وَضَمِيرُ بَلَغُوا عَائِدٌ إِلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ، وَالضَّمِيرُ الْمَنْصُوبُ فِي آتَيْناهُمْ عَائِدٌ إِلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قَوْلِهِ: وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ إِنْ هَذَا سحر مُبين [سبأ: ٤٣] . وَالْمَقَامُ يُرَدُّ عَلَى كُلِّ ضَمِيرٍ إِلَى معاده، كَمَا تقدم قَرِيبًا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ بَلَغُوا } fiilindeki zamir { الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } ifadesine, { آتَيْناهُمْ } fiilindeki mensub (meful) zamir ise { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ إِنْ هَذَا سحر مُبين } [Sebe: 43] sözündeki inkâr edenlere racidir. Sözün bağlamı her bir zamiri merciine döndürür; nitekim az önce Allah Teâlâ'nın şu sözünde geçtiği gibi:
أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ [سبأ: ٤١] .
{ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ } “Onların çoğu bunlara inanıyordu” [Sebe: 41].
وَالْمِعْشَارُ: الْعُشْرُ، وَهُوَ الْجُزْءُ الْعَاشِرُ مِثْلَ الْمِرْبَاعِ الَّذِي كَانَ يَجْعَل لقائد الكتبية مِنْ غَنَائِمِ الْجَيْشِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ.
Mi'şâr (الْمِعْشَارُ); öşür, yani onda bir parçadır; Câhiliye döneminde ordunun ganimetlerinden birlik komutanına ayrılan 'mirbâ' (dörtte bir pay) gibidir.
وَذُكِرَ احْتِمَالَانِ آخَرَانِ فِي مَعَادِ الضَّمِيرَيْنِ مِنْ قَوْلِهِ: وَما بَلَغُوا مِعْشارَ مَا آتَيْناهُمْ لَا يَسْتَقِيمُ مَعَهُمَا سِيَاقُ الْآيَةِ.
{ وَما بَلَغُوا مِعْشارَ مَا آتَيْناهُمْ } sözündeki iki zamirin mercii hakkında iki ihtimal daha zikredilmiştir ki bunlarla ayetin bağlamı uyuşmamaktadır.
وَجُمْلَةُ وَما بَلَغُوا مِعْشارَ مَا آتَيْناهُمْ مُعْتَرِضَةٌ، وَالِاعْتِرَاضُ بِهَا تَمْهِيدٌ لِلتَّهْدِيدِ وَتَقْرِيبٌ لَهُ بِأَنَّ عِقَابَ هَؤُلَاءِ أَيْسَرُ مِنْ عِقَابِ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فِي مُتَعَارَفِ النَّاسِ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ [الرّوم: ٢٧] .
{ وَما بَلَغُوا مِعْشارَ مَا آتَيْناهُمْ } cümlesi bir itiraz cümlesidir (ara cümledir). Bu itiraz, tehdide bir hazırlık ve insanların algısına göre bunların cezalandırılmasının öncekilerin cezalandırılmasından daha kolay olduğunu zihinlere yaklaştırmak içindir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu sözünde olduğu gibi: { وَهُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ } “Varlığı ilk defa yaratan, sonra onu tekrar diriltecek olan O'dur; bu O'na göre pek kolaydır” [er-Rûm: 27].
وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَكَذَّبُوا رُسُلِي لِلتَّفْرِيعِ عَلَى قَوْلِهِ: وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ بِاعْتِبَارِ أَن المفرع عطف عَلَيْهِ قَوْله: فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ، وَبِذَلِكَ كَانَتْ جُمْلَةُ فَكَذَّبُوا رُسُلِي تَأْكِيدًا لِجُمْلَةِ وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَكَذَّبُوا عَبْدَنا فِي سُورَةِ الْقَمَرِ [٩] ، وَلِكَوْنِ الْفَاءِ
{ فَكَذَّبُوا رُسُلِي } sözündeki fâ (فَ), kendisinden türetilen kısma { فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ } sözünün matuf olması bakımından { وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } sözünden tefri (çıkarım) içindir. Böylece { فَكَذَّبُوا رُسُلِي } cümlesi, { وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } cümlesinin bir teyidi olmuştur. Bunun benzeri Kamer Suresi'ndeki şu ayettir: { كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَكَذَّبُوا عَبْدَنا } “Onlardan önce Nûh'un kavmi de yalanlamıştı; kulumuzu yalanladılar” [Kamer: 9]. Ayrıca fâ harfinin
الثَّانِيَةِ فِي قَوْلِهِ: فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ تَأْكِيدًا لَفْظِيًّا لِلْفَاءِ فِي قَوْلِهِ: فَكَذَّبُوا رُسُلِي.
{ فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ } sözündeki ikincisi, { فَكَذَّبُوا رُسُلِي } sözündeki fâ harfinin lafzî teyididir.
وَقَوْلُهُ: فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ مُفَرَّعٌ عَلَى قَوْلِهِ: وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ.
{ فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ } sözü, { وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } sözünden tefri edilmiştir (türetilmiştir).
وَ (كَيْفَ) اسْتِفْهَامٌ عَنِ الْحَالَةِ وَهُوَ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّقْرِيرِ وَالتَّفْرِيعِ كَقَوْلِ الْحَجَّاجِ لِلْعُدَيْلِ ابْنِ الْفَرْخِ «فَكَيْفَ رَأَيْتَ اللَّهَ أَمْكَنَ مِنْكَ» ، أَيْ أَمْكَنَنِي مِنْكَ، فِي قِصَّةِ هُرُوبِهِ.
{ كَيْفَ } durum hakkında bir soru edatıdır; burada ikrar ettirme (takrir) ve sonuca bağlama (tefri) amacıyla kullanılmıştır. Haccâc'ın, kaçışı kıssasında Udeyl b. el-Ferh'e: «Gördün mü, Allah senden nasıl öç aldırdı?» yani 'bana seni nasıl yakalattı' demesi gibi.
فَجُمْلَتَا فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ فِي قُوَّةِ جُمْلَةٍ وَاحِدَةٍ مُفَرَّعَةٍ عَلَى جُمْلَةِ وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ. وَالتَّقْدِيرُ: وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَكيف كَانَ نكيري عَلَى تَكْذِيبِهِمُ الرُّسُلَ، وَلَكِنْ لَمَّا كَانَتْ جُمْلَةُ وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مَقْصُودًا مِنْهَا تَسْلِيَةُ الرَّسُولِ ابْتِدَاءً جُعِلَتْ مَقْصُورَةً عَلَى ذَلِكَ اهْتِمَامًا بِذَلِكَ الْغَرَضِ وَانْتِصَارًا مِنَ اللَّهِ لِرَسُولِهِ ﷺ ثُمَّ خَصَّتْ عِبْرَةَ تَسَبُّبِ التَّكْذِيبِ فِي الْعِقَابِ بِجُمْلَةٍ تَخُصُّهَا تَهْوِيلًا لِلتَّكْذِيبِ وَهُوَ مِنْ مَقَامَاتِ
Dolayısıyla { فَكَذَّبُوا رُسُلِي } ve { فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ } cümleleri, { وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } cümlesinden türemiş tek bir cümle hükmündedir. Takdiri şöyledir: 'Onlardan öncekiler de yalanladı; peygamberleri yalanlamalarına karşı benim cezalandırmam nasıl oldu!' Ancak { وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } cümlesinden başlangıçta Resul'ü teselli etmek kastedildiğinden, bu amaca verilen önem ve Allah'ın Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem'e sahip çıkması sebebiyle sadece buna hasredilmiştir. Ardından yalanlamanın azaba yol açmasındaki ibret, yalanlamanın vahametini vurgulamak için müstakil bir cümleyle belirtilmiştir; bu da
الْإِطْنَابِ، فَصَادَفَ أَنْ كَانَ مَضْمُونُ الْجُمْلَتَيْنِ مُتَّحِدًا اتِّحَادَ السَّبَبِ لِمُسَبِّبَيْنِ أَوِ الْعِلَّةِ لِمَعْلُولَيْنِ كَعِلَّةِ السَّرِقَةِ لِلْقَطْعِ وَالْغُرْمِ. وَبُنِيَ النَّظْمُ عَلَى هَذَا الْأُسْلُوبِ الشَّيِّقِ تَجَنُّبًا لِثِقَلِ إِعَادَةِ الْجُمْلَةِ إِعَادَةً سَاذِجَةً فَفُرِّعَتِ الثَّانِيَةُ عَلَى الْأُولَى وَأُظْهِرَ فِيهَا مَفْعُولُ كَذَّبَ وَبُنِيَ عَلَيْهِ الِاسْتِفْهَامُ التَّقْرِيرِيُّ التَّفْظِيعِيُّ، أَوْ فَرَّعَ لِلتَّكْذِيبِ الْخَاصِّ عَلَى التَّكْذِيبِ الَّذِي هُوَ سَجِيَّتُهُمُ الْعَامَّةُ عَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي فِي مَعْنَى: وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَمَا تَقَدَّمَ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَكَذَّبُوا عَبْدَنا وَقالُوا مَجْنُونٌ وَازْدُجِرَ [الْقَمَر: ٩] .
ıtnâb (sözü pekiştirme) makamlarındandır. Böylece iki cümlenin içeriği, hırsızlık illetinin hem el kesmeye hem de tazminata illet olması gibi, tek bir sebebin iki neticesi veya tek bir illetin iki ma'lûlü şeklinde birleşmiştir. İfadenin bu çekici üslupla kurulması, cümlenin yalın bir şekilde tekrar edilmesinin getireceği ağırlıktan kaçınmak içindir; bu yüzden ikinci cümle birinciye bağlanmış, onda { كَذَّبَ } fiilinin mefulü açıkça gösterilmiş ve üzerine dehşet verici takrirî soru bina edilmiştir. Yahut yukarıda geçtiği üzere { وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } ifadesinin anlamındaki ikinci veçheye göre, onların genel tabiatı olan yalanlamadan özel yalanlama türetilmiştir. Bunun benzeri Allah Teâlâ'nın şu sözüdür: { كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَكَذَّبُوا عَبْدَنا وَقالُوا مَجْنُونٌ وَازْدُجِرَ } “Onlardan önce Nûh'un kavmi de yalanlamıştı; kulumuzu yalanladılar ve 'O bir mecnundur' dediler ve [böylece] engellendi” [el-Kamer: 9].
والنكير: اسْمٌ لِلْإِنْكَارِ وَهُوَ عَدُّ الشَّيْءِ مُنْكَرًا، أَيْ مَكْرُوهًا، وَاسْتُعْمِلَ هُنَا كِنَايَةً عَنِ الْغَضَبِ وَتَسْلِيطِ الْعِقَابِ عَلَى الْآتِي بِذَلِكَ الْمُنْكَرِ فَهِيَ كِنَايَةٌ رَمْزِيَّةٌ.
Nekîr (النكير); inkârın ismidir ve bir şeyi münker, yani çirkin/kötü görmek demektir. Burada ise öfkeden ve o kötülüğü yapana ceza vermekten kinaye olarak kullanılmıştır; dolayısıyla remzî bir kinayedir.
وَالْمَعْنَى: فَكَيْفَ كَانَ عِقَابِي لَهُمْ عَلَى مَا جَاءُوا بِهِ مِمَّا أَنْكَرَهُ، أَيْ كَانَ عِقَابًا عَظِيمًا عَلَى وَفْقِ إِنْكَارِنَا تَكْذِيبَهُمْ.
Anlamı şöyledir: Çirkin gördüğüm o şeyleri yapmalarına karşılık benim onları cezalandırmam nasıl oldu? Yani onların yalanlamalarını çirkin görmemize uygun olarak pek büyük bir ceza oldu.
