قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٣٩)
{ قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٣٩) } “De ki: Şüphesiz Rabbim, rızkı kullarından dilediğine genişletir ve onun için daraltır. Her ne harcarsanız, O onun yerine başkasını verir. O, rızık verenlerin en hayırlısıdır.”
أَتْبَعَ إِبْطَالَ أَنْ تَكُونَ الْأَمْوَالُ وَالْأَوْلَادُ بِذَاتِهِمَا وَسِيلَةَ قُرْبٍ لَدَى اللَّهِ تَعَالَى رَدًّا عَلَى مَزَاعِمِ الْمُشْرِكِينَ بِمَا يُشْبِهُ مَعْنَى الِاسْتِدْرَاكِ عَلَى ذَلِكَ الْإِبْطَالِ من إِثْبَات انْتِفَاع بِالْمَالِ لِلتَّقَرُّبِ إِلَى رِضَى اللَّهِ إِنِ اسْتُعْمِلَ فِي طَلَبِ مرضاة الله تَفْضِيلًا لِمَا أُشِيرَ إِلَيْهِ إِجْمَالًا مِنْ أَنَّ ذَلِكَ قَدْ يكون فِيهِ قربَة إِلَى اللَّهِ بِقَوْلِهِ: إِلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً [سبأ: ٣٧] كَمَا تقدم.
Müşriklerin iddialarına bir reddiye olarak malların ve evlatların bizzat kendilerinin Allah katında bir yakınlık vesilesi olmasının iptal edilmesinin ardından; Allah'ın rızasını talep etmede kullanıldığı takdirde Allah'ın rızasına yakınlaşmak için maldan yararlanmanın sabit olduğunu bildiren ve bu iptale bir istidrak mesabesinde olan husus getirilmiştir; bu, daha önce geçtiği üzere { إِلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً } [Sebe: 37] kavliyle bunun Allah'a bir yakınlık olabileceğine dair mücmel olarak işaret edilen şeyin tafsil edilmesidir.
وَقَوله: قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ قَرِيبًا تَأْكِيدًا لِذَلِكَ وَلِيُبْنَى عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ الْآيَةَ. فَالَّذِي تَقَدَّمَ رَدٌّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ، وَالْمَذْكُورُ هُنَا تَرْغِيبٌ لِلْمُؤْمِنِينَ، وَالْعِبَارَاتُ وَاحِدَةٌ وَالْمَقَاصِدُ مُخْتَلِفَةٌ. وَهَذَا مِنْ
O'nun: { قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ } kavlinin bir benzeri, bunu pekiştirmek ve { وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ } ayetini üzerine bina etmek maksadıyla az önce geçmişti. Önce geçen [ifade] müşriklere bir reddiye iken, burada zikredilen ise müminlere bir teşviktir; ibareler aynı, maksatlar ise farklıdır. Bu da
وُجُوهِ الْإِعْجَازِ أَنْ يَكُونَ الْكَلَامُ الْوَاحِدُ صَالِحًا لِغَرَضَيْنِ وَأَنْ يَتَوَجَّهَ إِلَى طَائِفَتَيْنِ.
tek bir kelamın iki amaca da elverişli olması ve iki ayrı topluluğa yöneltilebilmesi şeklindeki icaz vecihlerindendir.
وَلَمَّا كَانَ هَذَا الثَّانِي مُوَجَّهًا إِلَى الْمُؤْمِنِينَ أُشِيرَ إِلَى تَشْرِيفِهِمْ بِزِيَادَةِ قَوْلِهِ: مِنْ عِبادِهِ أَيِ الْمُؤْمِنِينَ، وَضَمِيرُ لَهُ عَائِدٌ إِلَى مِنْ، أَيْ وَيَقْدِرُ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ.
Bu ikinci [ifade] müminlere yöneltildiği için, { مِنْ عِبادِهِ } yani 'mümin kullarından' sözünün ziyade kılınmasıyla onların şereflendirildiğine işaret edilmiştir. { لَهُ } zamiri ise { مَنْ } edatına dönmektedir; yani 'kullarından dilediği kimse için daraltır' [demektir].
وَمَفْعُولُ يَقْدِرُ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ مَفْعُولُ يَبْسُطُ.
{ يَقْدِرُ } fiilinin mefulü hazfedilmiştir, bunu { يَبْسُطُ } fiilinin mefulü göstermektedir.
وَكَانَ مَا تقدم حَدِيثا عَن بسط الرِّزْقَ لِغَيْرِ الْمُؤْمِنِينَ فَلَمْ يَنْعَمُوا بِوَصْفٍ مِنْ عِبادِهِ لِأَنَّ فِي الْإِضَافَةِ تَشْرِيفًا لِلْمُؤْمِنِينَ، وَفِي هَذَا امْتِنَانٌ عَلَى الَّذِينَ يَبْسُطُ عَلَيْهِمُ الرِّزْقَ بِأَنْ جَمَعَ اللَّهُ لَهُمْ فَضْلَ الْإِيمَانِ وَفَضْلَ سَعَةِ الرِّزْقِ، وَتَسْلِيَةٌ لِلَّذِينِ قَدَرَ عَلَيْهِمْ رِزْقَهُمْ بِأَنَّهُمْ نَالُوا فَضْلَ الْإِيمَانِ وَفَضْلَ الصَّبْرِ عَلَى ضِيقِ الْحَيَاةِ.
Daha önce geçen [ifade], rızkın mümin olmayanlara genişletilmesinden bahsettiği için { مِنْ عِبادِهِ } vasfına mazhar kılınmamışlardı; zira [Allah'a] tamlanışta müminler için bir şereflendirme vardır. Bunda, rızkı genişletilen kimselere, Allah'ın iman fazileti ile rızık genişliği faziletini onlar için bir araya getirmesiyle bir lütuf; rızkı daraltılan kimselere ise iman faziletini ve hayatın darlığına sabretme faziletini elde etmiş olmalarıyla bir teselli vardır.
وَفِي تَعْلِيقِ لَهُ بِ يَقْدِرُ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ ذَلِكَ الْقَدْرَ لَا يَخْلُو مِنْ فَائِدَةٍ لِلْمَقْدُورِ عَلَيْهِ رِزْقُهُ، وَهِيَ فَائِدَةُ الثَّوَاب على الرضى من قُسِمَ لَهُ وَالسَّلَامَةِ مِنَ الْحِسَابِ عَلَيْهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.
{ لَهُ } zamirinin { يَقْدِرُ } fiiline bağlanışında, bu daraltmanın, rızkı kısılan kimse için bir faydadan hali olmadığına bir ima vardır; bu da kendisine taksim edilene rıza göstermenin sevabı ve kıyamet gününde onun hesabından selamette kalma faydasıdır.
وَفِي الْحَدِيثِ «مَا مِنْ مُصِيبَةٍ تُصِيبُ الْمُؤْمِنَ إِلَّا كُفِّرَ بِهَا عَنْهُ حَتَّى الشَّوْكَةُ يُشَاكُهَا»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Mümine isabet eden hiçbir musibet yoktur ki, ayağına batan bir diken bile olsa, onunla günahları bağışlanmış olmasın.»
