Binûn

33- Ahzâb Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالْغُرُورُ: ظُهُورُ الشَّيْءِ الْمَكْرُوهِ فِي صُورَةِ الْمَحْبُوبِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:

Gurûr (الْغُرُور); hoşa gitmeyen bir şeyin sevimli surette görünmesidir. Bu kelime daha önce Yüce Allah'ın:

لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٩٦] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى:

Âl-i İmrân suresindeki { لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ } [196] ayetinde ve Yüce Allah'ın:

زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١١٢] . وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ وَعَدَهُمُ النَّصْرَ فَكَانَ الْأَمْرُ هَزِيمَةً وَهُمْ يَعْنُونَ الْوَعْدَ الْعَامَّ وَإِلَّا فَإِنَّ وَقْعَةَ الْخَنْدَقِ جَاءَتْ بَغْتَةً وَلَمْ يُرْوَ أَنَّهُمْ وُعِدُوا فِيهَا بِنَصْرٍ. والَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ هُمُ الَّذِينَ كَانُوا مُتَرَدِّدِينَ بَيْنَ الْإِيمَانِ وَالْكُفْرِ فَأَخْلَصُوا يَوْمَئِذٍ النِّفَاقَ وَصَمَّمُوا عَلَيْهِ.

En'âm suresindeki { زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً } [112] kavlinde geçmişti. Ayetin manası şudur: Allah onlara zafer vadetmişti, fakat durum bir hezimet şeklinde tecelli etti. Onlar bununla genel vaadi kastetmektedirler; aksi halde Hendek hadisesi ansızın gelmişti ve bu hadisede kendilerine bir zafer vadedildiği rivayet edilmiş değildir. { وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } ise iman ile küfür arasında bocalayan, o gün nifakı tam anlamıyla benimseyip onda kesin karar kılan kimselerdir.

وَالْمُرَادُ بِالطَّائِفَةِ الَّذِينَ قَالُوا: يَا أَهْلَ يَثْرِبَ لَا مُقامَ لَكُمْ فَارْجِعُوا عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ ابْنُ سَلُولَ وَأَصْحَابُهُ. كَذَا قَالَ السُّدِّيُّ. وَقَالَ الْأَكْثَرُ: هُوَ أَوْسُ بْنُ قَيْظِيٍّ أَحَدُ بَنِي حَارِثَةَ،

{ يَا أَهْلَ يَثْرِبَ لَا مُقامَ لَكُمْ فَارْجِعُوا } diyen topluluktan maksat Abdullah b. Übey b. Selûl ve arkadaşlarıdır. Süddî böyle demiştir. Çoğunluk ise onun, Benî Hârise'den biri olan Evs b. Kayzî olduğunu söylemiştir.

وَهُوَ وَالِدُ عَرَابَةَ بْنِ أَوْسٍ الْمَمْدُوحِ بِقَوْلِ الشَّمَّاخِ:

Bu zat, Şemmâh'ın şu beytinde övülen Arâbe b. Evs'in babasıdır:

رَأَيْتُ عَرَابَةَ الْأَوْسِيَّ يَسْمُو ... إِلَى الْخَيْرَاتِ مُنْقَطِعَ الْقَرِينِ

"Evsli Arâbe'yi gördüm; hayırlara doğru yükseliyordu, emsalsiz bir haldeydi."

فِي جَمَاعَةٍ مِنْ مُنَافِقِي قَوْمِهِ. وَالظَّاهِرُ هُوَ مَا قَالَهُ السُّدِّيُّ لِأَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَيٍّ رَأْسُ الْمُنَافِقِينَ، فَهُوَ الَّذِي يَدْعُو أَهْلَ يَثْرِبَ كُلَّهُمْ.

[Evs b. Kayzî] kavminden bir grup münafıkla [bunu söylemiştir]. Zahir olan ise Süddî'nin söylediğidir; zira Abdullah b. Übey münafıkların başıdır, dolayısıyla bütün Yesrib halkını çağıran odur.

وَقَوْلُهُ لَا مُقامَ لَكُمْ قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِفَتْحِ الْمِيمِ وَهُوَ اسْمٌ لِمَكَانِ الْقِيَامِ، أَيِ:

Ayet-i kerimedeki { لَا مُقامَ لَكُمْ } ifadesini cumhur mim harfinin fethasıyla (mukāme) okumuştur; bu kıyam/durma mekanının ismidir, yani:

الْوُجُودِ. وَقَرَأَهُ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ بِضَمِّ الْمِيمِ، أَيْ: مَحَلُّ الْإِقَامَةِ. وَالنَّفْيُ هُنَا بِمَعْنَى نَفْيِ الْمَنْفَعَةِ فَلَمَّا رَأَى هَذَا الْفَرِيقُ قِلَّةَ جَدْوَى وُجُودِهِمْ جَعَلَهَا كَالْعَدَمِ، أَيْ لَا فَائِدَةَ لَكُمْ فِي ذَلِكَ، وَهُوَ يروم تخذيل النَّاسِ كَمَا فَعَلَ يَوْمَ أُحُدٍ.

orada bulunma mekanının ismidir. Âsım'dan rivayetle Hafs ise mim harfinin zammesiyle (mükāme) okumuştur, yani ikamet edilecek yer demektir. Buradaki nefy (olumsuzluk), faydanın nefyedilmesi manasındadır. Nitekim bu grup, varlıklarının sağlayacağı faydanın azlığını görünce bunu yok hükmünde saymışlardır; yani 'bunda sizin için hiçbir fayda yoktur' [demişlerdir]. O, Uhud gününde yaptığı gibi insanları yüzüstü bırakıp cesaretlerini kırmayı amaçlamaktadır.

ويَثْرِبَ: اسْمُ مَدِينَةِ الرَّسُولِ ﷺ، وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ يَثْرِبُ: اسْمُ أَرْضٍ وَالْمَدِينَةُ

Yesrib (يَثْرِب); Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Medine'sinin adıdır. Ebû Ubeyde ise Yesrib'in bir arazinin adı olduğunu, Medine'nin ise

فِي نَاحِيَةٍ مِنْهَا، أَيِ: اسْمُ أَرْضٍ بِمَا فِيهَا مِنَ الْحَوَائِطِ وَالنَّخْلِ وَالْمَدِينَةُ فِي تِلْكَ الْأَرْضِ. سُمِّيتْ بَاسِمِ يَثْرِبَ مِنَ الْعَمَالِقَةِ، وَهُوَ يثرب بن قَانِيَةَ الْحَفِيدِ الْخَامِسِ لِإِرَمَ بْنِ سَامِ بْنِ نُوحٍ. وَقَدْ

onun bir köşesinde yer aldığını söylemiştir; yani bahçeleri ve hurmalıklarıyla birlikte bir arazinin adıdır ve Medine bu arazinin içindedir. Amâlika kavminden Yesrib adındaki bir şahsa nispetle isimlendirilmiştir; bu şahıs Nûh oğlu Sâm oğlu İrem'in beşinci kuşaktan torunu olan Yesrib b. Kâniye'dir.

رُوِيَ عَنِ الْبَرَاءِ بْنِ عَازِبٍ وَابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ نَهَى عَنْ تَسْمِيَتِهَا يَثْرِبَ وَسَمَّاهَا طَابَةَ.

Berâ b. Âzib ve İbn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem oraya Yesrib denilmesini yasaklamış ve orayı Tâbe olarak isimlendirmiştir.

وَفِي قَوْلِهِ يَا أَهْلَ يَثْرِبَ لَا مُقامَ لَكُمْ مُحَسِّنٌ بَدِيعِيٌّ، وَهُوَ الِاتِّزَانُ لِأَنَّ هَذَا الْقَوْلَ يَكُونُ مِنْهُ مِصْرَاعٌ مِنْ بَحْرِ السَّرِيعِ مِنْ عَرُوضِهِ الثَّانِيَةِ الْمَخْبُولَةِ الْمَكْشُوفَةِ إِذْ صَارَتْ مَفْعُولَاتُ بِمَجْمُوعِ الْخَبْلِ وَالْكَشْفِ إِلَى فَعِلُنْ فَوَزْنُهُ مُسْتَفْعِلُنْ مُسْتَفْعِلُنْ فَعِلُنْ.

{ يَا أَهْلَ يَثْرِبَ لَا مُقامَ لَكُمْ } sözünde bedîî bir edebî sanat vardır ki o da ittizândır (vezin uyumu). Zira bu söz, serî' bahrinin mahbûl ve mekşûf olan ikinci aruzundan bir mısra oluşturmaktadır; nitekim habl ve keşif illetlerinin birleşmesiyle 'mef'ûlâtü' cüzü 'fe'ilün' kalıbına dönüşmüştür ve vezni 'müstef'ilün müstef'ilün fe'ilün' şeklindedir.

وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ فَرِيقٌ مِنْهُمُ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُنَافِقِينَ وَالَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ، وَلَيْسُوا فَرِيقًا مِنَ الطَّائِفَةِ الْمَذْكُورَةِ آنِفًا، بَلْ هَؤُلَاءِ هُمْ أَوْسُ بْنُ قَيْظِيٍّ وَجَمْعٌ مِنْ عَشِيرَتِهِ بَنِي حَارِثَةَ وَكَانَ بَنُو حَارِثَةَ أَكْثَرُهُمْ مُسْلِمِينَ وَفِيهِمْ مُنَافِقُونَ، فَجَاءَ مُنَافِقُوهُمْ يَعْتَذِرُونَ بِأَنَّ مَنَازِلَهُمْ عَوْرَةٌ، أَيْ: غَيْرُ حَصِينَةٍ.

{ فَرِيقٌ مِنْهُمُ } kavlinden maksat, münafıklardan ve kalplerinde hastalık bulunanlardan bir gruptur. Bunlar az önce zikredilen gruptan bir parça değildir; bilakis bunlar Evs b. Kayzî ve onun kabilesi Benî Hârise'den bir cemaattir. Benî Hârise'nin çoğu Müslümandı, içlerinde münafıklar da vardı. İşte onların münafıkları gelip evlerinin avret, yani korumasız ve muhkem olmadığını ileri sürerek mazeret beyan etmişlerdi.

وَجُمْلَةُ وَيَسْتَأْذِنُ فَرِيقٌ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ قالَتْ طائِفَةٌ، وَجِيءَ فِيهَا بِالْفِعْلِ الْمُضَارِعِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّهُمْ يَلِحُّونَ فِي الِاسْتِئْذَانِ وَيُكَرِّرُونَهُ وَيُجَدِّدُونَهُ.

{ وَيَسْتَأْذِنُ فَرِيقٌ } cümlesi, { قالَتْ طائِفَةٌ } cümlesine ma'tuftur. Burada fiilin muzari olarak getirilmesi, onların izin istemede ısrarcı olduklarına, bunu tekrar tekrar ve yenileyerek yaptıklarına işaret etmek içindir.

وَالْعَوْرَةُ: الثَّغْرُ بَيْنَ الْجَبَلَيْنِ الَّذِي يَتَمَكَّنُ الْعَدُوُّ أَنْ يَتَسَرَّبَ مِنْهُ إِلَى الْحَيِّ، قَالَ لَبِيدٌ:

Avret (الْعَوْرَة); düşmanın kabileye/yerleşim yerine sızmasına imkân veren iki dağ arasındaki gediktir. Lebîd şöyle demiştir:

وَأَجَنَّ عَوْرَاتِ الثُّغُورِ ظَلَامُهَا وَالِاسْتِئْذَانُ: طَلَبُ الْإِذْنِ وَهَؤُلَاء راموا الانخذال وَاسْتَحْيَوْا. وَلَمْ يَذْكُرِ الْمُفَسِّرُونَ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ أَذِنَ لَهُمْ. وَذَكَرَ أَهْلُ السِّيَرِ أَنَّ ثَمَانِينَ مِنْهُمْ رَجَعُوا دُونَ إِذْنِهِ. وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّهُ لَمْ يَأْذَنْ لَهُمْ وَإِلَّا لَمَا ظَهَرَ تَمَيُّزُهُمْ عَنْ غَيْرِهِمْ، وَأَيْضًا فَإِنَّ فِي الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ مِنْ قَوْلِهِ

"Gediklerin açık yerlerini karanlığı örtüp gizledi." İsti'zân (الِاسْتِئْذَان); izin talep etmektir. Bunlar savaştan geri çekilip yüzüstü bırakmayı amaçladılar ama bunu açıkça yapmaktan utandılar. Müfessirler Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlara izin verdiğini zikretmemişlerdir. Siyer ehli ise onlardan seksen kişinin onun izni olmaksızın geri döndüğünü zikretmiştir. Bu durum, onun kendilerine izin vermemiş olmasını gerektirir; aksi halde onların diğerlerinden ayrılan özellikleri ortaya çıkmazdı. Ayrıca Yüce Allah'ın:

يَسْتَأْذِنُ إِيمَاءً إِلَى أَنَّهُ لَمْ يَأْذَنْ لَهُمْ وَسَتَعْلَمُ ذَلِكَ، وَمَنَازِلُ بَنِي حَارِثَةَ كَانَتْ فِي أَقْصَى الْمَدِينَةِ قُرْبَ مَنَازِلِ بَنِي سَلَمَةَ فَإِنَّهُمَا كَانَا حَيَّيْنِ مُتَلَازِمَيْنِ قَالَ تَعَالَى: إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا [آل عمرَان: ١٢٢] هُمَا بَنُو حَارِثَةَ وَبَنُو سَلَمَةَ فِي غَزْوَةِ أُحُدٍ.

