
الْآيَةِ الْآتِيَةِ فِي الثَّنَاءِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَيْهِ لِيَجْزِيَ اللَّهُ الصَّادِقِينَ بِصِدْقِهِمْ وَيُعَذِّبَ الْمُنافِقِينَ الْآيَة [الْأَحْزَاب: ٢٤] .
Allah'a verdikleri söze sadık kalan müminleri övmek üzere gelecek olan ayette şöyle buyurmuştur: { لِيَجْزِيَ اللَّهُ الصَّادِقِينَ بِصِدْقِهِمْ وَيُعَذِّبَ الْمُنافِقِينَ } “Allah doğruları doğrulukları sebebiyle mükâfatlandırsın, münafıkları da cezalandırsın diye...” [Ahzâb 24].
وَقَدْ جَاءَ قَوْلُهُ: وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيئِينَ مِيثَاقَهُمْ جَارِيًا عَلَى أُسْلُوبِ ابْتِدَاءِ كَثِيرٍ مِنْ قَصَصِ الْقُرْآنِ فِي افْتِتَاحِهَا بِ إِذْ عَلَى إِضْمَارِ (اذْكُرْ) . وإِذْ اسْمٌ لِلزَّمَانِ مُجَرَّدٌ عَنْ مَعْنَى الظَّرْفِيَّةِ. فَالتَّقْدِيرُ: وَاذْكُرْ وَقْتًا، وَبِإِضَافَةِ إِذْ إِلَى الْجُمْلَةِ بَعْدَهُ يَكُونُ الْمَعْنَى: اذْكُرْ وَقْتَ أَخْذِنَا مِيثَاقًا عَلَى النَّبِيئِينَ. وَهَذَا الْمِيثَاقُ مُجْمَلٌ هُنَا بَيَّنَتْهُ آيَاتٌ كَثِيرَةٌ. وَجِمَاعُهَا أَنْ يَقُولُوا الْحَقَّ وَيُبَلِّغُوا مَا أُمِرُوا بِهِ دُونَ مُلَايَنَةٍ لِلْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ، وَلَا خَشْيَةٍ مِنْهُمْ، وَلَا مُجَارَاةٍ لِلْأَهْوَاءِ، وَلَا مُشَاطَرَةٍ مَعَ أَهْلِ الضَّلَالِ فِي الْإِبْقَاءِ عَلَى بَعْضِ ضَلَالِهِمْ. وَأَنَّ اللَّهَ وَاثَقَهُمْ وَوَعَدَهُمْ عَلَى ذَلِكَ بِالنَّصْرِ. وَلِمَا احْتَوَتْ عَلَيْهِ هَذِهِ السُّورَةُ مِنَ الْأَغْرَاضِ مَزِيدُ التَّأَثُّرِ بِهَذَا الْمِيثَاقِ بِالنِّسْبَةِ لِلنَّبِيءِ ﷺ وَشَدِيدُ الْمُشَابَهَةِ بِمَا أُخِذَ مِنَ الْمَوَاثِيقِ عَلَى الرُّسُلِ مِنْ قَبْلِهِ.
{ وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيئِينَ مِيثَاقَهُمْ } buyruğu, Kur'an'daki birçok kıssanın başında gizli bir 'hatırla' (üzkür) takdiriyle { إِذْ } edatıyla başlama üslubuna uygun olarak gelmiştir. { إِذْ } kelimesi zarfiyet manasından soyutlanmış bir zaman ismidir. Takdiri: 'Ve bir vakti hatırla' şeklindedir. { إِذْ } lafzının kendisinden sonraki cümleye muzaf olmasıyla mana: 'Peygamberlerden söz aldığımız vakti hatırla' olur. Bu misak burada mücmeldir; pek çok ayet onu açıklamıştır. Bu misakın özü; hakkı söylemeleri, kâfirlere ve münafıklara yumuşaklık göstermeden, onlardan korkmadan, hevalara uymadan ve sapkınlıklarından bir kısmını sürdürmeleri konusunda sapıklık ehliyle uzlaşmaya varmadan kendilerine emredilenleri tebliğ etmeleridir; Allah'ın da buna karşılık onlarla ahitleşip kendilerine zafer vaat etmesidir. Bu surenin içerdiği maksatlar dolayısıyla Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) açısından bu misakın çok derin bir tesiri ve kendisinden önceki resullerden alınan misaklarla büyük bir benzerliği vardır.
وَمِنْ ذَلِكَ عَلَى سَبِيلِ الْمِثَالِ قَوْلُهُ تَعَالَى هُنَا: وَاللَّهُ يَقُولُ الْحَقَّ وَهُوَ يَهْدِي السَّبِيلَ [الْأَحْزَاب: ٤] وَقَوْلُهُ فِي مِيثَاقِ أَهْلِ الْكِتَابِ أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْكِتابِ أَنْ لَا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٦٩] .
Bunun misallerinden biri, buradaki { وَاللَّهُ يَقُولُ الْحَقَّ وَهُوَ يَهْدِي السَّبِيلَ } “Allah ise hakkı söyler ve doğru yola iletir” [Ahzâb 4] buyruğu ile Ehl-i Kitap'ın misakı hakkındaki A'râf Suresi'ndeki { أَلَمْ يُؤْخَذْ عَلَيْهِمْ مِيثاقُ الْكِتابِ أَنْ لَا يَقُولُوا عَلَى اللَّهِ إِلَّا الْحَقَّ } “Onlardan Allah hakkında haktan başkasını söylemeyeceklerine dair Kitap ahdi alınmamış mıydı?” [A'râf 169] buyruğudur.
وَفِي تَعْقِيبِ أَمْرِ الرَّسُولِ ﷺ بِالتَّقْوَى وَمُخَالَفَةِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ وَالتَّثْبِيتِ عَلَى اتِّبَاعِ مَا يُوحِي إِلَيْهِ، وَأَمْرِهِ بِالتَّوَكُّلِ عَلَى اللَّهِ، وَجَعْلِهَا قَبْلَ قَوْلِهِ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ
Resûl'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) takvalı olmasının, kâfirlere ve münafıklara muhalefet etmesinin, kendisine vahyedilene uymada sebat göstermesinin emredilmesinin ve Allah'a tevekkül etmesinin buyrulmasının hemen ardından bunun zikredilmesi ve { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ } buyruğundan önce getirilmesi,
اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جاءَتْكُمْ جُنُودٌ
{ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جاءَتْكُمْ جُنُودٌ } “...Allah'ın üzerinizdeki [nimetini], hani size ordular gelmişti...”
[الْأَحْزَاب: ٩] إِلَخْ.. إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ ذَلِكَ التَّأْيِيدَ الَّذِي أَيَّدَ اللَّهُ بِهِ رَسُولَهُ ﷺ وَالْمُؤْمِنِينَ مَعَهُ إِذْ رَدَّ عَنْهُمْ أَحْزَابَ الْكُفَّارِ وَالْمُنَافِقِينَ بِغَيْظِهِمْ لَمْ يَنَالُوا خَيْرًا مَا هُوَ إِلَّا أَثَرٌ مِنْ آثَارِ الْمِيثَاقِ الَّذِي أَخَذَهُ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ حِينَ بَعَثَهُ.
[Ahzâb 9] vb. ayetlerden önce getirilmesi; Allah'ın Resûlü'nü (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve beraberindeki müminleri kâfir ve münafık fırkaları hiçbir hayra ulaşamadan öfkeleriyle geri püskürtmek suretiyle desteklemesinin, Allah'ın Resûlü'nü peygamber olarak gönderdiği zaman kendisinden aldığı ahdin eserlerinden başka bir şey olmadığına işaret etmektedir.
وَالْمِيثَاقُ: اسْمُ الْعَهْدِ وَتَحْقِيقِ الْوَعْدِ، وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ وَثِقَ، إِذَا أَيْقَنَ وَتَحَقَّقَ، فَهُوَ مَنْقُولٌ مِنِ اسْمِ آلَةٍ مَجَازًا غَلَبَ عَلَى الْمَصْدَرِ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٧] . وَإِضَافَةُ مِيثَاقٍ إِلَى ضَمِيرِ النَّبِيئِينَ مِنْ إِضَافَةِ الْمَصْدَرِ إِلَى فَاعِلِهِ عَلَى مَعْنَى اخْتِصَاصِ الْمِيثَاقِ بِهِمْ فِيمَا أُلْزِمُوا بِهِ وَمَا وَعَدَهُمُ اللَّهُ عَلَى الْوَفَاءِ بِهِ. وَيُضَافُ أَيْضًا
Mîsâk (مِيثَاق); ahdin ve vaadin pekiştirilmesinin adıdır. İyice inanıp emin olmak ve kesinleştirmek anlamındaki vesika (وَثِقَ) kökünden türemiştir. Mecazen alet isminden masdara nakledilmiş ve masdar olarak galip gelmiştir. Bakara Suresi'ndeki { الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ } “Onlar ki Allah'ın ahdini kesin sözleşmeden sonra bozarlar” [Bakara 27] buyruğunda geçmişti. Mîsâk kelimesinin peygamberlerin zamirine izafeti, kendilerine yüklenen sorumluluklar ve buna vefa göstermelerine karşılık Allah'ın onlara vaat ettiği şeyler bakımından misakın onlara tahsis edilmesi anlamında masdarın failine izafetidir. Ayrıca bu lafız,
إِلَى ضَمِيرِ الْجَلَالَةِ فِي قَوْلِهِ وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثاقَهُ الَّذِي واثَقَكُمْ بِهِ [الْمَائِدَة: ٧] .
{ وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمِيثاقَهُ الَّذِي واثَقَكُمْ بِهِ } “Allah'ın üzerinizdeki nimetini ve sizinle pekiştirdiği misakını hatırlayın” [Mâide 7] ayetinde lafza-i celâlin zamirine de izafe edilmiştir.
وَقَوْلُهُ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ إِلَخْ هُوَ مِنْ ذِكْرِ بَعْضِ أَفْرَادِ الْعَامِّ لِلِاهْتِمَامِ بِهِمْ فَإِنَّ هَؤُلَاءِ الْمَذْكُورِينَ أَفْضَلُ الرُّسُلِ، وَقَدْ ذُكِرَ ضَمِيرُ مُحَمَّدٍ ﷺ قَبْلَهُمْ إِيمَاءً إِلَى تَفْضِيلِهِ عَلَى جَمِيعِهِمْ، ثُمَّ جُعِلَ تَرْتِيبُ ذِكْرِ الْبَقِيَّةِ عَلَى تَرْتِيبِهِمْ فِي الْوُجُودِ. وَلِهَذِهِ النُّكْتَةِ خُصَّ ضَمِيرُ النَّبِيءِ بِإِدْخَالِ حَرْفِ (مِنْ) عَلَيْهِ بِخُصُوصِهِ، ثُمَّ أُدْخِلَ حَرْفُ (مِنْ) عَلَى مَجْمُوعِ الْبَاقِينَ فَكَانَ قَدْ خُصَّ بِاهْتِمَامَيْنِ: اهْتِمَامِ التَّقْدِيمِ، وَاهْتِمَامِ إِظْهَارِ اقْتِرَانِ الِابْتِدَاءِ بِضَمِيرٍ بِخُصُوصِهِ غَيْرَ مُنْدَمِجٍ فِي بَقِيَّتِهِمْ ﵈.