. وَلَوْلَا هَذَا الْإِيمَاءُ لَقِيلَ: وَيَقْدِرُ عَلَيْهِ، كَمَا قَالَ: وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنْفِقْ مِمَّا آتاهُ اللَّهُ [الطَّلَاق: ٧] . وَأَمَّا حَالُ الْكَافِرِينَ فَإِنَّهُمْ يُنْعِمُ عَلَى بَعْضِهِمْ بِرِزْقٍ يُحَاسَبُونَ عَلَيْهِ أَشَدَّ
Bu ima olmasaydı, tıpkı: { وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنْفِقْ مِمَّا آتاهُ اللَّهُ } [Talâk: 7] “Rızkı daraltılmış olan da, Allah'ın kendisine verdiğinden infak etsin” buyrulduğu gibi, 'onun aleyhine daraltır' (وَيَقْدِرُ عَلَيْهِ) denilirdi. Kâfirlerin durumuna gelince; [Allah] onlardan kimisine, rızık verenlerine şükretmedikleri için kıyamet gününde en şiddetli
الْحِسَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِذْ لَمْ يَشْكُرُوا رَازِقَهُمْ، وَيَقْدِرُ عَلَى بَعْضِهِمْ فَلَا يَنَالهُ إلّا الشَّقَاءُ. وَهَذَا تَوْطِئَةٌ لِقَوْلِهِ: وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ حَثًّا عَلَى الْإِنْفَاقِ. وَالْمُرَادُ الْإِنْفَاقُ فِيمَا أَذِنَ فِيهِ الشَّرْعُ.
hesaba çekilecekleri bir rızık nimetini verir; onlardan kimisine de daraltır ki ona da ancak bedbahtlık isabet eder. Bu, infaka teşvik etmek üzere O'nun: { وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ } kavline bir hazırlıktır. Kastedilen ise şeriatın izin verdiği yerlere infak etmektir.
وَهَذَا تَعْلِيمٌ لِلْمُسْلِمِينَ بِأَنَّ نَعِيمَ الْآخِرَةِ لَا يُنَافِي نَعِيمَ الدُّنْيَا، قَالَ تَعَالَى: وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنا عَذابَ النَّارِ أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا [الْبَقَرَة: ٢٠١، ٢٠٢] . فَأَمَّا نَعِيمُ الدُّنْيَا فَهُوَ مُسَبَّبٌ عَنْ أَحْوَالٍ دُنْيَوِيَّةٍ رَتَّبَهَا اللَّهُ تَعَالَى وَيَسَّرَهَا لِمَنْ يَسَّرَهَا فِي عِلْمِهِ بِغَيْبِهِ، وَأَمَّا نَعِيمُ الْآخِرَةِ فَهُوَ مُسَبَّبٌ عَنْ أَعْمَالٍ مُبَيَّنَةٍ فِي الشَّرِيعَةِ وَكَثِيرٌ مِنَ الصَّالِحِينَ يَحْصُلُ لَهُمُ النَّعِيمُ فِي الدُّنْيَا مَعَ الْعِلْمِ بِأَنَّهُمْ مُنَعَّمُونَ فِي الْآخِرَةِ كَمَا أَنْعَمَ عَلَى دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ وَعَلَى كَثِيرٍ مِنْ أَصْحَابِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَكثير من أيمة الدِّينِ مِثْلِ مَالِكِ بْنِ أَنَسٍ وَالشَّافِعِيِّ وَالشَّيْخِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَبِي زَيْدٍ وَسَحْنُونٍ.
Bu, Müslümanlara ahiret nimetinin dünya nimetine mani olmadığını öğretmektir; Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَمِنْهُمْ مَنْ يَقُولُ رَبَّنا آتِنا فِي الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنا عَذابَ النَّارِ (٢٠١) أُولئِكَ لَهُمْ نَصِيبٌ مِمَّا كَسَبُوا } [Bakara: 201-202] “Onlardan kimi de: 'Rabbimiz! Bize dünyada da iyilik ver, ahirette de iyilik ver ve bizi ateş azabından koru' der. İşte onlar için kazandıklarından bir nasip vardır”. Dünya nimeti, gayb ilmiyle Yüce Allah'ın takdir edip kolaylaştırdığı kimselere kolaylaştırdığı dünyevi durumlardan kaynaklanır; ahiret nimeti ise şeriatta açıklanan amellerden kaynaklanır. Salih kimselerden birçoğu, Dâvûd'a, Süleyman'a, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından pek çoğuna ve Mâlik b. Enes, Şâfiî, Şeyh Abdullah b. Ebî Zeyd ve Sahnûn gibi din imamlarının birçoğuna nimet verildiği gibi, ahirette nimetlendirilecekleri bilinmekle beraber dünyada da nimete nail olurlar.
فَأَمَّا اخْتِيَار الله لنبيئه مُحَمَّدٍ ﷺ حَالَةَ الزَّهَادَةِ فِي الدُّنْيَا فَلِتَحْصُلَ لَهُ غَايَاتُ الْكَمَالِ مِنَ التَّمَحُّضِ لِتَلَقِّي الْوَحْيِ وَجَمِيلِ الْخِصَالِ وَمِنْ مُسَاوَاةِ جُمْهُورِ أَصْحَابِهِ فِي أَحْوَالِهِمْ، وَقَدْ بَسَطْنَاهُ بَيَانًا فِي رِسَالَةِ طَعَامِ رَسُولِ اللَّهِ ﵇. وَأَعْقَبَ ذَلِكَ بِتَرْغِيبِ الْأَغْنِيَاءِ فِي
Allah'ın Peygamberi Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem için dünyada zahitlik halini seçmesi ise, vahyi kabule hasrolunmak ve güzel hasletler ile ashabının çoğunluğuyla hallerinde eşitlik gibi kemalatın nihai derecelerini elde etmesi içindir; bunu *Risâletu Ta'âmi Rasûlillâh* aleyhisselâm adlı risalemizde etraflıca açıkladık. Ardından bunu zenginleri
الْإِنْفَاقِ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَجَعَلَ الْوَعْدَ بِإِخْلَافِ مَا يُنْفِقُهُ الْمَرْءُ كِنَايَةً عَنِ التَّرْغِيبِ فِي الْإِنْفَاقِ لِأَنَّ وَعْدَ اللَّهِ بِإِخْلَافِهِ مَعَ تَأْكِيدِ الْوَعْدِ يَقْتَضِي أَنَّهُ يُحِبُّ ذَلِك من المنفقين.
Allah yolunda infak etmeye teşvik ile takip etmiştir. Kişinin infak ettiğinin yerine başkasının verileceği vaadini infaka teşvikten kinaye kılmıştır; çünkü Allah'ın yerine yenisini vereceğini teyitli bir vaat ile vaat etmesi, bunu infak edenlerden sevdiğini gerektirir.
وَأَكَّدَ ذَلِكَ الْوَعْدَ بِصِيغَةِ الشَّرْطِ وَبِجَعْلِ جُمْلَةِ الْجَوَابِ اسْمِيَّةً وَبِتَقْدِيمِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ عَلَى الْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ بِقَوْلِهِ: فَهُوَ يُخْلِفُهُ، فَفِي هَذَا الْوَعْدِ ثَلَاثَةُ مُؤَكِّدَاتٍ دَالَّةٍ عَلَى مَزِيدِ الْعِنَايَةِ بِتَحْقِيقِهِ لِيَنْتَقِلَ مِنْ ذَلِكَ إِلَى الْكِنَايَةِ عَنْ كَوْنِهِ مَرْغُوبَهُ تَعَالَى.
O vaadi şart sığasıyla, cevap cümlesini isim cümlesi kılarak ve { فَهُوَ يُخْلِفُهُ } kavliyle müsnedi ileyhi fiilî haberin önüne geçirerek pekiştirmiştir; nitekim bu vaatte, bunun gerçekleşmesine verilen büyük ehemmiyeti gösteren üç pekiştirici unsur bulunmaktadır ki buradan da bunun Yüce Allah'ın arzu ettiği bir husus olmasından kinaye edilmesine geçilsin.