ونَكِيرِ بِكَسْرِ الرَّاءِ وَهُوَ مُضَافٌ إِلَى يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ، وَحُذِفَتِ الْيَاءُ لِلتَّخْفِيفِ مَعَ التَّنْبِيهِ عَلَيْهَا بِبَقَاءِ الْكَسْرَةِ عَلَى آخِرِ الْكَلِمَةِ وَلِيُنَاسِبَ الْفَاصِلَةَ وَأُخْتَهَا. وَكُتِبَ فِي الْمُصْحَفِ بِدُونِ يَاءٍ وَبِوَقْفٍ عَلَيْهِ بِالسُّكُونِ.
{ نَكِيرِ }, râ harfinin kesresi iledir ve mütekellim yâ'sına muzaftır. Âyet sonu uyumuna (fâsıla) ve benzerlerine uyması amacıyla ve hafifletmek için yâ harfi hazfedilmiş, kelimenin sonundaki kesrenin kalmasıyla da ona işaret edilmiştir. Mushaf'ta yâ harfi olmaksızın yazılmış olup üzerinde sükûn ile durulur (vakfedilir).
[سُورَة سبإ (٣٤) : آيَة ٤٦]
[Sebe Suresi (34), Ayet 46]
قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنى وَفُرادى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَدِيدٍ (٤٦)
{ قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنى وَفُرادى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَدِيدٍ (٤٦) } “De ki: 'Size sadece tek bir öğüt veriyorum: Allah için ikişer ikişer ve teker teker kalkmanız, sonra da iyice düşünmenizdir. Arkadaşınızda hiçbir delilik yoktur. O, ancak şiddetli bir azap öncesinde sizin için bir uyarıcıdır.'”
افْتَتَحَ بِالْأَمْرِ بِالْقَوْلِ هُنَا وَفِي الْجُمَلِ الْأَرْبَعِ بَعْدَهُ لِلِاهْتِمَامِ بِمَا احْتَوَتْ عَلَيْهِ. وَهَذَا اسْتِئْنَافٌ لِلِانْتِقَالِ مِنْ حِكَايَةِ أَحْوَالِ كُفْرِ الْمُشْرِكِينَ وَمَا تَخَلَّلَ ذَلِكَ مِنَ النَّقْضِ وَالِاسْتِدْلَالِ وَالتَّسْلِيَةِ وَالتَّهْدِيدِ وَوَصْفِ صُدُودِهِمْ وَمُكَابَرَتِهِمْ إِلَى دَعْوَتِهِمْ للإنصاف فِي النّظر والتأمل فِي الْحَقَائِقِ لِيَتَّضِحَ لَهُمْ خَطَؤُهُمْ فِيمَا ارْتَكَبُوهُ مِنَ الْعَسْفِ فِي تَلَقِّي دَعْوَةِ الْإِسْلَامِ وَمَا أَلْصَقُوا بِهِ وَبِالدَّاعِي إِلَيْهِ، وَأَرْشَدُوا إِلَى كَيْفِيَّةِ النَّظَرِ فِي شَأْنِهِمْ وَالِاخْتِلَاءِ بِأَنْفُسِهِمْ لِمُحَاسَبَتِهَا عَلَى سُلُوكِهَا، اسْتِقْصَاءً لَهُمْ فِي الْحُجَّةِ وَإِعْذَارًا لَهُمْ فِي الْمُجَادَلَةِ لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ [الْأَنْفَال: ٤٢] .
Burada ve sonraki dört cümlede 'De ki' emriyle başlanması, içerdikleri hususlara verilen önemden dolayıdır. Bu, müşriklerin küfür durumlarının ve araya giren delilleri çürütme, istidlal, teselli, tehdit ve onların yüz çevirmeleriyle inatlarının anlatılmasından; İslam davetini karşılamada takındıkları haksız tavırdaki hatalarını, ona ve davetçisine isnat ettikleri şeyleri açıkça görmeleri için onları hakikatleri insafla incelemeye ve tefekküre çağırmaya yapılan bir geçiştir (isti'nâf). { لِيَهْلِكَ مَنْ هَلَكَ عَنْ بَيِّنَةٍ وَيَحْيى مَنْ حَيَّ عَنْ بَيِّنَةٍ } “Helak olan apaçık bir delille helak olsun, yaşayan da apaçık bir delille yaşasın” [el-Enfâl: 42] diye, aleyhlerindeki hücceti tam kılmak ve tartışmada mazeretlerini tüketmek üzere kendi durumlarını nasıl değerlendirecekleri ve davranışlarını hesaba çekmek için nasıl baş başa kalacakları kendilerine gösterilmiştir.
وَلِذَلِكَ اجْتُلِبَتْ صِيغَةُ الْحَصْرِ بِ إِنَّما، أَيْ مَا أَعِظُكُمْ إِلَّا بِوَاحِدَةٍ، طَيًّا لبساط المناظرة وإرساء عَلَى الْخُلَاصَةِ مِنَ الْمُجَادَلَاتِ الْمَاضِيَةِ، وَتَقْرِيبًا لِشُقَّةِ الْخِلَافِ بَيْنَنَا وَبَيْنَكُمْ.
Bu sebeple, münazara zeminini toparlamak, geçmiş tartışmaların özünü ortaya koymak ve aramızdaki ihtilaf mesafesini kısaltmak amacıyla { إِنَّما } ile hasr (kısıtlama) sîgası getirilmiştir; yani 'Size ancak tek bir şeyle öğüt veriyorum' demektir.
وَهُوَ قَصْرٌ إِضَافِيٌّ، أَيْ لَا بِغَيْرِهَا مِنَ الْمَوَاعِظِ الْمُفَصَّلَةِ، أَيْ إِنِ اسْتَكْثَرْتُمُ الْحُجَجَ وَضَجِرْتُمْ مِنَ الرُّدُودِ وَالْمَطَاعِنِ فَأَنَا أَخْتَصِرُ الْمُجَادَلَةَ فِي كَلِمَةٍ وَاحِدَةٍ فَقَدْ كَانُوا يَتَذَمَّرُونَ مِنَ الْقُرْآنِ لِأَبِي طَالِبٍ: أَمَا يَنْتَهِي ابْن أَخِيك عَن شَتْمِ آلِهَتِنَا وَآبَائِنَا. وَهَذَا كَمَا يَقُولُ الْمُنَاظِرُ وَالْجَدَلِيُّ بَعْدَ بَسْطِ الْأَدِلَّةِ فَيَقُولُ: وَالْخُلَاصَةُ أَوِ والفذلكة كَذَا.
Bu bir kasr-ı izâfîdir; yani 'ayrıntılı diğer öğütlerle değil' demektir. Şayet delilleri çok bulup reddiyelerden ve tenkitlerden usandıysanız, ben tartışmayı tek bir cümleye indirgiyorum; nitekim onlar Ebû Tâlib'e Kur'an'dan şikâyet ederek: 'Kardeşinin oğlu ilahlarımıza ve atalarımıza dil uzatmaktan vazgeçmeyecek mi?' diye dert yanarlardı. Bu, münazaracının veya cedelcinin delilleri serdettikten sonra: 'Özet veya netice şudur' demesine benzer.
وَقَدِ ارْتَكَبَ فِي هَذِهِ الدَّعْوَةِ تَقْرِيبَ مَسَالِكِ النَّظَرِ إِلَيْهِمْ بِاخْتِصَارِهِ، فَوُصِفَ بِأَنَّهُ خَصْلَةٌ وَاحِدَةٌ لِئَلَّا يَتَجَهَّمُوا الإقبال على هَذَا النَّظَرِ الَّذِي عَقَدُوا نِيَّاتِهِمْ عَلَى رَفْضِهِ، فَأَعْلَمُوا بِأَنَّ ذَلِكَ لَا يُكَلِّفُهُمْ جُهْدًا وَلَا يُضِيعُ عَلَيْهِمْ زَمَنًا فَلْيَتَأَمَّلُوا فِيهِ قَلِيلًا ثُمَّ يَقْضُوا قَضَاءَهُمْ، وَالْكَلَامُ عَلَى لِسَانِ النَّبِيءِ ﷺ أَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ يُخَاطِبَهُمْ بِهِ.
Bu davette, tefekkür yollarını kısaltarak onlara yaklaştırma yolu benimsenmiş; niyetlerini reddetmeye bağladıkları bu tefekküre yönelmekten yüz çevirmesinler diye tek bir haslet olarak nitelenmiştir. Böylece bunun kendilerine bir külfet getirmeyeceği ve vakitlerini almayacağı bildirilmiştir; artık azıcık düşünsünler, sonra da hükümlerini versinler. Bu söz, Allah'ın kendilerine hitap etmesini emrettiği Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in lisanındandır.
وَالْوَعْظُ: كَلَامٌ فِيهِ تَحْذِيرٌ مِنْ مَكْرُوهٍ وَتَرْغِيبٌ فِي ضِدِّهِ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
Vaaz (الْوَعْظُ); hoşa gitmeyen bir şeyden sakındırmayı ve zıddına teşvik etmeyi içeren sözdür. Daha önce Allah Teâlâ'nın şu sözü açıklanırken geçmişti:
وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٤٥] ، وَقَوْلُهُ: يَعِظُكُمُ اللَّهُ فِي سُورَةِ النُّورِ
A'râf Suresi'ndeki [145. ayette geçen] { وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مَوْعِظَةً وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ } “Levhalarda onun için her şeyden bir öğüt ve her şeyin açıklamasını yazdık” ve Nûr Suresi'ndeki { يَعِظُكُمُ اللَّهُ } “Allah size öğüt verir” [en-Nûr: 17] sözü...
وَ «وَاحِدَةٍ» صِفَةٌ لِمَحْذُوفٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ الْمَقَامُ وَيَفْرِضُهُ السَّامِعُ نَحْوَ: بِخَصْلَةٍ، أَوْ بِقَضِيَّةٍ، أَوْ بِكَلِمَةٍ.
{ وَاحِدَةٍ } kelimesi; makamın delalet ettiği ve dinleyenin zihninde takdir edeceği 'bir hasletle', 'bir meseleyle' veya 'bir kelimeyle' gibi hazfedilmiş bir kelimenin sıfatıdır.
وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الْوَصْفِ تَقْلِيلُهَا تَقْرِيبًا لِلْأَفْهَامِ وَاخْتِصَارًا فِي الِاسْتِدْلَالِ وَإِيجَازًا فِي نَظْمِ الْكَلَامِ وَاسْتِنْزَالًا لِطَائِرِ نُفُورِهِمْ وَإِعْرَاضِهِمْ.
Bu nitelemeden maksat; anlayışlara yaklaştırmak, istidlalde muhtasar olmak, söz diziminde icaz yapmak ve onların nefret ile yüz çevirmelerini teskin edip yatıştırmak için onu az/kolay göstermektir.
وَبُنِيَتْ هَذِهِ الْوَاحِدَةُ بِقَوْلِهِ: أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنى وَفُرادى إِلَى آخِرِهِ، فَالْمَصْدَرُ الْمُنْسَبِكُ مِنْ أَنْ وَالْفِعْلِ فِي مَوْضِعِ الْبَدَلِ مِنْ «وَاحِدَةٍ» ، أَوْ قُلْ عَطْفُ بَيَانٍ فَإِنَّ عَطْفَ الْبَيَانِ هُوَ الْبَدَلُ الْمُطَابِقُ. وَإِنَّمَا اخْتَلَفَ التَّعْبِيرُ عَنْهُ عِنْدَ الْمُتَقَدِّمِينَ فَلَا تَخُضْ فِي مُحَاوَلَةِ الْفَرْقِ بَيْنَهُمَا كَالَّذِي خَاضُوا.