{ وَمِنْكَ وَمِنْ نُوحٍ } buyruğu, hususi önemlerinden dolayı genel kapsamdaki fertlerin bazısının zikredilmesi kabilindendir; zira burada anılan zatlar resullerin en faziletlileridir. Hz. Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) zamirinin hepsinden önce zikredilmesi, onun hepsine üstünlüğüne ima içindir; ardından diğerlerinin sıralanışı varlık alemine geliş sırasına göre yapılmıştır. İşte bu nükteden ötürü, Peygamber'in zamirine müstakil olarak { مِنْ } harfi dahil edilmiş, sonra diğerlerinin tamamına tek bir { مِنْ } harfi dahil edilmiştir. Böylece iki türlü ehemmiyetle hususileştirilmiştir: Öne alma ehemmiyeti ve başlangıç bildiren harfin diğerlerinin arasına karıştırılmaksızın doğrudan onun zamirine bitişik olarak gösterilmesi ehemmiyeti (aleyhimüsselâm).
وَسَيَجِيءُ أَنَّ مَا فِي سُورَةِ الشُّورَى [١٣] مِنْ تَقْدِيمِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحاً عَلَى وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ [الشورى: ١٣] طَرِيقٌ آخَرُ هُوَ آثَرُ بِالْغَرَضِ الَّذِي فِي تِلْكَ السُّورَةِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحاً وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ وَما وَصَّيْنا بِهِ إِبْراهِيمَ الْآيَة [الشورى: ١٣] .
Şûrâ Suresi'nde [13], { شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ مَا وَصَّى بِهِ نُوحاً وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ وَما وَصَّيْنا بِهِ إِبْراهِيمَ } “Dinden Nuh'a tavsiye ettiğini, sana vahyettiğimizi ve İbrahim'e tavsiye ettiğimizi sizin için şeriat kıldı...” [Şûrâ 13] ayetinde Nuh'a tavsiye edilenin sana vahyedilenden öne alınmasının ise o surenin güttüğü amaca daha uygun başka bir üslup olduğu ileride gelecektir.
وَجُمْلَةُ وَأَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً أَعَادَتْ مَضْمُونَ جُمْلَةِ وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيئِينَ مِيثَاقَهُمْ لِزِيَادَةِ تَأْكِيدِهَا، وَلِيُبْنَى عَلَيْهَا وَصْفُ الْمِيثَاقِ بِالْغَلِيظِ، أَيْ: عَظِيمًا جَلِيلَ الشَّأْنِ فِي جِنْسِهِ فَإِنَّ كُلَّ مِيثَاقٍ لَهُ عِظَمٌ فَلَمَّا وُصِفَ هَذَا بِ غَلِيظاً أَفَادَ أَنَّ لَهُ عِظَمًا خَاصًّا، وَلِيُعَلِّقَ بِهِ لَامَ التَّعْلِيلِ من قَوْله لِيَسْئَلَ الصَّادِقِينَ.
{ وَأَخَذْنا مِنْهُمْ مِيثاقاً غَلِيظاً } cümlesi, { وَإِذْ أَخَذْنا مِنَ النَّبِيِّينَ مِيثَاقَهُمْ } cümlesinin içeriğini pekiştirmek, misakın galîz (ağır ve sağlam) oluşu niteliğini bunun üzerine bina etmek -yani kendi cinsinde pek yüce ve şanı büyük kılmak; zira her ahdin bir büyüklüğü vardır, bu galîz olarak nitelenince özel bir büyüklüğe sahip olduğu anlaşılmıştır- ve { لِيَسْئَلَ الصَّادِقِينَ } buyruğundaki talil (gerekçe) lâmını buna bağlamak için tekrarlamıştır.
وَحَقِيقَةُ الْغَلِيظِ: الْقَوِيُّ الْمَتِينُ الْخَلْقِ، قَالَ تَعَالَى: فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ [الْفَتْح: ٢٩] . وَاسْتُعِيرَ الْغَلِيظُ لِلْعَظِيمِ الرَّفِيعِ فِي جِنْسِهِ لِأَنَّ الْغَلِيظَ مِنْ كُلِّ صِنْفٍ هُوَ أَمْكَنُهُ فِي صِفَاتِ جِنْسِهِ.
Galîz (غَلِيظ) kelimesinin hakiki anlamı; güçlü, sağlam ve yapısı kuvvetli olandır. Nitekim Yüce Allah: { فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ } “...kalınlaştı ve gövdesi üzerinde dimdik durdu” [Fetih 29] buyurmuştur. Galîz kelimesi kendi türünde büyük ve üstün olan şey için istiare edilmiştir; çünkü her sınıfın galîz olanı, kendi cinsinin niteliklerini en yetkin şekilde taşıyanıdır.
وَاللَّامُ فِي قَوْله لِيَسْئَلَ الصَّادِقِينَ عَنْ صِدْقِهِمْ لَامُ كَيْ، أَيْ: أَخَذْنَا مِنْهُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا لِنُعْظِمَ جَزَاءً لِلَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَلَا يَنْقُضُونَ الْمِيثَاقَ وَلِنُشَدِّدَ الْعَذَابَ جَزَاءً لِلَّذِينَ يَكْفُرُونَ بِمَا جَاءَتْهُمْ بِهِ رُسُلُ اللَّهِ، فَيَكُونُ مِنْ دَوَاعِي ذِكْرِ هَذَا الْمِيثَاقِ هُنَا أَنَّهُ تَوْطِئَةٌ لِذِكْرِ جَزَاءِ الصَّادِقِينَ وَعَذَابِ الْكَافِرِينَ زِيَادَةً عَلَى مَا ذَكَرْنَا مِنْ دَوَاعِي ذَلِكَ آنِفًا. وَهَذِهِ عِلَّةٌ مِنْ عِلَلِ أَخْذِ الْمِيثَاقِ مِنَ النَّبِيئِينَ وَهِيَ آخِرُ الْعِلَلِ حُصُولًا فَأَشْعَرَ
{ لِيَسْئَلَ الصَّادِقِينَ عَنْ صِدْقِهِمْ } buyruğundaki lâm, gaye bildiren (lâm-ı key) edattır; yani: Biz, Allah'ın ahdine vefa gösterip misakı bozmayanların mükâfatını büyütmek ve Allah'ın peygamberlerinin getirdiği şeyleri inkâr edenlerin cezasını şiddetlendirmek için onlardan ağır bir misak aldık. Bu durumda misakın burada zikredilmesinin gerekçelerinden biri de az önce zikrettiğimiz gerekçelere ilaveten doğruların mükâfatı ile kâfirlerin azabının zikrine bir zemin hazırlamasıdır. Bu, peygamberlerden misak alınmasının sebeplerinden biridir ve gerçekleşme bakımından bu sebeplerin en sonuncusudur. Dolayısıyla bunun zikredilmesi,
ذِكْرُهَا بِأَنَّ لِهَذَا الْمِيثَاقِ عِلَلًا تَحْصُلُ قَبْلَ أَنْ يُسْأَلَ الصَّادِقُونَ عَنْ صِدْقِهِمْ، وَهِيَ مَا فِي الْأَعْمَالِ الْمَأْخُوذِ مِيثَاقُهُمْ عَلَيْهَا مِنْ جَلْبِ الْمَصَالِحِ وَدَرْءِ الْمَفَاسِدِ، وَذَلِكَ هُوَ مَا يُسْأَلُ الْعَامِلُونَ عَنْ عَمَلِهِ مِنْ خَيْرٍ وَشر.
bu misak için doğrular doğruluklarından sorgulanmadan önce gerçekleşecek başka gerekçelerin de bulunduğunu hissettirmiştir. Bunlar da kendisi üzerine misak alınan amellerin barındırdığı maslahatları temin etmek ve mefsedetleri defetmektir; amel edenlerin yaptıkları hayır veya şerden hesaba çekilecekleri şey de işte budur.
وَضمير لِيَسْئَلَ عَائِدٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى عَلَى طَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ مِنَ التَّكَلُّمِ إِلَى الْغَيْبَةِ.
{ لِيَسْئَلَ } fiilindeki zamir, mütekellimden (birinci şahıstan) gaibe (üçüncü şahsa) iltifat tarikiyle Yüce Allah'a dönmektedir.
وَالْمُرَادُ بِالصَّادِقِينَ أُمَمُ الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ بَلَغَهُمْ مَا أُخِذَ عَلَى أَنْبِيَائِهِمْ مِنَ الْمِيثَاقِ، وَيُقَابِلُهُمُ الْكَافِرُونَ الَّذِينَ كَذَّبُوا أَنْبِيَاءَهُمْ أَوِ الَّذِينَ صَدَّقُوهُمْ ثُمَّ نَقَضُوا الْمِيثَاقَ مِنْ بَعْدِ، فَيَشْمَلُهُمُ اسْمُ الْكَافِرِينَ.
{ الصَّادِقِينَ } ile kastedilenler, peygamberlerinden alınan misak kendilerine tebliğ edilmiş olan peygamber ümmetleridir. Onların karşısında ise peygamberlerini yalanlayan kâfirler ya da onları önce tasdik edip sonra misakı bozan kimseler yer alır; nitekim kâfirler ismi onları da kapsar.
وَالسُّؤَالُ: كِنَايَةٌ عَنِ الْمُؤَاخَذَةِ لِأَنَّهَا مِنْ ثَوَابِ جَوَابِ السُّؤَال أَعنِي إسداء الثَّوَابِ لِلصَّادِقِينَ وَعَذَابَ الْكَافِرِينَ، وَهَذَا نَظِيرُ قَوْلِهِ تَعَالَى لَا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ [الْأَنْبِيَاء: ٢٣] ، أَيْ: لَا يَتَعَقَّبُ أَحَدٌ فِعْلَهُ وَلَا يُؤَاخِذُهُ عَلَى مَا لَا يُلَائِمُهُ، وَقَوْلُ كَعْبِ بْنِ زُهَيْرٍ:
Sorgulama (suâl), hesaba çekip karşılık vermekten kinayedir; çünkü bu, suale verilen cevabın karşılığıdır -yani doğrulara mükâfat verilmesi ve kâfirlerin azaba uğratılmasıdır-. Bu, Yüce Allah'ın { لَا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ } “O, yaptığından sorgulanamaz” [Enbiyâ 23] -yani hiç kimse O'nun fiilini denetleyemez ve O'nu hoşuna gitmeyen bir şeyden ötürü hesaba çekemez- buyruğuna ve Kâ'b b. Züheyr'in şu sözüne benzer:
وَقِيلَ: إِنَّك مَنْسُوب ومسؤول وَجُمْلَةُ وَأَعَدَّ لِلْكافِرِينَ عَطْفٌ على جملَة لِيَسْئَلَ الصَّادِقِينَ وَغُيِّرَ فِيهَا الْأُسْلُوبُ لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَحْقِيقِ عَذَابِ الْكَافِرِينَ حَتَّى لَا يُتَوَهَّمَ أَنَّهُمْ يُسْأَلُونَ سُؤَالَ مَنْ يُسْمَعُ جَوَابُهُمْ أَوْ مَعْذِرَتُهُمْ، وَلِإِفَادَةِ أَنَّ إِعْدَادَ عَذَابِهِمْ أَمْرٌ مَضَى وَتَقَرَّرَ فِي علم الله.
‘Şüphesiz sen itham edilecek ve hesaba çekileceksin’ denildi. { وَأَعَدَّ لِلْكافِرِينَ } cümlesi, { لِيَسْئَلَ الصَّادِقِينَ } cümlesine matuftur; kâfirlerin cevabı ya da mazereti dinlenecek kimseler gibi sorgulanacakları vehmedilmesin diye ve azaplarının hazırlanmasının geçmişte vuku bulmuş, Allah'ın ilminde kesinleşmiş bir husus olduğunu bildirmek maksadıyla kâfirlerin azabının kesinliğini göstermek üzere bu cümlede üslup değiştirilmiştir.