ومِنْ شَيْءٍ بَيَانٌ لِمَا فِي مَا مِنَ الْعُمُومِ، وَجُمْلَةُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ تَذْيِيلٌ لِلتَّرْغِيبِ وَالْوَعْدِ بِزِيَادَةٍ، لِبَيَانِ أَنَّ مَا يُخْلِفُهُ أَفْضَلُ مِمَّا أَنْفَقَهُ الْمُنْفِقُ. خَيْرُ بِمَعْنَى أَخْيَرَ لِأَنَّ الرِّزْقَ الْوَاصِلَ مِنْ غَيْرِهِ تَعَالَى إِنَّمَا هُوَ مِنْ فَضْلِهِ أَجْرَاهُ عَلَى يَدِ بَعْضِ مَخْلُوقَاتِهِ فَإِذَا كَانَ تَيْسِيرُهُ بِرِضًى مِنَ اللَّهِ عَلَى الْمَرْزُوقِ وَوَعْدٍ بِهِ كَانَ ذَلِكَ أَخْلَقَ بِالْبَرَكَةِ وَالدَّوَامِ، وَظَاهِرُ الْآيَةِ أَنَّ إِخْلَافَ الرِّزْقِ يَقَعُ فِي الدُّنْيَا وَفِي الْآخِرَةِ.
{ مِنْ شَيْءٍ } ifadesi { مَا } edatındaki umumiyeti açıklayıcıdır. { وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ } cümlesi ise, O'nun yerine vereceği şeyin infak edenin harcadığından daha faziletli olduğunu beyan etmek üzere, teşvik ve vaade bir ziyadelik getiren tezyîldir. { خَيْرُ }, 'daha hayırlı' (أَخْيَرَ) anlamındadır; zira O'ndan başkasından ulaşan rızık da ancak O'nun bir lütfudur ve onu bazı yaratılmışlarının eliyle akıtmıştır. Bu rızkın kolaylaştırılması Allah'ın rızıklandırılan kuldan razı olması ve bunu vaat etmesiyle olduğunda, berekete ve devamlılığa daha layık olur. Ayetin zahiri, rızkın yerine yenisinin verilmesinin hem dünyada hem de ahirette gerçekleşeceğidir.
وَالْمُرَادُ بِالْإِنْفَاقِ: الْإِنْفَاقُ الْمُرَغَّبُ فِيهِ فِي الدِّينِ كَالْإِنْفَاقِ عَلَى الْفُقَرَاءِ
İnfaktan maksat: Fakirlere infak etmek,
وَالْإِنْفَاقُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِنَصْرِ الدِّينِ.
ve dine yardım ederek Allah yolunda infak etmek gibi dinde teşvik edilen infaktır.
رَوَى مَالِكٌ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «يَقُولُ اللَّهُ تَعَالَى: يَا ابْن آدَمَ أَنْفِقْ أُنْفِقْ عَلَيْكَ»
Mâlik, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Yüce Allah şöyle buyurur: Ey Âdemoğlu! İnfak et ki, Ben de sana infak edeyim.»
. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: قَدْ يُعَوَّضُ مِثْلَهُ أَوْ أَزْيَدَ، وَقَدْ يُعَوَّضُ ثَوَابًا، وَقَدْ يُدَّخَرُ لَهُ وَهُوَ كَالدُّعَاءِ فِي وَعْدِ الْإِجَابَةِ» اهـ. قُلْتُ: وَقَدْ يُعَوَّضُ صِحَّةً وَقَدْ يُعَوَّضُ تَعْمِيرًا. وَلِلَّهِ فِي خلقه أسرار.
İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: 'Bazen misliyle veya daha fazlasıyla karşılık verilir, bazen sevap olarak karşılık verilir, bazen de onun için biriktirilir; bu, kabul vaadinde duaya benzer.' Derim ki: Bazen sıhhat olarak karşılık verilir, bazen de ömür bereketi olarak karşılık verilir. Allah'ın yarattıklarında nice sırları vardır.
[٤٠، ٤١]
[40, 41]
[سُورَة سبإ (٣٤) : الْآيَات ٤٠ إِلَى ٤١]
[Sebe Suresi (34), Ayetler 40 ila 41]
وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ (٤٠) قالُوا سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ (٤١)
{ وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ (٤٠) قالُوا سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ (٤١) } “O gün hepsini toplayacak, sonra meleklere: 'Şunlar yalnız size mi tapıyorlardı?' diyecektir. Melekler: 'Seni tenzih ederiz; bizim velimiz onlar değil, Sensin. Hayır, onlar cinlere tapıyorlardı; onların çoğu onlara inanmaktaydı' diyeceklerdir.”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ [سبأ: ٣١] الْآيَةَ اسْتِكْمَالًا لِتَصْوِيرِ فَظَاعَةِ حَالِهِمْ يَوْمَ الْوَعْدِ الَّذِي أَنْكَرُوهُ تَبَعًا لِمَا وَصَفَ مِنْ حَالِ مُرَاجَعَةِ الْمُسْتَكْبِرِينَ مِنْهُمْ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ فَوَصَفَ هُنَا افْتِضَاحَهُمْ بِتَبَرُّؤِ الْمَلَائِكَةِ مِنْهُمْ وَشَهَادَتِهِمْ عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ يَعْبُدُونَ الْجِنَّ.
İnkâr ettikleri o vaat günündeki hallerinin vahametini tasviri tamamlamak üzere, { وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ } [Sebe: 31] “Zalimleri Rablerinin huzurunda tutuklanmış vaziyette bir görsen” ayetindeki cümleye atfedilmiştir. Bu, onların müstekbirleri ile müstaz'aflarının birbirleriyle atışma hallerini vasfetmesinin ardından gelmiştir; burada da meleklerin onlardan teberrî etmesi ve onların cinlere taptıklarına şahitlik etmeleriyle rezil rüsvay olmalarını vasfetmiştir.
وَضَمِيرُ الْغَيْبَةِ مِنْ نَحْشُرُهُمْ عَائِدٌ إِلَى مَا عَادَ عَلَيْهِ ضَمِيرُ وَقالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالًا وَأَوْلاداً [سبأ: ٣٥] الَّذِي هُوَ عَائِدٌ إِلَى الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْلِهِ: وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهذَا الْقُرْآنِ [سبأ: ٣١] . وَالْكَلَامُ كُلُّهُ مُنْتَظِمٌ فِي أَحْوَالِ الْمُشْرِكِينَ، وَجَمِيعُ: فَعِيلٍ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ، أَيْ مَجْمُوعٍ وَكَثُرَ اسْتِعْمَالُهُ وَصْفًا لِإِفَادَةِ شُمُولِ أَفْرَادِ مَا أُجْرِيَ هُوَ عَلَيْهِ مِنْ ذَوَاتٍ وَأَحْوَالٍ، أَيْ يَجْمَعُهُمُ الْمُتَكَلِّمُ، قَالَ لَبِيدٌ:
{ يَحْشُرُهُمْ } fiilindeki gaib zamiri, { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهذَا الْقُرْآنِ } [Sebe: 31] “İnkâr edenler: 'Biz bu Kur'an'a asla inanmayız' dediler” kavlindeki inkâr edenlere raci olan { وَقالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالًا وَأَوْلاداً } [Sebe: 35] kavlindeki zamirin döndüğü yere dönmektedir. Kelamın tamamı müşriklerin halleriyle ilgilidir. Cemî' (جَمِيعُ) kelimesi, meful (toplanmış) anlamında faîl (فَعِيل) veznindedir; zatlar ve hallerden üzerine getirildiği şeyin fertlerinin tamamını kapsadığını ifade etmek üzere sıfat olarak kullanımı çok yaygındır; yani 'Mütekellim onları toplar' demektir. Lebîd şöyle demiştir:
عَرِيَتْ وَكَانَ بهَا الْجَمِيع فأبكروا ... مِنْهَا وَغُودِرَ نُؤْيُهَا وَثِمَامُهَا
Terk edilip boş kaldı orası, oysa orada herkes toplanmıştı da sabah erkenden ayrıldılar... Oradan ayrılıp gittiler de geride su hendekleri ve çalılıkları kaldı.
وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَكِيدُونِي جَمِيعاً ثُمَّ لَا تُنْظِرُونِ فِي سُورَةِ هُودٍ [٥٥] .
