وَصِيغَةُ الْقَصْرِ الَّتِي فِي قَوْلِهِ: فَإِنَّما أَضِلُّ عَلى نَفْسِي لِقَصْرِ الضَّلَالِ الْمَفْرُوضِ، أَيْ عَلَى نَفْسِي لَا عَلَيْكُمْ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يُحَاوِلُونَ أَنْ يُقْلِعَ عَمَّا دَعَاهُمْ إِلَيْهِ وَلَمْ يَقْتَصِرُوا عَلَى صُدُودِهِمْ.
{ فَإِنَّما أَضِلُّ عَلى نَفْسِي } “ancak kendi aleyhime sapmış olurum” kavlindeki kasr sîgası, varsayılan sapıklığı hasretmek içindir; yani 'sizin aleyhinize değil, kendi aleyhime' demektir. Çünkü onlar sadece yüz çevirmekle kalmıyor, onun kendilerini davet ettiği şeyden vazgeçmesini sağlamaya çalışıyorlardı.
وَتَعْدِيَةُ أَضِلُّ بِحَرْفِ عَلى تَتَضَمَّنُ اسْتِعَارَةً مَكْنِيَّةً إِذْ شَبَّهَ الضَّلَالَ بِجَرِيرَةٍ عَلَيْهِ فَعَدَّاهُ بِالْحَرْفِ الشَّائِعِ اسْتِعْمَالُهُ فِي الْأَشْيَاءِ الْمُكْرَهِ عَلَيْهَا غَيْرِ الْمُلَائِمَةِ، عَكْسَ اللَّامِ، وَذِكْرُ حَرْفِ الِاسْتِعْلَاءِ تَخْيِيلٌ لِلْمَكْنِيَّةِ وَلَا يُقَالُ: ضُمِّنَ أَضِلُّ مَعْنَى أَجْنِي، لِأَنَّ ضَلَلْتُ الَّذِي هُوَ فِعْلُ الشَّرْطِ الْمَفْرُوضُ غَيْرُ مُضَمَّنٍ مَعْنَى فِعْلٍ آخَرَ.
{ أَضِلُّ } fiilinin 'alâ' (عَلَى) harf-i ceriyle geçişli kılınması istiare-i mekniyye içermektedir; zira sapıklık kişinin kendi aleyhine işlediği bir suça benzetilmiş, bu sebeple de lâm (ل) harfinin aksine, hoşlanılmayan ve zorunlu tutulan şeylerde kullanımı yaygın olan harfle geçişli kılınmıştır. İsti'lâ harfinin zikredilmesi mekniyyenin tahyîlidir. '{ أَضِلُّ } fiiline 'ecnî' (suç işlerim/aleyhime cinayet işlerim) manası tazmin edilmiştir' denilemez; çünkü varsayılan şart fiili olan { ضَلَلْتُ } fiiline başka bir fiilin manası tazmin edilmemiştir.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي فَكَالِاحْتِرَاسِ مِنْ أَنْ يَكُونَ حَالُهُ مُقْتَصِرًا عَلَى فَرْضِ كَوْنِهِ مَظِنَّةَ الضَّلَالِ مَعَ مَا فِيهِ مِنَ الِاعْتِرَافِ لِلَّهِ بِنِعْمَتِهِ بِأَنَّ مَا يَنَالُهُ مِنْ خَيْرٍ فَهُوَ بِإِرْشَادِ اللَّهِ لَا مِنْ نَفْسِهِ لِأَنَّهُ مَا كَانَ يَصِلُ لِذَلِكَ وَهُوَ مَغْمُورٌ بِأُمَّةٍ جَاهِلِيَّةٍ لَوْلَا إِرْشَادُ اللَّهِ إِيَّاهُ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلَا الْإِيمانُ
{ وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي } “Şayet doğru yolu bulmuşsam, bu da Rabbimin bana vahyettiği sayesindedir” kavline gelince, bu durumunun yalnızca sapıklık zan ve ihtimali üzerinde kalmasını önlemek için bir ihtiras (sakınma) gibidir; bununla birlikte elde ettiği her hayrın kendi nefsinden değil, Allah'ın irşadıyla olduğunu belirterek Allah'ın nimetini itiraf etmeyi de içerir. Çünkü Allah onu irşad etmeseydi, cahiliye ümmeti içinde gömülü vaziyetteyken buna ulaşamazdı. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلَا الْإِيمانُ }
[الشورى: ٥٢] .
“İşte böylece sana da emrimizden bir ruh (vahiy) vahyettik. Sen kitap nedir, iman nedir bilmezdin” [eş-Şûrâ: 52].
وَاخْتِيرَ فِي جَانِبِ الْهُدَى فِعْلُ اهْتَدَيْتُ الَّذِي هُوَ مُطَاوِعُ (هُدًى) لِمَا فِيهِ مِنَ الْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّ لَهُ هَادِيًا، وَبَيَّنَهُ بِقَوْلِهِ: فَبِما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي لِيَحْصُلَ شُكْرُهُ لِلَّهِ إِجْمَالًا ثُمَّ تَفْصِيلًا، وَفِي قَوْلِهِ: فَبِما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّهُ عَلَى هُدًى لِأَنَّهُ أَثْبَتَ أَنَّ وَحْيًا مِنَ اللَّهِ وَارِدٌ إِلَيْهِ.
Hidayet tarafında 'hüdâ'nın (هُدًى) mutâvaatı (dönüşlüsü) olan { اهْتَدَيْتُ } fiilinin seçilmesi, onun bir hidayet edicisi olduğuna ima taşıdığı içindir. Bunu da Allah'a şükrünün önce icmâlen (özetle) sonra tafsîlen (ayrıntılı) gerçekleşmesi için { فَبِما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي } kavliyle açıklamıştır. { فَبِما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي } kavlinde ise onun hidayet üzere olduğuna bir ima vardır; çünkü o, Allah'tan kendisine bir vahyin geldiğini ispat etmiştir.