[سُورَة الْأَحْزَاب (٣٣) : آيَة ٩]
[AHZÂB SURESİ (33): AYET 9]
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جاءَتْكُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً وَجُنُوداً لَمْ تَرَوْها وَكانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيراً (٩)
{ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جاءَتْكُمْ جُنُودٌ فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً وَجُنُوداً لَمْ تَرَوْها وَكانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيراً (٩) } “Ey iman edenler! Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın. Hani üzerinize ordular gelmişti de biz onların üzerine bir rüzgâr ve göremediğiniz ordular göndermiştik. Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir. (9)”
ابْتِدَاءٌ لِغَرَضٍ عَظِيمٍ مِنْ أَغْرَاضِ نُزُولِ هَذِهِ السُّورَةِ وَالَّذِي حُفَّ بِآيَاتٍ وَعِبَرٍ مِنِ ابْتِدَائِهِ وَمِنْ عَوَاقِبِهِ تَعْلِيمًا لِلْمُؤْمِنِينَ وَتَذْكِيرًا لِيَزِيدَهُمْ يَقِينًا وَتَبْصِيرًا. فَافْتُتِحَ الْكَلَامُ بِتَوْجِيهِ الْخِطَابِ إِلَيْهِمْ لِأَنَّهُمْ أَهْلُهُ وَأَحِقَّاءُ بِهِ، وَلِأَنَّ فِيهِ تَخْلِيدَ كَرَامَتِهِمْ وَيَقِينِهِمْ وَعِنَايَةَ اللَّهِ بِهِمْ وَلُطْفَهُ لَهُمْ وَتَحْقِيرًا لِعَدُوِّهِمْ وَمَنْ يَكِيدُ لَهُمْ، وَأُمِرُوا أَنْ يَذْكُرُوا هَذِهِ النِّعْمَةَ
Bu sure-i celilenin iniş gayelerinden, müminlere bir talim olmak ve yakînlerini ile basiretlerini artırmak üzere bir hatırlatma olsun diye başlangıcından sonuçlarına kadar ayet ve ibretlerle kuşatılmış çok büyük bir gayesine giriştir. Bu sebeple kelama, bu hitabın asıl ehli ve buna en layık kimseler oldukları, ayrıca onların kerametlerini, kesin inançlarını, Allah'ın onlara olan inayetini ve lütfunu ebedileştirmek ve düşmanlarını ve onlara tuzak kuranları zelil kılmak gayesiyle onlara hitap yöneltilerek başlanmıştır. Bu nimeti hatırlamaları,
وَلَا يَنْسَوْهَا لِأَنَّ فِي ذِكْرِهَا تَجْدِيدًا لِلِاعْتِزَازِ بِدِينِهِمْ وَالثِّقَةِ برَبهمْ والتصديق لنبيئهم ﷺ.
ve onu unutmamaları emredilmiştir; zira onu hatırlamakta dinleriyle izzet bulmayı, Rablerine güveni ve Peygamberlerini (sallallâhu aleyhi ve sellem) tasdiki tazelemek vardır.
وَاخْتِيرَتْ لِلتَّذْكِيرِ بِهَذَا الْيَوْمِ مُنَاسَبَةُ الْأَمْرِ بِعَدَمِ طَاعَةِ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ لِأَنَّ مِنَ
Bu günün hatırlatılması için kâfirlere ve münafıklara itaat edilmemesi emrinin münasebeti seçilmiştir; zira
النِّعَمِ الَّتِي حَفَّتْ بِالْمُؤْمِنِينَ فِي يَوْمِ الْأَحْزَابِ أَنَّ اللَّهَ رَدَّ كَيْدَ الْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ فَذَكَّرَ الْمُؤْمِنُونَ بِسَابِقِ كَيْدِ الْمُنَافِقِينَ فِي تِلْكَ الْأَزْمَةِ لِيَحْذَرُوا مَكَائِدَهُمْ وَأَرَاجِيفَهُمْ فِي قَضِيَّةِ التَّبَنِّي وَتَزَوُّجِ النَّبِيءِ ﷺ مُطَلَّقَةَ مُتَبَنَّاهُ، وَلِذَلِكَ خُصَّ الْمُنَافِقُونَ بِقَوْلِهِ: وَإِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ [الْأَحْزَاب: ١٢] الْآيَاتِ عَلَى أَنَّ قَضِيَّةَ إِبْطَالِ التَّبَنِّي وَإِبَاحَةِ تَزَوُّجِ مُطَلَقِ الْأَدْعِيَاءِ كَانَ بِقُرْبِ وَقْعَةِ الْأَحْزَابِ.
Ahzâb (Hendek) gününde müminleri kuşatan nimetlerden biri de Allah'ın kâfirlerin ve münafıkların tuzaklarını boşa çıkarmış olmasıdır. Evlatlık edinme meselesinde ve Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) evlatlığının boşadığı kadınla evlenmesi hususunda onların tuzaklarından ve yaygara/asılsız haberlerinden sakınsınlar diye o krizdeki münafıkların önceki tuzakları müminlere hatırlatılmıştır. Bu sebeple: { وَإِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } “Hani münafıklar ve kalplerinde hastalık bulunanlar şöyle diyorlardı...” [Ahzâb 12] ayetlerinde özellikle münafıklar zikredilmiştir. Nitekim evlatlık hükmünün iptali ve evlatlıkların boşadığı kadınlarla evlenmenin mübah kılınması meselesi Hendek Savaşı'nın hemen yakınında vuku bulmuştu.
وإِذْ ظَرْفٌ لِلزَّمَنِ الْمَاضِي مُتَعَلِّقٌ بِ نِعْمَةَ لِمَا فِيهَا مِنْ مَعْنَى الْإِنْعَامِ، أَيِ:
{ إِذْ } kelimesi, nimet verme (in'âm) manası taşıması sebebiyle { نِعْمَةَ } lafzına bağlı geçmiş zaman zarfıdır; yani:
اذْكُرُوا مَا أَنْعَمَ اللَّهُ بِهِ عَلَيْكُمْ زَمَانَ جَاءَتْكُمْ جُنُودٌ فَهَزَمَهُمُ اللَّهُ بِجُنُودٍ لَمْ تَرَوْهَا.
Üzerinize ordular geldiğinde ve Allah'ın onları görmediğiniz ordularla hezimete uğrattığı vakitte Allah'ın size lütfettiği nimeti hatırlayın.
وَهَذِهِ الْآيَةُ وَمَا بَعْدَهَا تُشِيرُ إِلَى مَا جَرَى مِنْ عَظِيمِ صُنْعِ اللَّهِ بِالْمُؤْمِنِينَ فِي غَزْوَةِ الْأَحْزَابِ فَلْنَأْتِ عَلَى خُلَاصَةِ مَا ذَكَرَهُ أَهْلُ السِّيَرِ وَالتَّفْسِيرِ لِيَكُونَ مِنْهُ بَيَانٌ لِمَطَاوِي هَذِهِ الْآيَاتِ.
Bu ayet ve devamı, Ahzâb Gazvesi'nde Allah'ın müminlere yönelik eşsiz ve yüce muamelesine işaret etmektedir. Dolayısıyla bu ayetlerin içerdiği manaları açıklığa kavuşturmak üzere siyer ve tefsir ehlinin zikrettiklerinin bir özetini sunalım.
وَكَانَ سَبَبَ هَذِهِ الْغَزْوَةِ أَنَّ قُرَيْشًا بَعْدَ وَقْعَةِ أُحُدٍ تَهَادَنُوا مَعَ الْمُسْلِمِينَ لِمُدَّةِ عَامٍ عَلَى أَنْ يَلْتَقُوا بِبَدْرٍ مِنَ الْعَامِ الْقَابِلِ فَلَمْ يَقَعْ قِتَالٌ بِبَدْرٍ لِتَخَلُّفِ أَبِي سُفْيَانَ عَنِ الْمِيعَادِ، فَلَمْ يُنَاوِشْ أَحَدُ الْفَرِيقَيْنِ الْفَرِيقَ الْآخَرَ إِلَّا مَا كَانَ مِنْ حَادِثَةِ غَدْرِ الْمُشْرِكِينَ بِالْمُسْلِمِينَ وَهِيَ حَادِثَةُ بِئْرِ مَعُونَةَ حِينَ غَدَرَتْ قَبَائِلُ عُصَيَّةَ، وَرِعْلٍ، وَذَكْوَانَ مِنْ بَنِي سُلَيْمٍ بِأَرْبَعِينَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ إِذْ سَأَلَ عَامِرُ بْنُ مَالِكٍ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَنْ يُوَجِّهَهُمْ إِلَى أَهْلِ نَجْدٍ يَدْعُونَهُمْ إِلَى الْإِسْلَامِ. وَكَانَ ذَلِكَ كَيْدًا كَادَهُ عَامِرُ بْنُ مَالِكٍ وَذَلِكَ بَعْدَ أَرْبَعَةِ أَشْهُرٍ مِنِ انْقِضَاءِ غَزْوَةِ أُحُدٍ.
Bu gazvenin sebebi şuydu: Kureyş, Uhud Savaşı'ndan sonra bir sonraki yıl Bedir'de karşılaşmak üzere Müslümanlarla bir yıllık bir mütareke yapmıştı. Ancak Ebû Süfyân'ın belirlenen vakte uymaması sebebiyle Bedir'de bir savaş gerçekleşmedi. Müşriklerin Müslümanlara ihanet ettiği Bi'r-i Maûne hadisesi müstesna, iki taraftan hiçbiri diğeriyle çatışmaya girmedi. Bi'r-i Maûne olayı ise Âmir b. Mâlik'in, Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendilerini İslâm'a davet etmek üzere Necid halkına göndermesini talep etmesi üzerine Benî Süleym'den Usayye, Ri'l ve Zekvân kabilelerinin kırk Müslümana hıyanet ettiği hadisedir. Bu, Âmir b. Mâlik'in kurduğu bir tuzaktı ve Uhud Gazvesi'nin bitiminden dört ay sonra gerçekleşmişti.
فَلَمَّا أَجْلَى النَّبِيءُ ﷺ بَنِي النَّضِيرِ لِمَا ظَهَرَ مِنْ غَدْرِهِمْ بِهِ وَخَيْسِهِمْ بِالْعَهْدِ الَّذِي لَهُمْ مَعَ الْمُسْلِمِينَ، هُنَالِكَ اغْتَاظَ كَبَرَاءُ يَهُودِ قُرَيْظَةَ بَعْدَ الْجَلَاءِ وَبَعْدَ أَنْ نَزَلُوا بِدِيَارِ بَنِي قُرَيْظَةَ وَبِخَيْبَرَ فَخَرَجَ سَلَّامُ بْنُ أَبِي الْحُقَيْقِ- بِتَشْدِيدِ لَامِ سَلَّامِ وَضَمِّ حَاءِ الْحُقَيْقِ وَفَتْحِ قَافِهِ- وَكِنَانَةُ بْنُ أَبِي الْحُقَيْقِ، وَحُيَيُّ بْنُ أَخْطَبَ- بِضَمِّ حَاءِ حُيَيٍّ وَفَتْحِ هَمْزَةِ وَطَاءِ أَخْطَبَ- وَغَيْرُهُمْ فِي نَفَرٍ مِنْ بَنِي النَّضِيرِ فَقَدِمُوا عَلَى قُرَيْشٍ لِذَلِكَ
Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem), kendisine yaptıkları hıyanet ve Müslümanlarla olan ahitlerini bozmaları açığa çıkınca Benî Nadîr'i sürgün ettiğinde; bu sürgünden ve Benî Kurayza yurtlarına ve Hayber'e yerleştikten sonra Kurayza Yahudilerinin ileri gelenleri öfkeye kapıldılar. Bunun üzerine Sellâm b. Ebi'l-Hukayk —Sellâm'ın lâm'ının şeddesi, Hukayk'ın hı'sının zammesi ve kāf'ının fethasıyla—, Kinâne b. Ebi'l-Hukayk, Huyey b. Ahtab —Huyey'in hâ'sının zammesi, Ahtab'ın hemze ve tı'sının fethasıyla— ve diğerleri Benî Nadîr'den bir grup insanla birlikte yola çıkarak bu maksatla Kureyş'in yanına geldiler.