Hûd suresinde Yüce Allah'ın: { فَكِيدُونِي جَمِيعاً ثُمَّ لَا تُنْظِرُونِ } [55] “Haydi hepiniz toptan bana tuzak kurun, sonra bana hiç mühlet de vermeyin” kavlinde daha önce geçmişti.
فَلَفْظُ جَمِيعاً يَعُمُّ أَصْنَافَ الْمُشْرِكِينَ عَلَى اخْتِلَافِ نِحَلِهِمْ وَاعْتِقَادِهِمْ فِي شِرْكِهِمْ فَقَدْ كَانَ مُشْرِكُو الْعَرَبِ نِحَلًا شَتَّى يَأْخُذُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ وَمَا كَانُوا يُحَقِّقُونَ مَذْهَبًا مُنْتَظِمَ الْعَقَائِدِ وَالْأَقْوَالِ غَيْرَ مَخْلُوطٍ بِمَا يُنَافِي بَعْضُهُ بَعْضًا.
{ جَمِيعاً } lafzı, şirklerindeki inanç ve mezheplerinin farklılığına rağmen müşriklerin bütün sınıflarını kapsar; zira Arap müşrikleri birbirinden alan çeşitli fırkalardı ve inançları ile sözleri intizamlı, birbiriyle çelişen şeylerle karışmamış tutarlı bir mezhep ortaya koyamıyorlardı.
وَالْمَقْصِدُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ إِبْطَالُ قَوْلِهِمْ فِي الْمَلَائِكَةِ إِنَّهُمْ بَنَاتُ اللَّهِ، وَقَوْلِهِمْ: لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ كَمَا فِي سُورَةِ الزُّخْرُفِ [٢٠] . وَكَانُوا يَخْلِطُونَ بَيْنَ الْمَلَائِكَةِ وَالْجِنِّ وَيَجْعَلُونَ بَيْنَهُمْ نَسَبًا، فَكَانُوا يَقُولُونَ: الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ مِنْ سَرْوَاتِ الْجِنِّ.
Bu ayetten maksat, melekler hakkındaki onların 'Allah'ın kızlarıdır' sözlerini ve Zuhruf suresinde geçen: { لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ } [20] “Eğer Rahmân dileseydi, biz onlara tapmazdık” sözlerini iptal etmektir. Onlar melekler ile cinleri birbirine karıştırıyor ve aralarında bir soy bağı kuruyorlardı; 'Melekler, Allah'ın cinlerin ileri gelenlerinden olan kızlarıdır' diyorlardı.
وَقَدْ كَانَ حَيٌّ مِنْ خُزَاعَةَ يُقَالُ لَهُمْ: بَنُو مُلَيْحٍ، بِضَمِّ الْمِيمِ وَفَتْحِ اللَّامِ وَسُكُونِ التَّحْتِيَّةِ، يَعْبُدُونَ الْجِنَّ وَالْمَلَائِكَةَ، وَالِاقْتِصَارُ عَلَى تَقْرِيرِ الْمَلَائِكَةِ وَاسْتِشْهَادِهِمْ عَلَى الْمُشْرِكِينَ لِأَنَّ إِبْطَالَ إِلَهِيَّةِ الْمَلَائِكَةِ يُفِيدُ إِبْطَالَ إِلَهِيَّةِ مَا هُوَ دونهَا مِمَّن أُعِيد مِنْ دُونِ اللَّهِ بِدَلَالَةِ الْفَحْوَى، أَيْ بِطَرِيقِ الْأَوْلَى فَإِنَّ ذَلِكَ التَّقْرِير من أهم مَا جُعِلَ الْحَشْرُ لِأَجْلِهِ.
Huzâa kabilesinden mîm harfinin zammı, lâm harfinin fethası ve ye harfinin sükûnu ile Benû Müleyh denilen bir oymak vardı ki cinlere ve meleklere taparlardı. Meleklere itiraf ettirilmesi ve müşriklerin aleyhine şahit tutulmasıyla yetinilmesinin sebebi; meleklerin ilahlığının iptal edilmesinin, mefhum-ı evlevî (fehva'l-hitab) delaletiyle yani öncelikle, Allah'tan başka ibadet edilen meleklerden daha aşağı varlıkların ilahlığını iptal etmeyi ifade etmesidir; zira bu itiraf ettirme, haşrin kendisi için yapıldığı en önemli maksatlardandır.
وَتَوْجِيهُ الْخِطَابِ إِلَى الْمَلَائِكَةِ بِهَذَا الِاسْتِفْهَام مُسْتَعْمل فِي التَّعْرِيض بِالْمُشْرِكِينَ عَلَى طَرِيقَةِ الْمَثَلِ «إِيَّاكَ أَعْنِي وَاسْمَعِي يَا جَارَةُ» .
Bu soru ile hitabın meleklere yöneltilmesi, «Kızım sana söylüyorum, gelinim sen anla» meseli tarzında, müşriklere tarizde bulunmak (üstü kapalı dokundurmak) için kullanılmıştır.
وَالْإِشَارَةُ بِ هؤُلاءِ إِلَى فَرِيقٍ كَانُوا عَبَدُوا الْمَلَائِكَةَ وَالْجِنَّ وَمَنْ شَايَعَهُمْ عَلَى أَقْوَالِهِمْ مِنْ بَقِيَّةِ الْمُشْرِكِينَ.
{ هؤُلاءِ } "şunlar" ile yapılan işaret, meleklere ve cinlere tapan bir zümreye ve diğer müşriklerden onların sözlerine uyan kimseleredir.
وَتَقْدِيمُ الْمَفْعُولِ عَلَى يَعْبُدُونَ لِلِاهْتِمَامِ وَالرِّعَايَةِ عَلَى الْفَاصِلَةِ.
Mefulün (nesnenin) { يَعْبُدُونَ } fiilinden önce getirilmesi, önem vermek ve ayet sonu uyumunu (fâsıla) gözetmek içindir.
وَحُكِيَ قَوْلُ الْمَلَائِكَةِ بِدُونِ عَاطِفٍ لِوُقُوعِهِ فِي الْمُحَاوَرَةِ كَمَا تَقَدَّمَ غَيْرَ مَرَّةٍ وَلِذَلِكَ جِيءَ فِيهِ بِصِيغَةِ الْمَاضِي لِأَنَّ ذَلِكَ هُوَ الْغَالِبُ فِي الْحِكَايَةِ.
Meleklerin sözü, daha önce defalarca geçtiği üzere karşılıklı konuşma (muhavere) içinde yer alması sebebiyle atıf harfi olmaksızın aktarılmıştır. Bu sebeple aktarmada galip olan tarz bu olduğundan geçmiş zaman kipiyle getirilmiştir.
وَجَوَابُ الْمَلَائِكَةِ يَتَضَمَّنُ إِقْرَارًا مَعَ التَّنَزُّهِ عَنْ لَفْظِ كَوْنِهِمْ مَعْبُودِينَ كَمَا يَتَنَزَّهُ مَنْ يَحْكِي كُفْرَ أَحَدٍ فَيَقُولُ قَالَ: هُوَ مُشْرِكٌ بِاللَّهِ، وَإِنَّمَا الْقَائِلُ قَالَ: أَنَا مُشْرِكٌ بِاللَّهِ.
Meleklerin cevabı, bir kimsenin küfrünü hikaye ederken o sözü söyleyen 'Ben Allah'a şirk koşuyorum' dediği halde 'O şöyle dedi: O, Allah'a şirk koşmaktadır' diyerek sakınan kimse gibi, kendilerinin tapılan varlıklar oldukları lafzından tenzih etmekle beraber bir ikrarı içermektedir.
فَمَوْرِدُ التَّنْزِيهِ فِي قَوْلِ الْمَلَائِكَةِ سُبْحانَكَ هُوَ أَنْ يَكُونَ غَيْرُ اللَّهِ مُسْتَحِقًّا أَنْ يُعْبَدَ، مَعَ لَازِمِ الْفَائِدَةِ وَهُوَ أَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ ذَلِكَ فَلَا يُضَرُّونَ بِأَنْ يَكُونُوا مَعْبُودِينَ.