وَقَدِ اسْتُفِيدَ أَنَّ الضَّلَالَ الْمَفْرُوضَ إِنْ حَصَلَ فَسَبَبُهُ مِنْ قِبَلِ نَفْسِهِ، مِنْ إِسْنَادِ فِعْلِ أَضِلُّ إِلَى ضَمِيرِ الْمُتَكَلِّمِ ثُمَّ مِمَّا عَقِبَهُ مِنْ قَصْرِ الضَّلَالِ عَلَى الْحُصُولِ مِنَ الْمُتَكَلِّمِ، وَهُوَ أَغْرَقُ فِي التَّعَلُّقِ بِهِ، وَلَيْسَ الْغَرَضُ مِنْ ذَلِكَ الْكَلَامِ بَيَانَ التَّسَبُّبِ وَلَكِنْ عَدَمُ مُجَاوَزَةِ الضَّلَالِ الْمَفْرُوضِ إِلَيْهِمْ إِذْ هُمْ يَتَّبِعُوهُ فِيمَا تَلَبَّسَ بِهِ، وَلَمْ يُرْتَكَبْ مِثْلُ هَذَا فِي جَانِبِ فَرْضِ اهْتِدَائِهِ لِأَنَّ اهْتِدَاءَهُ كَانَ هُوَ الْحَاصِلَ فِي الْوَاقِعِ وَكَانَ شَامِلًا لَهُ وَلِغَيْرِهِ مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ لِأَنَّ اهْتِدَاءَهُ مُلَابِسٌ لِدَعْوَتِهِ النَّاسَ إِلَى اتِّبَاعِهِ، وَلِأَنَّ الْغَرَضَ مِنَ الشَّرْطَيْنِ مُخْتَلِفٌ وَإِنْ كَانَ يَعْلَمُ مِنَ الْمُقَابَلَةِ أَنَّ سَبَبَ الضَّلَالِ
Varsayılan sapıklığın gerçekleşmesi halinde bunun sebebinin kendi nefsi tarafından olduğu; { أَضِلُّ } fiilinin mütekellim zamirine isnadından, ardından da sapıklığın mütekellimden meydana gelmesine hasredilmesinden anlaşılmıştır ki bu, onunla irtibatlandırılmasında daha mübalağalıdır. O sözden maksat sebep olmayı açıklamak değil, varsayılan sapıklığın onlara sirayet etmemesidir; zira onlar onun büründüğü şeyde kendisine uyacak değillerdir. Hidayet bulması varsayımı tarafında ise böyle bir yola başvurulmamıştır; çünkü onun hidayeti vakıada gerçekleşen durumdu ve hidayeti insanları kendisine tabi olmaya davet etmekle iç içe olduğundan hem kendisini hem de kendisine tabi olan diğerlerini kapsıyordu; ayrıca iki şartın amacı da farklıdır. Her ne kadar mukabeleden (karşılaştırmadan) sapıklık sebebiyle
وَالِاهْتِدَاءِ مُخْتَلِفٌ مِنْ جِهَةِ الْمَعْنَى وَلَا سِيَّمَا حِينَ رَجَّحَ جَانِبَ اهْتِدَائِهِ بِقَوْلِهِ: فَبِما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي.
hidayet bulma sebebinin mana bakımından farklı olduğu bilinse de; özellikle { فَبِما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي } sözüyle hidayet tarafını tercih ettiği zaman [bu daha da belirginleşir].
عَلَى أَنَّ الْمُقَابَلَةَ بَيْنَ الشَّرْطَيْنِ يَنْقَدِحُ بِهَا فِي ذِهْنِ السَّامِعِ أَنَّ الضَّلَالَ مِنْ تَسْوِيلِ النَّفْسِ وَلَوْ حَصَلَ لَكَانَ جِنَايَةً مِنَ النَّفْسِ عَلَيْهِ وَأَنَّ الِاهْتِدَاءَ مِنَ اللَّهِ وَأَنَّهُ نَفْعٌ سَاقَهُ إِلَيْهِ بِوَحْيِهِ.
Bununla birlikte iki şart arasındaki mukabele yoluyla dinleyicinin zihninde şu belirir: Sapıklık nefsin aldatmasındandır ve şayet vuku bulsaydı nefsin kişinin aleyhine bir cinayeti olurdu; hidayet ise Allah'tandır ve O'nun vahyiyle kişiye ulaştırdığı bir faydadır.
وَجُمْلَةُ إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ تَذْيِيلٌ لِمَا أَفَادَتْهُ الْجُمْلَتَانِ الْمَقُولَتَانِ قَبْلَهُ مِنَ التَّرْدِيدِ فِي نِسْبَةِ الِاهْتِدَاءِ وَالضَّلَالِ، أَيْ أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ أَنِّي عَلَى هُدًى أَوْ ضِدِّهِ وَيَحْصُلُ مِنْ ذَلِكَ عِلْمُ مُقَابَلَةٍ مِنْ أَحْوَالِ خُصُومِهِ لِأَنَّهُ سَمِيعٌ لِمَا يَقُولُهُ الْفَرِيقَانِ قَرِيبٌ مِمَّا يُضْمِرُونَهُ فَلَا يخفى عَلَيْهِ.
{ إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ } “Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, çok yakındır” cümlesi, kendisinden önce söylenen iki cümlenin hidayet ve dalalet nispetinde ifade ettiği terdit (iki ihtimalden birine bağlama) manasının fezlekesidir (tamamlayıcısıdır); yani Allah benim hidayet üzere mi yoksa zıddı üzere mi olduğumu bilir. Buradan hasımlarının hallerine dair de bir mukabele ilmi (karşılıklı bilgi) ortaya çıkar; çünkü O, her iki tarafın söylediklerini hakkıyla işitendir, içlerinde gizlediklerine de çok yakındır, dolayısıyla hiçbir şey O'na gizli kalmaz.
والقرب هُنَا كِنَايَةٌ عَنِ الْعِلْمِ وَالْإِحَاطَةِ فِيهِ قُرْبٌ مَجَازِيٌّ. وَهَذَا تَعْرِيض بالتهديد.
Buradaki yakınlık (kurb), ilim ve ihâtadan kinayedir ve bunda mecazi bir yakınlık vardır. Bu ise üstü kapalı bir tehdittir.
[٥١، ٥٣]
[51-53]
[سُورَة سبإ (٣٤) : الْآيَات ٥١ إِلَى ٥٣]
[Sebe Suresi (34), Âyetler 51 ila 53]
وَلَوْ تَرى إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ (٥١) وَقالُوا آمَنَّا بِهِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّناوُشُ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ (٥٢) وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ (٥٣)
{ وَلَوْ تَرى إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ (٥١) وَقالُوا آمَنَّا بِهِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّناوُشُ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ (٥٢) وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ (٥٣) } “Onların korkuya kapıldıkları anı bir görsen! Artık kaçıp kurtulmak yoktur ve yakın bir yerden yakalanmışlardır. 'Ona inandık' derler; ama uzak bir yerden [imana] el uzatıp kavuşmak onlar için nasıl mümkün olur? Halbuki daha önce onu inkâr etmişlerdi ve uzak bir yerden gayba taş atıyor (bilmedikleri şeyler hakkında ileri geri konuşuyor)lardı.”