وَتَآمَرُوا مَعَ غَطَفَانَ عَلَى أَنْ يَغْزُوا الْمَدِينَةَ فَخَرَجَتْ قُرَيْشٌ وَأَحَابِيشُهَا وَبَنُو كِنَانَةَ فِي عَشَرَةِ آلَافٍ وَقَائِدُهُمْ أَبُو سُفْيَانَ، وَخَرَجَتْ غَطَفَانُ فِي أَلْفٍ قَائِدُهُمْ عُيَيْنَةُ بْنُ حِصْنٍ، وَخَرَجَتْ مَعَهُمْ هَوَازِنُ وَقَائِدُهُمْ عَامِرُ بْنُ الطُّفَيْلِ.
Medine'ye saldırmak üzere Gatafân ile de anlaştılar. Kureyş, müttefikleri ve Kinâneoğulları Ebû Süfyân'ın komutasında on bin kişiyle yola çıktı. Gatafân, Uyeyne b. Hısn komutasında bin kişiyle; Hevâzin ise Âmir b. et-Tufeyl komutasında onlarla birlikte yola çıktı.
وَبَلَغَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَزْمُهُمْ عَلَى مُنَازَلَةِ الْمَدِينَةِ أَبْلَغَتْهُ إِيَّاهُ خُزَاعَةُ وَخَافَ الْمُسْلِمُونَ كَثْرَةَ عَدُوِّهِمْ، وَأَشَارَ سَلْمَانُ الْفَارِسِيُّ أَنْ يُحْفَرَ خَنْدَقٌ يُحِيطُ بِالْمَدِينَةِ تَحْصِينًا لَهَا مِنْ دُخُولِ الْعَدُوِّ فَاحْتَفَرَهُ الْمُسْلِمُونَ وَالنَّبِيءُ ﷺ مَعَهُمْ يَحْفُرُ وَيَنْقُلُ التُّرَابَ، وَكَانَتْ غَزْوَةُ الْخَنْدَقِ سَنَةَ أَرْبَعٍ فِي رِوَايَةِ ابْنِ وَهْبٍ وَابْنِ الْقَاسِمِ عَنْ مَالِكٍ. وَقَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: سَنَةَ خَمْسٍ. وَهُوَ الَّذِي اشْتَهَرَ عِنْدَ النَّاسِ وَجَرَى عَلَيْهِ ابْنُ رُشْدٍ فِي «جَامِعِ الْبَيَانِ وَالتَّحْصِيلِ» اتِّبَاعًا لِمَا اشْتُهِرَ، وَقَوْلُ مَالك أصحّ.
Huzâa kabilesi, düşmanın Medine'yi kuşatma niyetini Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) bildirdi. Müslümanlar düşmanlarının çokluğundan endişelendiler. Selmân-ı Fârisî, düşmanın girmesine karşı bir tahkimat olarak Medine'nin etrafına bir hendek kazılmasını teklif etti. Müslümanlar hendeği kazdılar; Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) de onlarla birlikte kazıyor ve toprak taşıyordu. Hendek Gazvesi, İbn Vehb ve İbnü'l-Kāsım'ın Mâlik'ten rivayetine göre dördüncü yılda gerçekleşmiştir. İbn İshâk ise: "Beşinci yılda" demiştir. İnsanlar arasında meşhur olan da budur; İbn Rüşd de meşhur olana uyarak el-Beyân ve't-Tahsîl'de bu görüşü benimsemiştir. Mâlik'in görüşü ise daha sahihtir.
وَعند مَا تَمَّ حَفْرُ الْخَنْدَقِ أَقْبَلَتْ جُنُودُ الْمُشْرِكِينَ وَتَسَمَّوْا بِالْأَحْزَابِ لِأَنَّهُمْ عِدَّةُ قَبَائِلَ تَحَزَّبُوا، أَيْ: صَارُوا حِزْبًا وَاحِدًا، وَانْضَمَّ إِلَيْهِمْ بَنُو قُرَيْظَةَ فَكَانَ وُرُودُ قُرَيْشٍ مِنْ أَسْفَلَ الْوَادِي مِنْ جِهَةِ الْمَغْرِبِ، وَوُرُودُ غَطَفَانَ وَهَوَازِنَ مِنْ أَعْلَى الْوَادِي مِنْ جِهَةِ الْمَشْرِقِ، فَنَزَلَ جَيْشُ قُرَيْشٍ بِمُجْتَمَعِ الْأَسْيَالِ مِنْ رُومَةَ بَيْنَ الْجُرْفِ وَزُغَابَةَ- بِزَايٍ مُعْجَمَةٍ مَضْمُومَةٍ وَغَيْنٍ مُعْجَمَةٍ وَبَعْضُهُمْ يَرْوِيهِ بِالْعَيْنِ الْمُهْمَلَةِ- وَبَعْضُهُمْ يَقُولُ: وَالْغَابَةُ، وَالتَّحْقِيقُ هُوَ الْأَوَّلُ كَمَا فِي «الرَّوْضِ الْأُنُفِ» ، وَنَزَلَ جَيْشُ غَطَفَانَ وَهَوَازِنَ بِذَنَبِ نَقْمَى إِلَى جَانِبِ أُحُدٍ، وَكَانَ جَيْشُ الْمُسْلِمِينَ ثَلَاثَةَ آلَافٍ وَخَرَجَ الْمُسْلِمُونَ إِلَى خَارِجِ الْمَدِينَةِ فَعَسْكَرُوا تَحْتَ جَبَلِ سَلْعٍ وَجَعَلُوا ظُهُورَهُمْ إِلَى الْجَبَلِ وَالْخَنْدَقَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْعَدُوِّ، وَجَعَلَ الْمُسْلِمُونَ نِسَاءَهُمْ وَذَرَارِيهِمْ فِي آطَامِ الْمَدِينَةِ. وَأَمَّرَ النَّبِيءُ ﷺ عَلَى الْمَدِينَةِ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُمِّ مَكْتُومٍ، وَدَامَ الْحَالُ كَذَلِكَ بِضْعًا وَعِشْرِينَ لَيْلَةً لَمْ تَكُنْ بَيْنَهُمْ فِيهَا حَرْبٌ إِلَّا مُصَارَعَةٌ بَيْنَ ثَلَاثَةِ فُرْسَانٍ اقْتَحَمُوا الْخَنْدَقَ مِنْ جِهَةٍ ضَيِّقَةٍ عَلَى أَفَرَاسِهِمْ فَتَقَاتَلُوا فِي السَّبْخَةِ بَيْنَ الْخَنْدَقِ وَسَلْعٍ وَقُتِلَ أَحَدُهُمْ قَتَلَهُ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ وَفَرَّ صَاحِبَاهُ، وَأَصَابَ سَهْمٌ غَرْبٌ سَعْدَ بْنَ مُعَاذٍ فِي أَكْحُلِهِ فَكَانَ مِنْهُ مَوْتُهُ فِي الْمَدِينَةِ. وَلَحِقَتِ الْمُسْلِمِينَ شِدَّةٌ مِنَ الْحِصَارِ وَخَوْفٌ مِنْ كَثْرَةِ جَيْشِ عَدُوِّهِمْ حَتَّى هَمَّ النَّبِيءُ ﷺ بِأَنْ يُصَالِحَ الْأَحْزَابَ عَلَى أَنْ يُعْطِيَهُمْ نِصْفَ ثَمَرِ الْمَدِينَةِ فِي عَامِهِمْ ذَلِكَ يَأْخُذُونَهُ عِنْدَ طِيبِهِ وَكَادَ أَنْ يَكْتُبَ مَعَهُمْ كِتَابًا فِي ذَلِكَ، فَاسْتَشَارَ سَعْدَ بْنَ مُعَاذٍ وَسَعْدَ بْنَ عُبَادَةَ فَقَالَ سَعْدُ بْنُ مُعَاذٍ:
Hendeğin kazılması tamamlandığında müşrik orduları geldi. Birçok kabileden oluştukları ve fırkalaştıkları, yani tek bir fırka (hizip) hâline geldikleri için kendilerine "Ahzâb" (gruplar/ittifaklar) adı verildi. Benî Kurayza da onlara katıldı. Kureyş vadinin alt tarafından, yani batı cihetinden; Gatafân ve Hevâzin ise vadinin üst tarafından, yani doğu cihetinden geldi. Kureyş ordusu, Cürf ile Zuğâbe —noktalı zâ'nın zammesi ve noktalı gayn ile; bazısı bunu noktasız ayn ile rivayet eder, bazısı da el-Gābe der; er-Ravdu'l-Ünüf'te belirtildiği üzere doğrusu birincisidir— arasındaki Rûme sel yatağında konakladı. Gatafân ve Hevâzin ordusu ise Uhud'un yanındaki Zeneb-i Nakmâ'da konakladı. Müslüman ordusu üç bin kişiydi. Müslümanlar Medine dışına çıkıp Sel' dağının eteğinde ordugâh kurdular; sırtlarını dağa, hendeği de kendileriyle düşman arasına aldılar. Kadınlarını ve çocuklarını Medine'nin hisarlarına yerleştirdiler. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine'ye Abdullah b. Ümmi Mektûm'u vekil tayin etti. Bu durum yirmi küsur gece böylece sürdü. Bu süre zarfında aralarında, atlarıyla hendeğin dar bir yerinden hücum eden üç süvarinin çarpışması dışında bir savaş olmadı. Hendek ile Sel' dağı arasındaki çorak arazide çarpıştılar; bunlardan birini Ali b. Ebî Tâlib öldürdü, diğer iki arkadaşı ise kaçtı. Ayrıca serseri bir ok Sa'd b. Muâz'ın kol damarına isabet etti ve Sa'd Medine'de bu sebeple vefat etti. Kuşatmanın şiddeti ve düşman ordusunun çokluğundan ötürü Müslümanları öyle bir korku ve darlık kapladı ki Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem), o yılki Medine meyvelerinin yarısını olgunlaştığında almaları şartıyla Ahzâb ile sulh yapmayı düşündü ve neredeyse bu hususta onlarla bir anlaşma metni yazacaktı. Sa'd b. Muâz ve Sa'd b. Ubâde ile istişare etti. Bunun üzerine Sa'd b. Muâz şöyle dedi:
قَدْ كُنَّا نَحْنُ وَهَؤُلَاءِ الْقَوْمِ عَلَى الشِّرْكِ وَلَا يَطْمَعُونَ أَنْ يَأْكُلُوا مِنْهَا ثَمَرَةً إِلَّا قِرًى أَوْ بَيْعًا، أَفَحِينَ أَكْرَمَنَا اللَّهُ بِالْإِسْلَامِ وَأَعَزَّنَا بِكَ نُعْطِيهِمْ أَمْوَالَنَا! وَاللَّهِ لَا نُعْطِيهِمْ إِلَّا السَّيْفَ حَتَّى يَحْكُمَ اللَّهُ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ، فَأَبْطَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَا كَانَ عَزَمَ عَلَيْهِ.