{ يَسْتَأْذِنُ } kavlindeki muzari fiilde, onun kendilerine izin vermediğine bir ima vardır ve bunu ileride bileceksin. Benî Hârise'nin evleri Medine'nin en uç noktasında, Benî Selime'nin evlerine yakındı; zira bu ikisi birbirine bitişik iki kabileydi. Yüce Allah: { إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا } “Hani sizden iki grup yılgınlık göstermeye yeltenmişti...” [Âl-i İmrân 122] buyurmuştur ki bunlar Uhud Gazvesi'nde Benî Hârise ve Benî Selime idi.

وَفِي الْحَدِيثِ: أَنَّ بَنِي سَلَمَةَ رَامُوا أَنْ يَنْقُلُوا مَنَازِلَهُمْ قُرْبَ الْمَسْجِدِ فَقَالَ النَّبِيءُ ﷺ: «يَا بَنِي سَلَمَةَ أَلَا تَحْتَسِبُونَ آثَارَكُمْ»

Hadiste şöyle rivayet edilmiştir: Benî Selime evlerini mescidin yakınına nakletmek istemişti de Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Ey Benî Selime! Adımlarınızın sevabını [Allah'tan] beklemez misiniz?» buyurmuştur,

أَيْ خُطَاكُمْ.

yani adımlarınızı.

فَهَذَا الْفَرِيقُ مِنْهُمْ يَعْتَلُّونَ بِأَنَّ مَنَازِلَهُمْ بَعِيدَةٌ عَنِ الْمَدِينَةِ وَآطَامِهَا.

İşte onlardan olan bu grup, evlerinin Medine'den ve onun kalelerinden uzak olduğunu bahane etmekteydiler.

وَالتَّأْكِيدُ بِحَرْفِ إِنَّ فِي قَوْلِهِمْ إِنَّ بُيُوتَنا عَوْرَةٌ تَمْوِيهٌ لِإِظْهَارِ قَوْلِهِمْ بُيُوتَنا عَوْرَةٌ فِي صُورَةِ الصِّدْقِ. وَلَمَّا عَلِمُوا أَنَّهُمْ كَاذِبُونَ وَأَنَّ النَّبِيءَ ﷺ يَعْلَمُ كَذِبَهُمْ جَعَلُوا تَكْذِيبَهُ إِيَّاهُمْ فِي صُورَةِ أَنَّهُ يَشُكُّ فِي صِدْقِهِمْ فَأَكَّدُوا الْخَبَرَ.

{ إِنَّ بُيُوتَنا عَوْرَةٌ } sözlerindeki { إِنَّ } harfi ile yapılan tekit, 'evlerimiz korumasızdır' sözlerini doğruymuş gibi göstermek için bir aldatmacadır. Kendilerinin yalancı olduğunu ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in de onların yalanını bildiğini fark ettiklerinde, onun kendilerini yalanlamasını sanki doğruluklarından şüphe ediyormuş gibi telakki edip haberi tekit etmişlerdir.

وَجُمْلَةُ وَما هِيَ بِعَوْرَةٍ إِلَى قَوْله مَسْؤُلًا [الْأَحْزَاب: ١٥] مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ يَسْتَأْذِنُ فَرِيقٌ مِنْهُمُ إِلَخْ وَجُمْلَةِ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرارُ [الْأَحْزَاب: ١٦] . فَقَوْلُهُ: وَما هِيَ بِعَوْرَةٍ تَكْذِيبٌ لَهُمْ فَإِنَّ الْمَدِينَةَ كَانَتْ مُحَصَّنَةً يَوْمَئِذٍ بِخَنْدَقٍ وَكَانَ جَيْشُ الْمُسْلِمِينَ حَارِسَهَا.

{ وَما هِيَ بِعَوْرَةٍ } cümlesinden { مَسْؤُلًا } [Ahzâb 15] kavline kadar olan kısım; { يَسْتَأْذِنُ فَرِيقٌ مِنْهُمُ } ilh... cümlesi ile { لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرارُ } [Ahzâb 16] cümlesi arasında bir ara cümledir (itiraziyye). Yüce Allah'ın { وَما هِيَ بِعَوْرَةٍ } kavli onları yalanlamadır; zira Medine o gün hendekle tahkim edilmişti ve Müslüman ordusu da oranın muhafızıydı.

وَلَمْ يُقْرَنْ هَذَا التَّكْذِيبُ بِمُؤَكِّدٍ لِإِظْهَارِ أَنَّ كَذِبَهُمْ وَاضِحٌ غَيْرُ مُحْتَاجٍ إِلَى تَأْكِيد.

Bu yalanlama, yalanlarının tekide ihtiyaç duymayacak kadar açık olduğunu göstermek maksadıyla bir pekiştiriciye bağlanmamıştır.

[سُورَة الْأَحْزَاب (٣٣) : آيَة ١٤]

[Ahzâb Suresi (33), Ayet 14]

وَلَوْ دُخِلَتْ عَلَيْهِمْ مِنْ أَقْطارِها ثُمَّ سُئِلُوا الْفِتْنَةَ لَآتَوْها وَما تَلَبَّثُوا بِها إِلاَّ يَسِيراً (١٤)

{ وَلَوْ دُخِلَتْ عَلَيْهِمْ مِنْ أَقْطارِها ثُمَّ سُئِلُوا الْفِتْنَةَ لَآتَوْها وَما تَلَبَّثُوا بِها إِلاَّ يَسِيراً (١٤) } “Eğer [şehrin] etrafından üzerlerine girilseydi de sonra kendilerinden fitne [çıkarmaları] istenseydi, bunu hemen yaparlardı ve orada pek az oyalanırlardı. (14)”

مَوْقِعُ هَذِهِ الْآيَةِ زِيَادَةُ تَقْرِيرٍ لِمَضْمُونِ جُمْلَةِ وَما هِيَ بِعَوْرَةٍ إِنْ يُرِيدُونَ إِلَّا فِراراً [الْأَحْزَاب: ١٣] فَإِنَّهَا لِتَكْذِيبِهِمْ فِي إِظْهَارِهِمُ التَّخَوُّفَ عَلَى بُيُوتِهِمْ، وَمُرَادُهُمْ خَذْلُ الْمُسْلِمِينَ.

Bu ayetin konumu, { وَما هِيَ بِعَوْرَةٍ إِنْ يُرِيدُونَ إِلَّا فِراراً } [Ahzâb 13] cümlesinin muhtevasını daha da pekiştirmektir; zira bu ayet, onların evleri hakkındaki endişelerini açığa vurmalarındaki yalanlarını ortaya koymak içindir; oysa asıl maksatları Müslümanları yüzüstü bırakmaktı.

وَلَمْ أَجِدْ فِيمَا رَأَيْتُ مِنْ كَلَامِ الْمُفَسِّرِينَ وَلَا مِنْ أَهْلِ اللُّغَةِ مَنْ أَفْصَحَ عَنْ مَعْنَى (الدُّخُولِ) فِي مِثْلِ هَذِهِ الْآيَةِ وَمَا ذَكَرُوا إِلَّا مَعْنَى الْوُلُوجِ إِلَى الْمَكَانِ مِثْلَ وُلُوجِ الْبُيُوتِ أَوِ الْمُدُنِ، وَهُوَ الْحَقِيقَةُ. وَالَّذِي أَرَاهُ أَنَّ الدُّخُولَ كَثُرَ إِطْلَاقُهُ عَلَى دُخُولٍ خَاصٍّ وَهُوَ اقْتِحَامُ الْجَيْشِ أَوِ الْمُغِيرِينَ أَرْضًا أَوْ بَلَدًا لِغَزْوِ أَهْلِهِ، قَالَ تَعَالَى: وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِياءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً إِلَى قَوْلِهِ: يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ [الْمَائِدَة: ٢١] ، وَأَنَّهُ يُعَدَّى غَالِبًا إِلَى الْمَغْزُوِّينَ بِحَرْفِ عَلَى. وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: قالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبابَ فَإِذا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غالِبُونَ إِلَى قَوْلِهِ: قالُوا يَا مُوسى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها أَبَداً مَا دامُوا فِيها فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا [الْمَائِدَة: ٢٤] فَإِنَّهُ مَا يَصْلُحُ إِلَّا مَعْنَى دُخُولِ الْقِتَالِ وَالْحَرْبِ لِقَوْلِهِ: فَإِذا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غالِبُونَ لِظُهُورِ أَنَّهُ لَا يُرَادُ: إِذَا دَخَلْتُمْ دُخُولَ ضِيَافَةٍ أَوْ تَجَوُّلٍ أَوْ تَجَسُّسٍ،

Gördüğüm müfessir ve dilcilerin sözleri arasında, bu ayet gibilerinde geçen 'duhûl' (دُخُول) kelimesinin manasını açıkça belirten kimseye rastlamadım; onlar sadece evlere veya şehirlere girmek gibi bir mekana girmek anlamını zikretmişlerdir ki hakiki mana da budur. Benim görüşüm ise 'duhûl' lafzının hususi bir giriş için çokça kullanıldığıdır; o da bir ordunun veya akıncıların halkıyla savaşmak üzere bir araziye yahut beldeye hücum etmesidir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَإِذْ قالَ مُوسى لِقَوْمِهِ يَا قَوْمِ اذْكُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ إِذْ جَعَلَ فِيكُمْ أَنْبِياءَ وَجَعَلَكُمْ مُلُوكاً } ayetinden { يَا قَوْمِ ادْخُلُوا الْأَرْضَ الْمُقَدَّسَةَ الَّتِي كَتَبَ اللَّهُ لَكُمْ وَلا تَرْتَدُّوا عَلى أَدْبارِكُمْ } [Mâide 21] kavline kadar; ayrıca bu fiil savaş açılan kimselere çoğunlukla 'alâ' (عَلَى) harf-i ceri ile geçişli kılınır. Yüce Allah'ın şu kavli de bu kabildendir: { قالَ رَجُلانِ مِنَ الَّذِينَ يَخافُونَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمَا ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبابَ فَإِذا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غالِبُونَ } ayetinden { قالُوا يَا مُوسى إِنَّا لَنْ نَدْخُلَها أَبَداً مَا دامُوا فِيها فَاذْهَبْ أَنْتَ وَرَبُّكَ فَقاتِلا } [Mâide 24] kavline kadar. Zira { فَإِذا دَخَلْتُمُوهُ فَإِنَّكُمْ غالِبُونَ } kavlinden dolayı burada savaş ve çarpışma maksatlı giriş manasından başkası uygun düşmez; çünkü misafirlik, gezinti veya casusluk maksatlı bir girişin kastedilmediği açıktır.

فَيُفْهَمُ مِنَ الدُّخُولِ فِي مِثْلِ هَذَا الْمَقَامِ مَعْنَى الْغَزْوِ وَالْفَتْحِ كَمَا

Dolayısıyla bu gibi makamlarda 'duhûl' kelimesinden, istila ve fetih manası anlaşılır; nitekim

نَقُولُ: عَامُ دُخُولِ التَّتَارِ بَغْدَادَ، وَلِذَلِكَ فَالدُّخُولُ فِي قَوْلِهِ: وَلَوْ دُخِلَتْ عَلَيْهِمْ هُوَ دُخُولُ الْغَزْوِ فَيَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ ضَمِيرُ دُخِلَتْ عَائِدًا إِلَى مَدِينَةِ يَثْرِبَ لَا إِلَى الْبُيُوتِ مِنْ قَوْلِهِمْ إِنَّ بُيُوتَنا عَوْرَةٌ [الْأَحْزَاب: ١٣] ، وَالْمَعْنَى: لَوْ غُزِيَتِ الْمَدِينَةُ مِنْ جَوَانِبِهَا إِلَخْ ...

biz 'Tatarların Bağdat'a girdiği yıl' deriz. Bu sebeple { وَلَوْ دُخِلَتْ عَلَيْهِمْ } kavlindeki duhûl, istila amaçlı giriştir. Dolayısıyla { دُخِلَتْ } fiilindeki zamirin, onların { إِنَّ بُيُوتَنا عَوْرَةٌ } [Ahzâb 13] sözlerindeki evlere değil, Yesrib şehrine dönmesi zorunludur. Manası şudur: Şayet şehre her tarafından savaş açılıp girilseydi ilh...

وَقَوْلُهُ عَلَيْهِمْ يَتَعَلَّقُ بِ دُخِلَتْ لِأَنَّ بِنَاءَ دُخِلَتْ لِلنَّائِبِ مُقْتَضٍ فَاعِلًا مَحْذُوفًا. فَالْمُرَادُ: دُخُولُ الدَّاخِلِينَ عَلَى أَهْلِ الْمَدِينَةِ كَمَا جَاءَ عَلَى الْأَصْلِ فِي قَوْلِهِ ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبابَ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [٢٣] .