لَمَّا جَاءَهُمُ التَّعْرِيضُ بِالتَّهْدِيدِ مِنْ لَازِمِ الْمُتَارَكَةِ الْمَدْلُولِ عَلَيْهَا بِقَوْلِهِ: فَإِنَّما أَضِلُّ عَلى نَفْسِي وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي [سبأ: ٥٠] لِلْعِلْمِ بِأَنَّ الضَّالَّ يَسْتَحِقُّ الْعِقَابَ أَتْبَعَ حَالَهُمْ حِينَ يَحِلُّ بِهِمُ الْفَزَعُ مِنْ مُشَاهَدَةِ مَا هُدِّدُوا بِهِ.
Sapığın cezayı hak ettiğinin bilinmesi sebebiyle { فَإِنَّما أَضِلُّ عَلى نَفْسِي وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي } “ancak kendi aleyhime sapmış olurum. Şayet doğru yolu bulmuşsam, bu da Rabbimin bana vahyettiği sayesindedir” [Sebe: 50] kavlinin delalet ettiği [tartışmayı] terk etmenin gereği olarak onlara üstü kapalı bir tehdit gelince, tehdit edildikleri şeyi müşahede ettiklerinde başlarına gelecek korku anındaki hallerini bunun peşinden getirdi.
وَالْخِطَابُ لِلنَّبِيءِ ﷺ تَسْلِيَةً لَهُ أَوْ لِكُلِّ مُخَاطَبٍ. وَحُذِفَ جَوَابُ لَوْ لِلتَّهْوِيلِ.
Hitap, kendisini teselli etmek amacıyla Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) yahut [hitaba elverişli] her muhatabadır. Korkutma ve dehşeti vurgulamak (tehvîl) için { لَوْ } edatının cevabı hazfedilmiştir.
وَالتَّقْدِيرُ: لَرَأَيْتَ أَمْرًا فَظِيعًا.
Takdiri: 'Korkunç bir iş görürdün' (leraye'te emran fazî'an) şeklindedir.
وَمَفْعُولُ تَرى يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَحْذُوفًا، أَيْ لَوْ تَرَاهُمْ، أَوْ تَرَى عَذَابَهَمْ وَيَكُونُ إِذْ فَزِعُوا ظَرْفًا لِ تَرى وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ إِذْ هُوَ الْمَفْعُولَ بِهِ وَهُوَ مُجَرَّدٌ عَنِ الظَّرْفِيَّةِ، أَيْ لَوْ تَرَى ذَلِكَ الزَّمَانَ، أَيْ تَرَى مَا يَشْتَمِلُ عَلَيْهِ.
{ تَرى } fiilinin mefulünün hazfedilmiş olması caizdir; yani 'onları görsen' (terâhum) veya 'azaplarını görsen' (terâ azâbehum) demektir ve bu durumda { إِذْ فَزِعُوا } ifadesi { تَرى } fiilinin zarfı olur. { إِذْ } lafzının zarfiyetten soyutlanarak mefulün bih olması da caizdir; yani 'o zamanı görsen', diğer bir deyişle 'onun kapsadığı şeyi görsen' demektir.
وَالْفَزَعُ: الْخَوْفُ الْمُفَاجِئُ،
Feza' (فَزَع); ansızın gelen korkudur.
وَقَالَ النَّبِيءُ ﷺ لِلْأَنْصَارِ: «إِنَّكُمْ لَتَكْثُرُونَ
Nitekim Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ensar'a şöyle buyurmuştur: “Şüphesiz sizler
عِنْدَ الْفَزَعِ وَتَقِلُّونَ عِنْدَ الطَّمَعِ»
korku (ve savaş) anında çoğalır, ganimet (tamah) anında ise azalırsınız.”
. وَهَذَا الْفَزَعُ عِنْدَ الْبَعْثِ يُشْعِرُ بِأَنَّهُمْ كَانُوا غَيْرَ مُهَيِّئِينَ لِهَذَا الْوَقْتِ أَسْبَابَ النَّجَاةِ مِنْ هَوْلِهِ.
Ba's (yeniden diriliş) anındaki bu korku, onların o vaktin dehşetinden kurtuluş sebeplerini hazırlamamış olduklarını hissettirmektedir.
وَالْأَخْذُ: حَقِيقَتُهُ التَّنَاوُلُ وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ فِي الْغَلَبِ وَالتَّمَكُّنِ بِهِمْ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Ahz (أَخْذ); hakikati itibarıyla [bir şeyi elle] tutmaktır. Burada ise galip gelmek ve onları kıskıvrak yakalamak anlamında mecazdır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
فَأَخَذَهُمْ أَخْذَةً رابِيَةً [الحاقة: ١٠] . وَالْمَعْنَى: أُمْسِكُوا وَقُبِضَ عَلَيْهِمْ لِمُلَاقَاةِ مَا أُعِدَّ لَهُمْ مِنَ الْعِقَابِ.
{ فَأَخَذَهُمْ أَخْذَةً رابِيَةً } “Bunun üzerine O da onları şiddeti gittikçe artan bir yakalayışla yakalayıverdi” [el-Hâkka: 10]. Mana: 'Kendileri için hazırlanan cezayla karşılaşmaları amacıyla yakalandılar ve tutuklandılar' demektir.
وَجُمْلَةُ فَلا فَوْتَ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْمُتَعَاطِفَاتِ. وَالْفَوْتُ: التَّفَلُّتُ وَالْخَلَاصُ مِنَ الْعِقَابِ، قَالَ رُوَيْشِدٌ الطَّائِيُّ:
{ فَلا فَوْتَ } “artık kaçıp kurtulmak yoktur” cümlesi, matuflar arasında bir îtiraziyye (ara) cümlesidir. Fevt (فَوْت); kaçıp sıyrılmak ve cezadan kurtulmaktır. Ruveyşid et-Tâî şöyle demiştir:
إِنْ تُذْنِبُوا ثُمَّ تَأْتِينِي بَقِيَّتُكُمْ ... مِمَّا عَلَيَّ بِذَنْبٍ مِنْكُمُ فَوْتُ
“Bir günah işlerseniz de ardından geride kalanlarınız bana gelirse... İşlediğiniz bir günahtan ötürü [benden] kaçıp kurtulmanız söz konusu değildir.”
أَيْ إِذَا أَذْنَبْتُمْ فَجَاءَتْ جَمَاعَةٌ مِنْكُمْ مُعْتَذِرِينَ فَذَلِكَ لَا يَدْفَعُ عَنْكُمْ جَزَاءَكُمْ عَلَى ذَنْبِكُمْ.
Yani: Günah işlediğinizde sizden bir topluluk özür dileyerek gelse bile, bu durum günahınızın cezasını sizden savamaz.