Bu 'bir tek' husus; sonuna kadar devam eden { أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنى وَفُرادى } “Allah için ikişer ikişer ve teker teker kalkmanız” sözüyle açıklanmıştır. { أَنْ } ve fiilden oluşan masdar-ı müevvel, { وَاحِدَةٍ } kelimesinden bedel konumundadır; yahut istersen atf-ı beyân de, zira atf-ı beyân birebir bedeldir (bedel-i mutâbık). Mütekaddimîn âlimleri nezdinde sadece bunun ifadesi farklılık göstermiştir; onların daldığı gibi sen de ikisi arasındaki farkı bulma çabasına dalma.
وَالْقِيَامُ فِي قَوْلِهِ: أَنْ تَقُومُوا مُرَادٌ بِهِ الْمَعْنَى الْمَجَازِيُّ وَهُوَ التَّأَهُّبُ لِلْعَمَلِ وَالِاجْتِهَادُ فِيهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتامى بِالْقِسْطِ [النِّسَاء: ١٢٧] .
{ أَنْ تَقُومُوا } sözündeki kıyamdan mecazi anlam kastedilmiştir; o da Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْ تَقُومُوا لِلْيَتامى بِالْقِسْطِ } “Yetimler hakkında adaleti ayakta tutmanız” [en-Nisâ: 127] sözünde olduğu gibi bir işe hazırlanmak ve onda gayret göstermektir.
وَاللَّامُ لِلتَّعْلِيلِ، أَيْ لِأَجْلِ اللَّهِ وَلِذَاتِهِ، أَيْ جَاعِلِينَ عَمَلَكُمْ لِلَّهِ لَا لِمَرْضَاةِ صَاحِبٍ وَلَا عَشِيرَةٍ، وَهَذَا عَكْسُ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالَ إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثاناً مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ [العنكبوت: ٢٥] ، أَوْ لِأَجْلِ مَعْرِفَةِ اللَّهِ وَالتَّدَبُّرِ فِي صِفَاتِهِ.
Lâm (لِ) ta'lîl (gerekçe) içindir; yani 'Allah için ve O'nun zâtı uğruna' demektir. Yani amelinizi bir arkadaşın veya aşiretin rızası için değil, sırf Allah için yaparak; bu, Allah Teâlâ'nın: { وَقالَ إِنَّما اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثاناً مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ } “Dedi ki: Siz, sırf aranızdaki sevgi uğruna Allah'ı bırakıp putlar edindiniz” [el-Ankebût: 25] sözünün zıddıdır; yahut Allah'ı tanımak ve O'nun sıfatlarını tefekkür etmek için demektir.
وَكَلِمَةُ مَثْنى مَعْدُولٌ بِهَا عَنْ قَوْلِهِمُ: اثْنَيْنِ اثْنَيْنِ، بِتَكْرِيرِ كَلِمَةِ اثْنَيْنِ تَكْرِيرًا يُفِيدُ مَعْنَى تَرْصِيفِ الْأَشْيَاءِ الْمُتَعَدِّدَةِ بِجَعْلِ كُلِّ مَا يُعَدُّ بِعَدَدِ اثْنَيْنِ مِنْهُ مُرَصَّفًا عَلَى نَحْوِ عَدَدِهِ.
{ مَثْنى } kelimesi, birden fazla şeyi ikişerli sayılan her bir parçayı kendi sayısına göre dizip sıralama anlamı verecek şekilde 'iki' kelimesinin tekrarlandığı 'ikişer ikişer' (isneyni isneyn) tabirinden ma'dûldür (dönüştürülmüştür).
وَكَلِمَةُ فُرادى مَعْدُولٌ بِهَا عَنْ قَوْلِهِمْ: فَرْدًا فَرْدًا تَكْرِيرًا يُفِيدُ مَعْنَى التَّرْصِيفِ كَذَلِكَ. وَكَذَلِكَ سَائِرُ أَسْمَاءِ الْعَدَدِ إِلَى تِسْعٍ أَوْ عَشْرٍ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ مَثْنى وَثُلاثَ وَرُباعَ، وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٣] .
{ فُرادى } kelimesi de aynı şekilde dizip sıralama anlamı verecek biçimde tekrarlanan 'birer birer' (ferden ferdâ) tabirinden ma'dûldür (dönüştürülmüştür). Dokuz veya ona kadar olan diğer sayı isimleri de böyledir; Allah Teâlâ'nın: { فَانْكِحُوا مَا طابَ لَكُمْ مِنَ النِّساءِ مَثْنى وَثُلاثَ وَرُباعَ } “[Beğendiğiniz] kadınlardan ikişer, üçer, dörder nikâhlayın” sözü de bu kabildendir ve [açıklaması] Nisâ Suresi'nde [3] geçmişti.
وَانْتَصَبَ مَثْنى وَفُرادى عَلَى الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ تَقُومُوا، أَيْ أَنْ تَكُونُوا فِي الْقِيَامِ عَلَى هَذَيْنِ الْحَالَيْنِ فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: أَنْ تَقُومُوا لِحَقِّ اللَّهِ وَإِظْهَارِهِ عَلَى أَيِّ حَالٍ مِنِ اجْتِمَاعٍ وَانْفِرَادٍ، فَيَكُونُ مَثْنى كِنَايَةً عَنِ التَّعَدُّدِ وَهُوَ مِنِ اسْتِعْمَالِ مَعْنَى التَّثْنِيَةِ فِي التَّكَرُّرِ لِأَنَّ التَّثْنِيَةَ أَوَّلُ التَّكْرِيرِ فَجَعَلَ التَّكَرُّرَ لَازِمًا لِلتَّثْنِيَةِ ادِّعَاءً كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خاسِئاً وَهُوَ حَسِيرٌ [الْملك: ٤] فَإِنَّ الْبَصَرَ لَا يَرْجِعُ خَاسِئًا مِنْ إِعَادَةِ نَظْرَةٍ وَاحِدَةٍ بَلِ الْمُرَادُ مِنْهُ تَكْرِيرُ
{ مَثْنى وَفُرادى } kelimeleri, { تَقُومُوا } fiilinin zamirinden hâl olarak mensub kılınmıştır; yani 'kalkışınızda bu iki hâl üzere bulunasınız' demektir. Bu durumda anlamın şöyle olması caizdir: İster topluca ister tek başına olsun, her hâlükârda Allah'ın hakkını ikâme etmek ve onu açığa çıkarmak için kalkmanızdır. Böylece { مَثْنى }, çokluktan kinaye olur; bu da tesniye (ikilik) manasının tekrarda kullanılması türündendir. Çünkü tesniye, tekrarın ilk basamağıdır; bu sebeple tıpkı Allah Teâlâ'nın: { ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ كَرَّتَيْنِ يَنْقَلِبْ إِلَيْكَ الْبَصَرُ خاسِئاً وَهُوَ حَسِيرٌ } “Sonra gözünü iki defa daha çevir; göz hor-hakir ve bitkin bir hâlde sana dönecektir” [el-Mülk: 4] sözünde olduğu gibi, tekrar iddia yoluyla tesniyenin lazımı kılınmıştır. Zira göz, tek bir bakışın tekrarıyla hor-hakir ve yorgun düşmez; bilakis bundan maksat bakışın
النَّظَرِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ: لَبَّيْكَ وَسَعْدَيْكَ، وَقَوْلُهُمْ:
tekrar edilmesidir. Nitekim Arapların «Lebbeyk ve sa'deyk» (emrine tekrar tekrar amadeyim) ve
دَوَالَيْكَ.
«Devâleyk» (ardı ardına, tekrar tekrar) sözleri de böyledir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى أَنْ تَقُومُوا لِحَقِّ اللَّهِ مُسْتَعِينًا أَحَدُكُمْ بِصَاحِبٍ لَهُ أَوْ مُنْفَرِدًا بِنَفْسِهِ فَإِنَّ مِنْ أَهْلِ النَّظَرِ مَنْ يَنْشَطُ إِلَيْهِ بِالْمُدَارَسَةِ مَا لَا يُنَشِّطُهُ بِالْخَلْوَةِ. وَمِنْهُمْ مَنْ حَالُهُ بِعَكْسِ هَذَا، فَلِهَذَا اقْتَصَرَ عَلَى مَثْنى وَفُرادى لِأَنَّ مَا زَادَ عَلَى ذَلِكَ لَا اضْطِرَارَ إِلَيْهِ.
Anlamın şöyle olması da caizdir: Her birinizin bir arkadaşından yardım alarak veya tek başına kalarak Allah'ın hakkı için kalkmasıdır. Zira tefekkür ve araştırma ehlinden öylesi vardır ki müzakere ile yalnızken bulamadığı bir şevk ve canlılık kazanır. Öylesi de vardır ki durumu bunun tam tersidir. İşte bu sebeple { مَثْنى وَفُرادى } ile yetinilmiştir; çünkü bundan fazlasına bir zaruret/ihtiyaç yoktur.
وَقَدَّمَ مَثْنى لِأَنَّ الِاسْتِعَانَةَ أَعْوَنُ عَلَى الْفَهْمِ فَيَكُونُ الْمُرَادُ دَفْعَ عَوَائِقِ الْوُصُولِ إِلَى الْحَقِّ بِالنَّظَرِ الصَّحِيحِ الَّذِي لَا يُغَالِطُ فِيهِ صَاحِبُ هَوًى وَلَا شُبْهَةٍ وَلَا يَخْشَى فِيهِ النَّاظِرُ تَشْنِيعًا وَلَا سُمْعَةً، فَإِنَّ الْجَمَاهِيرَ إِذَا اجْتَمَعَتْ لَمْ يَخْلُ مُجْتَمَعُهُمْ مِنْ ذِي هَوًى وَذِي شُبْهَةٍ وَذِي مَكْرٍ وَذِي انْتِفَاعٍ، وَهَؤُلَاء- بِمَا يلازم نَوَايَاهُمْ مِنَ الْخُبْثِ- تَصْحَبُهُمْ جُرْأَةٌ لَا تَتْرُكُ فِيهِمْ وَازِعًا عَنِ الْبَاطِلِ وَلَا صَدًّا عَنِ الِاخْتِلَاقِ وَالتَّحْرِيفِ لِلْأَقْوَالِ بِعَمْدٍ أَوْ خَطَأٍ، وَلَا حَيَاءً يُهَذِّبُ مِنْ حِدَّتِهِمْ فِي الْخِصَامِ وَالْأَذَى، ثُمَّ يَطِيرُونَ بِالْقَالَةِ وَأَعْمَالِ أَهْلِ السَّفَالَةِ.
{ مَثْنى } kelimesi öne geçirilmiştir; çünkü yardımlaşmak anlamayı daha çok kolaylaştırır. Böylece kastedilen, nefis arzusu ve şüphe sahibi kimselerin mugalata yapamayacağı, tefekkür edenin de dedikodulardan ve kınanmaktan korkmayacağı doğru bir düşünüş ile hakka ulaşmanın önündeki engelleri kaldırmaktır. Zira kalabalıklar bir araya geldiğinde o topluluk heva, şüphe, hile ve menfaat sahibinden hâli kalmaz. Niyetlerindeki kötülük sebebiyle bu kimselere öyle bir cüret eşlik eder ki içlerinde ne batıldan alıkoyacak bir engel, ne kasıtlı veya hatalı olarak söz uydurmaktan ve çarpıtmaktan menedecek bir set, ne de çekişme ve eziyetteki taşkınlıklarını dizginleyecek bir haya bırakır; ardından da dedikoduları ve alçak kimselerin işlerini her tarafa yayarlar.