{ عَلَيْهِمْ } ifadesi { دُخِلَتْ } fiiline müteallıktır; zira { دُخِلَتْ } fiilinin meçhul olarak kurulması hazfedilmiş bir faili gerektirir. Maksat ise, Mâide Suresi'ndeki [23] { ادْخُلُوا عَلَيْهِمُ الْبابَ } kavlinde asıl üzere geldiği gibi girenlerin şehir halkının üzerine girmesidir.

وَالْأَقْطَارُ: جَمْعُ قُطْرٍ- بِضَمِّ الْقَافِ وَسُكُونِ الطَّاءِ- وَهُوَ النَّاحِيَةُ مِنَ الْمَكَانِ. وَإِضَافَةُ (أَقْطَارِ) وَهُوَ جَمْعٌ تُفِيدُ الْعُمُومَ، أَيْ: مِنْ جَمِيعِ جَوَانِبِ الْمَدِينَةِ وَذَلِكَ أَشَدُّ هُجُومِ الْعَدُوِّ عَلَى الْمَدِينَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِذْ جاؤُكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ [الْأَحْزَاب: ١٠] . وَأَسْنَدَ فِعْلَ دُخِلَتْ إِلَى الْمَجْهُولِ لِظُهُورِ أَنَّ فَاعِلَ الدُّخُولِ قَوْمٌ غُزَاةٌ. وَقَدْ أَبْدَى الْمُفَسِّرُونَ فِي كَيْفِيَّةِ نَظْمِ هَذِهِ الْآيَةِ احْتِمَالَاتٍ مُتَفَاوِتَةً فِي مَعَانِي الْكَلِمَاتِ وَفِي حَاصِلِ الْمَعْنَى الْمُرَادِ، وَأَقْرَبُهَا مَا قَالَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ عَلَى غُمُوضٍ فِيهِ، وَيَلِيهِ مَا فِي «الْكَشَّافِ» . وَالَّذِي يَنْبَغِي التَّفْسِيرُ بِهِ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ وَلَوْ دُخِلَتْ عَلَيْهِمْ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضمير يُرِيدُونَ [الْأَحْزَاب: ١٣] أَوْ مِنْ ضَمِيرِ وَما هِيَ بِعَوْرَةٍ زِيَادَةً فِي تَكْذِيبِ قَوْلِهِمْ إِنَّ بُيُوتَنا عَوْرَةٌ [الْأَحْزَاب: ١٣] .

Aktâr (الْأَقْطَار); kâf'ın zammesi ve tı'nın sükûnu ile 'kutr'un (قُطْر) çoğuludur ve bir mekanın yanı, tarafı demektir. Çoğul olan { أَقْطَارِ } kelimesinin tamlanan (muzaf) olması umum (kapsam) ifade eder; yani 'şehrin her bir yanından' demektir. Bu da düşmanın şehre yönelik en şiddetli taarruzudur; nitekim Yüce Allah: { إِذْ جاؤُكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ } “Hani onlar hem yukarınızdan hem de aşağınızdan üzerinize gelmişlerdi” [Ahzâb 10] buyurmuştur. Giriş fiilini işleyenlerin akıncı/savaşçı bir topluluk olduğu açık olduğu için { دُخِلَتْ } fiili meçhule isnat edilmiştir. Müfessirler bu ayetin nazmının keyfiyeti, kelimelerin manaları ve kastedilen netice mana hakkında farklı ihtimaller ortaya koymuşlardır; bunların en yakını, içerdiği kapalılıkla birlikte İbn Atıyye'nin söylediğidir, onu ise 'el-Keşşâf'taki [izah] takip eder. Tefsir edilmesi gereken en uygun cihet; { إِنَّ بُيُوتَنا عَوْرَةٌ } [Ahzâb 13] sözlerini yalanlamayı daha da pekiştirmek üzere { وَلَوْ دُخِلَتْ عَلَيْهِمْ } cümlesinin { يُرِيدُونَ } [Ahzâb 13] fiilindeki zamirden yahut { وَما هِيَ بِعَوْرَةٍ } cümlesindeki zamirden hâl olmasıdır.

وَالضَّمِيرُ الْمُسْتَتِرُ فِي دُخِلَتْ عَائِدٌ إِلَى الْمَدِينَةِ لِأَنَّ إِضَافَةَ الْأَقْطَارِ يُنَاسِبُ الْمُدُنَ وَالْمُوَاطِنَ وَلَا يُنَاسِبُ الْبُيُوتَ. فَيَصِيرُ الْمَعْنَى: لَوْ دَخَلَ الْغُزَاةُ عَلَيْهِمُ الْمَدِينَةَ وَهُمْ قَاطِنُونَ فِيهَا.

{ دُخِلَتْ } fiilindeki müstetir zamir şehre dönmektedir; çünkü aktâr (taraflar/çevre) tamlaması şehirlere ve yurtlara uygundur, evlere uygun değildir. Bu durumda mana şöyle olur: Akıncılar, onlar şehirde ikamet etmekteyken üzerlerine şehre girmiş olsalardı...

وثُمَّ لِلتَّرْتِيبِ الرُّتْبِي، وَكَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُعْطَفَ بِالْوَاوِ لَا بِ ثُمَّ لِأَنَّ الْمَذْكُورَ بَعْدَ ثُمَّ هُنَا دَاخِلٌ فِي فِعْلِ شَرْطِ لَوْ وَوَارِدٌ عَلَيْهِ جَوَابُهَا، فَعَدَلَ عَنِ الْوَاوِ إِلَى ثُمَّ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ مَا بَعْدَ ثُمَّ أَهَمُّ مِنَ الَّذِي قَبْلَهَا كَشَأْنِ ثُمَّ فِي عَطْفِ

{ ثُمَّ } rütbece sıralama (tertîb-i rütbî) içindir. Zahir olan mukteza, 'vav' ile atfedilmesi ve { ثُمَّ } ile atfedilmemesiydi; çünkü burada { ثُمَّ } edatından sonra zikredilen husus, { لَوْ } edatının şart fiiline dahildir ve cevabı onun üzerine terettüp etmektedir. Cümlelerin atfında { ثُمَّ } edatının şanında olduğu gibi, { ثُمَّ } edatından sonrakinin öncekine nazaran daha mühim olduğuna dikkat çekmek amacıyla vav'dan { ثُمَّ } lafzına عدûl edilmiştir (dönülmüştür);

الْجُمَلِ، أَيْ: أَنَّهُمْ مَعَ ذَلِكَ يَأْتُونَ الْفِتْنَةَ، والْفِتْنَةَ هِيَ أَنْ يَفْتِنُوا الْمُسْلِمِينَ، أَيِ: الْكَيْدُ لَهُمْ وَإِلْقَاءُ التَّخَاذُلِ فِي جَيْشِ الْمُسْلِمِينَ. وَمِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ فَسَّرَ الْفِتْنَةَ بِالشِّرْكِ وَلَا وَجْهَ لَهُ وَمِنْهُمْ مَنْ فَسَّرَهَا بِالْقِتَالِ وَهُوَ بَعِيدٌ.

yani onlar bununla beraber fitneyi irtikâp ederlerdi. Fitne (الْفِتْنَةَ) ise Müslümanları fitneye düşürmeleridir; yani onlara tuzak kurmak ve Müslüman ordusunun içine tefrika ve yılgınlık sokmaktır. Müfessirlerden fitneyi şirk ile tefsir edenler olmuştur ki bunun bir vechi yoktur; onu savaş ile tefsir edenler de vardır ki bu da uzaktır.

وَالْإِتْيَانُ: الْقُدُومُ إِلَى مَكَانٍ. وَقَدْ أَشْعَرَ هَذَا الْفِعْلُ بِأَنَّهُمْ يَخْرُجُونَ مِنَ الْمَدِينَةِ الَّتِي كَانُوا فِيهَا لِيَفْتِنُوا الْمُسْلِمِينَ، وَضَمِيرُ النَّصْبِ فِي أَتَوْهَا عَائِدٌ إِلَى الْفِتْنَةَ وَالْمُرَادُ مَكَانُهَا وَهُوَ مَكَانُ الْمُسْلِمِينَ، أَيْ لَأَتَوْا مَكَانَهَا وَمَظِنَّتِهَا. وَضَمِيرُ بِها لِلْفِتْنَةِ، وَالْبَاءُ لِلتَّعْدِيَةِ.

İtyân (الْإِتْيَان); bir mekana gelmektir. Bu fiil, onların Müslümanları fitneye düşürmek için bulundukları Medine'den çıkacaklarını hissettirmiştir. { أَتَوْهَا } kelimesindeki meful zamiri { الْفِتْنَةَ } kelimesine dönmektedir ve maksat onun mekanıdır ki o da Müslümanların bulunduğu yerdir; yani onun mahalline ve gerçekleşeceği yere gelirlerdi. { بِها } ifadesindeki zamir de fitneye aittir ve bâ (بِ) harf-i ceri ta'diye (geçişlilik) içindir.

وَجُمْلَةُ وَما تَلَبَّثُوا بِها عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ لَآتَوْها. وَالتَّلَبُّثُ: اللُّبْثُ، أَيِ:

{ وَما تَلَبَّثُوا بِها } cümlesi, { لَآتَوْها } cümlesine ma'tuftur. Telebbüs (التَّلَبُّث); lübs (لُبْث) kökünden gelir, yani:

الِاسْتِقْرَارُ فِي الْمَكَانِ وَهُوَ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِلْإِبْطَاءِ، أَي مَا أبطأوا بِالسَّعْيِ فِي الْفِتْنَةِ وَلَا خَافُوا أَنْ تُؤْخَذَ بُيُوتُهُمْ. وَالْمَعْنَى: لَوْ دَخَلَتْ جُيُوشُ الْأَحْزَابِ الْمَدِينَةَ وَبَقِيَ جَيْشُ الْمُسْلِمِينَ خَارِجَهَا- أَيْ مَثَلًا لِأَنَّ الْكَلَامَ عَلَى الْفَرْضِ وَالتَّقْدِيرِ- وَسَأَلَ الْجَيْشُ الدَّاخِلُ الْفَرِيقَ الْمُسْتَأْذِنِينَ أَنْ يُلْقُوا الْفِتْنَةَ فِي الْمُسلمين بِالتَّفْرِيقِ والتخذيل لَخَرَجُوا لِذَلِكَ الْقَصْدِ مُسْرِعِينَ وَلَمْ يُثَبِّطْهُمُ الْخَوْفُ عَلَى بُيُوتِهِمْ أَنْ يَدْخُلَهَا اللُّصُوصُ أَوْ يَنْهَبَهَا الْجَيْشُ: إِمَّا لِأَنَّهُمْ آمِنُونَ مِنْ أَنْ يَلْقَوْا سُوءًا مِنَ الْجَيْشِ الدَّاخِلِ لِأَنَّهُمْ أَوْلِيَاءُ لَهُ وَمُعَاوِنُونَ، فَهُمْ مِنْهُمْ وَإِلَيْهِمْ، وَإِمَّا لِأَنَّ كَرَاهَتَهُمُ الْإِسْلَامَ تَجْعَلُهُمْ لَا يَكْتَرِثُونَ بِنَهْبِ بُيُوتِهِمْ.

mekanda yerleşip kalmaktır. Burada ise ağırdan alma ve gecikme manasında müstear kılınmıştır; yani fitne çıkarma çabasında hiç ağırdan almazlar, evlerinin ele geçirilmesinden de endişe etmezlerdi. Manası şudur: Ahzâb orduları şehre girseydi ve Müslüman ordusu da şehrin dışında kalsaydı —yani farazi olarak, zira söz bir varsayım ve takdir üzerinedir— ve içeri giren ordu, izin isteyen gruptan Müslümanlar arasına ayrılık ve yılgınlık sokarak fitne çıkarmalarını isteseydi; bu maksat için aceleyle çıkarlar, evlerine hırsızların girmesinden veya ordunun orayı yağmalamasından korkmaları onları bundan alıkoymazdı. Zira onlar ya şehre giren ordunun dostu ve yardımcısı oldukları için —ki onlardandırlar ve onlara mensupturlar— onlardan kendilerine bir kötülük gelmeyeceğinden emindirler, ya da İslam'a duydukları nefret onları evlerinin yağmalanmasına aldırış etmez hale getirmektedir.

وَالِاسْتِثْنَاءُ فِي قَوْلِهِ إِلَّا يَسِيراً يُظْهِرُ أَنَّهُ تَهَكُّمٌ بِهِمْ فَيَكُونُ الْمَقْصُودُ تَأْكِيدَ النَّفْيِ بِصُورَةِ الِاسْتِثْنَاءِ. وَيُحْتَمَلُ أَنَّهُ عَلَى ظَاهِرِهِ، أَيْ إِلَّا رَيْثَمَا يَتَأَمَّلُونَ فَلَا يُطِيلُونَ التَّأَمُّلَ فَيَكُونُ الْمَقْصُودُ مِنْ ذِكْرِهِ تَأْكِيدَ قِلَّةِ التَّلَبُّثِ، فَهَذَا هُوَ التَّفْسِيرُ الْمُنْسَجِمُ مَعَ نَظْمِ الْقُرْآنِ أَحْسَنَ انْسِجَامٍ.