وَفِي «الْكَشَّافِ» : «وَلَوْ، وَإِذْ، وَالْأَفْعَالُ الَّتِي هِيَ فَزِعُوا، وَأُخِذُوا، وَحِيلَ بَيْنَهُمْ، كُلُّهَا لِلْمُضِيِّ، وَالْمُرَادُ بِهَا الِاسْتِقْبَالُ لِأَنَّ مَا اللَّهُ فَاعِلُهُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ بِمَنْزِلَةِ مَا كَانَ وَوجد لتحققه» اهـ. وَيَزْدَادُ عَلَيْهَا فِعْلُ وَقالُوا.
el-Keşşâf'ta şöyle denmektedir: “{ وَلَوْ }, { وَإِذْ } ile { فَزِعُوا }, { وَأُخِذُوا } ve { وَحِيلَ بَيْنَهُمْ } şeklindeki fiillerin tümü mazi (geçmiş zaman) kalıbındadır; ancak bunlarla gelecek zaman kastedilmiştir. Çünkü Allah'ın gelecekte yapacağı şey, gerçekleşmesinin kesinliği bakımından olmuş ve vuku bulmuş mesabesindedir.” [Zemahşerî'nin sözü] bitti. { وَقالُوا } fiili de bunlara eklenir.
وَالْمَكَانُ الْقَرِيبُ: الْمَحْشَرُ، أَيْ أُخِذُوا مِنْهُ إِلَى النَّارِ، فَاسْتَغْنَى بِذِكْرِ مِنْ الِابْتِدَائِيَّةِ
Yakın mekân ise mahşer yeridir; yani oradan ateşe yakalanıp götürülürler. Başlangıç bildiren { مِنْ } harf-i cerinin zikredilmesiyle yetinilip,
عَنْ ذِكْرِ الْغَايَةِ لِأَنَّ كُلَّ مَبْدَأٍ لَهُ غَايَةٌ، وَمَعْنَى قُرْبِ الْمَكَانِ أَنَّهُ قَرِيبٌ إِلَى جَهَنَّمَ بِحَيْثُ لَا يَجِدُونَ مُهْلَةً لِتَأْخِيرِ الْعَذَابِ.
varış noktasının zikredilmesine gerek görülmemiştir; zira her başlangıcın bir bitiş noktası vardır. Mekânın yakın olmasının anlamı ise, azabın ertelenmesine fırsat bulamayacakları derecede cehenneme yakın olmasıdır.
وَلَيْسَ بَيْنَ كَلِمَتَيْ قَرِيبٍ هُنَا وَالَّذِي فِي قَوْلِهِ: إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ [سبأ: ٥٠] مَا يشبه الإيطاء فِي الْفَوَاصِلِ لِاخْتِلَافِ الْكَلِمَتَيْنِ بِالْحَقِيقَةِ وَالْمَجَازِ فَصَارَ فِي الْجَمْعِ بَيْنَهُمَا مُحَسِّنُ الْجِنَاسِ التَّامِّ.
Buradaki { قَرِيبٍ } kelimesi ile { إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ } [Sebe: 50] ayetindeki kelime arasında, fasılalarda görülen i'tâ (aynı kelimenin aynı anlamda tekrarlanması kusuru) benzeri bir durum yoktur; çünkü iki kelime hakikat ve mecaz bakımından farklıdır. Dolayısıyla ikisinin bir araya getirilmesinde tam cinas bedîî sanatı meydana gelmiştir.
وَعَطَفَ وَقالُوا عَلَى وَأُخِذُوا أَيْ يَقُولُونَ حِينَئِذٍ: آمَنَّا بِهِ.
{ وَقالُوا } ifadesi { وَأُخِذُوا } üzerine matuftur; yani o vakit şöyle derler: “Ona iman ettik.”
وَضَمِيرُ بِهِ لِلْوَعِيدِ أَوْ لِيَوْمِ الْبَعْثِ أَوْ لِلنَّبِيءِ ﷺ أَوِ الْقُرْآنِ، إِذَا كَانَ الضَّمِيرُ مَحْكِيًّا مِنْ كَلَامِهِمْ لِأَنَّ جَمِيعَ مَا يَصِحُّ مَعَادًا لِلضَّمِيرِ مُشَاهَدٌ لَهُمْ وَلِلْمَلَائِكَةِ، فَأَجْمَلُوا فِيمَا يُرَادُ الْإِيمَانُ بِهِ لِأَنَّهُمْ ضَاقَ عَلَيْهِمُ الْوَقْتُ فَاسْتَعْجَلُوهُ بِمَا يَحْسَبُونَهُ مُنْجِيًا لَهُمْ مِنَ الْعَذَابِ، وَإِنْ كَانَ الضَّمِيرُ مِنَ الْحِكَايَةِ فَهُوَ عَائِدٌ إِلَى الْحَقِّ مِنْ قَوْلِهِ: قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ [سبأ:
Eğer zamir onların sözünden nakledilmişse, { بِهِ } ifadesindeki zamir tehdide, ba's (yeniden diriliş) gününe, Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) yahut Kur'an'a aittir. Zira zamire merci olmaya elverişli olan her şey kendileri ve melekler tarafından müşahede edilmektedir. Kendilerine vakit daraldığı ve kendilerini azaptan kurtaracağını sandıkları şeyi aceleyle istedikleri için iman edilmesi gereken şeyi mücmel (kapalı/özet) bıraktılar. Şayet zamir hikâye kabilinden ise, { قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ } [Sebe:
٤٨] لِأَنَّ الْحَقَّ يَتَضَمَّنُ ذَلِكَ كُلَّهُ.
48] ayetindeki 'Hak' lafzına racidir; çünkü Hak bütün bunları kapsamaktadır.
ثُمَّ اسْتَطْرَدَ الْكَلَامَ بِمُنَاسَبَةِ قَوْلِهِمْ آمَنَّا بِهِ إِلَى إِضَاعَتِهِمْ وَقْتَ الْإِيمَانِ بِجُمْلَةِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّناوُشُ إِلَى آخِرِهَا.
Daha sonra onların “Ona iman ettik” sözleri münasebetiyle, { وَأَنَّى لَهُمُ التَّناوُشُ } cümlesinden ayetin sonuna kadar iman vaktini zayi ettiklerine dikkat çekilerek söz sürdürülmüştür.
وأَنَّى اسْتِفْهَامٌ عَنِ الْمَكَانِ وَهُوَ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْإِنْكَارِ.
{ أَنَّى } mekân soran bir soru edatıdır ve inkâr (olumsuzlama) anlamında kullanılmıştır.