فَلِلسَّلَامَةُ مِنْ هَذِهِ الْعَوَائِقِ وَالتَّخَلُّصُ مِنْ تِلْكَ الْبَوَائِقِ الصَّادَّةِ عَنْ طَرِيقِ الْحَقِّ قِيلَ هَنَا مَثْنى وَفُرادى فَإِنَّ الْمَرْءَ إِذَا خَلَا بِنَفْسِهِ عِنْدَ التَّأَمُّلِ لَمْ يَرْضَ لَهَا بِغَيْرِ النُّصْحِ، وَإِذَا خَلَا ثَانِي اثْنَيْنِ فَهُوَ إِنَّمَا يَخْتَارُ ثَانِيَهُ أَعْلَقَ أَصْحَابِهِ بِهِ وَأَقْرَبَهُمْ مِنْهُ رَأْيًا فَسَلِمَ كِلَاهُمَا مِنْ غِشِّ صَاحِبِهِ.
İşte bu engellerden selamete ermek ve hak yolunu tıkayan bu belalardan kurtulmak için burada { مَثْنى وَفُرادى } buyrulmuştur. Çünkü insan tefekkür ederken baş başa kaldığında nefsi için samimiyetten (nasihatten) başkasına razı olmaz. İki kişinin ikincisi olarak baş başa kaldığında ise yanına ancak arkadaşları arasından kendisine en bağlı ve görüş olarak en yakın olanı seçer; böylece her ikisi de arkadaşının aldatmasından güvende kalmış olur.
وَحَرْفُ ثُمَّ لِلتَّرَاخِي فِي الرُّتْبَةِ لِأَنَّ التَّفَكُّرَ فِي أَحْوَالِ النَّبِيءِ ﷺ أَهَمُّ فِي إِصْلَاحِ حَالِ الْمُخَاطَبِينَ الْمُعْرِضِينَ عَنْ دَعْوَتِهِ، بِخِلَافِ الْقِيَامِ لِلَّهِ فَإِنَّهُمْ لَا يَأْبَوْنَهُ.
{ ثُمَّ } harfi rütbe bakımından terâhî (derece üstünlüğü) içindir; çünkü Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumunu tefekkür etmek, davetinden yüz çeviren muhatapların durumunu ıslah etmede daha mühimdir. Allah için kalkmak ise böyle değildir, zira onlar bunu reddetmezler.
وَالتَّفَكُّرُ: تَكَلُّفُ الْفِكْرِ وَهُوَ الْعِلْمُ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَلا تَتَفَكَّرُونَ فِي الْأَنْعَامِ [٥٠] .
Tefekkür (تَفَكُّر): Düşünceyi (fikri) külfetle harekete geçirmektir ki bu da ilimdir. [Açıklaması] el-En'âm [50] ayetindeki { أَفَلا تَتَفَكَّرُونَ } “Hiç düşünmüyor musunuz?” sözünde geçmişti.
وَقَوْلُهُ: مَا بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ نَفْيٌ يُعَلِّقُ فِعْلَ تَتَفَكَّرُوا عَنِ الْعَمَلِ لِأَجْلِ حَرْفِ النَّفْيِ.
{ مَا بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ } “Arkadaşınızda hiçbir delilik yoktur” sözü, nefy harfi sebebiyle { تَتَفَكَّرُوا } fiilini amelden ta'lîk eden (engelleyen) bir nefydir (olumsuzluktur).
وَالْمَعْنَى: ثُمَّ تَعْلَمُوا نَفْيَ الْجُنُونِ عَنْ صَاحِبِكُمْ، أَيْ تَعْلَمُوا مَضْمُونَ هَذَا. فَجُمْلَةُ مَا بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ مَعْمُولَةٌ لِ تَتَفَكَّرُوا. وَمَنْ وَقَفَ عَلَى تَتَفَكَّرُوا لَمْ يُتْقِنِ التَّفَكُّرَ.
Anlam şudur: 'Sonra arkadaşınızda delilik bulunmadığını bilesiniz', yani bunun içeriğini bilesiniz demektir. Dolayısıyla { مَا بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ } cümlesi { تَتَفَكَّرُوا } fiilinin ma'mûlüdür. { تَتَفَكَّرُوا } üzerinde duran (vakf yapan) kimse tefekkürü tam icra etmiş olmaz.
وَالْمُرَادُ بِالصَّاحِبِ: الْمُخَالِطُ مُطلقًا بالموافقة وبالمخاصمة، وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنِ التَّبَصُّرِ
{ الصَّاحِب } (arkadaş) ile kastedilen; gerek uyum gerekse husumet bakımından mutlak olarak bir arada bulunandır. Bu da onun ahlak ve yaratılışı hakkında
فِي خَلْقِهِ كَقَوْلِ الْحَجَّاجِ فِي خُطْبَتِهِ لِلْخَوَارِجِ «أَلَسْتُمْ أَصْحَابِي بِالْأَهْوَازِ حِينَ رُمْتُمُ الْغَدْرَ وَاسْتَبْطَنْتُمُ الْكُفْرَ» يَعْنِي فَلَا تَخْفَى عَلَيَّ مَقَاصِدُكُمْ. وَتَقَدَّمَ فِي قَوْله تَعَالَى: أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا مَا بِصاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٨٤] .
basiret/bilgi sahibi olmaktan kinayedir; nitekim Haccâc'ın Hâricîlere hitaben yaptığı hutbedeki: «İhanet etmek istediğinizde ve küfrü gizlediğinizde Ahvaz'daki arkadaşlarım siz değil miydiniz?» sözü gibi; yani 'sizin maksatlarınız bana gizli kalmaz' demektir. Bunun açıklaması A'râf Suresi'nde [184] geçen { أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا مَا بِصاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ } “Onlar arkadaşlarında hiçbir delilik bulunmadığını düşünmediler mi?” ayetinde geçmişti.
وَالتَّعْبِيرُ بِصاحِبِكُمْ إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِأَنَّ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ: مَا بِي مِنْ جَنَّةٍ إِذِ الْكَلَامُ جَارٍ عَلَى لِسَانِ الرَّسُولِ ﷺ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا. وَفَائِدَتُهُ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ حَالَهُ مَعْلُومٌ لَدَيْهِمْ لَا يَلْتَبِسُ عَلَيْهِمْ لِشِدَّةِ مُخَالَطَتِهِ بِهِمْ مُخَالَطَةً لَا تَذَرُ لِلْجَهَالَةِ مَجَالًا فَهُمْ عَرَفُوهُ وَنَشَأَ بَيْنَهُمْ حَتَّى جَاءَهُمْ بِالْحَقِّ فَهَذَا كَقَوْلِهِ: فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُراً مِنْ قَبْلِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ [يُونُس: ١٦] .
{ بِصاحِبِكُمْ } şeklindeki ifade, zamir yerinde zahir ismin kullanılmasıdır (izhar fi makami'l-idmar). Çünkü az önce geçtiği üzere söz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in dilinden aktarıldığı için zahirin gerektirdiği 'Bende delilik yoktur' denilmesiydi. Bunun faydası, cehalete mahal bırakmayacak derecedeki birliktelikleri sebebiyle onun hâlinin kendilerince bilindiğine ve onlara kapalı olmadığına dikkat çekmektir. Zira onlar onu tanımışlar ve kendilerine hakkı getirinceye dek aralarında yetişmiştir. İşte bu, O'nun: { فَقَدْ لَبِثْتُ فِيكُمْ عُمُراً مِنْ قَبْلِهِ أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Bundan önce aranızda bir ömür kaldım; hâlâ akıl erdirmiyor musunuz?” [Yûnus: 16] sözü gibidir.
وَالِاقْتِصَارُ فِي التَّفَكُّرِ الْمَطْلُوبِ عَلَى انْتِفَاءِ الْجِنَّةِ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ هُوَ أَنَّ أَصْلَ الْكُفْرِ هُوَ الطَّعْنُ فِي نُبُوءَتِهِ وَهُمْ لَمَّا طَعَنُوا فِيهِ قَالُوا: مَجْنُونٌ، وَقَالُوا: سَاحِرٌ، وَقَالُوا: كَاذِبٌ.
İstenen tefekkürün Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den deliliğin nefyi ile sınırlandırılması şundandır: Küfrün aslı, onun peygamberliğine dil uzatmaktır. Onlar ona dil uzattıklarında 'mecnun', 'büyücü' ve 'yalancı' demişlerdi.
فَابْتُدِئْ فِي إِرْجَاعِهِمْ إِلَى الْحَقِّ بِنَفْيِ الْجِنَّةِ عَنْهُ حَتَّى إِذَا أَذْعَنُوا إِلَى أَنَّهُ مِنَ الْعُقَلَاءِ انْصَرَفَ النَّظَرُ إِلَى أَنَّ مِثْلَ مَا جَاءَ بِهِ لَا يَأْتِي بِهِ إِلَّا عَاقِلٌ وَهُمْ إِنَّمَا ابَتَدَأُوا اخْتِلَاقَهُمْ بِأَنَّهُ مَجْنُونٌ كَمَا جَاءَ فِي الْقُرْآنِ، قَالَ تَعَالَى: مَا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ [الْقَلَم: ٢] فِي السُّورَةِ الثَّانِيَةِ نُزُولًا. وَقَالَ: وَما صاحِبُكُمْ بِمَجْنُونٍ فِي السُّورَة السَّابِعَة [التكوير: ٢٢] وَذَلِكَ هُوَ الَّذِي اسْتَمَرُّوا عَلَيْهِ قَالَ تَعَالَى: ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَقالُوا مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌ [الدُّخان: ١٤] إِذْ دَعْوَى الْجُنُونِ أَرْوَجُ بَيْنَ أَهْلِ مَكَّةَ لِأَنَّ الْجُنُونَ يَطْرَأُ عَلَى الْإِنْسَانِ دَفْعَةً فَلَمْ يَجِدُوا تَعِلَّةً أَقْرَبَ لِلْقَبُولِ مِنْ دَعْوَى أَنَّهُ اعْتَرَاهُ جُنُونٌ كَمَا قَالَت عَادٌ لِهُودٍ إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَراكَ بَعْضُ آلِهَتِنا بِسُوءٍ [هود:
Onları hakka döndürme işine, öncelikle kendisinden deliliğin nefyi ile başlanmıştır. Ta ki onun akıl sahiplerinden olduğuna boyun eğdiklerinde, onun getirdiği şeyin benzerini ancak akıllı birinin getirebileceği sonucuna varılsın. Zira onların uydurmaya başladıkları ilk iddia, Kur'an'da da geldiği üzere onun mecnun olduğuydu. Allah Teâlâ iniş sırasına göre ikinci surede: { مَا أَنْتَ بِنِعْمَةِ رَبِّكَ بِمَجْنُونٍ } “Sen Rabbinin nimeti sayesinde bir mecnun değilsin” [el-Kalem: 2] buyurdu. Yedinci surede de: { وَما صاحِبُكُمْ بِمَجْنُونٍ } “Arkadaşınız bir mecnun değildir” [et-Tekvîr: 22] buyurdu. Üzerinde ısrarla durdukları iddia da buydu. Allah Teâlâ: { ثُمَّ تَوَلَّوْا عَنْهُ وَقالُوا مُعَلَّمٌ مَجْنُونٌ } “Sonra ondan yüz çevirdiler ve: 'Ona öğretilmiş bir mecnundur!' dediler” [ed-Duhân: 14] buyurmuştur. Çünkü delilik iddiası Mekkeliler arasında en revaçta olanıydı; zira delilik insana aniden arız olur. Bu yüzden Âd kavminin Hûd'a: { إِنْ نَقُولُ إِلَّا اعْتَراكَ بَعْضُ آلِهَتِنا بِسُوءٍ } “Biz ancak 'İlahlarımızdan biri seni fena çarpmış' deriz” [Hûd: 54]
٥٤] ، وَقَالَتْ ثَمُودُ لِصَالِحٍ قَدْ كُنْتَ فِينا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا [هود: ٦٢] .
dediği ve Semûd kavminin Sâlih'e: { قَدْ كُنْتَ فِينا مَرْجُوًّا قَبْلَ هَذَا } “Sen bundan önce aramızda ümit beslenen biriydin” [Hûd: 62] dediği gibi, ona bir delilik arız olduğu iddiasından daha kabule yakın bir bahane bulamadılar.