{ إِلَّا يَسِيراً } kavlindeki istisna, onlarla alay ve istihza edildiğini gösterir; bu takdirde maksat, istisna suretinde olumsuzluğu (nefyi) tekit etmektir. Zahiri üzere olması da muhtemeldir; yani sadece düşünecekleri süre kadar [oyalanırlardı], ama düşünmeyi de uzatmazlardı; bu durumda bunu zikretmekten maksat, oyalanmanın azlığını tekit etmektir. İşte Kur'an'ın nazmıyla en güzel şekilde uyuşan tefsir budur.

وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ لَأَتَوْهَا بِهَمْزَةٍ تَلِيهَا مُثَنَّاةٌ فَوْقِيَّةٌ، وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَعَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَيَعْقُوبُ وَخَلَفٌ لَآتَوْها بِأَلِفٍ بَعْدَ الْهَمْزَةِ عَلَى مَعْنَى: لَأَعْطَوْهَا، أَيْ: لَأَعْطَوُا الْفِتْنَةَ سَائِلِيهَا، فَإِطْلَاقُ فِعْلِ أَتَوْهَا مُشَاكَلَةٌ لفعل سُئِلُوا.

Nâfi', İbn Kesîr ve Ebû Ca'fer; hemzeden sonra iki noktalı üst harf (te) ile { لَأَتَوْهَا } şeklinde okumuşlardır. İbn Âmir, Ebû Amr, Âsım, Hamza, Kisâî, Ya'kūb ve Halef ise hemzeden sonra bir elif ile 'onu verirlerdi' manasında { لَآتَوْها } şeklinde okumuşlardır; yani fitneyi onu talep edenlere verirlerdi. Bu durumda { أَتَوْهَا } fiilinin kullanımı, { سُئِلُوا } fiiline bir müşâkele (lafız uyumu) olur.

[سُورَة الْأَحْزَاب (٣٣) : آيَة ١٥]

[Ahzâb Suresi (33), Ayet 15]

وَلَقَدْ كانُوا عاهَدُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ لَا يُوَلُّونَ الْأَدْبارَ وَكانَ عَهْدُ اللَّهِ مَسْؤُلاً (١٥)

{ وَلَقَدْ كانُوا عاهَدُوا اللَّهَ مِنْ قَبْلُ لَا يُوَلُّونَ الْأَدْبارَ وَكانَ عَهْدُ اللَّهِ مَسْؤُلاً (١٥) } “Andolsun ki daha önce arkalarını dönüp kaçmayacaklarına dair Allah'a söz vermişlerdi. Allah'a verilen söz ise sorumluluk gerektirir. (15)”

هَؤُلَاءِ هُمْ بَنُو حَارِثَةَ وَبَنُو سَلَمَةَ وَهُمُ الَّذِينَ قَالَ فَرِيقٌ مِنْهُمْ إِنَّ بُيُوتَنا عَوْرَةٌ [الْأَحْزَاب: ١٣] وَاسْتَأْذَنَ النَّبِيءَ ﷺ أَيْ كَانُوا يَوْمَ أُحُدٍ جَبُنُوا ثُمَّ تَابُوا وَعَاهَدُوا النَّبِيءَ ﷺ أَنَّهُمْ لَا يُوَلُّونَ الْأَدْبَارَ فِي غَزْوَةٍ بَعْدَهَا، وَهُمُ الَّذِينَ نَزَلَ فِيهِمْ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا وَاللَّهُ وَلِيُّهُما [آل عمرَان: ١٢٢] فَطَرَأَ عَلَى نَفَرٍ مِنْ بَنِي حَارِثَةَ نِفَاقٌ وَضَعْفٌ فِي الْإِيمَانِ فَذَكَّرَهُمُ اللَّهُ بِذَلِكَ وَأَرَاهُمْ أَنَّ مِنْهُمْ فَرِيقًا قُلَّبًا لَا يَرْعَى عَهْدًا وَلَا يَسْتَقِرُّ لَهُمُ اعْتِقَادٌ وَأَنَّ ذَلِكَ لِضَعْفِ يَقِينِهِمْ وَغَلَبَةِ الْجُبْنِ عَلَيْهِمْ حَتَّى يَدْعُوَهُمْ إِلَى نَبْذِ عَهْدِ اللَّهِ. وَهَذَا تَنْبِيهٌ لِلْقَبِيلَيْنِ لِيَزْجُرُوا مَنْ نَكَثَ مِنْهُمْ. وَتَأْكِيدُ هَذَا الْخَبَرِ بِلَامِ الْقَسَمِ وَحَرْفِ التَّحْقِيقِ وَفِعْلِ كَانَ، مَعَ أَنَّ الْكَلَامَ مُوَجَّهٌ إِلَى الْمُؤْمِنِينَ تَنْزِيلًا لِلسَّامِعِينَ مَنْزِلَةَ مَنْ يَتَرَدَّدُ فِي أَنَّهُمْ عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَى الثَّبَاتِ.

Bunlar Benî Hârise ve Benî Selime'dir; içlerinden bir grubun { إِنَّ بُيُوتَنا عَوْرَةٌ } [Ahzâb 13] diyerek Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den izin istediği kimselerdir. Yani Uhud gününde korkaklık göstermiş, sonra tövbe edip bundan sonraki hiçbir gazvede arkalarını dönüp kaçmayacaklarına dair Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e biat etmişlerdi. Haklarında Yüce Allah'ın: { إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْكُمْ أَنْ تَفْشَلا وَاللَّهُ وَلِيُّهُما } “Hani sizden iki grup yılgınlık göstermeye yeltenmişti; oysa Allah onların yardımcısıydı” [Âl-i İmrân 122] ayeti inen kimseler bunlardır. Sonra Benî Hârise'den bir grupta nifak ve iman zaafı baş gösterdi; Allah da onlara bunu hatırlattı ve içlerinde ahde riayet etmeyen, inançları sebat bulmayan dönek bir fırka bulunduğunu, bunun da yakînlerinin zayıflığından ve korkaklığın kendilerine galip gelmesinden kaynaklandığını, nihayet bunun kendilerini Allah'ın ahdini bozmaya sevk ettiğini gösterdi. Bu, iki kabileye içlerinden ahdini bozanları menetmeleri için bir uyarıdır. Söz müminlere yöneltilmiş olduğu halde bu haberin kasem lâm'ı, tahkik harfi (kad) ve kâne fiili ile tekit edilmesi; muhatapların, onların sebat üzere Allah'a söz verdikleri hususunda tereddüt eden bir kimse makamına tenzil edilmesinden dolayıdır.

وَزِيَادَةُ مِنْ قَبْلُ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ ذَلِكَ الْعَهْدَ قَدِيمٌ مُسْتَقِرٌّ وَهُوَ عَهْدُ يَوْمِ أُحُدٍ.

{ مِنْ قَبْلُ } “daha önce” ifadesinin ziyade kılınması, bu ahdin köklü ve yerleşik olduğuna, yani Uhud günü verilen ahit olduğuna işaret etmek içindir.

وَجُمْلَةُ لَا يُوَلُّونَ الْأَدْبارَ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ عاهَدُوا.

{ لَا يُوَلُّونَ الْأَدْبارَ } “arkalarını dönüp kaçmayacaklarına” cümlesi, { عاهَدُوا } “söz vermişlerdi” cümlesinin beyanıdır (açıklamasıdır).

وَالتَّوْلِيَةُ: التَّوَجُّهُ بِالشَّيْءِ وَهِيَ مُشْتَقَّةٌ مِنَ الْوَلْيِ وَهُوَ الْقُرْبُ، قَالَ تَعَالَى: فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ [الْبَقَرَة: ١٤٤] .

Tevliye (التَّوْلِيَةُ); bir şeye doğru yönelmek demektir. Bu kelime, yakınlık anlamına gelen 'vely' (الْوَلْي) kökünden türemiştir. Yüce Allah: { فَوَلِّ وَجْهَكَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “Artık yüzünü Mescid-i Harâm tarafına çevir” [Bakara 144] buyurmuştur.

والْأَدْبارَ: الظُّهُورُ. وَتَوْلِيَةُ الْأَدْبَارِ: كِنَايَةٌ عَنِ الْفِرَارِ فَإِنَّ الَّذِي اسْتَأْذَنُوا لِأَجْلِهِ فِي غَزْوَةِ الْخَنْدَقِ أَرَادُوا مِنْهُ الْفِرَارَ أَلَا تَرَى قَوْلَهُ إِنْ يُرِيدُونَ إِلَّا فِراراً [الْأَحْزَاب: ١٣] ، وَالْفِرَارُ مِمَّا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَى تَرْكِهِ.

Edbâr (الْأَدْبارَ), sırtlar demektir. Arkalarını dönmek (tevliyetü'l-edbâr) ise kaçmaktan kinayedir. Zira Hendek Gazvesi'nde izin istemelerinin asıl gayesi kaçmaktı; nitekim O'nun { إِنْ يُرِيدُونَ إِلَّا فِراراً } “Onlar sadece kaçmak istiyorlardı” [Ahzâb 13] buyurduğunu görmez misin? Kaçmak ise Allah'a terk edeceklerine dair söz verdikleri şeylerdendir.

وَجُمْلَةُ وَكانَ عَهْدُ اللَّهِ مَسْؤُلًا تَذْيِيلٌ لِجُمْلَةِ وَلَقَدْ كانُوا عاهَدُوا إِلَخْ ...

{ وَكانَ عَهْدُ اللَّهِ مَسْؤُلًا } “Allah'a verilen söz ise sorumluluk gerektirir” cümlesi, { وَلَقَدْ كانُوا عاهَدُوا } “Andolsun ki söz vermişlerdi...” cümlesinin fezlekesi (tezyili) mahiyetindedir.

وَالْمُرَادُ بِعَهْدِ اللَّهِ: كُلُّ عَهْدٍ يُوَثِّقُهُ الْإِنْسَانُ مَعَ رَبِّهِ.

Allah'ın ahdi ile kastedilen; insanın Rabbiyle pekiştirdiği her sözleşmedir.

وَالْمَسْئُولُ: كِنَايَةٌ عَنِ الْمُحَاسَبِ عَلَيْهِ

Mes'ûl (الْمَسْئُولُ) kelimesi, hesabı sorulacak olan şeyden kinayedir.

كَقَوْلِ النبيء ﷺ: «وكلكم مسؤول عَنْ رَعِيَّتِهِ» ،

Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Hepiniz güttüğünüzden sorumlusunuz (mes'ûlsünüz)» buyruğunda olduğu gibidir.

وَكَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا عِنْد قَوْله تَعَالَى: لِيَسْئَلَ الصَّادِقِينَ عَنْ صِدْقِهِمْ [الْأَحْزَاب: ٨] وَهَذَا تهديد.

Ve az önce Yüce Allah'ın: { لِيَسْئَلَ الصَّادِقِينَ عَنْ صِدْقِهِمْ } “Doğrulardan doğruluklarını sormak için” [Ahzâb 8] ayetinde geçtiği gibidir. Bu bir tehdittir.

[سُورَة الْأَحْزَاب (٣٣) : آيَة ١٦]

[Ahzâb Suresi (33), Ayet 16]

قُلْ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَإِذاً لَا تُمَتَّعُونَ إِلاَّ قَلِيلاً (١٦)

{ قُلْ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ وَإِذاً لَا تُمَتَّعُونَ إِلاَّ قَلِيلاً (١٦) } “De ki: 'Eğer ölümden veya öldürülmekten kaçıyorsanız, kaçmak size asla fayda vermez. Kaçsanız bile az bir zamandan fazla yaşatılmazsınız.' (16)”

جَوَابٌ عَنْ قَوْلِهِمْ إِنَّ بُيُوتَنا عَوْرَةٌ [الْأَحْزَاب: ١٣] وَلِذَلِكَ فُصِلَتْ لِأَنَّهَا جَرَتْ عَلَى أُسْلُوبِ التَّقَاوُلِ وَالتَّجَاوُبِ، وَمَا بَيْنَ الْجُمْلَتَيْنِ مِنْ قَوْلِهِ وَلَوْ دُخِلَتْ عَلَيْهِمْ إِلَى قَوْله مَسْؤُلًا [الْأَحْزَاب: ١٤- ١٥] اعْتِرَاضٌ كَمَا تَقَدَّمَ. وَهَذَا يُرَجِّحُ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ لَمْ يَأْذَنْ لَهُمْ بِالرُّجُوعِ إِلَى الْمَدِينَةِ وَأَنَّهُ رَدَّ عَلَيْهِمْ بِمَا أَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ يَقُولَهُ لَهُمْ، أَيْ: قَدْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ مَا أَرَدْتُمْ إِلَّا الْفِرَارَ جُبْنًا وَالْفِرَارُ لَا يَدْفَعُ عَنْكُمُ الْمَوْتَ أَوِ الْقَتْلَ، فَمَعْنَى نَفْيِ نَفْعِهِ: نَفْيُ مَا يُقْصَدُ مِنْهُ لِأَنَّ نَفْعَ الشَّيْءِ هُوَ أَنْ يَحْصُلَ مِنْهُ مَا يُقْصَدُ لَهُ.