والتَّناوُشُ قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِوَاوٍ مَضْمُومَةٍ بَعْدَ الْأَلِفِ وَهُوَ التَّنَاوُلُ السَّهْلُ أَوِ الْخَفِيفُ وَأَكْثَرُ وُرُودِهِ فِي شُرْبِ الْإِبِلِ شُرْبًا خَفِيفًا مِنَ الْحَوْضِ وَنَحْوِهِ، قَالَ غَيْلَانُ بْنُ حُرَيْثٍ:
{ التَّناوُشُ } kelimesini cumhur, eliften sonra ötreli bir vav ile okumuştur. Bu, [bir şeyi] kolayca veya hafifçe tutmak/almaktır. En çok da develerin havuzdan ve benzeri yerlerden hafifçe su içmesi durumunda kullanılır. Gaylân b. Hureys şöyle demiştir:
بَاتَتْ تَنُوشُ الْحَوْضَ نَوْشًا مِنْ عَلَا ... نَوْشًا بِهِ تُقَطَّعُ أَجْوَازُ الْفَلَا
“Gece boyunca havuzdan yukarıdan hafifçe su alıp durdu... öyle bir alış ki onunla çöllerin ortası aşılır.”
يتحدث عَن رَاحِلَته، أَيْ تَتَنَاوَلُ الْمَاءَ مِنْ أَعْلَاهُ وَلَا تَغُوصُ مَشَافِرُهَا فِيهِ.
Bineğinden bahsetmektedir; yani suyu üst tarafından alır, dudakları içine batmaz.
وَجُمْلَةُ وَأَنَّى لَهُمُ التَّناوُشُ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ مُرَكَّبٌ تَمْثِيلِيٌّ يُفِيدُ تَشْبِيهَ حَالِهِمْ إِذْ فَرَّطُوا فِي أَسْبَابِ النَّجَاةِ وَقْتَ الْمُكْنَةِ مِنْهَا حِينَ كَانَ النَّبِيءُ ﷺ يَدْعُوهُمْ وَيُحَرِّضُهُمْ وَيُحَذِّرُهُمْ وَقَدْ عَمَّرَهُمُ اللَّهُ مَا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تذكر ثمَّ جاؤوا يَطْلُبُونَ النَّجَاةَ بَعْدَ فَوَاتِ وَقْتِهَا بِحَالِهِمْ كَحَالِ مَنْ يُرِيدُ تَنَاوُشَهَا وَهُوَ فِي مَكَانٍ بَعِيدٍ عَنْ مُرَادِهِ الَّذِي يَجِبُ تَنَاوُلُهُ.
{ وَأَنَّى لَهُمُ التَّناوُشُ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ } cümlesi, temsîlî bir teşbihtir. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendilerini davet ederken, teşvik edip uyarırken ve Allah onlara düşünecek kimsenin düşünebileceği kadar ömür vermişken, imkân vaktinde kurtuluş sebeplerini terk edip de vakti geçtikten sonra kurtuluşu istemeye kalkışanların durumunu; ulaşılması gereken amacından uzak bir yerde bulunup da ona kolayca uzanıp tutmak isteyen kimsenin durumuna benzetmeyi ifade eder.
وَهَذَا التَّمْثِيلُ قَابِلٌ لِتَفْرِيقِ أَجْزَائِهِ بِأَنْ يُشَبَّهَ السَّعْيُ بِمَا يَحْصُلُ بِسُرْعَةٍ بِالتَّنَاوُشِ وَيُشَبَّهُ فَوَاتُ الْمَطْلُوبِ بِالْمَكَانِ الْبَعِيدِ كَالْحَوْضِ.
Bu temsilî benzetme, parçalarına ayrılmaya da elverişlidir: Çabucak elde edilecek şeye yönelik çaba [kolayca] uzanıp almaya (tenâvuş), arzu edilen şeyin elden kaçması ise havuz gibi uzak mekâna benzetilmiş olur.
وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِم وَخلف بِالْهَمْزَةِ فِي مَوْقِعِ الْوَاوِ
Ebû Amr, Hamza, Kisâî, Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ve Halef ise vav harfinin yerine hemze ile okumuşlardır.
فَقَالَ الزَّجَّاجُ: وَهُوَ مِنْ إِبْدَالِ الْوَاوِ الْمَضْمُومَةِ هَمْزَةً لِقَصْدِ التَّخْفِيفِ فِي نُطْقِ الضَّمَّةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أُقِّتَتْ [المرسلات: ١١] وَقَوْلِهِمْ: أُجُوهٌ: جَمْعُ وَجْهٍ. وَبَحَثَ فِيهِ أَبُو حَيَّانَ، وَقَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ أَيْضًا: هُوَ مِنْ نَأَشَ بِالْهَمْزِ إِذَا أَبْطَأَ وَتَأَخَّرَ فِي عَمَلٍ. وَمِنْهُ قَوْلُ نَهْشَلِ بْنِ حَرِيٍّ النَّهْشَلِيِّ:
Zeccâc şöyle demiştir: Bu, Yüce Allah'ın { أُقِّتَتْ } [el-Mürselât: 11] kavlinde ve Arapların 'vech' (yüz) kelimesinin çoğulu olarak 'ücûh' demelerinde olduğu gibi, ötrenin telaffuzunu hafifletmek amacıyla ötreli vav harfinin hemzeye dönüştürülmesindendir. Ebû Hayyân bu görüşü eleştirmiştir. Ferrâ ve yine Zeccâc şöyle de demiştir: Bu, bir işte yavaş davranıp geri kalındığında kullanılan hemzeli 'ne'eşe' (نَأَشَ) kökündendir. Nehşel b. Harî en-Nehşelî'nin şu sözü de bundandır:
تَمَنَّى نَئِيشًا أَنْ يَكُونَ أَطَاعَنِي ... وَقَدْ حَدَثَتْ بَعْدَ الْأُمُورِ أُمُورُ
“İş işten geçtikten sonra, keşke bana itaat etmiş olsaydı diye temenni etti; oysa işlerin ardından başka işler olup bitmişti.”
أَيْ تَمَنَّى أَخِيرًا. وَفَسَّرَ الْمَعَرِّيُّ فِي «رِسَالَةِ الْغُفْرَانِ» نَئِيشًا بِمَعْنَى: بَعْدَ مَا فَاتَ.
Yani sonradan temenni etti. el-Maarrî, Risâletü'l-Gufrân'da 'ne'îşen' (نَئِيشًا) kelimesini 'iş işten geçtikten sonra' anlamıyla tefsir etmiştir.