"Biz de bu kavim de şirk üzereyken onlar Medine'den ya bir ziyafet ya da bir alışveriş dışında tek bir hurma yemeyi bile umamazlardı. Şimdi Allah bizi İslâm ile şereflendirmiş ve seninle aziz kılmışken mallarımızı onlara mı vereceğiz?! Vallahi Allah bizimle onlar arasında hükmünü verene kadar onlara ancak kılıç veririz!" Bunun üzerine Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) niyetlendiği şeyi iptal etti.
وَأَرْسَلَ اللَّهُ عَلَى جَيْشِ الْمُشْرِكِينَ رِيحًا شَدِيدَةً فَأَزَالَتْ خِيَامَهُمْ وَأَكْفَأَتْ قُدُورَهُمْ وَأَطْفَأَتْ نِيرَانَهُمْ، وَاخْتَلَّ أَمْرُهُمْ، وَهَلَكَ كُرَاعُهُمْ وَخُفُّهُمْ، وَحَدَثَ تَخَاذُلٌ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ قُرَيْظَةَ وَظَنَّتْ قُرَيْشٌ أَنَّ قُرَيْظَةَ صَالَحَتِ الْمُسْلِمِينَ وَأَنَّهُمْ يَنْضَمُّونَ إِلَى الْمُسْلِمِينَ عَلَى قِتَالِ الْأَحْزَابِ، فَرَأَى أَهْلُ الْأَحْزَابِ الرَّأْيَ فِي أَنْ يَرْتَحِلُوا فَارْتَحَلُوا عَنِ الْمَدِينَةِ وَانْصَرَفَ جَيْشُ الْمُسْلِمِينَ رَاجِعًا إِلَى الْمَدِينَةِ.
Allah, müşrik ordusunun üzerine şiddetli bir rüzgâr gönderdi; çadırlarını söktü, kazanlarını devirdi, ateşlerini söndürdü. İşleri altüst oldu; binekleri ve develeri helak oldu. Onlarla Kurayza arasında bir çözülme ve güvensizlik meydana geldi. Kureyş, Kurayza'nın Müslümanlarla anlaştığını ve Ahzâb ile savaşmak üzere Müslümanlara katılacağını zannetti. Bunun üzerine Ahzâb ehli göç etmeyi uygun gördü ve Medine'den ayrılıp gittiler. Müslüman ordusu da Medine'ye geri döndü.
فَقَوْلُهُ تَعَالَى إِذْ جاءَتْكُمْ جُنُودٌ ذكر تَوْطِئَة لِقَوْلِهِ فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً إِلَخْ لِأَنَّ ذَلِكَ هُوَ مَحَلُّ الْمِنَّةِ. وَالرِّيحُ الْمَذْكُورَةُ هُنَا هِيَ رِيحُ الصَّبَا وَكَانَتْ بَارِدَةً وَقَلَعَتِ الْأَوْتَادَ وَالْأَطْنَابَ وَسَفَّتِ التُّرَابَ فِي عُيُونِهِمْ وَمَاجَتِ الْخَيْلُ بَعْضُهَا فِي بَعْضٍ وَهَلَكَ كَثِيرٌ مِنْ خَيْلِهِمْ وَإِبِلِهِمْ وَشَائِهِمْ. وَفِيهَا
Yüce Allah'ın: { إِذْ جاءَتْكُمْ جُنُودٌ } "Hani üzerinize ordular gelmişti..." buyruğu, asıl minnet (lütuf) mahalli olan { فَأَرْسَلْنا عَلَيْهِمْ رِيحاً } "...biz de onların üzerine bir rüzgâr göndermiştik" kavline bir mukaddime olarak zikredilmiştir. Burada zikredilen rüzgâr Sabâ rüzgârıdır; soğuk bir rüzgârdı, kazıkları ve çadır iplerini söktü, gözlerine toz savurdu, atları birbirine kattı ve atlarından, develerinden ve koyunlarından pek çoğu helak oldu. Bu hususta
قَالَ النَّبِيءُ ﷺ: «نُصِرْتُ بِالصَّبَا وَأُهْلِكَتْ عَادٌ بِالدَّبُورِ» .
Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: "Ben Sabâ rüzgârı ile nusrete erdirildim; Âd kavmi ise Debûr rüzgârı ile helak edildi."
وَالْجُنُودُ الَّتِي لَمْ يَرَوْهَا هِيَ جُنُودُ الْمَلَائِكَةِ الَّذِينَ أَرْسَلُوا الرِّيحَ وَأَلْقَوُا التَّخَاذُلَ بَيْنَ
Göremedikleri ordular ise rüzgârı sevk eden, [kâfir] fırkaların arasına
الْأَحْزَابِ وَكَانُوا وَسِيلَةَ إِلْقَاءِ الرُّعْبِ فِي نُفُوسِهِمْ.
nifak ve çözülme sokan ve onların içlerine korku salınmasına vesile olan melekler ordusudur.
وَجُمْلَةُ وَكانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيراً فِي مَوْقِعِ الْحَالِ مِنِ اسْمِ الْجَلَالَةِ فِي قَوْلِهِ نِعْمَةَ اللَّهِ وَهِيَ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ اللَّهَ نَصَرَهُمْ عَلَى أَعْدَائِهِمْ لِأَنَّهُ عَلِيمٌ بِمَا لَقِيَهُ الْمُسْلِمُونَ مِنَ الْمَشَقَّةِ وَالْمُصَابَرَةِ فِي حَفْرِ الْخَنْدَقِ وَالْخُرُوجِ مِنْ دِيَارِهِمْ إِلَى مُعَسْكَرِهِمْ خَارِجَ الْمَدِينَةِ وَبَذْلِهِمُ النُّفُوسَ فِي نَصْرِ دِينِ اللَّهِ فَجَازَاهُمُ اللَّهُ بِالنَّصْرِ الْمُبِينِ كَمَا قَالَ وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ [الْحَج: ٤٠] .
{ وَكانَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيراً } “Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir.” cümlesi, { نِعْمَةَ اللَّهِ } "Allah'ın nimeti" ifadesindeki lafza-i celâlden hâl konumundadır. Bu cümle, Allah'ın Müslümanların hendek kazarken, evlerinden çıkıp Medine dışındaki ordugâhlarına giderken ve Allah'ın dinine yardım uğrunda canlarını ortaya koyarken çektikleri meşakkati ve gösterdikleri sabrı bildiği için onlara düşmanlarına karşı yardım ettiğine bir işarettir. Nitekim Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَيَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ } “Allah, kendisine yardım edene elbette yardım eder.” [Hac 40].
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيراً بِتَاءِ الْخِطَابِ. وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو وَحْدَهُ بِيَاءِ الْغَيْبَةِ وَمَحْمَلُهَا عَلَى الِالْتِفَاتِ.
Cumhur, { بِما تَعْمَلُونَ بَصِيراً } ibaresini hitap te'siyle (ta'melûne) okumuştur. Ebû Amr ise tek başına gaip yâ'sı ile (ya'melûne) okumuştur ve bunun açıklaması iltifat sanatına dayanır.
وَالْجُنُودُ الْأُوَّلُ جَمْعُ جُنْدٍ، وَهُوَ الْجَمْعُ الْمُتَّحِدُ الْمُتَنَاصِرُ وَلِذَلِكَ غَلَبَ عَلَى الْجَمْعِ الْمُجْتَمِعِ لِأَجْلِ الْقِتَالِ فَشَاعَ الْجُنْدُ بِمَعْنَى الْجَيْشِ. وَذَكَرَ جُنُودَ هُنَا بِلَفْظِ الْجَمْعِ مَعَ
İlk [ayette geçen] { الْجُنُودُ } lafzı, cünd kelimesinin çoğuludur; cünd ise bir araya gelmiş, birbirine destek olan topluluk demektir. Bu sebeple savaş maksadıyla toplanan cemaat için galip gelmiş ve cünd kelimesi 'ordu' anlamında yaygınlaşmıştır. Burada { جُنُودَ } lafzı çoğul sığasıyla zikredilmiştir; halbuki
أَنَّ مُفْرَدَهُ مُؤْذِنٌ بِالْجَمَاعَةِ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى جُنْدٌ مَا هُنالِكَ مَهْزُومٌ مِنَ الْأَحْزابِ [ص: ١١] فَجَمَعَهُ هُنَا لِأَنَّهُمْ كَانُوا مُتَجَمِّعِينَ مِنْ عِدَّةِ قَبَائِلَ لِكُلِّ قَبِيلَةٍ جَيْشٌ خَرَجُوا مُتَسَانِدِينَ لِغَزْوِ الْمُسْلِمِينَ فِي الْمَدِينَةِ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَمَّا فَصَلَ طالُوتُ بِالْجُنُودِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٤٩] .
tekili de Yüce Allah'ın: { جُنْدٌ مَا هُنالِكَ مَهْزُومٌ مِنَ الْأَحْزابِ } “[Onlar], o fırkalardan burada bozguna uğratılmış bir ordudur.” [Sâd 11] ayetinde olduğu gibi topluluk bildirir. Burada çoğul yapılmasının sebebi, Medine'deki Müslümanlara saldırmak üzere yardımlaşarak yola çıkan ve her bir kabilenin müstakil bir ordusu bulunan birçok kabileden müteşekkil olmalarıdır. Bunun bir benzeri Yüce Allah'ın Bakara Suresi'ndeki: { فَلَمَّا فَصَلَ طالُوتُ بِالْجُنُودِ } “Tâlût ordularla ayrılınca...” [Bakara 249] buyruğudur.
وَالْجُنُودُ الثَّانِي جَمْعُ جُنْدٍ بِمَعْنَى الْجَمَاعَةِ مِنْ صِنْفٍ وَاحِدٍ. وَالْمُرَادُ بِهِمْ مَلَائِكَةٌ أُرْسِلُوا لِنَصْرِ الْمُؤْمِنِينَ وَإِلْقَاءِ الرُّعْبِ وَالْخَوْفِ فِي قُلُوب الْمُشْركين.
İkinci { الْجُنُودُ } ise tek bir sınıftan oluşan topluluk anlamında cünd kelimesinin çoğuludur. Bundan kasıt, müminlere yardım etmek ve müşriklerin kalplerine dehşet ve korku salmak üzere gönderilen meleklerdir.
[١٠- ١١]
[10-11]
[سُورَة الْأَحْزَاب (٣٣) : الْآيَات ١٠ إِلَى ١١]
[AHZÂB SURESİ (33): AYET 10-11]
إِذْ جاؤُكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَإِذْ زاغَتِ الْأَبْصارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا (١٠) هُنالِكَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ وَزُلْزِلُوا زِلْزالاً شَدِيداً (١١)
{ إِذْ جاؤُكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَإِذْ زاغَتِ الْأَبْصارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا (١٠) هُنالِكَ ابْتُلِيَ الْمُؤْمِنُونَ وَزُلْزِلُوا زِلْزالاً شَدِيداً (١١) } “Hani onlar size hem üstünüzden hem altınızdan gelmişlerdi. Gözler dehşetten kaymış, yürekler ağızlara gelmişti ve Allah hakkında türlü türlü zanlarda bulunuyordunuz. (10) İşte orada müminler imtihan edilmiş ve şiddetli bir sarsıntı ile sarsılmışlardı. (11)”
إِذْ جاؤُكُمْ بَدَلٌ مِنْ إِذْ جاءَتْكُمْ جُنُودٌ [الْأَحْزَاب: ٩] بَدَلَ مُفَصَّلٍ مِنْ مُجْمَلٍ.