[Bu ayet], onların: { إِنَّ بُيُوتَنا عَوْرَةٌ } “Evlerimiz korumasızdır” [Ahzâb 13] sözlerine bir cevaptır. Bu sebeple sözleşme ve karşılıklı konuşma üslubu üzerine cereyan ettiği için fasl ile (bağlaçsız) gelmiştir. Bu iki cümle arasında yer alan { وَلَوْ دُخِلَتْ عَلَيْهِمْ } ifadesinden { مَسْؤُلًا } ifadesine kadar olan kısım [Ahzâb 14-15], daha önce geçtiği gibi bir ara cümledir (itirazdır). Bu durum, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onların Medine'ye dönmelerine izin vermediğini ve onlara Allah'ın kendisine emrettiği şeyle karşılık verdiğini kuvvetle muhtemel kılmaktadır. Yani: Allah bilmiştir ki siz korkaklıktan ötürü sadece kaçmak istediniz; oysa kaçmak sizden ölümü veya öldürülmeyi savuşturamaz. Faydasının nefyedilmesinin anlamı ise, kaçmaktan hedeflenen gayenin gerçekleşmeyeceğini belirtmektir. Çünkü bir şeyin faydası, kendisinden hedeflenen maksadın meydana gelmesidir.

فَقَوْلُهُ مِنَ الْمَوْتِ يَتَعَلَّقُ بِ الْفِرارُ وفَرَرْتُمْ وَلَيْسَ مُتَعَلِّقًا بِ يَنْفَعَكُمُ لِأَنَّ مُتَعَلِّقَ يَنْفَعَكُمُ غَيْرُ مَذْكُورٍ لِظُهُورِهِ مِنَ السِّيَاقِ، فَالْفَائِدَةُ مُسْتَغْنِيَةٌ عَنِ الْمُتَعَلِّقِ، أَيْ: لَنْ يَنْفَعَكُمْ بِالنَّجَاةِ.

{ مِنَ الْمَوْتِ } “ölümden” ifadesi { الْفِرارُ } ve { فَرَرْتُمْ } lafızlarına taalluk etmektedir (bağlıdır); { يَنْفَعَكُمُ } fiiline taalluk etmemektedir. Çünkü { يَنْفَعَكُمُ } fiilinin müteallakı (tümleci), siyakın açıklığından dolayı zikredilmemiştir; dolayısıyla cümlenin ifade ettiği mana bu müteallaktan müstağnidir. Yani: [Kaçmak] kurtuluş sağlama hususunda size asla fayda vermeyecektir.

وَمَعْنَى نَفْيِ نَفْعِ الْفِرَارِ وَإِنْ كَانَ فِيهِ تَعَاطِي سَبَبِ النَّجَاةِ، هَذَا السَّبَبُ غَيْرُ مَأْذُونٍ فِيهِ لِوُجُوبِ الثَّبَاتِ فِي وَجْهِ الْعَدُوِّ مَعَ النَّبِيءِ ﷺ فَيَتَمَحَّضُ فِي هَذَا الْفِرَارِ مُرَاعَاةُ جَانِبِ الْحَقِيقَةِ وَهُوَ مَا قُدِّرَ لِلْإِنْسَانِ مِنَ اللَّهِ إِذْ لَا مُعَارِضَ لَهُ، فَلَوْ كَانَ الْفِرَارُ مَأْذُونًا فِيهِ لِجَازَ

Kaçışta bir kurtuluş sebebine teşebbüs etme durumu bulunsa bile kaçmanın faydasının nefyedilmesinin anlamı şudur: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte düşman karşısında sebat göstermek vacip olduğundan, bu sebebe [başvurmaya] izin verilmemiştir. Dolayısıyla bu kaçışta sadece hakikat cihetine, yani Allah'ın insan için takdir ettiği şeye itibar edilir; zira buna karşı koyacak hiçbir güç yoktur. Eğer kaçmaya izin verilmiş olsaydı,

مُرَاعَاةُ مَا فِيهِ مِنْ أَسْبَابِ النَّجَاةِ فَقَدْ كَانَ الْمُسْلِمُونَ مَأْمُورِينَ بِثَبَاتِ الْوَاحِدِ لِلْعَشَرَةِ مِنَ الْعَدُوِّ فَكَانَ حِينَئِذٍ الْفِرَارُ مِنْ وَجْهِ عَشَرَةِ أَضْعَافِ الْمُسْلِمِينَ غَيْرَ مَأْذُونٍ فِيهِ وَأُذِنَ فِيمَا زَادَ عَلَى ذَلِكَ، وَلَمَّا نَسَخَ اللَّهُ ذَلِكَ بِأَنْ يَثْبُتَ الْمُسْلِمُونَ لِضِعْفِ عَدَدِهِمْ مِنَ الْعَدُوِّ فَالْفِرَارُ فِيمَا زَادَ عَلَى ذَلِكَ مَأْذُونٌ فِيهِ، وَكَذَلِكَ إِذا كَانَ الْمُسْلِمُونَ زَحْفًا فَإِنَّ الْفِرَارَ حَرَامٌ سَاعَتَئِذٍ.

ondaki kurtuluş sebeplerine riayet etmek caiz olurdu. Nitekim Müslümanlar düşmandan bir kişinin on kişiye karşı sebat etmesiyle emrolunmuştu; o vakit Müslümanların on katı olan düşmanın karşısından kaçmaya izin verilmemiş, bundan fazlası karşısında ise izin verilmişti. Allah bunu Müslümanların düşmandan kendi sayılarının iki katına karşı sebat etmeleri hükmüyle neshettiğinde, bu orandan fazlası karşısında kaçmaya izin verilmiştir. Aynı şekilde Müslümanlar ordu halinde savaşa yöneldiklerinde (zahf durumunda) o esnada kaçmak haramdır.

وَأَحْسَبُ أَنَّ الْأَمْرَ فِي غَزْوَةِ الْخَنْدَقِ كَانَ قَبْلَ النَّسَخِ فَلِذَلِكَ وَبَّخَ اللَّهُ الَّذِينَ أَضْمَرُوا الْفِرَارَ فَإِنَّ عَدَدَ جَيْشِ الْأَحْزَابِ يَوْمَئِذٍ كَانَ بِمِقْدَارِ أَرْبَعَةِ أَمْثَالِ جَيش الْمُسلمُونَ وَلَمْ يَكُنِ الْمُسْلِمُونَ يَوْمَئِذٍ زَحْفًا فَإِنَّ الْحَالَةَ حَالَةُ حِصَارٍ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَيْضًا: أَنَّكُمْ إِنْ فَرَرْتُمْ فَنَجَوْتُمْ مِنَ الْقَتْلِ لَا يَنْفَعُكُمُ الْفِرَارُ مِنَ الْمَوْتِ بِالْأَجَلِ وَعَسَى أَنْ تَكُونَ آجَالُكُمْ قَرِيبَةً.

Kanaatimce Hendek Gazvesi'ndeki durum nesihten önceydi; bu yüzden Allah kaçmayı içlerinde gizleyenleri azarlamıştır. Zira Ahzâb ordusunun sayısı o gün Müslüman ordusunun yaklaşık dört katıydı ve Müslümanlar o gün hücum halinde (zahf) değillerdi; çünkü durum bir kuşatma haliydi. Mana şöyle de olabilir: Siz savaştan kaçıp öldürülmekten kurtulsanız bile, ecel ile gelecek olan ölümden kaçmak size fayda vermez; belki de ecelleriniz pek yakındır.

والْمَوْتِ، أُرِيدَ بِهِ: الْمَوْتُ الزُّؤَامُ وَهُوَ الْمَوْتُ حَتْفَ أَنْفِهِ لِأَنَّهُ قُوبِلَ بِالْقَتْلِ.

{ الْمَوْتِ } “Ölüm” ile kastedilen; âni ve tabii ölüm, yani yatağında kendi eceliyle ölmesidir; çünkü öldürülmenin (katl) mukabili olarak zikredilmiştir.

وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْفِرَارَ لَا يَدْفَعُ الْمَوْتَ الَّذِي عَلِمَ اللَّهُ أَنَّهُ يَقَعُ بِالْفَارِّ فِي الْوَقْتِ الَّذِي عَلِمَ أَنَّ الْفَارَّ يَمُوتُ فِيهِ وَيُقْتَلُ فَإِذَا خُيِّلَ إِلَى الْفَارِّ أَنَّ الْفِرَارَ قَدْ دَفَعَ عَنْهُ خَطَرًا فَإِنَّمَا ذَلِكَ فِي الْأَحْوَالِ الَّتِي عَلِمَ اللَّهُ أَنَّهَا لَا يُصِيبُ الْفَارَّ فِيهَا أَذًى وَلَا بُدَّ لَهُ مِنْ مَوْتٍ حَتْفَ أَنْفِهِ أَوْ قَتْلٍ فِي الْإِبَّانِ الَّذِي عَلِمَ اللَّهُ أَنَّهُ يَمُوتُ فِيهِ أَوْ يُقْتَلُ. وَلِهَذَا عَقَّبَ بِجُمْلَةِ وَإِذاً لَا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا جَوَابًا عَنْ كَلَامٍ مُقَدَّرٍ دَلَّ عَلَيْهِ الْمَذْكُورُ، أَيْ إِنْ خُيِّلَ إِلَيْكُمْ أَنَّ الْفِرَارَ نَفَعَ الَّذِي فَرَّ فِي وَقْتٍ مَا فَمَا هُوَ إِلَّا نَفْعٌ زَهِيدٌ لِأَنَّهُ تَأْخِيرٌ فِي أَجَلِ الْحَيَاةِ وَهُوَ مَتَاعٌ قَلِيلٌ، أَيْ: إِعْطَاءُ الْحَيَاةِ مُدَّةً منتهية، فَإِن إِذاً قَدْ تَكُونُ جَوَابًا لِمَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ الْمَذْكُورُ، كَقَوْلِ الْعَنْبَرِيِّ:

Mana şudur: Kaçmak, Allah'ın kaçan kişinin öleceğini ve öldürüleceğini bildiği vakitte onun başına geleceğini takdir ettiği ölümü savuşturamaz. Şayet kaçan kimseye kaçışın kendisinden bir tehlikeyi bertaraf ettiği vehmi gelirse, bu ancak Allah'ın kaçana bir zarar isabet etmeyeceğini bildiği hallerde söz konusudur; oysa o kimse için Allah'ın öleceğini veya öldürüleceğini bildiği vakitte eceliyle ölmek ya da öldürülmek kaçınılmazdır. Bu sebeple, zikredilen ifadenin delalet ettiği takdiri bir söze cevap olarak: { وَإِذاً لَا تُمَتَّعُونَ إِلَّا قَلِيلًا } “Kaçsanız bile az bir zamandan fazla yaşatılmazsınız” cümlesi peşinden getirilmiştir. Yani: Eğer kaçmanın kaçan kimseye herhangi bir vakitte fayda sağladığı vehmine kapılırsanız, bu pek değersiz bir faydadan ibarettir; çünkü bu sadece hayat süresinin ertelenmesidir ki o da pek az bir yararlanmadır; yani sonu gelecek bir süre boyunca yaşatılmaktır. Zira 'izen' (إِذاً) edatı bazen zikredilen kelamın delalet ettiği mahzuf bir söze cevap olabilir; nitekim el-Anberî'nin şu sözünde olduğu gibi:

لَوْ كُنْتَ مِنْ مَأْزِنٍ لَمْ تَسْتَبِحْ إِبِلِي ... بَنُو اللَّقِيطَةِ مِنْ ذُهْلِ بْنِ شَيْبَانَ

Mâzin kabilesinden olsaydın, develerimi yağmalamazdı... Zühl b. Şeybân oğullarından olan Lakīta oğulları.

إِذَنْ لَقَامَ بِنَصْرِي مَعْشَرٌ خُشُنٌ ... عِنْدَ الْحَفِيظَةِ إِنْ ذُو لَوْثَةٍ لَانَا

O takdirde (izen) yardımıma öyle sert ve haşin bir topluluk koşardı ki... Gayret anında gevşek ve ahmak olan kimse yumuşasa bile.

فَإِنَّ قَوْلَهُ: إِذَنْ لَقَامَ بِنَصْرِي، جَوَابٌ وَجَزَاءٌ عَنْ مُقَدَّرٍ دَلَّ عَلَيْهِ: لَمْ تَسْتَبِحْ إِبِلِي.

Zira onun: { إِذَنْ لَقَامَ بِنَصْرِي } “O takdirde yardımıma koşardı” sözü, { لَمْ تَسْتَبِحْ إِبِلِي } “Develerimi yağmalamazdı” sözünün delalet ettiği takdiri bir ifadenin cevabı ve cezasıdır.

وَالتَّقْدِيرُ: فَإِنِ اسْتَبَاحُوا إِبِلِي إِذَنْ لَقَامَ بِنَصْرِي مَعْشَرٌ، وَهُوَ الَّذِي أَشْعَرَ كَلَامُ الْمَرْزُوقِيِّ بِاخْتِيَارِهِ خِلَافًا لِمَا فِي «مُغْنِي اللَّبِيبِ» .