فَبَقِيَتْ دَعْوَاهُمْ أَنَّهُ سَاحِرٌ وَأَنَّهُ كَاهِنٌ وَأَنَّهُ شَاعِرٌ وَأَنَّهُ كَاذِبٌ (حَاشَاهُ) . فَأَمَّا السِّحْرُ وَالْكِهَانَةُ فَسَهُلَ نَفْيُهُمَا بِنَفْيِ خَصَائِصِهِمَا فَأَمَّا انْتِفَاءُ السِّحْرِ فَبَيِّنٌ لِأَنَّهُ يَحْتَاجُ إِلَى مُعَالَجَةِ تَعَلُّمٍ وَمُزَاوَلَةٍ طَوِيلَةٍ وَالنَّبِيءُ ﷺ بَيْنَ ظَهْرَانِيهِمْ لَا يَخْفَى عَلَيْهِمْ أَمْرُهُ، وَأَمَّا الشِّعْرُ فَمَسْحَتُهُ
Geriye onun büyücü, kâhin, şair ve yalancı olduğu iddiaları kaldı (hâşâ). Sihir ve kâhinliğe gelince; bunların özelliklerinin bulunmadığı gösterilerek nefyedilmesi kolay oldu. Sihrin yokluğu açıktır; çünkü o, öğrenme külfeti ve uzun bir uğraş gerektirir, hâlbuki Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onların arasında yaşamaktadır ve durumu onlara gizli değildir. Şiire gelince; onun esintisi/üslubu
مَنْفِيَّةٌ عَنِ الْقُرْآنِ كَمَا قَالَ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ، فَلَمْ يَبْقَ فِي كِنَانَةِ مَطَاعِنِهِمْ إِلَّا زَعْمُهُمْ أَنَّهُ كَاذِبٌ عَلَى اللَّهِ، وَهَذَا يزيفه قَوْله: بِصاحِبِكُمْ فَإِنَّهُمْ عَرَفُوهُ بِرَجَاحَةِ الْعَقْلِ وَالصِّدْقِ وَالْأَمَانَةِ فِي شَبِيبَتِهِ وَكُهُولَتِهِ فَكَيْفَ يُصْبِحُ بَعْدَ ذَلِكَ كَاذِبًا كَمَا قَالَ النَّضْرُ بْنُ الْحَارِثِ: فَلَمَّا رَأَيْتُمُ الشَّيْبَ فِي صُدْغَيْهِ قُلْتُمُ شَاعِرٌ
Velîd b. Mugîre'nin de ifade ettiği gibi Kur'an'dan uzaktır. Böylece onların iftira sadaklarında, onun Allah'a karşı yalan uydurduğu iddiasından başka bir şey kalmadı. Bunu ise { بِصاحِبِكُمْ } “arkadaşınız” sözü çürütmektedir; zira onlar onu gençliğinde de olgunluk çağında da aklının kemaliyle, doğruluğu ve güvenilirliğiyle tanımışlardı. Nitekim Nadr b. Hâris'in: 'Şakaklarındaki akları görünce ona şair dediniz,
وَقُلْتُمْ كَاهِنٌ وقلتم مَجْنُون، وو الله مَا هُوَ بأولئكم. وَإِذَا كَانَ لَا يَكْذِبُ عَلَى النَّاسِ فَكَيْفَ يَكْذِبُ عَلَى اللَّهِ، كَمَا قَالَ هِرَقْلُ لِأَبِي سُفْيَانَ وَقَدْ سَأَلَهُ:
kâhin dediniz ve mecnun dediniz; vallahi o bunlardan hiçbiri değildir' dediği gibi, bundan sonra nasıl yalancı olabilir? İnsanlara karşı yalan söylemeyen biri nasıl olur da Allah'a karşı yalan söyler? Nitekim Bizans Kralı Herakliyus, Ebû Süfyân'a sorup:
هَلْ جَرَّبْتُمْ عَلَيْهِ كَذِبًا قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَا قَالَ؟ قَالَ أَبُو سُفْيَانَ: لَا. قَالَ: فَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لِيَتْرُكَ الْكَذِبَ عَلَى النَّاسِ وَيَكْذِبَ عَلَى اللَّهِ.
«Söylediğini söylemeden önce onun hiç yalan söylediğine şahit oldunuz mu?» dediğinde, Ebû Süfyân: «Hayır» demiştir. Bunun üzerine Herakliyus: «Biliyorum ki insanlara yalan söylemeyen bir kimse Allah'a karşı da yalan uyduracak değildir» demiştir.
وَمِنْ أَجْلِ هَذَا التَّدَرُّجِ الَّذِي طُوِيَ تَحْتَ جُمْلَةِ مَا بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ أَعْقَبَ ذَلِكَ بِحَصْرِ أمره فِي النذرات بِقُرْبِ عَذَابٍ وَاقِعٍ، أَيْ فِي النِّذَارَةِ وَالرِّسَالَةِ الصَّادِقَةِ.
{ مَا بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ } cümlesinin zımnında yer alan bu aşamalı açıklama (tederrüc) sebebiyledir ki onun durumunu gerçekleşecek bir azabın yaklaştığını haber veren uyarılara, yani dosdoğru bir uyarıcılık ve peygamberliğe hasretmiştir.
قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : أَيْ مِثْلُ هَذِهِ الدَّعْوَى لَا يَتَصَدَّى لَهَا إِلَّا رَجُلَانِ: إِمَّا مَجْنُونٌ لَا يُبَالِي بِافْتِضَاحِهِ إِذَا طُولِبَ بِالْبُرْهَانِ، وَإِمَّا عَاقِلٌ رَاجِحُ الْعَقْلِ لَا يَدَّعِي مِثْلَهُ إِلَّا بَعْدَ صِحَّتِهِ بِالْحُجَّةِ، وَإِلَّا فَمَا يُجْدِي الْعَاقِلُ دَعْوَى شَيْءٍ لَا بَيِّنَةَ عَلَيْهِ وَقَدْ عَلِمْتُمْ أَنَّ مُحَمَّدًا ﷺ مَا بِهِ مِنْ جِنَّةٍ بَلْ عَلِمْتُمُوهُ أَرْجَحَ قُرَيْشٍ عَقْلًا وَأَرْزَنَهُمْ حِلْمًا وَأَثْقَبَهُمْ ذِهْنًا وَآصَلَهُمْ رَأْيًا وَأَصْدَقَهُمْ قَوْلًا وَأَجْمَعَهُمْ لِمَا يُحْمَدُ عَلَيْهِ الرِّجَالُ فَكَانَ مَظِنَّةً لِأَنْ تَظُنُّوا بِهِ الْخَيْرَ وَتُرَجِّحُوا فِيهِ جَانِبَ الصِّدْقِ عَلَى الْكَذِبِ» اهـ.
«el-Keşşâf»ta şöyle denilmiştir: 'Yani böylesi bir davaya ancak iki adam girişir: Ya delil istendiğinde rezil olmayı umursamayan bir mecnun, ya da delille doğruluğu sabit olmadan böyle bir şeyi iddia etmeyecek olan kâmil akıl sahibi bir zat. Aksi takdirde, aklı başında bir kimseye delilsiz bir şeyi iddia etmek ne fayda sağlar? Siz Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'de hiçbir delilik olmadığını bildiniz; bilakis onun Kureyş'in aklı en olgun, hilmi en ağırbaşlı, zihni en keskin, görüşü en köklü, sözü en doğru ve erkeklerin övüldüğü bütün meziyetleri kendinde en çok toplayan kişisi olduğunu bildiniz. Dolayısıyla onun hakkında hüsnüzanda bulunmanız ve onda doğruluk tarafını yalana tercih etmeniz gerekirdi.'
فَالْقَصْرُ الْمُسْتَفَادُ مِنْ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ قَصْرُ مَوْصُوفٍ عَلَى صِفَةٍ قَصْرًا إِضَافِيًّا، أَيْ هُوَ مَقْصُورٌ عَلَى صِفَةِ النِّذَارَةِ لَا تَحُومُ حَوْلَهُ الْأَوْصَافُ الَّتِي لَمَزْتُمُوهُ بِهَا.
{ إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ } ifadesinden anlaşılan kasr; mevsûfun sıfata kasrı kabilinden izâfî bir kasrdır. Yani o, yalnızca uyarıcılık sıfatına hasredilmiştir; ona taktığınız o [çirkin] vasıflar onun yanına bile yaklaşamaz.
وَمَعْنَى بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ الْقُرْبُ، أَيْ قُرْبَ الْحُصُولِ فَيَقْتَضِي الْقَبْلِيَّةَ، أَيْ قَبْلَ عَذَابٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ آنِفًا فِي هَذِهِ السُّورَةِ، وَالْمُرَادُ عَذَاب الْآخِرَة.
{ بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ } ifadesinin anlamı yakınlıktır, yani vuku bulmasının yakınlığıdır; dolayısıyla 'bir azabın öncesinde' anlamıyla önceliği gerektirir. Bu, az önce bu surede geçmişti; kastedilen ise ahiret azabıdır.
[سُورَة سبإ (٣٤) : آيَة ٤٧]
[Sebe Suresi (34), Âyet 47]
قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٤٧)
{ قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٤٧) } “De ki: Ben sizden bir ücret istemişsem o sizin olsun. Benim ücretim ancak Allah'a aittir. O, her şeye hakkıyla şahittir.”
هَذَا اسْتِقْصَاءٌ لِبَقَايَا شُبَهِ التَّكْذِيبِ لِدَحْضِهَا سَوَاءً مِنْهَا مَا تَعَلَّقُوا بِهِ مِنْ نَحْوِ قَوْلِهِمْ:
Bu, yalanlama şüphelerinin geriye kalanlarını çürütmek için etraflıca ele almaktır; ister
كَاهِنٌ وَشَاعِرٌ وَمَجْنُونٌ وَمَا لَمْ يَدَّعُوهُ وَلَكِنَّهُ قَدْ يَخْطُرُ بِبَالِ وَاحِدٍ مِنْهُمْ أَنْ يَزْعُمُوا أَنَّهُ يُرِيد بِهَذِهِ الدعْوَة نَفْعًا لِنَفْسِهِ يَكُونُ أَجْرًا لَهُ عَلَى التَّعْلِيمِ وَالْإِرْشَادِ.
kâhin, şair ve mecnun demeleri gibi sarıldıkları iddialardan olsun, isterse açıkça iddia etmedikleri hâlde içlerinden birinin 'bu davetle kendine bir menfaat, öğretim ve irşada karşılık bir ücret elde etmek istiyor' diye zannetmesi ihtimali kabilinden olsun.