Meleklerin { سُبْحانَكَ } sözündeki tenzih konusu; Allah'tan başkasının kendisine ibadet edilmeye hak kazanmasıdır. Bununla birlikte lâzım-ı fâide (dolaylı olarak kastedilen anlam) da meleklerin bunu bildikleri ve tapınılan varlıklar olmalarının kendilerine bir zarar vermeyeceğidir.
وَالْوَلِيُّ: النَّاصِرُ وَالْحَلِيفُ وَالصَّدِيقُ، مُشْتَقٌّ مِنَ الْوَلْيِ مَصْدَرُ وَلِيَ بِوَزْنِ عَلِمَ. وَكُلٌّ مِنْ فَاعِلِ الْوَلْيِ وَمَفْعُولِهِ وَلِيٌّ لِأَنَّ الْوَلَايَةَ نِسْبَةٌ تَسْتَدْعِي طَرَفَيْنِ وَلِذَلِكَ كَانَ الْوَلِيُّ فَعِيلًا
Velî (الْوَلِيُّ); yardımcı, müttefik ve dost demektir. Alime (عَلِمَ) veznindeki veliye (وَلِيَ) fiilinin masdarı olan vely (الْوَلْي) kökünden türemiştir. Vely eyleminin hem faili hem de mefulü velîdir; çünkü velâyet iki tarafı gerektiren bir nisbettir. Bundan dolayı velî kelimesi faîl (فَعِيل) vezninde olup,
صَالِحًا لِمَعْنَى فَاعِلٍ وَلِمَعْنَى مَفْعُولٍ. فَيَقَعُ اسْمُ الْوَلِيِّ عَلَى الْمُوَالِي بِكَسْرِ اللَّامِ وَعَلَى الْمُوَالَى بِفَتْحِهَا وَقَدْ وَرَدَ بِالْمَعْنَيَيْنِ فِي الْقُرْآنِ وَكَلَامِ الْعَرَبِ كَثِيرًا.
hem fail anlamına hem de meful anlamına elverişlidir. Dolayısıyla velî ismi, lâm harfinin kesresiyle muvâlî (dost edinen) için de fethasıyla muvâlâ (dost edinilen) için de kullanılır. Bu lafız Kur'an'da ve Arap kelâmında her iki anlamda da çokça vârid olmuştur.
فَمَعْنَى أَنْتَ وَلِيُّنا لَا نُوَالِي غَيْرَكَ، أَيْ لَا نَرْضَى بِهِ وَلِيًّا، وَالْعِبَادَةُ وَلَايَةٌ بَيْنَ الْعَابِدِ وَالْمَعْبُودِ، وَرِضَى الْمَعْبُودِ بِعِبَادَةِ عَابِدِهِ إِيَّاهُ وِلَايَةٌ بَيْنَ الْمَعْبُودِ وَعَابِدِهِ، فَقَوْلُ الْمَلَائِكَةِ سُبْحانَكَ تَبَرُّؤٌ مِنَ الرِّضَى بِأَنْ يَعْبُدَهُمُ الْمُشْرِكُونَ لِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ لَمَّا
{ أَنْتَ وَلِيُّنا } "Sen bizim velimizsin" ifadesinin manası; 'Biz Senden başkasını dost edinmeyiz, yani Senden başkasının velî olmasına razı olmayız' demektir. İbadet, tapan ile tapılan arasında bir velâyettir. Tapılanın, kulun kendisine ibadet etmesine razı olması da tapılan ile tapan arasında bir velâyettir. Dolayısıyla meleklerin { سُبْحانَكَ } sözü, müşriklerin kendilerine tapmalarına rıza göstermekten beri olduklarını ifade eder. Çünkü melekler,
جَعَلُوا أَنْفُسَهُمْ مُوَالِينَ لِلَّهِ فَقَدْ كَذَّبُوا الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ زَعَمُوا لَهُمُ الْإِلَهِيَّةَ، لِأَنَّ الْعَابِدَ لَا يكون معبودا. وَقد تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى لَفْظِ (وَلِيٍّ) عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٤] وَفِي آخِرِ سُورَةِ الرَّعْدِ.
kendilerini Allah'a dost kılınca, kendilerine ilahlık isnat eden müşrikleri yalanlamış oldular; zira ibadet eden kimse kendisine ibadet edilen olamaz. 'Velî' lafzına dair açıklama daha önce En'âm suresinde Yüce Allah'ın: { قُلْ أَغَيْرَ اللَّهِ أَتَّخِذُ وَلِيًّا } [14] “De ki: 'Allah'tan başkasını mı velî edineyim?'” kavlinde ve Ra'd suresinin sonunda geçmişti.
ومِنْ زَائِدَةٌ لِلتَّوْكِيدِ وَ (دُونَ) اسْمٌ لِمَعْنَى غَيْرٍ، أَيْ أَنْتَ وَلِيُّنَا وَهُمْ لَيْسُوا أَوْلِيَاءَ لَنَا وَلَا نَرْضَى بِهِمْ لِكُفْرِهِمْ فَ مِنْ دُونِهِمْ تَأْكِيدٌ لِمَا أَفَادَتْهُ جُمْلَةُ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنَ الْحَصْرِ لِتَعْرِيفِ الْجُزْأَيْنِ.
{ مِنْ } tekit için zâiddir, { دُونِ } ise gayr (başka) anlamında bir isimdir. Yani 'Sen bizim velimizsin; onlar ise bizim dostlarımız değillerdir ve biz küfürlerinden ötürü onlardan razı olmayız' demektir. { مِنْ دُونِهِمْ } ifadesi, { أَنْتَ وَلِيُّنا } cümlesinin iki cüzünün de marife olmasından hasıl olan hasr (kısıtlama) anlamını tekit etmektedir.
وبَلْ لِلْإِضْرَابِ الِانْتِقَالِيِّ انْتِقَالًا مِنَ التَّبَرُّؤِ مِنْهُمْ إِلَى الشَّهَادَةِ عَلَيْهِمْ وَعَلَى الَّذِينَ سَوَّلُوا لَهُمْ عِبَادَةَ غَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى، وَلَيْسَ إِضْرَابَ إِبْطَالٍ لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ الْمُتَحَدَّثَ عَنْهُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْمَلَائِكَةَ، وَالْمَعْنَى: بَلْ كَانَ أَكْثَرُ هَؤُلَاءِ يَعْبُدُونَ الْجِنَّ وَكَانَ الْجِنُّ رَاضِينَ بِعِبَادَتِهِمْ إِيَّاهُمْ. وَحَاصِلُ الْمَعْنَى: أَنَّا مُنْكِرُونَ عِبَادَتَهُمْ إِيَّانَا وَلَمْ نَأْمُرْهُمْ بِهَا وَلَكِنَّ الْجِنَّ سَوَّلَتْ لَهُمْ عِبَادَةَ غَيْرِ اللَّهِ فَعَبَدُوا الْجِنَّ وَعَبَدُوا الْمَلَائِكَةَ.
{ بَلْ } edatı, intikal idrabı (bir konudan diğerine geçiş) içindir; onlardan beri olduklarını belirtmekten onların aleyhine ve onlara Allah'tan başkasına ibadeti süslü gösterenlerin aleyhine şahitlik etmeye geçiştir. Bu bir ibtal idrabı (öncekini geçersiz kılma) değildir; çünkü haklarında konuşulan müşrikler meleklere tapıyorlardı. Anlam şudur: 'Aksine, bunların çoğu cinlere tapıyordu ve cinler de onların kendilerine tapmalarından razıydılar.' Anlamın özeti: 'Biz onların bize tapmasını kabul etmiyoruz ve onlara bunu emretmedik; fakat cinler onlara Allah'tan başkasına tapmayı süslü gösterdi de böylece hem cinlere hem de meleklere taptılar.'