Takdiri şöyledir: “Eğer develerimi yağmalasalardı, o takdirde bana bir topluluk yardım ederdi.” Merzûkī'nin sözünün de -Muğni'l-Lebîb'dekinin aksine- tercih ettiğini hissettirdiği görüş budur.

وَالْأَكْثَر أَن إِذاً أَنَّ وَقَعَتْ بَعْدَ الْوَاوِ وَالْفَاءِ الْعَاطِفَتَيْنِ أَنْ لَا يُنْصَبَ الْمُضَارِعُ بَعْدَهَا، وَوَرَدَ نَصْبُهُ نَادِرًا.

Çoğunluk kurala göre 'izen' (إِذاً) edatı atıf harfleri olan vâv ve fâ'dan sonra gelirse, kendisinden sonraki muzari fiil nasb edilmez; nasb edilmesi ise nadir olarak vaki olmuştur.

وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْآيَةِ تَخْلِيقُ الْمُسْلِمِينَ بِخُلُقِ اسْتِضْعَافِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَصَرْفُ هِمَمِهِمْ إِلَى السَّعْيِ نَحْوَ الْكَمَالِ الَّذِي بِهِ السَّعَادَةُ الْأَبَدِيَّةُ سَيْرًا وَرَاءَ تَعَالِيمِ الدِّينِ الَّتِي تَقُودُ النُّفُوسَ إِلَى أَوْجِ الْمَلَكِيَّةِ.

Ayetten maksat; Müslümanları dünya hayatını önemsiz görme ahlakıyla donatmak, nefisleri meleklerin zirvesine ulaştıran dinin öğretileri doğrultusunda gayretlerini ebedî saadetin vesilesi olan kemale yöneltmektir.

[سُورَة الْأَحْزَاب (٣٣) : آيَة ١٧]

[Ahzâb Suresi (33), Ayet 17]

قُلْ مَنْ ذَا الَّذِي يَعْصِمُكُمْ مِنَ اللَّهِ إِنْ أَرادَ بِكُمْ سُوءاً أَوْ أَرادَ بِكُمْ رَحْمَةً وَلا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً (١٧)

{ قُلْ مَنْ ذَا الَّذِي يَعْصِمُكُمْ مِنَ اللَّهِ إِنْ أَرادَ بِكُمْ سُوءاً أَوْ أَرادَ بِكُمْ رَحْمَةً وَلا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً (١٧) } “De ki: 'Eğer Allah size bir kötülük dilerse sizi O'ndan kim koruyabilir ya da size bir rahmet dilerse [buna kim engel olabilir]?' Onlar kendilerine Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilirler. (17)”

قُلْ مَنْ ذَا الَّذِي يَعْصِمُكُمْ مِنَ اللَّهِ إِنْ أَرادَ بِكُمْ سُوءاً أَوْ أَرادَ بِكُمْ رَحْمَةً.

{ قُلْ مَنْ ذَا الَّذِي يَعْصِمُكُمْ مِنَ اللَّهِ إِنْ أَرادَ بِكُمْ سُوءاً أَوْ أَرادَ بِكُمْ رَحْمَةً } “De ki: 'Eğer Allah size bir kötülük dilerse sizi O'ndan kim koruyabilir ya da size bir rahmet dilerse [buna kim engel olabilir]?'”

يَظْهَرُ أَنَّ هَذِهِ الْجُمْلَةَ وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ التَّعْلِيلِ لِجُمْلَةِ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرارُ إِنْ فَرَرْتُمْ الْآيَة [الْأَحْزَاب: ١٦] ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ: فَمَنْ ذَا الَّذِي يَعْصِمُكُمْ مِنَ اللَّهِ، أَيْ: فَلَا عَاصِمَ

Görünüşe göre bu cümle, { لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرارُ إِنْ فَرَرْتُمْ } “kaçmak size asla fayda vermez” ayetinin [Ahzâb 16] illetini açıklama (talil) konumundadır. Sanki şöyle denilmiştir: 'Öyleyse sizi Allah'tan kim koruyabilir?'; yani

لَكُمْ مِنْ نُفُوذِ مُرَادِهِ فِيكُمْ. وَإِعَادَةُ فِعْلِ قُلْ تَكْرِيرٌ لِأَجْلِ الِاهْتِمَامِ بِمَضْمُونِ الْجُمْلَةِ.

O'nun sizin hakkınızdaki muradının gerçekleşmesine karşı sizi koruyacak hiçbir kimse yoktur. { قُلْ } “De ki” fiilinin tekrarlanması, cümlenin içeriğine verilen önemi pekiştirmek içindir.

وَالْمَعْنَى: لِأَنَّ قُدْرَةَ اللَّهِ وَإِرَادَتَهُ مُحِيطَةٌ بِالْمَخْلُوقَاتِ فَمَتَى شَاءَ عَطَّلَ تَأْثِيرَ الْأَسْبَابِ أَوْ عَرْقَلَهَا بِالْمَوَانِعِ فَإِنْ يَشَأْ شَرًّا حَرَمَ الِانْتِفَاعَ بِالْأَسْبَابِ أَوِ الِاتِّقَاءَ بِالْمَوَانِعِ فَرُبَّمَا أَتَتِ الرَّزَايَا مِنْ وُجُوهِ الْفَوَائِدِ، وَمَتَى شَاءَ خَيْرًا خَاصًّا بِأَحَدٍ لَطَفَ لَهُ بِتَمْهِيدِ الْأَسْبَابِ وَتَيْسِيرِهَا حَتَّى يُلَاقِيَ مِنَ التَّيْسِيرِ مَا لَمْ يَكُنْ مُتَرَقَّبًا، وَمَتَى لَمْ تَتَعَلَّقْ مَشِيئَتُهُ بِخُصُوصٍ أَرْسَلَ الْأَحْوَالَ فِي مَهْيَعِهَا وَخَلَّى بَيْنَ النَّاسِ وَبَيْنَ مَا سَبَّبَهُ فِي أَحْوَالِ الْكَائِنَاتِ فَنَالَ كُلُّ أَحَدٍ نَصِيبًا عَلَى حَسَبِ فِطْنَتِهِ وَمَقْدِرَتِهِ وَاهْتِدَائِهِ، فَإِنَّ اللَّهَ أَوْدَعَ فِي النُّفُوسِ مَرَاتِبَ التَّفْكِيرِ وَالتَّقْدِيرِ فَأَنْتُمْ إِذَا عَصَيْتُمُ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَخَذَلْتُمُ الْمُؤْمِنِينَ تَتَعَرَّضُونَ لِإِرَادَتِهِ بِكُمُ السُّوءَ فَلَا عَاصِمَ لَكُمْ مِنْ مُرَادِهِ، فَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيٌّ فِي مَعْنَى النَّفْيِ لِاعْتِقَادِهِمْ أَنَّ الْحِيلَةَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ تَنْفَعُهُمْ وَأَنَّ الْفِرَارَ يَعْصِمُهُمْ مِنَ الْمَوْتِ إِنْ كَانَ قِتَالٌ.

Mana şudur: Çünkü Allah'ın kudreti ve iradesi yaratılmışları kuşatmıştır; dilediği vakit sebeplerin tesirini ortadan kaldırır veya engellerle onları aksatır. Şayet bir şer dilerse, sebeplerden istifade etmeyi veya engellerle korunmayı engeller; öyle ki musibetler bazen fayda umulan yönlerden gelir. Bir kimseye özel bir hayır dilediğinde ise, sebepleri hazırlayıp kolaylaştırarak ona lütufta bulunur, öyle ki o kişi hiç beklemediği bir kolaylıkla karşılaşır. Meşîeti özel bir duruma taalluk etmediğinde ise işleri kendi tabii akışına bırakır ve insanları varlıkların hallerine yerleştirdiği sebeplerle baş başa bırakır; böylece herkes anlayışına, gücüne ve hidayetine göre bir pay elde eder. Zira Allah nefislere düşünme ve takdir etme derecelerini yerleştirmiştir. Siz Allah'a ve Resulü'ne isyan edip müminleri yüzüstü bıraktığınızda, O'nun hakkınızda bir kötülük murat etmesine hedef olursunuz ve sizi O'nun muradından koruyacak hiç kimse bulunmaz. Buradaki istifham, inkârî olup nefy manasındadır; zira onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e hile yapmanın kendilerine fayda sağlayacağını ve kaçmanın savaş olduğu takdirde kendilerini ölümden koruyacağını zannediyorlardı.

وَجُمْلَةُ مَنْ ذَا الَّذِي يَعْصِمُكُمْ إِلَخْ جَوَابُ الشَّرْطِ فِي قَوْلِهِ إِنْ أَرادَ بِكُمْ سُوءاً إِلَخ، أَو دَلِيلُ الْجَوَابِ عِنْدَ نُحَاةِ الْبَصْرَةِ.

{ مَنْ ذَا الَّذِي يَعْصِمُكُمْ } “sizi kim koruyabilir...” cümlesi, { إِنْ أَرادَ بِكُمْ سُوءاً } “eğer size bir kötülük dilerse” şartının cevabıdır ya da Basra nahivcilerine göre cevabın delilidir.

وَالْعِصْمَةُ: الْوِقَايَةُ وَالْمَنْعُ مِمَّا يَكْرَهُهُ الْمَعْصُومُ. وَقُوبِلَ السُّوءُ بِالرَّحْمَةِ لِأَنَّ الْمُرَادَ سُوءٌ خَاصٌّ وَهُوَ السُّوءُ الْمَجْعُولُ عَذَابًا لَهُمْ عَلَى مَعْصِيَةِ الرَّسُولِ ﷺ وَهُوَ سُوءُ النِّقْمَةِ فَهُوَ سُوءٌ خَاصٌّ مُقَدَّرٌ مِنَ اللَّهِ لِأَجْلِ تَعْذِيبِهِمْ إِنْ أَرَادَهُ، فَيَجْرِي عَلَى خِلَافِ الْقَوَانِينِ الْمُعْتَادَةِ.

İsmet (الْعِصْمَةُ); korunan kimsenin hoşlanmadığı şeyden himaye edilmesi ve alıkonulmasıdır. Kötülük (sû'), rahmetin mukabili kılınmıştır; çünkü burada kastedilen özel bir kötülüktür ki o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e isyan etmelerine karşılık kendilerine azap kılınan intikam kötülüğüdür. Dolayısıyla bu, dilediği takdirde onları cezalandırmak için Allah tarafından takdir edilen özel bir kötülüktür ve alışılagelmiş kanunların hilafına cereyan eder.

وَعَطْفُ أَوْ أَرادَ بِكُمْ رَحْمَةً عَلَى أَرادَ بِكُمْ الْمَجْعُولِ شَرْطًا يَقْتَضِي كَلَامًا مُقَدَّرًا فِي الْجَوَابِ الْمُتَقَدِّمِ، فَإِنَّ إِرَادَتَهُ الرَّحْمَةَ تُنَاسِبُ فِعْلَ يَعْصِمُكُمْ لِأَنَّ الرَّحْمَةَ مَرْغُوبَةٌ.

Şart kılınan { أَرادَ بِكُمْ } ifadesine { أَوْ أَرادَ بِكُمْ رَحْمَةً } “ya da size bir rahmet dilerse” kısmının atfedilmesi, öndeki cevapta takdiri bir sözü gerektirir. Zira O'nun rahmet dilemesi { يَعْصِمُكُمْ } “sizi korur” fiiline uygun düşmez; çünkü rahmet arzulanan bir şeydir.

فَالتَّقْدِيرُ: أَوْ يَحْرِمُكُمْ مِنْهُ إِنْ أَرَادَ بِكُمْ رَحْمَةً، فَهُوَ مِنْ دَلَالَةِ الِاقْتِضَاءِ إِيجَازًا لِلْكَلَامِ، كَقَوْلِ الرَّاعِي:

Buna göre takdir şöyledir: “Yahut size bir rahmet dilerse sizi bundan kim mahrum edebilir?” Bu, sözü veciz kılmak amacıyla yapılan bir delâlet-i iktizâdır; tıpkı Râî'nin şu beytinde olduğu gibi:

إِذَا مَا الْغَانِيَاتُ بَرَزْنَ يَوْمًا ... وَزَجَّجْنَ الْحَوَاجِبَ وَالْعَيُونَا

Göz alıcı güzellikteki kadınlar bir gün meydana çıktıklarında... Kaşlarını ve gözlerini inceltip şekillendirdiklerinde (zeccacne).

تَقْدِيرُهُ: وَكَحَّلْنَ الْعُيُونَ، لِأَنَّ الْعُيُونَ لَا تُزَجَّجُ وَلَكِنَّهَا تُكَحَّلُ حِينَ تُزَجَّجُ الْحَوَاجِبُ وَذَلِكَ مِنَ التَّزَيُّنِ.

Bunun takdiri: “Gözlerine sürme çektiklerinde” şeklindedir; zira gözler tezcîc edilmez (kaş gibi inceltilip kavis verilmez), ancak kaşlar tezcîc edilirken gözlere sürme çekilir ve bu da süslenmenin bir parçasıdır.

وَلا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً.