وَهُمْ لَمَّا ادَّعَوْا أَنَّهُ سَاحِرٌ أَوْ أَنَّهُ شَاعِرٌ أَوْ أَنَّهُ كَاهِنٌ لَزِمَ مِنْ دَعْوَاهُمْ أَنَّهُ يَتَعَرَّضُ
Onlar onun büyücü, şair veya kâhin olduğunu iddia ettiklerinde, bu iddiaları gereği onun şairlik ödülüne
لِجَائِزَةِ الشَّاعِرِ، وَحُلْوَانِ الْكَاهِنِ فَلَمَّا نُفِيَتْ عَنْهُ تِلْكَ الْخِلَالُ لَمْ يَبْقَ لَهُمْ فِي الْكِنَانَةِ سَهْمُ طَعْنٍ، إِلَّا أَنْ يَزْعُمُوا أَنَّهُ يَطْلُبُ أَجْرًا عَلَى الْإِرْشَادِ فَقِيلَ لَهُمْ: مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ كَانَ بِكُمْ ظَنُّ انْتِفَاعِي مِنْكُمْ بِمَا دَعَوْتُكُمْ إِلَيْهِ، فَمَا كَانَ لِي مِنْ أَجْرٍ عَلَيْهِ فَخُذُوهُ.
ve kâhinlik bahşişine talip olduğu sonucu doğuyordu. Ondan bu hasletler nefyedilince, kendilerinde irşada karşılık bir ücret istediğini iddia etmekten başka bir iftira oku kalmadı. Bunun üzerine onlara: 'Eğer sizi davet ettiğim şeyden bir menfaat elde edeceğimi sanıyorsanız, sizden istediğim bir ücret varsa o sizin olsun; bu davete karşılık bana düşecek bir ücret olduysa onu alın' denildi.
وَهَذِهِ طَرِيقَةٌ بَدِيعَةٌ فِي الْكِنَايَةِ التَّهَكُّمِيَّةِ عَنْ عَدَمِ انْتِفَاعِهِ بِمَا يَدْعُوهُمْ إِلَيْهِ بِأَنْ يُفْرَضَ كَالْوَاقِعِ ثُمَّ يُرَتَّبَ عَلَيْهِ الِانْكِفَافُ عَنْهُ وَرَدُّ مَا فَاتَ مِنْهُ لِيُفْضِيَ بِذَلِكَ إِلَى الْبَرَاءَةِ مِنْهُ وَمِنَ التَّعَرُّضِ لَهُ، فَهِيَ كِنَايَةٌ رَمْزِيَّةٌ وَأَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ لَمْ يَسْأَلْهُمْ أَجْرًا قُلْ مَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ [ص: ٨٦، ٨٧] أَوْ إِنْ كُنْتُ سَأَلْتُكُمْ أَجْرًا فَلَا تُعْطُونِيهِ، وَإِنْ كُنْتُمْ أَعْطَيْتُمْ شَيْئًا فَاسْتَرِدُّوهُ، فَكُنِّيَ بِهَذَا الشَّرْطِ الْمُحَقَّقِ انْتِفَاؤُهُ عِنْدَ انْتِفَاءِ أَنْ يَكُونَ طَالِبًا أَجْرًا مِنْهُمْ عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ [الْمَائِدَة: ١١٦] .
Bu, davet ettiği şeyden kendisinin hiçbir menfaat elde etmediğini ifade etmek için kullanılan tehekkümî (alaylı) bir kinayenin eşsiz bir yöntemidir. Şöyle ki; bu durum gerçekleşmiş gibi farz edilir, ardından ondan vazgeçilmesi ve geçmişte alınanların geri verilmesi hükme bağlanır; ta ki bu durum o şeyden ve ona talip olmaktan tamamen beri olduğunu ortaya koysun. Dolayısıyla bu sembolik bir kinayedir; nitekim onlar onun kendilerinden hiçbir ücret istemediğini bilmektedirler: { قُلْ مَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ } “De ki: Buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum ve ben kendiliğinden bir şeyler uyduranlardan da değilim. O, ancak âlemler için bir öğüttür” [Sâd: 86-87]. Yahut: 'Eğer sizden bir ücret istediysem onu bana vermeyin; eğer bir şey vermişseniz onu da geri alın' demektir. Tıpkı Allah Teâlâ'nın: { إِنْ كُنْتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ } “Eğer onu demişsem Sen bunu elbette bilmişsindir” [el-Mâide: 116] sözünde olduğu gibi, gerçekleşmediği kesin olan bu şart ile onun kendilerinden ücret talep etmediği kinaye yoluyla ifade edilmiştir.
وَهَذَا مَا صَرَّحَ بِهِ عَقِبَهُ مِنْ قَوْلِهِ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ، فَجِيءَ بِالشَّرْطِ بِصِيغَةِ الْمَاضِي لِيَدُلَّ عَلَى انْتِفَاءِ ذَلِكَ فِي الْمَاضِي فَيَكُونُ انْتِفَاؤُهُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ أَجْدَرَ عَلَى أَنَّ وُقُوعَهُ فِي سِيَاقِ الشَّرْطِ يَقْضِي بِانْتِفَائِهِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ أَيْضًا. وَهَذَا جَارٍ مَجْرَى التَّحَدِّي لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ لِجَمَاعَتِهِمْ أَوْ آحَادِهِمْ عِلْمٌ بِأَنَّهُ طَلَبَ أَجْرًا مِنْهُمْ لَجَارُوا حِينَ هَذَا التَّحَدِّي بِمُكَافَحَتِهِ وَطَالَبُوهُ بِرَدِّهِ عَلَيْهِمْ.
Bunun hemen ardından { إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ } “Benim ücretim ancak Allah'a aittir” sözüyle de bunu açıkça ifade etmiştir. Şart kipi mazi olarak getirilmiştir ki bunun geçmişte bulunmadığını göstersin; böylece gelecekte bulunmaması çok daha evla olur. Zaten şart bağlamında yer alması gelecekte de bulunmayacağını gerektirir. Bu ifade bir meydan okuma mesabesindedir; çünkü topluluklarının veya fertlerinin onun kendilerinden bir ücret talep ettiğine dair bir bilgisi olsaydı, bu meydan okuma karşısında hemen harekete geçer ve onu kendilerine geri vermesini isterlerdi.
وَيَنْتَقِلُ مِنْ هَذَا إِلَى تعين أَنَّ مَا دَعَاهُمْ إِلَيْهِ لَا يَنْتَفِعُ بِهِ غَيْرُهُمْ بِالنَّجَاةِ مِنَ الْعَذَابِ، وَقَدْ تَكَرَّرَ فِي الْقُرْآنِ التَّبَرُّؤُ مِنْ أَنْ يَكُونَ النَّبِيءُ ﷺ يُرِيدُ مِنْهُمْ أَجْرًا أَوْ يَتَطَلَّبُ نَفْعًا لِأَنَّ انْتِفَاءَ ذَلِكَ مَا يُلَاقِيهِ مِنَ الْعَنَاءِ فِي الدَّعْوَةِ دَلِيلُ أَنَّهُ مَأْمُورٌ بِذَلِكَ مِنَ اللَّهِ لَا يُرِيدُ جَزَاءً مِنْهُمْ.
Buradan şu kesin sonuca geçilir: Onları davet ettiği şeyden, azaptan kurtulmak suretiyle faydalanacak olanlar kendilerinden başkası değildir. Kur'an'da Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlardan bir ücret istediği veya bir menfaat beklediği iddiasından beri olduğu defalarca tekrarlanmıştır; çünkü bu durumun yokluğu ile davet uğrunda karşılaştığı meşakkatler, onun bu işle Allah tarafından görevlendirildiğinin ve onlardan hiçbir karşılık istemediğinin delilidir.
وَمَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ شَرْطِيَّةً، ومِنْ أَجْرٍ بَيَانًا لِإِبْهَامِ مَا وَجُمْلَةُ فَهُوَ لَكُمْ جَوَابَ الشَّرْطِ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَا نَافِيَةً. وَتَكُونَ مِنْ لِتَوْكِيدِ عُمُومِ النَّكِرَةِ فِي النَّفْيِ، وَتَكُونَ الْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَهُوَ لَكُمْ تَفْرِيعًا عَلَى نَفْيِ الْأَجْرِ، وَضَمِيرُ «هُوَ» عَائِدًا عَلَى الْقُرْآنِ الْمَفْهُومِ مِنَ الْمَقَامِ وَمِنْ تَقَدُّمِ قَوْلِهِ: وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ [سبأ: ٤٣] أَيْ فَهَذَا الْقُرْآنُ لِفَائِدَتِكُمْ لَا لِفَائِدَتِي لِأَنَّ قَوْلَهُ: مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ يُفِيدُ أَنْ لَا فَائِدَةَ لَهُ فِي هَذِهِ الدَّعْوَةِ. وَيَكُونُ مَعْنَى الْآيَةِ نَظِيرَ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ مَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ [ص: ٨٦، ٨٧] .
{ مَا } edatının şartiyye, { مِنْ أَجْرٍ } ifadesinin { مَا } edatındaki kapalılığı açıklayan beyan, { فَهُوَ لَكُمْ } cümlesinin de şartın cevabı olması caizdir. { مَا } edatının nâfiye (olumsuzluk eki) olması da caizdir. Bu takdirde { مِنْ }, nefiy bağlamındaki belirsiz ismin (nekire) umumiyetini tekit etmek için olur; { فَهُوَ لَكُمْ } sözündeki fâ (فَ) harfi ücretin nefyine taalluk eden bir tefri' (sonuç) olur ve { هُوَ } zamiri de makamdan ve az önce geçen { وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ } “Ayetlerimiz onlara apaçık okunduğu zaman...” [Sebe: 43] sözünden anlaşılan Kur'an'a döner; yani 'Bu Kur'an benim menfaatime değil, sizin menfaatinizedir' demektir. Çünkü { مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ } sözü, bu davette onun şahsi hiçbir menfaatinin bulunmadığını ifade eder. Ayetin anlamı da Allah Teâlâ'nın: { قُلْ مَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ } “De ki: Buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum ve ben kendiliğinden bir şeyler uyduranlardan da değilim. O, ancak âlemler için bir öğüttür” [Sâd: 86-87] sözünün anlamı ile aynı doğrultuda olur.
وَالْأَجْرُ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لِيَجْزِيَكَ أَجْرَ مَا سَقَيْتَ لَنا فِي سُورَةِ الْقَصَصِ [٢٥] .
Ecr (أَجْر) kelimesi Kasas Suresi'ndeki [25] { لِيَجْزِيَكَ أَجْرَ مَا سَقَيْتَ لَنا } “Bizim için sulamanın ücretini sana ödemek üzere...” ayetinde geçmişti.
وَجُمْلَةُ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا جَوَابًا لِسُؤَالٍ مُقَدَّرٍ أَنْ يَسْأَلَ
{ إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ } “Benim ücretim ancak Allah'a aittir” cümlesi, dinleyenin sorabileceği takdiri bir soruya cevap olarak getirilmiş istînâf-ı beyânîdir:
السَّامِعُ: كَيْفَ لَا يَكُونُ لَهُ عَلَى مَا قَامَ بِهِ أَجْرٌ، فَأُجِيبَ بِأَنَّ أَجْرَهُ مَضْمُونٌ وَعَدَهُ اللَّهُ بِهِ لِأَنَّهُ إِنَّمَا يَقُومُ بِعَمَلٍ لِمَرْضَاتِهِ وَامْتِثَالِ أَمْرِهِ فَعَلَيْهِ أَجْرُهُ.
Dinleyen 'Yaptığı bu işe karşılık nasıl ücreti olmaz?' diyecek olursa; ücretinin garanti olduğu ve Allah'ın bunu ona vaad ettiği şeklinde cevap verilmiştir. Çünkü o, bu ameli sırf O'nun rızası ve emrine itaat için yerine getirmektedir; dolayısıyla mükâfatı da O'na aittir.