وَجُمْلَةُ أَكْثَرُهُمْ لِلْمُشْرِكِينَ وَضَمِيرُ بِهِمْ لِلْجِنِّ، وَالْمَقَامُ يَرُدُّ كُلَّ ضَمِيرٍ إِلَى مَعَادِهِ وَلَوْ تَمَاثَلَتِ الضَّمَائِرُ كَمَا فِي قَوْلِ عَبَّاسِ بْنِ مِرْدَاسٍ يَوْمَ حُنَيْنٍ:
{ أَكْثَرُهُمْ } cümlesi müşrikleri, { بِهِمْ } zamiri ise cinleri kastetmektedir. Abbas b. Mirdas'ın Huneyn günündeki şu sözünde olduğu gibi, makam her bir zamiri -zamirler aynı lafızda olsa bile- ait olduğu merciye döndürmektedir:
عُدْنَا وَلَوْلَا نَحْنُ أَحْدَقَ جَمْعُهُمْ ... بِالْمُسْلِمِينَ وَأَحْرَزُوا مَا جَمَّعُوا
Geri döndük; biz olmasaydık onların topluluğu... Müslümanları kuşatır ve onların topladıklarını ele geçirirdi.
أَيْ أَحْرَزَ جَمْعُ الْمُشْرِكِينَ مَا جَمَعَهُ الْمُسْلِمُونَ مِنْ مَغَانِمَ.
Yani müşriklerin topluluğu, Müslümanların ganimetlerden topladıklarını ele geçirirdi.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ نَحْشُرُهُمْ ونقول بِنُونِ الْعَظَمَةِ. وَقَرَأَ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ بِيَاءِ الْغَائِبِ فِيهِمَا، وَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى رَبِّي مِنْ قَوْلِهِ: قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ [سبأ: ٣٩] .
Cumhur, { نَحْشُرُهُمْ } ve { نَقُولُ } fiillerini azamet nûnu ile okumuştur. Âsım'dan rivayetle Hafs ise her ikisini de üçüncü şahıs ye'si ile okumuştur; zamir, O'nun: { قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ } [Sebe: 39] “De ki: 'Şüphesiz Rabbim, kullarından dilediğine rızkı bol bol verir ve onu kısar'” kavlindeki 'Rabbim' lafzına dönmektedir.
[سُورَة سبإ (٣٤) : آيَة ٤٢]
[Sebe Suresi (34): Ayet 42]
فَالْيَوْمَ لَا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعاً وَلا ضَرًّا وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ (٤٢)
{ فَالْيَوْمَ لَا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعاً وَلا ضَرًّا وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ } (42) “Artık bugün hiçbiriniz diğerine ne bir fayda sağlayabilir ne de bir zarar verebilir. Zulmedenlere de deriz ki: 'Yalanlayıp durduğunuz o ateş azabını tadın!'”
فَالْيَوْمَ لَا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعاً وَلا ضَرًّا.
{ فَالْيَوْمَ لَا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعاً وَلا ضَرًّا } “Artık bugün hiçbiriniz diğerine ne bir fayda sağlayabilir ne de bir zarar verebilir.”
الْأَظْهَرُ أَنَّ هَذَا مِنْ خِطَابِ اللَّهِ تَعَالَى الْمُشْرِكِينَ وَالْجِنَّ. وَالْفَاءُ فَصِيحَةٌ نَاشِئَةٌ عَنِ الْمُقَاوَلَةِ السَّابِقَةِ. وَهِيَ كَلَامٌ مُوَجَّهٌ مِنْ جَانِبِ اللَّهِ تَعَالَى إِلَى الْمَلَائِكَةِ وَالْمَقْصُودُ بِهِ:
Daha belirgin olan görüşe göre bu, Yüce Allah'ın müşriklere ve cinlere olan hitabıdır. Baştaki fâ harfi, önceki konuşmadan doğan fâ-i fasîhadır. Bu, Yüce Allah tarafından meleklere yöneltilmiş bir kelam olup bununla kastedilen şudur:
التَّعْرِيضُ بِضَلَالِ الَّذِينَ عَبَدُوا الْمَلَائِكَةَ وَالْجِنَّ لِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ يَعْلَمُونَ مَضْمُونَ هَذَا الْخَبَرِ فَلَا نَقْصِدُ إِفَادَتَهُمْ بِهِ. وَالْمَعْنَى: إِذْ علمْتُم أَنكُمْ عَبدْتُمْ الْجِنَّ فَالْيَوْمَ لَا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعًا وَلَا ضَرًّا.
Meleklere ve cinlere tapanların sapıklığına tarizde bulunmaktır; zira melekler bu haberin içeriğini zaten bilmektedirler, dolayısıyla maksadımız bunu onlara bildirmek değildir. Anlam şudur: 'Mademki cinlere taptığınızı anladınız, artık bugün hiçbiriniz diğerine ne bir fayda sağlayabilir ne de bir zarar verebilir.'
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ خِطَابِ الْمَلَائِكَةِ لِلْفَرِيقَيْنِ بَعْدَ أَدَاءِ الشَّهَادَةِ عَلَيْهِمْ تَوْبِيخًا لَهُمْ وَإِظْهَارًا لِلْغَضَبِ عَلَيْهِمْ تَحْقِيقًا لِلتَّبَرُّؤِ مِنْهُمْ، وَالْفَاءُ أَيْضًا فَصِيحَةٌ وَهِيَ ظَاهِرَةٌ.
Aleyhlerine şahitlik ettikten sonra onları azarlamak, onlara karşı öfkeyi izhar etmek ve onlardan beri olduklarını pekiştirmek amacıyla meleklerin her iki gruba hitabı olması da caizdir. Buradaki fâ da aynı şekilde fâ-i fasîhadır ve bu açıktır.
وَقُدِّمَ الظَّرْفُ عَلَى عَامِلِهِ لِأَنَّ النَّفْعَ وَالضُّرَّ يَوْمَئِذٍ قَدِ اخْتَصَّ صَغِيرُهُمَا وَكَبِيرُهُمَا بِاللَّهِ تَعَالَى خِلَافَ مَا كَانَ فِي الدُّنْيَا مِنْ نَفْعِ الْجِنِّ عُبَّادَهُمْ بِبَعْضِ الْمَنَافِعِ الدُّنْيَوِيَّةِ وَنَفَعِ الْمُشْرِكِينَ الْجِنَّ بِخِدْمَةِ وَسَاوِسِهِمْ وَتَنْفِيذِ أَغْرَاضِهِمْ مِنَ الْفِتْنَةِ وَالْإِضْلَالِ، وَكَذَلِكَ الضُّرُّ فِي الدُّنْيَا أَيْضًا.
Zaman zarfı ({ فَالْيَوْمَ }), amilinden önce getirilmiştir; çünkü o gün fayda ve zararın küçüğü de büyüğü de yalnızca Yüce Allah'a aittir. Bu durum, cinlerin kendilerine tapanlara dünyevi bazı menfaatler sağlaması ve müşriklerin de cinlerin vesveselerine hizmet edip onların fitne ve saptırma hedeflerini gerçekleştirmeleri suretiyle dünyada olan faydalanmanın aksinedir; dünyadaki zarar da böyledir.
وَالْمِلْكُ هُنَا بِمَعْنَى: الْقُدْرَةِ، أَيْ لَا يَقْدِرُ بَعْضُكُمْ عَلَى نَصْرٍ أَو نفع بعض. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً إِنْ أَرادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [١٧] .
Buradaki milk (الْمِلْكُ), kudret ve güç yetirme anlamındadır; yani 'Hiçbiriniz diğerine yardım etmeye veya fayda sağlamaya güç yetiremez.' Bu husus Mâide suresinde Yüce Allah'ın: { قُلْ فَمَنْ يَمْلِكُ مِنَ اللَّهِ شَيْئاً إِنْ أَرادَ أَنْ يُهْلِكَ الْمَسِيحَ ابْنَ مَرْيَمَ } [17] “De ki: 'Eğer Allah, Meryem oğlu Mesih'i yok etmek isterse O'na karşı kim bir şey yapabilir?'” kavlinde daha önce geçmişti.