{ إِذْ جاؤُكُمْ } ifadesi, { إِذْ جاءَتْكُمْ جُنُودٌ } [Ahzâb 9] kavlinden mücmelden mufassala بدل (bedel)dir.
وَالْمُرَادُ بِ (فَوْقِ) وأَسْفَلَ فَوْقُ جِهَةِ الْمَدِينَةِ وأسفلها.
{ فَوْقِكُمْ } ve { أَسْفَلَ مِنْكُمْ } ifadelerinden maksat, Medine cihetinin üstü ve altıdır.
ووَ إِذْ زاغَتِ الْأَبْصارُ عَطْفٌ عَلَى الْبَدَلِ وَهُوَ مِنْ جُمْلَةِ التَّفْصِيلِ، وَالتَّعْرِيفُ فِي الْأَبْصارُ والْقُلُوبُ والْحَناجِرَ لِلْعَهْدِ، أَيْ: أَبْصَارُ الْمُسْلِمِينَ وَقُلُوبُهُمْ وَحَنَاجِرَهُمْ، أَوْ تُجْعَلُ اللَّامُ فِيهَا عِوَضًا عَنِ الْمُضَافَاتِ إِلَيْهَا، أَيْ: زَاغَتْ أَبْصَارُكُمْ وَبَلَغَتْ قُلُوبُكُمْ حَنَاجِرَكُمْ.
{ وَإِذْ زاغَتِ الْأَبْصارُ } ibaresi bedele matuftur ve tafsilatın bir parçasıdır. { الْأَبْصارُ }, { الْقُلُوبُ } ve { الْحَناجِرَ } kelimelerindeki belirteç (ahd lamı) ahd içindir; yani Müslümanların gözleri, kalpleri ve hançereleridir (gırtlaklarıdır). Yahut buradaki lam, kendilerine muzaf olan zamirlerin yerine kaim kılınır; yani gözleriniz kaymış, kalpleriniz hançerelerinize dayanmıştı demektir.
وَالزَّيْغُ: الْمَيْلُ عَنِ الْاسْتِوَاءِ إِلَى الِانْحِرَافِ. فَزَيْغُ الْبَصَرِ أَنْ لَا يَرَى مَا يَتَوَجَّهُ إِلَيْهِ، أَوْ أَنْ يُرِيدَ التَّوَجُّهَ إِلَى صَوْبٍ فَيَقَعَ إِلَى صَوْبٍ آخَرَ مِنْ شِدَّةِ الرُّعْبِ وَالِانْذِعَارِ.
Zeyğ (زَيْغ); doğruluktan sapıp eğrilmektir. Gözün kayması ise (zeyğu'l-basar), şiddetli korku ve dehşetten ötürü yöneldiği şeyi görememesi yahut bir tarafa bakmak isterken başka bir tarafa kaymasıdır.
والْحَناجِرَ: جَمَعُ حَنْجَرَةٍ- بِفَتْحِ الْحَاءِ الْمُهْمَلَةِ وَسُكُونِ النُّونِ وَفَتْحِ الْجِيمِ-: مُنْتَهَى الْحُلْقُومِ وَهِيَ رَأْسُ الْغَلْصَمَةِ. وَبُلُوغُ الْقُلُوبِ الْحَنَاجِرَ تَمْثِيلٌ لِشِدَّةِ اضْطِرَابِ الْقُلُوبِ مِنَ
{ الْحَناجِرَ } kelimesi hançere (حَنْجَرَة) kelimesinin çoğuludur —noktasız hı'nın fethası, nûn'un sükûnu ve cim'in fethasıyla—: Boğazın bittiği yer olup gırtlağın başıdır. Kalplerin hançerelere dayanması, korku ve
الْفَزَعِ وَالْهَلَعِ حَتَّى كَأَنَّهَا لِاضْطِرَابِهَا تَتَجَاوَزُ مَقَارَّهَا وَتَرْتَفِعُ طَالِبَةً الْخُرُوجَ مِنَ الصُّدُورِ فَإِذَا بَلَغَتِ الْحَنَاجِرَ لَمْ تَسْتَطِعْ تُجَاوُزَهَا مِنَ الضِّيقِ فَشُبِّهَتْ هَيْئَةُ قَلْبِ الْهُلُوعِ الْمَرْعُودِ بِهَيْئَةِ قَلْبٍ تَجَاوَزَ مَوْضِعَهُ وَذَهَبَ مُتَصَاعِدًا طَالِبًا الْخُرُوجَ، فَالْمُشَبَّهُ الْقَلْبُ نَفْسُهُ بِاعْتِبَارِ اخْتِلَافِ الْهَيْئَتَيْنِ.
dehşetten kalplerin şiddetle çarpmasını temsil eden bir temsîlî istiaredir; öyle ki bu çalkantı sebebiyle kalpler sanki yerlerinden fırlayıp göğüslerden çıkmak üzere yukarı tırmanır, hançerelere varınca darlıktan ötürü daha öteye geçemezler. Böylece dehşete düşmüş, tir tir titreyen kimsenin kalbinin hali, yerinden ayrılıp dışarı çıkmak maksadıyla yukarı doğru yükselen bir kalbin haline benzetilmiştir. Dolayısıyla benzetilen (müşebbeh), bu iki farklı heyet bakımından kalbin bizzat kendisidir.
وَلَيْسَ الْكَلَامُ عَلَى الْحَقِيقَةِ، فَإِنَّ الْقُلُوبَ لَا تَتَجَاوَزُ مَكَانَهَا، وَقَرِيبٌ مِنْهُ قَوْلُهُمْ:
Bu söz hakikat anlamında değildir; zira kalpler yerlerinden ayrılmaz. Arapların şu sözleri de buna yakındır:
تَنَفَّسَ الصُّعَدَاءَ، وَبَلَغَتِ الرُّوحُ التَّرَاقِيَ.
"Derin bir nefes çekti/yüreği ağzına geldi" ve "Can köprücük kemiklerine dayandı."
وَجُمْلَةُ وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ عَطْفًا عَلَى جُمْلَةِ زاغَتِ الْأَبْصارُ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْوَاوُ لِلْحَالِ وَجِيءَ بِالْفِعْلِ الْمُضَارِعِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى تَجَدُّدِ تِلْكَ الظُّنُونِ بِتَجَدُّدِ أَسْبَابِهَا كِنَايَةً عَنْ طُولِ مُدَّةِ هَذَا الْبَلَاءِ.
{ وَتَظُنُّونَ بِاللَّهِ الظُّنُونَا } cümlesinin { زاغَتِ الْأَبْصارُ } cümlesine matuf olması caiz olduğu gibi vâv harfinin hâl için olması da caizdir. Muzari fiil getirilmesi, bu imtihan süresinin uzunluğundan kinaye olarak, sebepleri yenilendikçe o zanların da zihinde tekrar tekrar tazelendiğini göstermek içindir.
وَفِي صِيغَةِ الْمُضَارِعِ مَعْنَى التَّعْجِيبِ مِنْ ظُنُونِهِمْ لِإِدْمَاجِ الْعِتَابِ بِالِامْتِنَانِ فَإِنَّ شِدَّةَ الْهَلَعِ الَّذِي أَزَاغَ الْأَبْصَارَ وَجَعَلَ الْقُلُوبَ بِمِثْلِ حَالَةِ أَنْ تَبْلُغَ الْحَنَاجِرَ، دَلَّ عَلَى أَنَّهُمْ أَشْفَقُوا مِنْ أَنْ يُهْزَمُوا لِمَا رَأَوْا مِنْ قُوَّةِ الْأَحْزَابِ وَضِيقِ الْحِصَارِ أَوْ خَافُوا طُولَ مُدَّةِ الْحَرْبِ وَفَنَاءَ الْأَنْفُسِ، أَوْ أَشْفَقُوا مِنْ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْهَزِيمَةِ جَرَاءَةٌ لِلْمُشْرِكِينَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ، أَوْ نَحْوَ ذَلِكَ مِنْ أَنْوَاعِ الظُّنُونِ وَتَفَاوُتِ دَرَجَاتِ أَهْلِهَا.
Muzari sîgasında, sitemi minnetle mezcetmek gayesiyle onların zanlarına hayret ettirme manası vardır. Zira gözleri kaydıran ve kalpleri adeta hançerelere ulaştıran o şiddetli panik; Ahzâb'ın gücünü ve kuşatmanın şiddetini gördüklerinde hezimete uğramaktan korktuklarına veya savaşın uzamasından ve canların telef olmasından endişelendiklerine yahut muhtemel bir yenilginin müşrikleri Müslümanlara karşı cesaretlendirmesinden kaygılandıklarına veya müminlerin derecelerine göre çeşit çeşit zanlara kapıldıklarına delalet etmiştir.
وَالْمُؤْمِنُ وَإِنْ كَانَ يَثِقُ بِوَعْدِ رَبِّهِ لَكِنَّهُ لَا يَأْمَنُ غَضَبَهُ مِنْ جَرَّاءِ تَقْصِيرِهِ، وَيَخْشَى أَنْ يَكُونَ النَّصْرُ مُرْجَأً إِلَى زَمَنٍ آخَرَ، فَإِنَّ مَا فِي عِلْمِ اللَّهِ وَحِكْمَتِهِ لَا يُحَاطُ بِهِ.
Mümin kimse, Rabbinin vaadine güvenmekle birlikte kendi kusuru sebebiyle O'nun gazabından emin olamaz ve zaferin başka bir zamana ertelenmesinden korkar; zira Allah'ın ilmi ve hikmeti kuşatılamaz.
وَحُذِفَ مَفْعُولَا تَظُنُّونَ بِدُونِ وُجُودِ دَلِيلٍ يَدُلُّ عَلَى تَقْدِيرِهِمَا فَهُوَ حَذْفٌ لِتَنْزِيلِ الْفِعْلِ مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ، وَيُسَمَّى هَذَا الْحَذْفُ عِنْدَ النُّحَاةِ الْحَذْفَ اقْتِصَارًا، أَيْ: لِلِاقْتِصَارِ عَلَى نِسْبَةِ فِعْلِ الظَّنِّ لِفَاعِلِهِ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا التَّنْزِيلِ أَنْ تَذْهَبَ نَفْسُ السَّامِعِ كُلَّ مَذْهَبٍ مُمْكِنٍ، وَهُوَ حَذْفٌ مُسْتَعْمَلٌ كَثِيرًا فِي الْكَلَامِ الْفَصِيحِ وَعَلَى جَوَازِهِ أَكْثَرُ النَّحْوِيِّينَ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَعِنْدَهُ عِلْمُ الْغَيْبِ فَهُوَ يَرى [النَّجْم: ٣٥] وَقَوْلُهُ: وَظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ [الْفَتْح: ١٢] ، وَقَوْلُ الْمَثَلِ: مَنْ يَسْمَعْ يَخَلْ، وَمَنَعَهُ سِيبَوَيْهِ وَالْأَخْفَشُ.