وَحَرْفُ عَلَى يَقْتَضِي أَنَّهُ حَقُّ اللَّهِ وَذَلِكَ بِالنَّظَرِ إِلَى وَعْدِهِ الصَّادِقِ، ثُمَّ ذَيَّلَ ذَلِكَ بِاسْتِشْهَادِ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى بَاطِنِهِ وَنِيَّتِهِ الَّتِي هِيَ مِنْ جُمْلَةِ الْكَائِنَاتِ الَّتِي اللَّهُ شَهِيدٌ عَلَيْهَا، وَعَلِيمٌ بِخَفَايَاهَا فَهُوَ مِنْ بَابِ: قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ [الرَّعْد: ٤٣] أَيْ وَهُوَ شَاهِدٌ عَلَى ذَلِكَ كُلِّهِ.
{ عَلَى } harfi, O'nun dosdoğru vaadi göz önüne alındığında bunun Allah'ın [üstlendiği bir] hak olduğunu gerektirir. Ardından bu durumu, Allah'ın şahit olduğu ve gizliliklerini bildiği varlıklar cümlesinden olan kendi iç dünyasına ve niyetine Allah Teâlâ'yı şahit tutarak fezleke yapmıştır. Bu, { قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ } “De ki: Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter” [er-Ra'd: 43] kabilindendir; yani 'O, bütün bunlara hakkıyla şahittir' demektir.
وَالْأَجْرُ: عِوَضٌ نَافِعٌ عَلَى عَمَلٍ سَوَاءٌ كَانَ مَالًا أَوْ غَيْرَهُ.
Ecr (أَجْر); mal olsun veya olmasın, bir amele karşılık verilen faydalı ivazdır (bedeldir).
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو وَابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ يَاءَ أَجْرِيَ مَفْتُوحَةً. وَقَرَأَهَا ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو بَكْرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ سَاكِنَةً، وَهُمَا وَجْهَانِ مِنْ وُجُوهِ يَاءِ الْمُتَكَلِّمِ فِي الْإِضَافَة.
Nâfi', Ebû Amr, İbn Âmir ve Hafs, { أَجْرِيَ } kelimesindeki ye (ي) harfini fetha ile (ecriye) okumuştur. İbn Kesîr, Ebû Bekr, Hamza ve Kisâî ise sükûn ile (ecrî) okumuştur; bunlar izafetteki mütekellim ye'sinin (ي) iki okunuş vechidir.
[سُورَة سبإ (٣٤) : آيَة ٤٨]
[Sebe Suresi (34), Âyet 48]
قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (٤٨)
{ قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (٤٨) } “De ki: Şüphesiz Rabbim gerçeği ortaya koyar (hakkı fırlatıp batılı yok eder). O, gaybları hakkıyla bilendir.”
لَا جَرَمَ إِذِ انْتَهَى الِاسْتِدْلَالُ وَالْمُجَادَلَةُ أَنْ يُنْتَقَلَ إِلَى النِّدَاءِ بَيْنَ ظَهْرَانِيهِمْ بِظُهُورِ الْحَقِّ فَيُسْتَغْنَى عَنْ مُجَادَلَتِهِمْ.
Şüphe yok ki delil getirme ve tartışma sona erince, onların arasında hakkın galebe çaldığını ilan etmeye geçilmiş ve onlarla tartışmaya ihtiyaç kalmamıştır.
وَأُعِيدَ فِعْلُ قُلْ لِلِاهْتِمَامِ بِالْمَقُولِ كَمَا أَشَرْنَا إِلَيْهِ آنِفًا.
Daha önce işaret ettiğimiz üzere, söylenecek söze önem verildiğini göstermek için { قُلْ } “De ki” fiili tekrarlanmıştır.
وَالتَّأْكِيدُ لِتَحْقِيقِ هَذَا الْخَبَرِ.
Tekit ise bu haberin kesinliğini vurgulamak içindir.
وَالتَّعْبِيرُ عَنِ اسْمِ اللَّهِ بِلَفْظِ الرَّبِّ وَإِضَافَتُهُ إِلَى ضَمِيرِ الْمُتَكَلِّمِ لِلْإِشَارَةِ أَنَّ الْحَقَّ فِي جَانِبِهِ وَأَنَّهُ تَأْيِيدٌ مِنْ رَبِّهِ فَإِنَّ الرَّبَّ يَنْصُرُ مَرْبُوبَهُ وَيُؤَيِّدُهُ. فَالْمُرَادُ بِالرُّبُوبِيَّةِ هُنَا رُبُوبِيَّةُ الْوَلَاءِ وَالِاخْتِصَاصِ لَا مُطْلَقُ الرُّبُوبِيَّةِ لِأَنَّهَا تَعُمُّ النَّاسَ كُلَّهُمْ.
Allah'ın isminin 'Rab' lafzıyla ifade edilip mütekellim zamirine izafe edilmesi; hakkın O'nun tarafında olduğuna ve bunun Rabbinden bir teyit olduğuna işaret etmek içindir. Çünkü Rab, kuluna yardım eder ve onu destekler. Buradaki rubûbiyyetten maksat, mutlak rubûbiyyet değil dostluk ve hususiyet rubûbiyyetidir; zira mutlak rubûbiyyet bütün insanları kapsar.
وَتَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْمُسْنَدِ الْفِعْلِيِّ لِلدَّلَالَةِ عَلَى الِاخْتِصَاصِ دُونَ التَّقَوِّي لِأَنَّ تَقَوِّيَ الْجُمْلَةِ حَصَلَ بِحَرْفِ التَّأْكِيدِ. وَهَذَا الِاخْتِصَاصُ بِاعْتِبَارِ مَا فِي يَقْذِفُ
Müsnedün ileyhin fiilî müsnedden öne geçirilmesi takviye için değil, ihtisasa (özel kılmaya) delalet etmek içindir; zira cümlenin takviyesi zaten tekit harfi ile sağlanmıştır. Bu ihtisas ise { يَقْذِفُ } fiilinde bulunan mana itibarıyladır.
بِالْحَقِّ مِنْ مَعْنَى: النَّاصِرِ لِي دُونَكُمْ فَمَاذَا يَنْفَعُكُمُ اعْتِزَازُكُمْ بِأَمْوَالِكُمْ وَأَوْلَادِكُمْ وَقُوَّتِكُمْ.
{ بِالْحَقِّ } ifadesindeki 'sizsiz, yalnızca bana yardım eden' manası itibarıyladır. O halde mallarınızla, evlatlarınızla ve gücünüzle övünmeniz size ne fayda sağlayacak?
وَالْقَذْف: إِلْقَاء شَيْء مِنَ الْيَدِ، وَأُطْلِقَ عَلَى إِظْهَارِ الْحَقِّ قَذْفٌ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِعَارَةِ، شَبَّهَ إِعْلَانَ الْحَقِّ بِإِلْقَاءِ الْحَجَرِ وَنَحْوِهِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ رَبِّي يَقْذِفُكُمْ بِالْحَقِّ.
Kazf (قَذْف); bir şeyi elden fırlatıp atmaktır. Hakkın açığa çıkarılmasına istiare yoluyla 'kazf' denilmiştir; zira hakkın ilan edilmesi, taş ve benzeri bir şeyin fırlatılmasına benzetilmiştir. Mana: 'Rabbim size karşı hakkı ortaya koyar (fırlatır)' demektir.
أَوْ هُوَ إِشَارَةٌ إِلَى قَوْلِهِ: بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْباطِلِ [الْأَنْبِيَاء: ١٨] وعَلى كُلٍّ فَهُوَ تَعْرِيضٌ بِالتَّهْدِيدِ وَالتَّخْوِيفِ مِنْ نَصْرِ اللَّهِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْمُشْرِكِينَ.
Yahut bu, O'nun { بَلْ نَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلَى الْباطِلِ } “Bilakis biz hakkı batılın tepesine indiririz” [el-Enbiyâ: 18] kavline bir işarettir. Her halükârda bu, Allah'ın müminlere müşrikler karşısında yardım edeceğine dair üstü kapalı bir tehdit ve korkutmadır.
وَتَخْصِيصُ وَصْفِ عَلَّامُ الْغُيُوبِ مِنْ بَيْنِ الْأَوْصَافِ الْإِلَهِيَّةِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّهُ عَالِمٌ بِالنَّوَايَا، وَأَنَّ الْقَائِلَ يَعْلَمُ ذَلِكَ فَالَّذِي يَعْلَمُ هَذَا لَا يجترىء عَلَى اللَّهِ بِادِّعَائِهِ بَاطِلًا أَنَّهُ أَرْسَلَهُ إِلَيْكُمْ، فَالْإِعْلَامُ بِهَذِهِ الصِّفَةِ هُنَا يُشْبِهُ اسْتِعْمَالَ الْخَبَرِ فِي لَازِمِ فَائِدَتِهِ وَهُوَ الْعِلْمُ بِالْحُكْمِ الْخَبَرِيِّ.
İlahi sıfatlar arasından { عَلَّامُ الْغُيُوبِ } “gaybları hakkıyla bilen” vasfının tahsis edilmesi; O'nun niyetleri bildiğine ve [bunu] söyleyenin de bu durumu bildiğine işaret etmek içindir. Zira bunu bilen bir kimse, Allah'ın kendisini onlara gönderdiğini asılsızca iddia ederek Allah'a karşı cüretkârlık yapamaz. Dolayısıyla bu sıfatın burada bildirilmesi, haberin lâzım-ı fâidesinde (haberi verenin bu hükmü bildiğini muhataba hissettirmesinde) kullanılmasına benzer.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَعْنَى: يَقْذِفُ بِالْحَقِّ يُرْسِلُ الْوَحْيَ، أَيْ عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ [غَافِر: ١٥] وَيَكُونَ قَوْلُهُ عَلَّامُ الْغُيُوبِ إِشَارَةً إِلَى أَنَّهُ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَلُ رِسَالَاتِهِ لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا يَقُولُونَ:
{ يَقْذِفُ بِالْحَقِّ } ifadesinin manasının, Yüce Allah'ın { يُلْقِي الرُّوحَ مِنْ أَمْرِهِ عَلى مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ } “Kullarından dilediğine kendi emrinden olan vahyi indirir” [el-Mü'min: 15] buyruğunda olduğu gibi, 'kullarından dilediğine vahiy gönderir' şeklinde olması da caizdir. { عَلَّامُ الْغُيُوبِ } kavli ise O'nun elçiliğini nereye vereceğini en iyi bilen olduğuna bir işaret olur; çünkü müşrikler şöyle diyorlardı:
لَوْلَا أُنْزِلَتْ عَلَيْنَا الْمَلَائِكَةُ دُونَ مُحَمَّدٍ.
“Muhammed'e değil de bize melekler indirilseydi ya!”
وَارْتَفَعَ عَلَّامُ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ هُوَ عَلَّامُ الْغُيُوبِ، أَوْ عَلَى أَنَّهُ نَعْتٌ لِاسْمِ إِنَّ إِمَّا مَقْطُوعٌ، وَإِمَّا لِمُرَاعَاةِ مَحَلِّ اسْمِ إِنَّ حَيْثُ إِنَّهَا اسْتَوْفَتْ خَبَرَهَا لِأَنَّ حُكْمَ الصِّفَةِ حُكْمُ عَطْفِ النَّسَقِ عِنْدَ أَكْثَرِ النُّحَاةِ وَهُوَ الْحَقُّ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: رَفْعُ الِاسْم فِي مثل هَذَا هُوَ غَالِبُ كَلَامِ الْعَرَبِ. وَمِثْلُهُ بِالْبَدَلِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ [ص: ٦٤] .