وَعَلَى كِلَا التَّفْسِيرَيْنِ فَالْمُرَادُ بِالتَّنَاوُشِ وَصْفُ قَوْلِهِمْ: آمَنَّا بِهِ بِأَنَّهُ إِيمَانٌ تَأَخَّرَ وَقْتُهُ أَوْ فَاتَ وَقْتُهُ.
Her iki tefsire göre de tenâvüş ile kastedilen, onların “Ona iman ettik” sözlerini vakti geçmiş veya vakti kaçırılmış bir iman olarak nitelendirmektir.
وَفِي الْجَمْعِ بَيْنَ مَكانٍ قَرِيبٍ ومَكانٍ بَعِيدٍ مُحَسِّنُ الطِّبَاقِ.
{ مَكانٍ قَرِيبٍ } ile { مَكانٍ بَعِيدٍ } ifadelerinin bir arada kullanılmasında tıbâk sanatı vardır.
وَجُمْلَةُ وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، أَيْ كَيْفَ يَقُولُونَ آمَنَّا بِهِ فِي وَقْتِ الْفَوَاتِ وَالْحَالُ أَنَّهُمْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ فِي وَقْتِ التَّمَكُّنِ فَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَقَدْ كانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَهُمْ سالِمُونَ [الْقَلَم: ٤٣] .
{ وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ } cümlesi hâl konumundadır; yani [fırsatın] kaçtığı bir vakitte nasıl “Ona iman ettik” derler ki, oysa daha önce [buna] güç yetirebildikleri vakitte onu inkâr etmişlerdi! Bu durum, Yüce Allah'ın şu kavli gibidir: { وَقَدْ كانُوا يُدْعَوْنَ إِلَى السُّجُودِ وَهُمْ سالِمُونَ } “Oysa kendileri sapasağlam iken secdeye davet ediliyorlardı” [el-Kalem: 43].
وَيَقْذِفُونَ عَطْفٌ عَلَى كَفَرُوا فَهِيَ حَالٌ ثَانِيَةٌ. وَالتَّقْدِيرُ: وَكَانُوا يَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ.
{ وَيَقْذِفُونَ } ifadesi { كَفَرُوا } üzerine matuftur, dolayısıyla ikinci bir hâldir. Takdiri: 'Ve gayba taş atıyorlardı' şeklindedir.
وَاخْتِيَارُ صِيغَةِ الْمُضَارِعِ لِحِكَايَةِ الْحَالَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ [هود: ٣٨] .
Muzari kalıbının seçilmesi, Yüce Allah'ın { وَيَصْنَعُ الْفُلْكَ } “Gemiyi yapıyordu” [Hûd: 38] kavlinde olduğu gibi durumun hikâye edilmesi (canlandırılması) içindir.
وَالْقَذْفُ: الرَّمْيُ بِالْيَدِ مِنْ بُعْدٍ. وَهُوَ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِلْقَوْلِ بِدُونِ تَرَوٍّ وَلَا دَلِيلٍ، أَيْ يَتَكَلَّمُونَ فِيمَا غَابَ عَنِ الْقِيَاسِ مِنْ أُمُورِ الْآخِرَةِ بِمَا لَا عِلْمَ لَهُمْ بِهِ إِذْ أَحَالُوا الْبَعْثَ وَالْجَزَاءَ وَقَالُوا لِشُرَكَائِهِمْ: هُمْ شُفَعَاؤُنَا عِنْدَ اللَّهِ.
Kazf (قَذْف); elle uzaktan atmaktır. Burada ise düşünmeksizin ve delilsizce konuşmaktan istiare edilmiştir; yani ba's (yeniden dirilme) ve cezayı imkânsız görüp putları için 'Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir' dediklerinde, ahiret işlerinden akıl yürütmeye sığmayan gaybî meseleler hakkında bilgisizce konuşurlar.
وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ تَمْثِيلًا مِثْلَ مَا فِي قَوْلِهِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّناوُشُ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ، شُبِّهُوا بِحَالِ مَنْ يَقْذِفُ شَيْئًا وَهُوَ غَائِبٌ عَنْهُ لَا يَرَاهُ فَهُوَ لَا يُصِيبُهُ أَلْبَتَّةَ.
{ وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ } ifadesini, { وَأَنَّى لَهُمُ التَّناوُشُ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ } kavlinde olduğu gibi bir temsilî benzetme yapman da mümkündür; görmediği, kendisinden uzak ve gayb olan bir şeye taş atan ve bu yüzden onu kesinlikle tutturamayan kimsenin hâline benzetilmişlerdir.
وَحُذِفَ مَفْعُولُ يَقْذِفُونَ لِدَلَالَةِ فِعْلِ وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ عَلَيْهِ، أَيْ يَقْذِفُونَ أَشْيَاءَ مِنَ الْكُفْرِ يَرْمُونَ بِهَا جِزَافًا.
{ وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ } fiilinin delaleti sebebiyle { يَقْذِفُونَ } fiilinin mefulü hazfedilmiştir; yani küfür kabilinden şeyleri rastgele fırlatıp atıyorlardı.
وَالْغَيْبُ: الْمُغَيَّبُ. وَالْبَاءُ لِلْمُلَابَسَةِ، وَالْمَجْرُورُ بِهَا فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ يَقْذِفُونَ، أَيْ يَقْذِفُونَ وَهُمْ غَائِبُونَ عَنِ الْمَقْذُوفِ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ.
Gayb (غَيْب); gözden gizli olandır. [Bâ] harfi mülâbese (birliktelik) içindir ve onunla mecrur olan ifade { يَقْذِفُونَ } fiilindeki zamirden hâl konumundadır; yani atılan şeyden uzakta, gayb halinde iken uzak bir mekândan taş atarlar.
ومَكانٍ بَعِيدٍ هُنَا مُسْتَعْمَلٌ فِي حَقِيقَتِهِ يَعْنِي مِنَ الدُّنْيَا، وَهِيَ مَكَانٌ بَعِيدٌ عَنِ الْآخِرَةِ
Buradaki { مَكانٍ بَعِيدٍ } hakiki anlamında kullanılmıştır; yani dünyadır, zira dünya ahirete göre uzak bir mekândır.
لِلِاسْتِغْنَاءِ عَنِ اسْتِعَارَتِهِ لِمَا لَا يُشَاهَدُ مِنْهُ بِقَوْلِهِ: بِالْغَيْبِ كَمَا عَلِمْتَ فَتُعَيَّنُ لِلْحَقِيقَةِ لِأَنَّهَا الْأَصْلُ، وَبِذَلِكَ فَلَيْسَ بَيْنَ لَفْظِ بَعِيدٍ الْمَذْكُورِ هُنَا وَالَّذِي فِي قَوْلِهِ: وَأَنَّى لَهُمُ التَّناوُشُ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ مَا يشبه الإيطاء لِاخْتِلَافِ الْكَلِمَتَيْنِ بالمجاز والحقيقة.