{ تَظُنُّونَ } fiilinin iki mef'ûlü, onların takdirine işaret eden bir delil bulunmaksızın hazfedilmiştir. Bu hazif, fiili lâzım (geçişsiz) fiil konumuna indirmek içindir. Nahivcilere göre bu hazfe 'iktisârî hazif' (el-hazfü iktisâran) denir; yani zan fiilinin sadece fâiline nispet edilmesiyle yetinilmiştir. Bu kullanımdan maksat, dinleyicinin zihninin mümkün olan her türlü ihtimale yönelmesini sağlamaktır. Bu, fasih kelamda çokça başvurulan bir haziftir ve nahivcilerin çoğuna göre caizdir. Yüce Allah'ın: { أَعِنْدَهُ عِلْمُ الْغَيْبِ فَهُوَ يَرى } “Gaybın ilmi onun yanında mıdır da o görüyor?” [Necm 35] kavli, { وَظَنَنْتُمْ ظَنَّ السَّوْءِ } “Ve kötü bir zanda bulundunuz.” [Fetih 12] kavli ve meşhur meseldeki: "İşiten zanneder/kurar" sözü bundandır. Sîbeveyh ve el-Ahfeş ise buna cevaz vermemiştir.
وَضُمِّنَ تَظُنُّونَ مَعْنَى تَلْحَقُونَ، فَعُدِّيَ بِالْبَاءِ فَالْبَاءُ لِلْمُلَابَسَةِ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: قَوْلُهُمْ: ظَنَنْتُ بِهِ، مَعْنَاهُ: جَعَلْتُهُ مَوْضِعَ ظَنِّي. وَلَيْسَتِ الْبَاءُ هُنَا بِمَنْزِلَتِهَا فِي كَفى بِاللَّهِ حَسِيباً [النِّسَاء: ٦] ، أَيْ:
{ تَظُنُّونَ } fiili ilişkilendirme/isnat etme manasını tazammun etmiş ve bâ (بِـ) harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır; buradaki bâ mülâbese (irtibat) içindir. Sîbeveyh der ki: 'Onların: { ظَنَنْتُ بِهِ } (Ona dair zanda bulundum) sözünün manası: Onu zannımın konusu/mahalli kıldım demektir.' Buradaki bâ, { كَفى بِاللَّهِ حَسِيباً } [Nisâ 6] ayetindeki gibi değildir; yani
لَيْسَتْ زَائِدَةً، وَمَجْرُورُهَا مَعْمُولٌ لِلْفِعْلِ قَبْلَهَا كَأَنَّكَ قُلْتَ: ظَنَنْتُ فِي الدَّارِ، وَمِثْلُهُ: شَكَكْتُ فِيهِ، أَيْ: فَالْبَاءَ عِنْدَهُ بِمَعْنَى (فِي) . وَالْوَجْهُ أَنَّهَا لِلْمُلَابَسَةِ كَقَوْلِ دُرَيْدِ بْنِ الصِّمَّةِ:
zâide değildir ve mecrûru kendisinden önceki fiilin mâmûlüdür. Tıpkı: 'Evde zanda bulundum' demen gibi veya: 'Ondan şüphelendim' sözü gibidir; yani ona göre bâ harfi 'fî' (فِي / içinde-hakkında) manasındadır. Tercih edilen görüş ise Düreyd b. es-Sımme'nin şu beytinde olduğu gibi mülâbese için olmasıdır:
فَقُلْتُ لَهُمْ: ظُنُّوا بِأَلْفَيْ مُدَجَّجٍ ... سَرَاتُهُمُ فِي الْفَارِسِيِّ الْمَسَرَّدِ
"Onlara dedim ki: İki bin tepeden tırnağa silahlı adamı hesaba katın... ki onların ileri gelenleri örülmüş Fars zırhları içindedir."
وَسَيَأْتِي تَفْصِيلُ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى فَما ظَنُّكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ فِي سُورَةِ الصَّافَّاتِ [٨٧] .
Bunun tafsilatı Sâffât Suresi'nde Yüce Allah'ın: { فَما ظَنُّكُمْ بِرَبِّ الْعالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi hakkındaki zannınız nedir?” [Sâffât 87] kavlinde gelecektir.
وَانْتَصَبَ الظُّنُونَا عَلَى الْمَفْعُولِ الْمُطْلَقِ الْمُبَيِّنِ لِلْعَدَدِ، وَهُوَ جَمْعُ ظَنٍّ. وَتَعْرِيفُهُ بِاللَّامِ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ، وَجَمْعُهُ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنْوَاعٍ مِنَ الظَّنِّ كَمَا فِي قَول النَّابِغَة:
{ الظُّنُونَا } lafzı, adedi bildiren mef'ûl-i mutlak olarak mansuptur ve zann kelimesinin çoğuludur. Lam ile belirlilik kazanması cins içindir; çoğul getirilmesi ise Nâbiğa'nın şu beytinde olduğu gibi zannın türlü türlü türlerine delalet etmek içindir:
أبيتك عَارِيًا خَلَقًا ثِيَابِي ... عَلَى خَوْفٍ تُظَنُّ بِيَ الظُّنُونُ
"Elbiselerim lime lime, çıplak ve hakkımda türlü türlü zanlar beslenir bir korku içinde sabahladım."
وَكُتِبَ الظُّنُونَا فِي الإِمَام بِأَلف بَعْدَ النُّونِ، زِيدَتْ هَذِهِ الْأَلِفُ فِي النُّطْقِ لِلرِّعَايَةِ عَلَى الْفَوَاصِلِ فِي الْوُقُوفِ، لِأَنَّ الْفَوَاصِلَ مِثْلَ الْأَسْجَاعِ تُعْتَبَرُ مَوْقُوفًا عَلَيْهَا لِأَنَّ الْمُتَكَلِّمَ أَرَادَهَا كَذَلِكَ. فَهَذِهِ السُّورَةُ بُنِيَتْ عَلَى فَاصِلَةِ الْأَلِفِ مِثْلَ الْقَصَائِدِ الْمَقْصُورَةِ، كَمَا زِيدَتِ الْأَلِفُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى وَأَطَعْنَا الرَّسُولَا [الْأَحْزَاب: ٦٦] وَقَوْلِهِ: فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا [الْأَحْزَاب: ٦٧] .
{ الظُّنُونَا } kelimesi İmam Mushaf'ta nûn'dan sonra bir elif ile yazılmıştır. Bu elif, duraklarda (vakıf halinde) ayet sonlarına riayet etmek amacıyla telaffuza ziyade kılınmıştır; çünkü ayet sonları seci'ler gibi durulmuş kabul edilir, zira konuşan bunu böyle kastetmiştir. Nitekim bu sure, maksûr kasideler gibi elif fasılası üzerine kurulmuştur; tıpkı Yüce Allah'ın: { وَأَطَعْنَا الرَّسُولَا } “...ve Peygamber'e itaat ettik” [Ahzâb 66] ve { فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا } “...bizi doğru yoldan saptırdılar” [Ahzâb 67] ayetlerinde elifin ziyade kılındığı gibi.
وَعَنْ أَبِي عَلِيٍّ فِي «الْحُجَّةِ» : مَنْ أَثْبَتَ الْأَلِفَ فِي الْوَصْلِ لِأَنَّهَا فِي الْمُصْحَفِ كَذَلِكَ وَهُوَ رَأس آيَة ورؤوس الْآيَاتِ تُشَبَّهُ بِالْقَوَافِي مِنْ حَيْثُ كَانَتْ مَقَاطِعَ، فَأَما فِي طَرَحَ الْأَلِفَ فِي الْوَصْلِ فَإِنَّهُ ذَهَبَ إِلَى أَنَّ ذَلِكَ فِي القوافي وَلَيْسَ رُؤُوس الْآيِ بِقَوَافٍ.
Ebû Ali el-Fârisî'den el-Hucce'de nakledildiğine göre: Vasl (geçiş) halinde elifi sabit kılan kimse, Mushaf'ta öyle yazılı olduğu ve burası bir ayet sonu olup ayet sonları da durak yeri olmaları bakımından kafiyelere benzediği için böyle yapmıştır. Vasl halinde elifi düşüren kimse ise bunun kafiyelere has olduğunu, ayet sonlarının ise kafiye olmadığını savunmuştur.
فَأَمَّا الْقُرَّاءُ فَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ بِإِثْبَاتِ الْأَلِفِ فِي الْوَصْلِ وَالْوَقْفِ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ وَالْكِسَائِيُّ بِحَذْفِ الْأَلِفِ فِي الْوَصْلِ وَإِثْبَاتِهَا فِي الْوَقْفِ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ وَيَعْقُوبُ بِحَذْفِ الْأَلِفِ فِي الْوَصْلِ وَالْوَقْفِ، وَقَرَأَ خَلَفٌ بِإِثْبَاتِ الْأَلِفِ بَعْدَ النُّونِ فِي الْوَقْفِ وَحَذْفِهَا فِي الْوَصْلِ. وَهَذَا اخْتِلَافٌ مِنْ قَبِيلِ الِاخْتِلَافِ فِي وُجُوهِ الْأَدَاءِ لَا فِي لَفْظِ الْقُرْآنِ. وَهِيَ كُلُّهَا فَصِيحَةٌ مُسْتَعْمَلَةٌ وَالْأَحْسَنُ الْوَقْفُ عَلَيْهَا لِأَنَّ الْفَوَاصِلَ كَالْأَسْجَاعِ وَالْأَسْجَاعَ كَالْقَوَافِي.
Kıraat imamlarına gelince: Nâfi', İbn Âmir, Âsım'dan Ebû Bekir ve Ebû Ca'fer vasl ve vakıf halinde elifi sabit tutarak okumuşlardır. İbn Kesîr, Âsım'dan Hafs ve Kisâî vasl halinde elifi hazfedip vakıf halinde sabit kılarak okumuşlardır. Ebû Amr, Hamza ve Ya'kūb hem vasl hem vakıf halinde elifi hazfederek okumuşlardır; Halef ise nûn'dan sonraki elifi vakıf halinde sabit tutup vasl halinde hazfederek okumuştur. Bu farklılık, Kur'an'ın lafzında değil kıraat ve edâ vecihlerindeki ihtilaftandır. Bunların tamamı fasih ve müstameldir; ancak ayet sonlarında durmak (vakıf) en güzelidir, zira fasılalar seci'ler gibidir, seci'ler de kafiyeler gibidir.