{ عَلَّامُ } kelimesi, mahzuf bir mübtedanın haberi olarak merfû olmuştur; yani 'O gaybları hakkıyla bilendir' (هو علام الغيوب) demektir. Yahut إنَّ 'nin ismi için ya mansubluktan kesilmiş bir na't (sıfat-ı maktu') olarak ya da إنَّ haberini tamamladığı için إنَّ 'nin isminin mahalline riayet edilerek [merfû kılınmıştır]; zira çoğu nahivciye göre sıfatın hükmü atf-ı nesakın hükmü gibidir ve doğru olan da budur. Ferrâ şöyle demiştir: 'Bu gibi durumlarda ismin merfû kılınması, Arap kelamında galip olan kullanımdır.' Yüce Allah'ın { إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ } “Şüphesiz bu, cehennem ehlinin birbiriyle çekişmesi kesin bir gerçektir” [Sâd: 64] kavlinde بدل (bedel) olarak gelmesi de bunun gibidir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ الْغُيُوبِ بِضَمِّ الْغَيْنِ. وَقَرَأَهُ أَبُو بَكْرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِكَسْرِ الْغَيْنِ كَمَا جَاءَ الْوَجْهَانِ فِي بَاء «بيُوت» .
Cumhur { الْغُيُوبِ } kelimesini gayn (غ) harfinin dammesiyle (el-ğuyûb) okumuştur. Ebû Bekr, Hamza ve Kisâî ise 'büyût' kelimesinin be (ب) harfinde iki vechin geldiği gibi, gayn harfinin kesresiyle (el-ğıyûb) okumuştur.
[سُورَة سبإ (٣٤) : آيَة ٤٩]
[Sebe Suresi (34), Âyet 49]
قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ وَما يُعِيدُ (٤٩)
{ قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ وَما يُعِيدُ (٤٩) } “De ki: Hak geldi; artık batıl ne [yeni bir şey] ortaya koyabilir ne de [yok olanı] geri getirebilir.”
أُعِيدَ فِعْلُ قُلْ لِلِاهْتِمَامِ بِالْمَقُولِ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا.
Az önce geçtiği üzere, söylenecek söze önem verildiğini göstermek için { قُلْ } “De ki” fiili tekrarlanmıştır.
وَجُمْلَةُ قُلْ جاءَ الْحَقُّ تَأْكِيدٌ لِجُمْلَةِ قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ [سبأ: ٤٨] فَإِنَّ الْحَقَّ
{ قُلْ جاءَ الْحَقُّ } “De ki: Hak geldi” cümlesi, { قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ } “De ki: Şüphesiz Rabbim gerçeği ortaya koyar” [Sebe: 48] cümlesinin bir tekitidir. Çünkü hak,
قَدْ جَاءَ بِنُزُولِ الْقُرْآنِ وَدَعْوَةِ الْإِسْلَامِ. وَعَطَفَ وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ وَما يُعِيدُ عَلَى جاءَ الْحَقُّ لِأَنَّهُ إِذَا جَاءَ الْحَقُّ انْقَشَعَ الْبَاطِلُ مِنَ الْمَوْضِعِ الَّذِي حَلَّ فِيهِ الْحَقُّ.
Kur'an'ın inmesi ve İslam'ın davetiyle gelmiştir. { وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ وَما يُعِيدُ } “artık batıl ne [yeni bir şey] ortaya koyabilir ne de geri getirebilir” cümlesi { جاءَ الْحَقُّ } “hak geldi” ifadesine atfedilmiştir; çünkü hak geldiğinde, hakkın indiği yerden batıl dağılıp yok olur.
ويُبْدِئُ مُضَارِعُ أَبْدَأَ بِهَمْزَةٍ فِي أَوَّلِهِ وَهَمْزَةٍ فِي آخِرِهِ وَالْهَمْزَةُ الَّتِي فِي أَوَّلِهِ لِلزِّيَادَةِ مِثْلُ هَمْزَةِ: أَجَاءَ، وَأَسْرَى. وَإِسْنَادُ الْإِبْدَاءِ وَالْإِعَادَةِ إِلَى الْبَاطِلِ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ أَوِ اسْتِعَارَةٌ.
{ يُبْدِئُ } fiili; başında ve sonunda hemze bulunan 'ebde'e' (أَبْدَأَ) fiilinin muzarisidir. Başındaki hemze, 'ecâe' (أَجَاءَ) ve 'esrâ' (أَسْرَى) kelimelerinin hemzesi gibi ziyadelik içindir. Başlama (ibdâ') ve tekrarlama (iâde) eylemlerinin batıla isnat edilmesi aklî mecaz yahut istiaredir.
وَمَعْنَى مَا يُبْدِئُ الْباطِلُ وَما يُعِيدُ الْكِنَايَةُ عَنِ اضْمِحْلَالِهِ وَزَوَالِهِ وَهُوَ مَا عَبَّرَ عَنْهُ بِالزُّهُوقِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ [٨١] . وَذَلِكَ أَنَّ الْمَوْجُودَ الَّذِي تَكُونُ لَهُ آثَارٌ إِمَّا أَنْ تَكُونَ آثَارُهُ مُسْتَأْنَفَةً أَوْ مُعَادَةً فَإِذَا لَمْ يَكُنْ لَهُ إِبْدَاءٌ وَلَا
{ مَا يُبْدِئُ الْباطِلُ وَما يُعِيدُ } ifadesinin manası; [batılın] yok olup silinmesinden kinayedir. Bu durum, İsrâ Suresi'ndeki Yüce Allah'ın { إِنَّ الْباطِلَ كانَ زَهُوقاً } “Şüphesiz batıl yok olmaya mahkûmdur” [81] kavlinde 'zühûk' (yok oluş) ile ifade edilen şeydir. Çünkü eserleri bulunan bir varlığın eserleri ya ilk defa yapılan ya da tekrarlanan şeylerdir. Bir şeyin ne ilk defa yapması ne de
إِعَادَةٌ فَهُوَ مَعْدُومٌ وَأَصْلُهُ مَأْخُوذٌ مِنْ تَصَرُّفِ الْحَيِّ فَيَكُونُ مَا يُبْدِئُ وَمَا يُعِيدُ كِنَايَةً عَنِ الْهَلَاكِ كَمَا قَالَ عُبَيْدُ بْنُ الْأَبْرَصِ:
tekrarlaması söz konusu olmadığında, o şey madumdur (yoktur). Bunun aslı canlının tasarrufundan alınmıştır; dolayısıyla 'mâ yübdiü ve mâ yü'îd', Ubeyd b. el-Ebras'ın dediği gibi helak olmaktan kinaye olur:
أَفْقَرَ مِنْ أَهْلِهِ عَبِيدُ ... فَالْيَوْمَ لَا يُبْدِي وَلَا يُعِيدُ
“Ubeyd ailesinden yoksun kaldı, / Artık bugün ne [yeni bir söz] başlar ne de tekrarlar.”
(يَعْنِي نَفْسَهُ) .
(Kendisini kastetmektedir).
وَيَقُولُونَ أَيْضًا: فلَان مَا يبدىء وَمَا يُعِيدُ، أَيْ مَا يَتَكَلَّمُ بِبَادِئَةٍ وَلَا عَائِدَةٍ، أَيْ لَا يَرْتَجِلُ كَلَامًا وَلَا يُجِيبُ عَنْ كَلَامِ غَيْرِهِ. وَأَكْثَرُ مَا يسْتَعْمل فعل (أبدأ) الْمَهْمُوزُ أَوَّلُهُ مَعَ فِعْلِ (أَعَادَ) مُزْدَوِجَيْنِ فِي إِثْبَاتٍ أَوْ نَفْيٍ، وَقَدْ تقدم قَوْله تَعَالَى: أَوَلَمْ يَرَوْا كَيْفَ يُبْدِئُ اللَّهُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ فِي سُورَة العنكبوت [١٩] .
Yine şöyle derler: “Filan kişi ne başlar ne tekrarlar (mâ yübdiü ve mâ yü'îd)”; yani ne yeni bir söz söyler ne de önceki söze döner; yani ne irticalen söz söyler ne de başkasının sözüne cevap verir. Başı hemzeli olan 'ebde'e' (أَبْدَأَ) fiili çoğunlukla olumlu ya da olumsuz bağlamda 'e'âde' (أَعَادَ) fiiliyle ikili olarak kullanılır. Nitekim Yüce Allah'ın { أَوَلَمْ يَرَوْا كَيْفَ يُبْدِئُ اللَّهُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ } “Allah'ın yaratmayı nasıl başlattığını, sonra onu nasıl tekrarladığını görmediler mi?” [el-Ankebût: 19] kavli daha önce geçmişti.
[سُورَة سبإ (٣٤) : آيَة ٥٠]
[Sebe Suresi (34), Âyet 50]
قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّما أَضِلُّ عَلى نَفْسِي وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ (٥٠)
{ قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّما أَضِلُّ عَلى نَفْسِي وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ (٥٠) } “De ki: Eğer ben sapmışsam, ancak kendi aleyhime sapmış olurum. Şayet doğru yolu bulmuşsam, bu da Rabbimin bana vahyettiği sayesindedir. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, çok yakındır.”
لَمَّا جَرَى ذِكْرُ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ وَكَانُوا يَزْعُمُونَ مِنْ مَجْمُوعِ أَقْوَالِهِمْ أَنَّ النَّبِيءَ ﵊ غَيْرُ صَادِقٍ فِي دَعْوَى الرِّسَالَةِ مِنَ اللَّهِ كَانَتْ أَقْوَالُهُمْ تَقْتَضِي زَعْمَهُمْ إِيَّاهُ عَلَى ضَلَالٍ وَكَانَ الرَّدُّ عَلَيْهِمْ قَاطِعًا بِأَنَّهُ عَلَى هُدًى بِقَوْلِهِ: قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ وَما يُعِيدُ [سبأ: ٤٩] انْتَقَلَ هُنَا إِلَى مُتَارَكَةِ جِدَالِهِمْ وَتَرْكِهِمْ وَشَأْنِهِمْ لِقِلَّةِ جَدْوَى مُرَاجَعَتِهِمْ.
Hak ve batıldan söz edilip onlar da sözlerinin bütünüyle Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Allah'tan risalet iddiasında doğru söylemediğini ileri sürdüklerinde, bu sözleri onun sapıklık üzere olduğunu iddia etmelerini gerektiriyordu. { قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ وَما يُعِيدُ } “De ki: Hak geldi; artık batıl ne [yeni bir şey] ortaya koyabilir ne de geri getirebilir” [Sebe: 49] kavliyle onlara onun hidayet üzere olduğuna dair kesin bir cevap verilince, burada onlarla tartışmayı bırakmaya ve onlara laf anlatmanın faydasının azlığı sebebiyle onları kendi hallerine terk etmeye geçilmiştir.
وَهَذَا مَحْضَرٌ خَاصٌّ وَطَيُّ بِسَاطِ مَجْلِسٍ وَاحِدٍ، فَلَا يَقْتَضِي أَنَّهُ يَسْتَمِرُّ عَلَى تَرْكِ
Bu, özel bir durum ve tek bir meclisin kapanışıdır; dolayısıyla onların
مُجَادَلَتِهِمْ لِأَنَّ الْوَاقِعَ يُنَافِي ذَلِكَ فَقَدْ نَزَلَ الْقُرْآنُ بَعْدَ ذَلِكَ طَوِيلًا مُشْتَمِلًا عَلَى دَعْوَتِهِمْ وَتَحْذِيرِهِمْ وَإِنْذَارِهِمْ.
tartışılmasını sürekli olarak terk etmeyi gerektirmez; zira vakıa buna aykırıdır; nitekim bundan sonra uzun bir süre boyunca onları davet etmeyi, uyarmayı ve tehdit etmeyi içeren Kur'an [ayetleri] inmiştir.