وَقَدَّمَ النَّفْعَ فِي حَيِّزِ النَّفْيِ تَأْيِيسًا لَهُم لأَنهم كَانُوا يَرْجُونَ أَنْ يَشْفَعُوا لَهُمْ يَوْمَئِذٍ ويَقُولُونَ هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ [يُونُس: ١٨] .
Nefy (olumsuzluk) kapsamında faydanın önce zikredilmesi, onları ümitsizliğe düşürmek içindir; çünkü onlar o gün kendilerine şefaat edilmesini umuyor ve { هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ } [Yûnus: 18] “Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir” diyorlardı.
وَعَطَفَ نَفْيَ الضُّرِّ عَلَى نَفْعِ النَّفْعِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى سَلْبِ مَقْدِرَتِهِمْ عَلَى أَيِّ شَيْءٍ فَإِنَّ بَعْضَ الْكَائِنَاتِ يَسْتَطِيعُ أَنْ يَضُرَّ وَلَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يَنْفَعَ كَالْعَقْرَبِ.
Zarar vermenin nefyedilmesinin faydanın nefyedilmesine atfedilmesi, onların hiçbir şeye güç yetiremeyeceklerini göstermek içindir; nitekim akrep gibi bazı varlıklar zarar verebilir ama fayda sağlayamaz.
وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ.
{ وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ } “Zulmedenlere de deriz ki: 'Yalanlayıp durduğunuz o ateş azabını tadın!'”
عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: ثُمَّ نقُول لِلْمَلائِكَةِ [سبأ: ٤٠] . وَقَدْ وَقَعَ الْإِخْبَارُ عَنْ هَذَا الْقَوْلِ بَعْدَ الْإِخْبَارِ عَنِ الْحِوَارِ الَّذِي يَجْرِي بَيْنَ الْمَلَائِكَةِ وَبَيْنَ الْمُشْرِكِينَ يَوْمَئِذٍ إِظْهَارًا لِاسْتِحْقَاقِهِمْ هَذَا الحكم الشَّديد، ولكونه كالمعلول لِقَوْلِهِ: لَا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعاً وَلا ضَرًّا.
O'nun: { ثُمَّ نقُول لِلْمَلائِكَةِ } [Sebe: 40] “Sonra meleklere deriz” sözüne matuftur. Bu sözün haber verilmesi, o gün melekler ile müşrikler arasında cereyan edecek olan muhaverenin haber verilmesinden sonra vaki olmuştur; bu, onların bu şiddetli hükmü hak ettiklerini izhar etmek ve { لَا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعاً وَلا ضَرًّا } “Hiçbiriniz diğerine ne bir fayda sağlayabilir ne de bir zarar verebilir” sözünün adeta bir illeti ve gerekçesi durumunda olduğu içindir.
وَالذَّوْقُ: مَجَازٌ لِمُطْلَقِ الْإِحْسَاسِ، وَاخْتِيَارُهُ دُونَ الْحَقِيقَةِ لِشُهْرَةِ اسْتِعْمَالِهِ.
Zevk (الذَّوْقُ / tatma), mutlak hissetme ve algılama anlamında mecazdır; kullanımının şöhretinden ötürü hakiki manaya tercih edilmiştir.
وَوَصْفُ النَّارِ بِالَّتِي كَانُوا يكذبُون بهَا لما فِي صِلَةِ الْمَوْصُولِ مِنْ إِيذَانٍ بِغَلَطِهِمْ
Ateşin, yalanlayıp durdukları [ateş] olarak nitelenmesi; sıla cümlesinde onların yanılgılarını bildirme,
وَتَنْدِيمِهِمْ.
ve pişmanlıklarını artırma anlamı bulunmasından dolayıdır.
وَقَدْ عُلِّقَ التَّكْذِيبُ هُنَا بِنَفْسِ النَّارِ فَجِيءَ بِاسْمِ الْمَوْصُولِ الْمُنَاسِبِ لَهَا وَلَمْ
Burada yalanlama eylemi doğrudan ateşin kendisine bağlanmış, bu sebeple ona uygun olan ismi mevsul getirilmiş,
يُعَلَّقْ بِالْعَذَابِ كَمَا فِي آيَةِ سُورَةِ السَّجْدَةِ [٢٠] وَقِيلَ لَهُمْ ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ لِأَنَّ الْقَوْلَ الْمُخَبَرَ عَنْهُ هُنَا هُوَ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى وَحُكْمُهُ وَقَدْ أَذِنَ بِهِمْ إِلَى جَهَنَّمَ وَشَاهَدُوهَا كَمَا قَالَ تَعَالَى آنِفًا: وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ [سبأ: ٣٣] فَإِنَّ الَّذِي يَرَى هُوَ مَا بِهِ الْعَذَابُ، وَأَمَّا الْقَوْلُ الْمَحْكِيُّ فِي سُورَةِ السَّجْدَةِ [٢٠] فَهُوَ قَوْلُ مَلَائِكَةِ الْعَذَابِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها أُعِيدُوا فِيها وَقِيلَ لَهُمْ ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ.
Secde suresindeki { وَقِيلَ لَهُمْ ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ } [20] “Onlara: 'Yalanlayıp durduğunuz o ateşin azabını tadın!' denir” ayetinde olduğu gibi azaba bağlanmamıştır. Çünkü burada haber verilen söz, Yüce Allah'ın sözü ve hükmüdür; Allah onların cehenneme atılmasına izin vermiş ve onlar da azabı bizzat görmüşlerdir. Nitekim Yüce Allah az önce: { وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ } [Sebe: 33] “Azabı gördüklerinde pişmanlıklarını içlerine gömerler” buyurmuştur; zira görülen şey, azabın kendisiyle yapıldığı şeydir (ateştir). Secde suresinde [20] aktarılan söz ise azap meleklerinin sözüdür; bunun delili de O'nun: { كُلَّما أَرادُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْها أُعِيدُوا فِيها وَقِيلَ لَهُمْ ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّذِي كُنْتُمْ بِهِ تُكَذِّبُونَ } “Oradan her çıkmak istediklerinde oraya geri döndürülürler ve onlara: 'Yalanlayıp durduğunuz o ateşin azabını tadın!' denir” kavlidir.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ لِلِاهْتِمَامِ وَالرِّعَايَةِ على الفاصلة.
Mecrurun ({ بِها }) öne alınması, ihtimam göstermek ve ayet sonu uyumunu (fâsıla) gözetmek içindir.
[سُورَة سبإ (٣٤) : آيَة ٤٣]
[Sebe Suresi (34): Ayet 43]
وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالُوا مَا هَذَا إِلاَّ رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كانَ يَعْبُدُ آباؤُكُمْ وَقالُوا مَا هَذَا إِلاَّ إِفْكٌ مُفْتَرىً وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ إِنْ هَذَا إِلاَّ سِحْرٌ مُبِينٌ (٤٣)
{ وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالُوا مَا هَذَا إِلاَّ رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كانَ يَعْبُدُ آباؤُكُمْ وَقالُوا مَا هَذَا إِلاَّ إِفْكٌ مُفْتَرىً وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ إِنْ هَذَا إِلاَّ سِحْرٌ مُبِينٌ } (43) “Onlara apaçık ayetlerimiz okunduğu zaman: 'Bu, sizi atalarınızın taptığı şeylerden alıkoymak isteyen bir adamdan başkası değildir' dediler. Yine: 'Bu, uydurulmuş bir yalandan başka bir şey değildir' dediler. İnkâr edenler, kendilerine gelen hak için de: 'Bu, apaçık bir büyüden başka bir şey değildir' dediler.”