Bildiğin üzere { بِالْغَيْبِ } kavliyle, kendisinden müşahede edilmeyen şey için istiare edilmesine ihtiyaç kalmadığından hakikat anlamına belirlenmiştir; zira asıl olan hakikattir. Bu sebeple burada geçen { بَعِيدٍ } lafzı ile { وَأَنَّى لَهُمُ التَّناوُشُ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ } kavlinde geçen lafız arasında, kelimelerin mecaz ve hakikat yönüyle farklı olmasından ötürü i'tâ benzeri bir kusur yoktur.
[سُورَة سبإ (٣٤) : آيَة ٥٤]
[Sebe Suresi (34), Ayet 54]
وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ كَما فُعِلَ بِأَشْياعِهِمْ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ (٥٤)
{ وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ كَما فُعِلَ بِأَشْياعِهِمْ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ (٥٤) } “Tıpkı daha önce benzerlerine yapıldığı gibi, kendileriyle arzuladıkları şeylerin arasına engel konuldu. Şüphesiz onlar, derin bir şüphe içindeydiler.”
عُطِفَ عَلَى الْجُمَلِ الْفِعْلِيَّةِ نَظَائِرُ هَذِهِ وَهِيَ جُمَلُ فَزِعُوا وأُخِذُوا وقالُوا [سبأ:
Bunun benzeri olan fiil cümlelerine, yani { فَزِعُوا }, { وأُخِذُوا } ve { وقالُوا } [Sebe:
٥١، ٥٢] أَيْ وَحَالَ زَجُّهُمْ فِي النَّارِ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَأْمَلُونَهُ مِنَ النَّجَاةِ بِقَوْلِهِمْ: آمَنَّا بِهِ [سبأ:
51, 52] cümlelerine atfedilmiştir. Yani ateşe atılmaları, “Ona iman ettik” [Sebe:
٥٢] . وَمَا يَشْتَهُونَهُ هُوَ النَّجَاةُ مِنَ الْعَذَابِ أَوْ عَوْدَتُهُمْ إِلَى الدُّنْيَا فَقَدْ حُكِيَ عَنْهُمْ فِي آيَاتٍ أُخْرَى أَنَّهُمْ تَمَنَّوْهُ فَقالُوا يَا لَيْتَنا نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ بِآياتِ رَبِّنا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ [الْأَنْعَام:
52] sözleriyle umdukları kurtuluş ile aralarına engel olmuştur. Arzuladıkları şey ise azaptan kurtulmak veya dünyaya geri dönmektir. Nitekim diğer ayetlerde onların bunu temenni ettikleri şöyle nakledilmiştir: { فَقالُوا يَا لَيْتَنا نُرَدُّ وَلا نُكَذِّبَ بِآياتِ رَبِّنا وَنَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ } “'Keşke [dünyaya] geri döndürülsek de Rabbimizin ayetlerini yalanlamasak ve müminlerden olsak' dediler” [el-En'âm:
٢٧] ، «رَبنَا أرجعنا نَعْمَلْ صَالِحًا غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ» .
27]; “Rabbimiz! Bizi geri döndür de yapmış olduğumuzdan farklı, salih ameller işleyelim.”
وَالتَّشْبِيهُ فِي قَوْلِهِ: كَما فُعِلَ بِأَشْياعِهِمْ مِنْ قَبْلُ تَشْبِيهٌ لِلْحَيْلُولَةِ بِحَيْلُولَةٍ أُخْرَى وَهِيَ الْحَيْلُولَةُ بَيْنَ بَعْضِ الْأُمَمِ وَبَيْنَ الْإِمْهَالِ حِينَ حَلَّ بِهِمْ عَذَابُ الدُّنْيَا، مِثْلَ فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ إِذْ قَالَ: آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ [يُونُس: ٩٠] ، وَكَذَلِكَ قَوْمُ نُوحٍ حِينَ رَأَوُا الطُّوفَانَ، وَمَا مِنْ أُمَّةٍ حَلَّ بِهَا عَذَابٌ إِلَّا وَتَمَنَّتِ الْإِيمَانَ حِينَئِذٍ فَلَمْ يَنْفَعْهُمْ إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ.
{ كَما فُعِلَ بِأَشْياعِهِمْ مِنْ قَبْلُ } kavlindeki benzetme, bir engellemenin başka bir engellemeye benzetilmesidir; o da dünya azabı başlarına indiğinde bazı ümmetler ile mühlet verilmesi arasına çekilen settir. Firavun ve kavminin şu sözünde olduğu gibi: { آمَنْتُ أَنَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا الَّذِي آمَنَتْ بِهِ بَنُوا إِسْرائِيلَ وَأَنَا مِنَ الْمُسْلِمِينَ } “İsrailoğullarının inandığından başka ilah olmadığına ben de inandım ve ben de müslümanlardanım” [Yûnus: 90]. Nuh kavminin tufanı gördükleri andaki durumları da böyledir. Kendisine azap inip de o vakit imanı temenni etmeyen hiçbir ümmet yoktur; fakat Yûnus kavmi müstesna, bu durum hiçbirine fayda vermemiştir.
وَالْأَشْيَاعُ: الْمُشَابِهُونَ فِي النِّحْلَةِ وَإِنْ كَانُوا سَالِفِينَ. وَأَصْلُ الْمُشَايَعَةِ الْمُتَابَعَةُ فِي الْعَمَلِ وَالْحِلْفِ وَنَحْوِهِ، ثُمَّ أُطْلِقَتْ هُنَا عَلَى مُطْلَقِ الْمُمَاثِلَةِ عَلَى سَبِيلِ الْمَجَازِ الْمُرْسَلِ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: مِنْ قَبْلُ، أَيْ كَمَا فُعِلَ بِأَمْثَالِهِمْ فِي الدُّنْيَا مِنْ قَبْلُ، وَأَمَّا يَوْمُ الْحَشْرِ فَإِنَّمَا يُحَالُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ وَكَذَلِكَ أَشْيَاعُهُمْ فِي وَقْتٍ وَاحِدٍ.
Eşyâ' (أَشْيَاع); geçmişte kalmış olsalar bile mezhep ve inanç bakımından benzer olanlardır. Müşâyain (müşavere/tâbi olma) aslı, amelde, ittifakta ve benzeri konularda uymaktır. Daha sonra burada { مِنْ قَبْلُ } karinesiyle mürsel mecaz yoluyla mutlak benzerlik için kullanılmıştır; yani daha önce dünyada benzerlerine yapıldığı gibi. Haşir gününde ise onlar ile arzuladıkları şeylerin arası, aynı şekilde geçmiş benzerleriyle birlikte aynı anda ayrılır.