{ وَلا يَجِدُونَ لَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَلِيًّا وَلا نَصِيراً } “Onlar kendilerine Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulabilirler.”

عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ قُلْ مَنْ ذَا الَّذِي يَعْصِمُكُمْ، أَوْ هِيَ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ أَجْزَاءِ الْقَوْلِ، وَالتَّقْدِيرَانِ مُتَقَارِبَانِ لِأَنَّ الْوَاوَ الِاعْتِرَاضِيَّةَ تَرْجِعُ إِلَى الْعَاطِفَةِ. وَالْكَلَامُ مُوَجَّهٌ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ وَلَيْسَ هُوَ مِنْ قَبِيلِ الِالْتِفَاتِ. وَالْمَقْصُودُ لَازِمُ الْخَبَرِ وَهُوَ إِعْلَامُ النَّبِيءِ ﵊ بِبُطْلَانِ تَحَيُّلَاتِهِمْ وَأَنَّهُمْ لَا يَجِدُونَ نَصِيرًا غَيْرَ اللَّهِ وَقَدْ حَرَمَهُمُ اللَّهُ النَّصْرَ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَعْقِدُوا ضَمَائِرَهُمْ عَلَى نَصْرِ دِينِهِ وَرَسُولِهِ. وَالْمُرَادُ بِالْوَلِيِّ: الَّذِي يَتَوَلَّى نَفْعَهُمْ، وَبِالنَّصِيرِ: النَّصِيرُ فِي الْحَرْبِ فَهُوَ أَخَصُّ.

{ قُلْ مَنْ ذَا الَّذِي يَعْصِمُكُمْ } cümlesine matuftur veya sözün cüzleri arasında yer alan bir itiraziyedir (ara cümledir). İki takdir de birbirine yakındır; çünkü itiraziyye vâv'ı da atıf vâv'ına racidir. Söz Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e yöneliktir ve iltifat kabilinden değildir. Kastedilen, haberin lâzımıdır; o da Peygamber aleyhisselâm'a onların hilelerinin boşa çıktığını, Allah'tan başka hiçbir yardımcı bulamayacaklarını ve O'nun dinine ve Resulü'ne yardım etmeyi içtenlikle benimsemedikleri için Allah'ın onları yardımdan mahrum bıraktığını bildirmektir. Velî (الْوَلِيِّ) ile kastedilen; onların menfaatini üstlenen kimsedir; nasîr (النَّصِيرِ) ile kastedilen ise savaştaki yardımcıdır ki bu daha özeldir.

[١٨- ١٩]

[18-19]

[سُورَة الْأَحْزَاب (٣٣) : الْآيَات ١٨ الى ١٩]

[Ahzâb Suresi (33), Ayet 18-19]

قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ وَالْقائِلِينَ لِإِخْوانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنا وَلا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلاَّ قَلِيلاً (١٨) أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ فَإِذا جاءَ الْخَوْفُ رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدادٍ أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ أُولئِكَ لَمْ يُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً (١٩)

{ قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ وَالْقائِلِينَ لِإِخْوانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنا وَلا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلاَّ قَلِيلاً (١٨) أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ فَإِذا جاءَ الْخَوْفُ رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدادٍ أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ أُولئِكَ لَمْ يُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ وَكانَ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيراً (١٩) } “Allah, içinizden savaştan alıkoyanları ve kardeşlerine: 'Bize gelin' diyenleri kesinlikle bilmektedir. Onlar savaşa pek az gelirler. (18) Size karşı pek cimridirler. Korku gelip çattığında, ölüm baygınlığı geçiren kimse gibi gözleri dönerek sana baktıklarını görürsün. Korku gidince de, hayra karşı pek cimri olarak sizi keskin dilleriyle incitirler. İşte bunlar iman etmemişlerdir; bu yüzden Allah onların amellerini boşa çıkarmıştır. Bu ise Allah'a pek kolaydır. (19)”

قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ وَالْقائِلِينَ لِإِخْوانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنا وَلا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا قَلِيلًا (١٨) أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ فَإِذا جاءَ الْخَوْفُ رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدادٍ أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ.

{ قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ وَالْقائِلِينَ لِإِخْوانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنا وَلا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا قَلِيلًا (١٨) أَشِحَّةً عَلَيْكُمْ فَإِذا جاءَ الْخَوْفُ رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ تَدُورُ أَعْيُنُهُمْ كَالَّذِي يُغْشى عَلَيْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوكُمْ بِأَلْسِنَةٍ حِدادٍ أَشِحَّةً عَلَى الْخَيْرِ } “Allah, içinizden savaştan alıkoyanları ve kardeşlerine: 'Bize gelin' diyenleri kesinlikle bilmektedir. Onlar savaşa pek az gelirler. Size karşı pek cimridirler. Korku gelip çattığında, ölüm baygınlığı geçiren kimse gibi gözleri dönerek sana baktıklarını görürsün. Korku gidince de, hayra karşı pek cimri olarak sizi keskin dilleriyle incitirler.”

اسْتِئْنَاف بياني ناشىء عَنْ قَوْلِهِ مَنْ ذَا الَّذِي يَعْصِمُكُمْ مِنَ اللَّهِ [الْأَحْزَاب: ١٧] لِأَنَّ ذَلِكَ يُثِيرُ سُؤَالًا يَهْجِسُ فِي نُفُوسِهِمْ أَنَّهُمْ يُخْفُونَ مَقَاصِدَهُمْ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَلَا يَشْعُرُ بِمُرَادِهِمْ مِنَ الِاسْتِئْذَانِ، فَأُمِرَ أَنْ يَقُولَ لَهُمْ قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ أَي: فَالله ينبىء رَسُولَهُ بِكُمْ بِأَنَّ فِعْلَ أُولَئِكَ تَعْوِيقٌ لِلْمُؤْمِنِينَ. وَقَدْ جُعِلَ هَذَا الِاسْتِئْنَافُ تَخَلُّصًا لِذِكْرِ فَرِيقٍ آخَرَ مِنَ الْمُعَوِّقِينَ.

[Bu ayet], { مَنْ ذَا الَّذِي يَعْصِمُكُمْ مِنَ اللَّهِ } “Sizi Allah'tan kim koruyabilir?” [Ahzâb 17] ayetinden doğan bir isti'nâf-ı beyânîdir (açıklayıcı başlangıçtır). Çünkü bu ifade, onların nefislerinde maksatlarını Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den gizledikleri ve onun izin istemelerindeki gerçek muratlarını fark etmediği şeklinde uyanan bir soruya cevap teşkil eder. Bu sebeple Peygamber'e onlara: { قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِينَ مِنْكُمْ } “Allah, içinizden savaştan alıkoyanları kesinlikle bilmektedir” demesi emredilmiştir; yani Allah, o kimselerin bu fiilinin müminleri savaştan alıkoymak olduğunu Resulü'ne bildirmektedir. Bu isti'nâf, savaştan alıkoyanların başka bir grubunu zikretmeye bir geçiş (tahallüs) kılınmıştır.

وقَدْ مُفِيدٌ لِلتَّحْقِيقِ لِأَنَّهُمْ لِنِفَاقِهِمْ وَمَرَضِ قُلُوبِهِمْ يَشُكُّونَ فِي لَازِمِ هَذَا الْخَبَرِ وَهُوَ إِنْبَاءُ اللَّهِ رَسُولَهُ ﵊ بِهِمْ، أَوْ لِأَنَّهُمْ لِجَهْلِهِمُ النَّاشِئِ عَنِ الْكُفْرِ يَظُنُّونَ أَنَّ اللَّهَ لَا يَعْلَمُ خَفَايَا الْقُلُوبِ. وَذَلِكَ لَيْسَ بِعَجِيبٍ فِي عَقَائِدِ أَهْلِ الْكُفْرِ. فَفِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ: «اجْتَمَعَ عِنْدَ الْبَيْتِ قُرَشِيَّانِ وَثَقَفِيٌّ أَوْ ثَقَفِيَّانِ وَقُرَشِيُّ كَثِيرَةُ شَحْمِ بُطُونِهِمْ قَلِيلَةُ فِقْهِ قُلُوبِهِمْ، فَقَالَ أَحَدُهُمْ: أَتَرَوْنَ أَنَّ اللَّهَ يَسْمَعُ مَا نَقُولُ؟ قَالَ الْآخَرُ: يَسْمَعُ

{ قَدْ } edatı tahkik (kesinlik) ifade eder; zira onlar nifakları ve kalplerindeki maraz sebebiyle bu haberin lâzımından, yani Allah'ın Peygamberi aleyhisselâm'a onları haber vermesinden şüphe etmekteydiler; yahut küfürden kaynaklanan cehaletleri sebebiyle Allah'ın kalplerin gizlediklerini bilmediğini zannediyorlardı. Küfür ehlinin inançlarında bu şaşılacak bir durum değildir. Nitekim Sahîh-i Buhârî'de İbn Mes'ûd'dan şöyle rivayet edilmiştir: «Beytullah'ın yanında karınlarının yağı çok, kalplerinin fıkhı (anlayışı) az iki Kureyşli ve bir Sakīfli yahut iki Sakīfli ve bir Kureyşli bir araya geldi. İçlerinden biri: 'Ne dersiniz, Allah söylediklerimizi işitir mi?' dedi. Diğeri: 'Açıktan söylersek işitir,

إِذَا جَهَرْنَا وَلَا يَسْمَعُ إِذَا أَخْفَيْنَا. وَقَالَ الْآخَرُ: إِنْ كَانَ يَسْمَعُ إِذَا جَهَرْنَا فَإِنَّهُ يَسْمَعُ إِذَا أَخْفَيْنَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: وَما كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَلا أَبْصارُكُمْ وَلا جُلُودُكُمْ وَلكِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللَّهَ لَا يَعْلَمُ كَثِيراً مِمَّا تَعْمَلُونَ» [فصلت: ٢٢]

gizlersek işitmez' dedi. Öteki ise: 'Eğer açıktan söylediğimizde işitiyorsa gizlediğimizde de muhakkak işitir' dedi. Bunun üzerine Yüce Allah: { وَما كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ أَنْ يَشْهَدَ عَلَيْكُمْ سَمْعُكُمْ وَلا أَبْصارُكُمْ وَلا جُلُودُكُمْ وَلكِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللَّهَ لَا يَعْلَمُ كَثِيراً مِمَّا تَعْمَلُونَ } “Siz kulaklarınızın, gözlerinizin ve derilerinizin aleyhinize şahitlik etmesinden sakınmıyordunuz; aksine Allah'ın yaptıklarınızın çoğunu bilmediğini sanıyordunuz” [Fussilet 22] ayetini indirdi.»

فَلِلتَّوْكِيدِ بِحَرْفِ التَّحْقِيقِ مَوْقِعٌ. وَدُخُولُ قَدْ عَلَّى الْمُضَارِعِ لَا يُخْرِجُهَا عَنْ مَعْنَى التَّحْقِيقِ عِنْدَ الْمُحَقِّقِينَ مِنْ أَهْلِ الْعَرَبِيَّةِ، وَأَنَّ مَا تَوَهَّمُوهُ مِنَ التَّقْلِيلِ إِنَّمَا دَلَّ عَلَيْهِ الْمَقَامُ فِي بَعْضِ الْمَوَاضِعِ لَا مِنْ دَلَالَةِ قَدْ، وَمِثْلُهُ إِفَادَةُ التَّكْثِيرِ، وَتَقَدَّمَ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٤٤] ، وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ فِي آخِرِ سُورَةِ النُّورِ [٦٤] .

Dolayısıyla tahkik harfi ile tekit edilmesinin yerinde bir sebebi vardır. Arap dilcilerinin muhakkiklerine göre 'kad' (قَدْ) harfinin muzari fiilin başına gelmesi onu tahkik manasından çıkarmaz; nitekim bazılarının vehmettiği taklîl (azlık) manasını bazı yerlerde 'kad' harfinin kendisi değil makamın gereği ifade etmiştir; teksîr (çokluk) ifade etmesi de böyledir. Bu husus daha önce Bakara Suresi'nde yer alan Yüce Allah'ın: { قَدْ نَرى تَقَلُّبَ وَجْهِكَ فِي السَّماءِ } “Biz yüzünün göğe doğru çevrildiğini elbette görüyoruz” [Bakara 144] ayetinde ve Nûr Suresi'nin sonundaki: { قَدْ يَعْلَمُ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ } “O sizin ne durumda olduğunuzu elbette bilir” [Nûr 64] ayetinde geçmişti.