وَالْإِشَارَةُ بِ هُنالِكَ إِلَى الْمَكَانِ الَّذِي تَضَمَّنَهُ قَوْلُهُ جاءَتْكُمْ جُنُودٌ [الْأَحْزَاب: ٩] وَقَوله إِذْ جاؤُكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ. وَالْأَظْهَرُ أَنْ تَكُونَ الْإِشَارَةُ إِلَى الزَّمَانِ الَّذِي دَلَّتْ عَلَيْهِ إِذْ فِي قَوْلِهِ: وَإِذْ زاغَتِ الْأَبْصارُ. وَكَثِيرًا مَا يُنَزَّلُ أَحَدُ الظَّرْفَيْنِ مَنْزِلَةَ الْآخَرِ وَلِهَذَا قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: هُنالِكَ: ظَرْفُ زَمَانٍ وَالْعَامِلُ فِيهِ
{ هُنالِكَ } lafzı ile işaret, { جاءَتْكُمْ جُنُودٌ } [Ahzâb 9] kavli ile { إِذْ جاؤُكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ } kavlinin tazammun ettiği mekana yöneliktir. Daha zahir olanı ise işaretin, { وَإِذْ زاغَتِ الْأَبْصارُ } kavlindeki { إِذْ } lafzının delalet ettiği zamana yönelik olmasıdır. Zira iki zarftan biri sıklıkla diğerinin yerine ikame edilir; nitekim İbn Atıyye şöyle demiştir: "{ هُنالِكَ } zaman zarfıdır ve onda amel eden fiil
ابْتُلِيَ اهـ. قُلْتُ: وَمِنْهُ دُخُولُ (لَاتَ) عَلَى (هَنَّا) فِي قَوْلِ حَجْلِ بْنِ نَضْلَةَ:
{ ابْتُلِيَ } fiilidir." Ben de derim ki: Hacl b. Nadle'nin şu beytinde (لَاتَ) edatının (هَنَّا) kelimesine dahil olması da bu kabildendir:
خَنَّتْ نَوَارُ وَلَاتَ هَنَّا حَنَّتِ ... وَبَدَا الَّذِي كَانَتْ نَوَارُ أَجَنَّتِ
"Nevâr sızlandı, ama şimdi sızlanma vakti değildir... Ve Nevâr'ın gizlediği şeyler ortaya çıktı."
فَإِنَّ (لَاتَ) خَاصَّةٌ بِنَفْيِ أَسْمَاءِ الزَّمَانِ فَكَانَ (هَنَّا) إِشَارَةً إِلَى زَمَانٍ مُنْكَرٍ وَهُوَ لُغَةٌ فِي (هُنَا) .
Zira (لَاتَ) edatı yalnızca zaman isimlerinin nefyine mahsustur; bu sebeple (هَنَّا) nekire bir zamana işaret olmuştur ve bu lafız (هُنَا) kelimesinin bir lehçesidir.
وَيَقُولُونَ: يَوْمُ هُنَا، أَيْ يَوْمُ أَوَّلَ، فَيُشِيرُونَ إِلَى زَمَنٍ قَرِيبٍ، وَأَصْلُ ذَلِكَ مَجَازٌ تُوُسِّعَ فِيهِ وَشَاعَ.
Nitekim 'önceki gün' manasında 'yevmü henâ' derler ve bununla yakın bir zamana işaret ederler. Bunun aslı ise genişletilerek yaygınlaşmış bir mecazdır.
وَالِابْتِلَاءُ: أَصْلُهُ الِاخْتِبَارُ، وَيُطْلَقُ كِنَايَةً عَنْ إِصَابَةِ الشِّدَّةِ لِأَنَّ اخْتِبَارَ حَالِ الثَّبَاتِ وَالصَّبْرِ لَازِمٌ لَهَا، وَسَمَّى اللَّهُ مَا أَصَابَ الْمُؤْمِنِينَ ابْتِلَاءً إِشَارَةً إِلَى أَنَّهُ لَمْ يُزَعْزِعْ إِيمَانَهُمْ.
İbtilâ (الِابْتِلَاء); aslen denemek ve sınamak demektir. Sebat ve sabır halinin sınanması bu duruma lazim-i gayr-i mufârık (ayrılmaz bir gereklilik) olduğu için zorluk ve sıkıntıya uğramaktan kinaye olarak kullanılır. Allah'ın müminlerin başına gelenleri 'ibtilâ' (imtihan) olarak isimlendirmesi, bunun onların imanını sarsmadığına bir işarettir.
وَالزِّلْزَالُ: اضْطِرَابُ الْأَرْضِ، وَهُوَ مُضَاعَفُ زَلَّ تَضْعِيفًا يُفِيدُ الْمُبَالَغَةَ، وَهُوَ هُنَا
Zilzâl (الزِّلْزَال); yerin sarsılmasıdır. Mübalağa ifade eden bir katmerleştirme ile 'zelle' (زَلَّ) fiilinin muzaafıdır. Burada ise
اسْتِعَارَةٌ لِاخْتِلَالِ الْحَالِ اخْتِلَالًا شَدِيدًا بِحَيْثُ تُخَيَّلُ مُضْطَرِبَةً اضْطِرَابًا شَدِيدًا كَاضْطِرَابِ الْأَرْضِ وَهُوَ أَشَدُّ اضْطِرَابًا لِلِحَاقِهِ أَعْظَمَ جِسْمٍ فِي هَذَا الْعَالَمِ. وَيُقَالُ: زُلْزِلَ فُلَانٌ، مَبْنِيًّا لِلْمَجْهُولِ تَبَعًا لِقَوْلِهِمْ: زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ، إِذْ لَا يُعْرَفُ فَاعِلُ هَذَا الْفِعْلِ عُرْفًا. وَهَذَا هُوَ غَالِبُ اسْتِعْمَالِهِ قَالَ تَعَالَى: وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ الْآيَة [الْبَقَرَة: ٢١٤] .
durumun yerin sarsılması gibi şiddetle çalkalandığı hayal edilecek derecede vahim bir şekilde bozulması için yapılmış bir istiaredir; yerin sarsılması bu âlemdeki en büyük cisme ilişmesi bakımından en şiddetli sarsıntıdır. 'Falanca sarsıldı' anlamında, örfen bu fiilin faili bilinmediğinden 'yer sarsıldı' sözlerine kıyasla meçhul sığasıyla 'zülzile fülânün' denir. Galip olan kullanımı da budur; nitekim Yüce Allah: { وَزُلْزِلُوا حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ } “...ve öyle sarsıldılar ki nihayet peygamber... dedi.” [Bakara 214] buyurmuştur.
وَالْمُرَادُ بِزَلْزَلَةِ الْمُؤْمِنِينَ شِدَّةُ الِانْزِعَاجِ وَالذُّعْرِ لِأَنَّ أَحْزَابَ الْعَدُوِّ تَفُوقُهُمْ عددا وعدة.
Müminlerin sarsılmasından maksat, düşman fırkalarının sayı ve teçhizat bakımından kendilerinden üstün olması sebebiyle yaşanan şiddetli huzursuzluk ve korkudur.
[١٢- ١٣]
[12-13]
[سُورَة الْأَحْزَاب (٣٣) : الْآيَات ١٢ إِلَى ١٣]
[Ahzâb Suresi (33), Ayet 12-13]
وَإِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ إِلاَّ غُرُوراً (١٢) وَإِذْ قالَتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ يَا أَهْلَ يَثْرِبَ لَا مُقامَ لَكُمْ فَارْجِعُوا وَيَسْتَأْذِنُ فَرِيقٌ مِنْهُمُ النَّبِيَّ يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنا عَوْرَةٌ وَما هِيَ بِعَوْرَةٍ إِنْ يُرِيدُونَ إِلاَّ فِراراً (١٣)
{ وَإِذْ يَقُولُ الْمُنافِقُونَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ إِلاَّ غُرُوراً (١٢) وَإِذْ قالَتْ طائِفَةٌ مِنْهُمْ يَا أَهْلَ يَثْرِبَ لَا مُقامَ لَكُمْ فَارْجِعُوا وَيَسْتَأْذِنُ فَرِيقٌ مِنْهُمُ النَّبِيَّ يَقُولُونَ إِنَّ بُيُوتَنا عَوْرَةٌ وَما هِيَ بِعَوْرَةٍ إِنْ يُرِيدُونَ إِلاَّ فِراراً (١٣) } “Hani münafıklar ve kalplerinde hastalık bulunanlar: 'Allah ve Resulü bize sadece boş bir aldanış vadetmiş' diyorlardı. (12) Hani onlardan bir topluluk da: 'Ey Yesrib halkı! Artık sizin için durup bekleme imkânı yoktur, hemen dönün!' demişti. Onlardan bir kısmı da: 'Gerçekten evlerimiz korumasızdır' diyerek Peygamber'den izin istiyordu; oysa onlar korumasız değildi, sadece kaçmak istiyorlardı. (13)”
عَطْفٌ عَلَى وَإِذْ زاغَتِ الْأَبْصارُ [الْأَحْزَاب: ١٠] فَإِنَّ ذَلِكَ كُلَّهُ مِمَّا أُلْحِقَ بِالْمُسْلِمِينَ ابْتِلَاءً فَبَعْضُهُ مِنْ حَالِ الْحَرْبِ وَبَعْضُهُ مِنْ أَذَى الْمُنَافِقِينَ، لِيَحْذَرُوا الْمُنَافِقِينَ فِيمَا يَحْدُثُ مِنْ بَعْدُ، وَلِئَلَّا يَخْشَوْا كَيْدَهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ يَصْرِفُهُ كَمَا صَرَفَ أَشَدَّهُ يَوْمَ الْأَحْزَابِ.
[Bu ayet], { وَإِذْ زاغَتِ الْأَبْصارُ } [Ahzâb 10] kavline ma'tuftur. Zira bunların tamamı bir imtihan olarak Müslümanların başına gelen şeylerdendir; bir kısmı savaş halinden, bir kısmı da münafıkların eziyetindendir. Bu da Müslümanların bundan sonra meydana gelecek olaylarda münafıklardan sakınmaları ve onların tuzaklarından korkmamaları içindir; zira Allah, Ahzâb gününde onların tuzağının en şiddetlisini savuşturduğu gibi [yine] savuşturacaktır.
وَقَوْلُ الْمُنَافِقِينَ هَذَا يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونُوا قَالُوهُ عَلَنًا بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ قَصَدُوا بِهِ إِدْخَالَ الشَّكِّ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ لَعَلَّهُمْ يَرُدُّونَهُمْ عَنْ دِينِهِمْ فَأَوْهَمُوا بِقَوْلِهِمْ مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ إِلَخْ ... أَنَّهُمْ مِمَّنْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ، فَنِسْبَةُ الْغُرُورِ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ إِمَّا عَلَى مَعْنَى التَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ وَإِمَّا لِأَنَّهُمْ بِجَهْلِهِمْ يُجَوِّزُونَ عَلَى اللَّهِ أَنْ يَغُرَّ عِبَادَهُ، وَيَحْتَمِلُ أَنَّهُمْ قَالُوا ذَلِكَ بَيْنَ أَهْلِ مِلَّتِهِمْ فَيَكُونُ نِسْبَةُ الْوَعْدِ إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ تَهَكُّمًا كَقَوْلِ فِرْعَوْنَ إِنَّ رَسُولَكُمُ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ لَمَجْنُونٌ [الشُّعَرَاء: ٢٧] .
Münafıkların bu sözünü, müminlerin kalplerine şüphe sokup belki onları dinlerinden döndürürler gayesiyle Müslümanlar arasında alenen söylemiş olmaları muhtemeldir. Böylece onlar { مَا وَعَدَنَا اللَّهُ وَرَسُولُهُ } ilh... sözleriyle kendilerini Allah'a ve Resulü'ne iman eden kimselermiş gibi göstermişlerdir. Dolayısıyla aldanışı Allah'a ve Resulü'ne nispet etmeleri, ya beliğ bir teşbih manasındadır ya da cehaletleri sebebiyle Allah'ın kullarını aldatmasını caiz görmelerindendir. Bu sözü kendi dinlerinden olanlar arasında söylemiş olmaları da muhtemeldir; bu takdirde vaadin Allah'a ve Resulü'ne nispet edilmesi, Firavun'un { إِنَّ رَسُولَكُمُ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْكُمْ لَمَجْنُونٌ } “Size gönderilen elçiniz mutlaka delidir” [Şuarâ 27] sözünde olduğu gibi bir alay ve istihzadır.