وَفَائِدَةُ هَذَا التَّشْبِيهِ تَذْكِيرُ الْأَحْيَاءِ مِنْهُمْ وَهُمْ مُشْرِكُو أَهْلِ مَكَّةَ بِمَا حَلَّ بِالْأُمَمِ مِنْ قبلهم ليوقنوا أَنه سُنَّةَ اللَّهِ وَاحِدَةٌ وَأَنَّهُمْ لَا تَنْفَعُهُمْ أَصْنَامُهُمُ الَّتِي زَعَمُوهَا شُفَعَاءَ عِنْدَ اللَّهِ.
Bu benzetmenin faydası, yaşayanlarına –ki onlar Mekkeli müşriklerdir– kendilerinden önceki ümmetlerin başına gelenleri hatırlatmaktır; ta ki Allah'ın sünnetinin tek bir kanun olduğunu ve Allah katında şefaatçi sandıkları putlarının kendilerine hiçbir fayda vermeyeceğini kesin olarak bilsinler.
وَجُمْلَةُ إِنَّهُمْ كانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ مَسُوقَةٌ لِتَعْلِيلِ الْجُمَلِ الَّتِي قَبْلَهَا. وَفُعِلَ بِهِمْ جَمِيعُ مَا سَمِعْتَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا فِي حَيَاتِهِمْ فِي شَكٍّ مِنْ ذَلِكَ الْيَوْمِ وَمَا وُصِفَ لَهُمْ مِنْ أَهْوَالِهِ.
{ إِنَّهُمْ كانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ } cümlesi, kendisinden önceki cümlelerin gerekçesini bildirmek (ta'lîl) için getirilmiştir. İşittiğin bütün bu muameleler onlara yapılmıştır; çünkü onlar hayattayken o gün ve kendilerine vasfedilen dehşetleri hakkında şüphe içindeydiler.
وَإِنَّمَا جُعِلَتْ حَالَتُهُمْ شَكًّا لِأَنَّهُمْ كَانُوا فِي بَعْضِ الْأُمُورِ شَاكِّينَ وَفِي بَعْضِهَا مُوقِنِينَ،
Onların durumu şüphe olarak nitelendirilmiştir; zira onlar bazı hususlarda şüphe ediyor, bazılarında ise [inkâra] kesin gözüyle bakıyorlardı.
أَلَا تَرَى قَوْلَهُ تَعَالَى: قُلْتُمْ مَا نَدْرِي مَا السَّاعَةُ إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا وَما نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ [الجاثية: ٣٢] . وَإِذَا كَانَ الشَّكُّ مُفْضِيًا إِلَى تِلْكَ الْعُقُوبَةِ فَالْيَقِينُ أَوْلَى بِذَلِكَ، وَمَآلُ
Görmez misin Yüce Allah'ın şu kavlini: { قُلْتُمْ مَا نَدْرِي مَا السَّاعَةُ إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا وَما نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ } “'Kıyametin ne olduğunu bilmiyoruz; sadece bir zandan ibaret sanıyoruz ve biz kesin bir bilgiye sahip değiliz' demiştiniz” [el-Câsiye: 32]. Eğer şüphe böylesi bir cezaya götürüyorsa, kesin inkâr (yakîn) buna öncelikle layıktır. Şüphe ile
الشَّكِّ وَالْيَقِينِ بِالِانْتِفَاءِ وَاحِدٌ إِذْ تَرَتَّبَ عَلَيْهِمَا عَدَمُ الْإِيمَانِ بِهِ وَعَدَمُ النَّظَرِ فِي دَلِيلِهِ.
inkârın kesinliğinin neticesi birdir; zira her ikisi de ona iman etmemeyi ve delilini araştırmamayı doğurmuştur.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ إِنَّهُمْ كانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ مُسْتَأْنَفَةً اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا نَاشِئَةً عَنْ سُؤَالٍ يُثِيرُهُ قَوْلُهُ: وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ كَأَنَّ سَائِلًا سَأَلَ هَلْ كَانُوا طَامِعِينَ فِي حُصُولِ مَا تَمَنَّوْهُ؟ فَأُجِيبَ بِأَنَّهُمْ كَانُوا يَتَمَنَّوْنَ ذَلِكَ وَيَشُكُّونَ فِي اسْتِجَابَتِهِ فَلَمَّا حِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَهُ غَشِيَهُمُ الْيَأْسُ، وَالْيَأْسُ بَعْدَ الشَّكِّ أَوْقَعُ فِي الْحُزْنِ مِنَ الْيَأْسِ الْمُتَأَصِّلِ.
{ إِنَّهُمْ كانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ } cümlesinin, { وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ } kavlinin doğurduğu bir soruya cevap veren istînâf-ı beyânî olması da caizdir. Sanki birisi 'Onlar temenni ettikleri şeyin gerçekleşmesini umuyorlar mıydı?' diye sormuş; buna cevaben onların bunu temenni ettikleri fakat kabul edilip edilmeyeceğinden şüphe duydukları, aralarına engel konulunca da kendilerini yeisin kapladığı bildirilmiştir. Şüpheden sonraki ümitsizlik, kökleşmiş ümitsizlikten daha çok hüzün vericidir.
وَالْمُرِيبُ: الْمُوقِعُ فِي الرَّيْبِ. وَالرَّيْبُ: الشَّكُّ، فَوَصْفُ الشَّكِّ بِهِ وَصْفٌ لَهُ بِمَا هُوَ مُشْتَقٌّ مِنْ مَادَّتِهِ لِإِفَادَةِ الْمُبَالَغَةِ كَقَوْلِهِمْ: شِعْرُ شَاعِرٍ، وَلَيْلٌ أَلْيَلُ، أَوْ لَيْلٌ دَاجٍ. وَمُحَاوَلَةُ غَيْرِ هَذَا تَعَسُّفٌ.
Murîb (مُرِيب); şüpheye düşüren demektir. Rayb (رَيْب) ise şüphedir. Dolayısıyla şüphenin bu kelimeyle nitelenmesi, mübalağa ifade etmek amacıyla kendi kökünden türeyen bir kelimeyle nitelenmesidir; nitekim 'şâirin şiiri' (şi'ru şâir), 'kapkaranlık gece' (leylun elyelu) veya 'zifiri gece' (leylun dâcin) demeleri gibidir. Bunun dışındaki bir zorlama ise taassuftur (yersiz külfettir).