وَالْمُعَوِّقُ: اسْمُ فَاعِلٍ مَنْ عَوَّقَ الدَّالِّ عَلَى شِدَّةِ حُصُولِ الْعَوْقِ. يُقَالُ: عَاقَهُ عَنْ كَذَا، إِذَا مَنَعَهُ وَثَبَّطَهُ عَنْ شَيْءٍ، فَالتَّضْعِيفُ فِيهِ لِلشِّدَّةِ وَالتَّكْثِيرِ مِثْلَ: قَطَّعَ الْحَبْلَ، إِذَا قَطَعَهُ قِطَعًا كَبِيرَةً، وغَلَّقَتِ الْأَبْوابَ [يُوسُف: ٢٣] ، أَيْ: أَحْكَمَتْ غَلْقَهَا. وَيَكُونُ لِلتَّكْثِيرِ فِي الْفِعْلِ الْقَاصِرِ مِثْلَ: موّت المَال، إِذْ كَثُرَ الْمَوْتُ فِي الْإِبِلِ، وَطَوَّفَ فُلَانٌ، إِذَا أَكْثَرَ الطَّوَافَ، وَالْمَعْنَى: يَعْلَمُ اللَّهُ الَّذِينَ يَحْرِصُونَ عَلَى تَثْبِيطِ النَّاسِ عَنِ الْقِتَالِ. وَالْخِطَابُ بِقَوْلِهِ مِنْكُمْ لِلْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ خُوطِبُوا بِقَوْلِهِ لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرارُ [الْأَحْزَاب: ١٦] .

Muavvik (الْمُعَوِّقُ); engellemenin şiddetle gerçekleştiğini gösteren 'avveka' (عَوَّقَ) fiilinin ism-i fâilidir. Bir kimseyi bir şeyden alıkoyup vazgeçirdiğinde 'âkahû an kezâ' (عَاقَهُ عَنْ كَذَا) denilir. Buradaki şedde (tef'îl babı), şiddet ve çokluk içindir; tıpkı ipi birçok parçaya ayırdığında 'kattaa'l-hable' (قَطَّعَ الْحَبْلَ) denilmesi veya { وغَلَّقَتِ الْأَبْوابَ } “kapıları sımsıkı kapattı” [Yûsuf 23] ayetinde olduğu gibi, yani kilitlenmesini muhkem kıldı demektir. Geçişsiz fiilde de çokluk için kullanılır; nitekim develerde ölüm çok olduğunda 'mevvete'l-mâlu' (موّت المَال) denilmesi veya bir kimse tavafı çokça yaptığında 'tavvefe fülânun' (طَوَّفَ فُلَانٌ) denilmesi gibidir. Mana şudur: Allah, insanları savaştan vazgeçirmeye hırsla çalışanları bilir. { مِنْكُمْ } “içinizden” hitabı ise, kendilerine { لَنْ يَنْفَعَكُمُ الْفِرارُ } “kaçmak size asla fayda vermez” [Ahzâb 16] denilerek hitap edilen münafıklaradır.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْقَائِلُونَ لِإِخْوَانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنا هُمُ الْمُعَوِّقِينَ أَنْفُسُهُمْ فَيَكُونَ مِنْ عَطْفِ صِفَاتِ الْمَوْصُوفِ الْوَاحِدِ، كَقَوْلِهِ:

Kardeşlerine: { هَلُمَّ إِلَيْنا } “Bize gelin” diyenlerin bizzat alıkoyan kimseler olması da caizdir; bu durumda tek bir mevsufun sıfatlarının birbirine atfedilmesi kabilinden olur; şairin şu sözünde olduğu gibi:

إِلَى الْمَلِكِ الْقَرِمِ وَابْنِ الْهُمَامِ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونُوا طَائِفَةً أُخْرَى وَإِخْوَانُهُمْ هُمُ الْمُوَافِقُونَ لَهُمْ فِي النِّفَاقِ، فَالْمُرَادُ:

O ulu hükümdara ve himmetli zatın oğluna... Bunların başka bir fırka olması ve kardeşlerinin de nifakta kendilerine muvafakat edenler olması da caizdir. Buna göre maksat:

الْأُخُوَّةُ فِي الرَّأْيِ وَالدِّينِ. وَذَلِكَ أَنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ أُبَيٍّ، وَمُعَتِّبَ بْنَ قُشَيْرٍ، وَمَنْ مَعَهُمَا من الَّذين انخذلوا عَنْ جَيْشِ الْمُسْلِمِينَ يَوْمَ أُحُدٍ فَرَجَعُوا إِلَى الْمَدِينَةِ كَانُوا يُرْسِلُونَ إِلَى مَنْ بَقِيَ مِنَ الْمُنَافِقِينَ فِي جَيْشِ الْمُسْلِمِينَ يَقُولُونَ لَهُمْ هَلُمَّ إِلَيْنا أَيِ: ارْجِعُوا إِلَيْنَا. قَالَ قَتَادَةُ:

Fikir ve din kardeşliğidir. Şöyle ki, Abdullah b. Übeyy, Muattib b. Kuşeyr ve Uhud günü Müslüman ordusunu yüzüstü bırakıp Medine'ye geri dönenlerden yanlarında bulunanlar, Müslüman ordusunda kalan münafıklara haber gönderip onlara: { هَلُمَّ إِلَيْنا } “Bize gelin” yani 'Bize dönün' diyorlardı. Katâde şöyle demiştir:

هَؤُلَاءِ نَاسٌ مِنَ الْمُنَافِقِينَ يَقُولُونَ لَهُمْ: مَا مُحَمَّدٌ وَأَصْحَابُهُ إِلَّا أَكَلَةُ رَأْسٍ- أَيْ نَفَرٌ قَلِيلٌ يَأْكُلُونَ رَأْسَ بَعِيرٍ- وَلَوْ كَانُوا لَحْمًا لَالْتَهَمَهُمْ أَبُو سُفْيَانَ وَمِنْ مَعَهُ- تَمْثِيلًا بِأَنَّهُمْ سَهْلٌ تَغَلُّبُ أَبِي سُفْيَانَ عَلَيْهِمْ-.

“Bunlar münafıklardan birtakım kimselerdir, onlara: 'Muhammed ve ashabı ancak bir baş aşıdır -yani bir devenin başını yiyebilecek kadar az bir topluluktur-; eğer bir parça et olsalardı Ebû Süfyân ve yanındakiler onları hemen yutardı' diyorlardı -bu, Ebû Süfyân'ın onlara kolayca galip geleceğini anlatmak için yapılan bir benzetmedir-.”

وهَلُمَّ اسْمُ فِعْلِ أَمْرٍ بِمَعْنَى أَقْبِلْ فِي لُغَةِ أَهْلِ الْحِجَازِ وَهِيَ الْفُصْحَى، فَلِذَلِكَ تَلْزَمُ هَذِهِ الْكَلِمَةُ حَالَةً وَاحِدَةً عِنْدَهُمْ لَا تَتَغَيَّرُ عَنْهَا، يَقُولُونَ: هَلُمَّ، لِلْوَاحِدِ

'Helümme' (هَلُمَّ), Hicaz ehlinin lügatinde 'akbil' (أَقْبِلْ - gel) manasında bir emir fiili ismidir (ism-i fiil) ve en fasih olanı da budur. Bundan dolayı bu kelime onlara göre tek bir durumda kalır ve asla değişmez; tekil için de 'helümme' (هَلُمَّ) derler,

وَالْمُتَعَدِّدِ الْمُذَكَّرِ وَالْمُؤَنَّثِ، وَهِيَ فِعْلٌ عِنْدَ بَنِي تَمِيمٍ فَلِذَلِكَ يُلْحِقُونَهَا الْعَلَامَاتِ يَقُولُونَ: هَلُمَّ وَهَلُمِّي

çoğul, müzekker ve müennes için de. Benî Temîm nezdinde ise bir fiildir; bu sebeple ona çekim alametlerini eklerler ve: 'helümme' (هَلُمَّ), 'helümmî' (هَلُمِّي),

وَهَلُمَّا وَهَلُمُّوا وَهَلْمُمْنَ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى قُلْ هَلُمَّ شُهَداءَكُمُ فِي سُورَةِ الْأَنْعَام [١٥٠] . وَالْمعْنَى: انخذلوا عَنْ جَيْشِ الْمُسْلِمِينَ وَأَقْبِلُوا إِلَيْنَا.

'helümmâ' (هَلُمَّا), 'helümmû' (هَلُمُّوا) ve 'helmümne' (هَلْمُمْنَ) derler. Bu husus daha önce En'âm Suresi'nde yer alan Yüce Allah'ın: { قُلْ هَلُمَّ شُهَداءَكُمُ } “De ki: Şahitlerinizi getirin” [En'âm 150] ayetinde geçmişti. Mana şudur: Müslüman ordusundan ayrılın ve bize gelin.

وَجُمْلَةُ وَلا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا قَلِيلًا كَلَامٌ مُسْتَقِلٌّ فَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْجُمْلَةُ حَالًا مِنَ الْقَائِلِينَ لِإِخْوَانِهِمْ هَلُمَّ إِلَيْنا. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ عَطْفًا عَلَى الْمُعَوِّقِينَ وَالْقَائِلِينَ لِأَنَّ الْفِعْلَ يُعْطَفُ عَلَى الْمُشْتَقِّ كَقَوْلِهِ تَعَالَى فَالْمُغِيراتِ صُبْحاً فَأَثَرْنَ [العاديات: ٣، ٤] وَقَوْلِهِ: إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقاتِ وَأَقْرَضُوا اللَّهَ [الْحَدِيد: ١٨] ، فَالتَّقْدِيرُ هُنَا: قَدْ يَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوَّقِينَ وَالْقَائِلِينَ وَغَيْرَ الْآتِينَ الْبَأْسَ، أَوْ وَالَّذِينَ لَا يَأْتُونَ الْبَأْسَ. وَلَيْسَ فِي تَعْدِيَةِ فِعْلِ الْعِلْمِ إِلَى لَا يَأْتُونَ إِشْكَالٌ لِأَنَّهُ عَلَى تَأْوِيلٍ كَمَا أَنَّ عَمَلَ النَّاسِخِ فِي قَوْله وَأَقْرَضُوا [الْحَدِيد: ١٨] عَلَى تَأْوِيلِ، أَيْ: يَعْلَمُ اللَّهُ أَنَّهُمْ لَا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا قَلِيلًا، أَيْ: يَعْلَمُ أَنَّهُمْ لَا يَقْصِدُونَ بِجَمْعِ إِخْوَانِهِمْ مَعَهُمُ الِاعْتِضَادَ بِهِمْ فِي الْحَرْبِ وَلَكِنْ عَزْلَهُمْ عَنِ الْقِتَالِ.

{ وَلا يَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا قَلِيلًا } “Savaşa da pek az gelirler” cümlesi bağımsız bir sözdür. Dolayısıyla cümlenin, kardeşlerine { هَلُمَّ إِلَيْنا } “Bize gelin” diyenlerin hâli olması caizdir. { الْمُعَوِّقِينَ } ve { الْقَائِلِينَ } lafızlarına matuf olması da caizdir; zira Yüce Allah'ın: { فَالْمُغِيراتِ صُبْحاً فَأَثَرْنَ } “Sabahleyin baskın yapanlara, böylece tozu dumana katanlara” [Âdiyât 3, 4] ve: { إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقاتِ وَأَقْرَضُوا اللَّهَ } “Şüphesiz sadaka veren erkekler ve sadaka veren kadınlar ile Allah'a borç verenler” [Hadîd 18] buyruklarında olduğu gibi fiil müştak üzerine atfedilebilir. Buradaki takdir şöyledir: “Allah, alıkoyanları, diyenleri ve savaşa gelmeyenleri -veya savaşa gelmeyen kimseleri- elbette bilir.” 'İlim' fiilinin { لَا يَأْتُونَ } fiiline geçişli kılınmasında bir müşkül yoktur; zira { وَأَقْرَضُوا } [Hadîd 18] kavlindeki nâsihin amelinin tevil üzere olması gibi bu da bir tevil üzeredir; yani 'Allah onların savaşa pek az geldiklerini bilir', başka bir deyişle kardeşlerini yanlarına toplamakla savaşta onlardan destek almayı değil, onları savaştan uzaklaştırmayı kastettiklerini bilir.

وَمَعْنَى إِلَّا قَلِيلًا إِلَّا زَمَانًا قَلِيلًا، وَهُوَ زَمَانُ حُضُورِهِمْ مَعَ الْمُسْلِمِينَ الْمُرَابِطِينَ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ فَلا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا [النِّسَاء: ٤٦] ، أَيْ: إِيمَانًا ظَاهِرًا، وَمِثْلَ قَوْله تَعَالَى:

{ إِلَّا قَلِيلًا } “Pek az müstesna” ifadesinin manası; 'az bir zaman müstesna' demektir ki bu da nöbet tutan Müslümanların yanında bulundukları zamandır. Bu durum, Yüce Allah'ın: { فَلا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا } “Artık pek az inanırlar” [Nisâ 46] yani zahirî bir iman ile inanırlar buyruğuna ve Yüce Allah'ın şu kavline benzer:

أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ [الرَّعْد: ٣٣] . وقَلِيلًا صِفَةٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: إِتْيَانًا قَلِيلًا، وَقِلَّتُهُ تَظْهَرُ فِي قِلَّةِ زَمَانِهِ وَفِي قِلَّةِ غَنَائِهِ.

{ أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ } “Yoksa lafın gelişiyle mi [söylüyorsunuz]?” [Ra'd 33]. 'Kalîlen' (قَلِيلًا) kelimesi mahzuf bir masdarın sıfatıdır, yani 'pek az bir gelişle gelirler' demektir; bunun azlığı ise hem zamanının azlığında hem de yararının azlığında ortaya çıkar.