انْتِقَالٌ مِنْ حِكَايَةِ كُفْرِهِمْ وَغُرُورِهِمْ وَازْدِهَائِهِمْ بِأَنْفُسِهِمْ وَتَكْذِيبِهِمْ بِأُصُولِ الدِّيَانَةِ إِلَى حِكَايَةِ تَكْذِيبِهِمُ الرَّسُولَ ﷺ، وَأَتْبَعَ ذَلِكَ بِحِكَايَةِ تَكْذِيبِهِمُ الْكِتَابَ وَالدِّينَ الَّذِي جَاءَ بِهِ فَكَانَ كَالْفَذْلَكَةِ لِمَا تَقَدَّمَ مِنْ كُفْرِهِمْ.
Müşriklerin küfürlerinin, gururlarının, kendilerini beğenmişliklerinin ve dinin asıllarını yalanlamalarının hikaye edilmesinden, Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamalarını hikaye etmeye bir geçiştir. Bunun ardından onun getirdiği Kitab'ı ve dini yalanlamalarını aktarmıştır; böylece bu, onların daha önce geçen küfürlerinin bir hülasası (fezlekesi) gibi olmuştur.
وَجُمْلَةُ إِذا تُتْلى مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ وَيَوْمَ نحشرهم جَمِيعاً [سبأ: ٤٠] عَطْفَ الْقِصَّةِ عَلَى الْقِصَّةِ. وَضَمِيرُ عَلَيْهِمْ عَائِدٌ إِلَى الَّذِينَ كَفَرُوا [سبأ: ٣١] وَهُمُ الْمُشْرِكُونَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ.
{ إِذا تُتْلى } cümlesi, bir kıssanın diğerine atfedilmesi kabilinden { وَيَوْمَ نحشرهم جَمِيعاً } [Sebe: 40] cümlesine matuftur. { عَلَيْهِمْ } zamiri, [Sebe: 31'de geçen] { الَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesine döner ki onlar Mekke ehlinden olan müşriklerdir.
وَإِيرَادُ حِكَايَةِ تَكْذِيبِهِمُ الرَّسُولَ ﷺ مُقَيَّدَةً بِالزَّمَنِ الَّذِي تُتْلَى عَلَيْهِمْ فِيهِ آيَاتُ اللَّهِ الْبَيِّنَاتِ تَعْجِيبٌ مِنْ وَقَاحَتِهِمْ حَيْثُ كَذَّبُوهُ فِي أَجْدَرِ الْأَوْقَاتِ بِأَنْ يصدقوه عِنْدهَا لِأَنَّهُ وَقْتَ ظُهُورِ حُجَّةِ صِدْقِهِ لِكُلِّ عَاقِلٍ مُتَبَصِّرٍ.
Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamalarının hikayesinin, Allah'ın apaçık ayetlerinin kendilerine okunduğu zaman ile kayıtlandırılarak getirilmesi, onların küstahlığına karşı bir hayret ifadesidir; zira onu, her akıl ve basiret sahibi için doğruluğunun delilinin apaçık ortaya çıktığı bir vakitte, yani onu tasdik etmeye en layık oldukları bir zamanda yalanlamışlardır.
وَلِلِاهْتِمَامِ بِهَذَا الظَّرْفِ وَالتَّعْجِيبِ مِنْ مُتَعَلِّقِهِ قُدِّمَ الظَّرْفُ عَلَى عَامِلِهِ وَالتَّشَوُّقِ إِلَى الْخَبَرِ الْآتِي بَعْدَهُ وَأَنَّهُ مِنْ قِبَلِ الْبُهْتَانِ وَالْكُفْرِ الْبَوَاحِ.
Bu zarfa verilen önemden, onun müteallakına (bağlı olduğu duruma) dikkat çekip hayret uyandırmaktan ve bundan sonra gelecek olan haberin apaçık bir iftira ve aleni bir küfür türünden olduğuna şevk uyandırmaktan ötürü zarf amilinin önüne geçirilmiştir.
وَالْمُرَادُ بِالْآيَاتِ الْبَيِّنَاتِ آيَاتُ الْقُرْآن، ووصفها بالبيّنات لِأَجْلِ ظُهُورِ أَنَّهَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لإعجازها إيَّاهُم عَن مُعَارَضَتِهَا، وَلِمَا اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ مَعَانِيهَا مِنَ الدَّلَائِلِ الْوَاضِحَةِ عَلَى
Apaçık ayetlerden (el-âyâtü'l-beyyinât) maksat Kur'an ayetleridir. Bunların apaçık (beyyinât) olarak nitelenmesi; onların benzerini getirmekten müşrikleri aciz bırakması sebebiyle Allah katından olduğunun aşikâr olmasından ve anlamlarının,
صدق مَا تَدْعُو إِلَيْهِ، فَهِيَ محفوفة بِالْبَيَانِ بِأَلْفَاظِهَا وَمَعَانِيهَا.
davet ettiği şeyin doğruluğuna dair açık delilleri ihtiva etmesindendir. Dolayısıyla bu ayetler hem lafızları hem de manaları bakımından apaçık beyan ile kuşatılmıştır.
وَحُذِفَ فَاعِلُ التِّلَاوَةِ لِظُهُورِ أَنَّهُ الرَّسُولُ ﷺ إِذْ هُوَ تَالِي آيَاتِ اللَّهِ، فَالْإِشَارَةُ فِي قَوْلِهِمْ: مَا هَذَا إِلَّا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ إِلَى الرَّسُول ﷺ. واستحضروه بطرِيق الْإِشَارَةِ دُونَ الِاسْم إِفَادَة لحضوره مَجْلِسِ التِّلَاوَةِ وَذَلِكَ مِنْ تَمَامِ وَقَاحَتِهِمْ فَقَدْ كَانَ النَّبِيءُ ﷺ يَقْرَأُ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ فِي مَجَالِسِهِمْ كَمَا وَرَدَ فِي حَدِيثِ قِرَاءَتِهِ عَلَى عُتْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ سُورَةَ فُصِّلَتْ وَقِرَاءَتِهِ عَلَى عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيِّ ابْن سَلُولٍ لِلْقُرْآنِ بِالْمَدِينَةِ فِي الْقِصَّةِ الَّتِي تَشَاجَرَ فِيهَا الْمُسْلِمُونَ وَالْمُشْرِكُونَ.
Okuma (tilavet) fiilinin faili, onun Allah'ın ayetlerini okuyan Resul sallallâhu aleyhi ve sellem olduğu açık olduğundan hazfedilmiştir. Dolayısıyla onların: { مَا هَذَا إِلَّا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ } "Bu, sizi alıkoymak isteyen bir adamdan başkası değildir" sözündeki işaret Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'edir. Onu ismiyle değil de işaret yoluyla zikretmeleri, tilavet meclisinde hazır bulunduğunu ifade etmek içindir ve bu onların küstahlığının tam bir göstergesidir; nitekim Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem, Utbe b. Rebîa'ya Fussilet suresini okuması ve Medine'de Müslümanlar ile müşriklerin tartıştığı olayda Abdullah b. Übey b. Selûl'e Kur'an okuması hadisinde vârid olduğu gibi onların meclislerinde kendilerine Kur'an okurdu.
وَابْتَدَأُوا بِالطَّعْنِ فِي التَّالِي لِأَنَّهُ الْغَرَضُ الَّذِي يَرْمُونَ إِلَيْهِ، وَأَثْبَتُوا لَهُ إِرَادَةَ صَدِّهِمْ عَنْ دِينِ آبَائِهِمْ قَصْدَ أَنْ يُثِيرَ بَعْضُهُمْ حَمِيَّةَ بَعْضٍ لِأَنَّهُمْ يَجْعَلُونَ آبَاءَهُمْ أَهْلَ الرَّأْيِ فِيمَا ارْتَأَوْا وَالتَّسْدِيدِ فِيمَا فَعَلُوا فَلَا يَرَوْنَ إِلَّا حَقًّا وَلَا يَفْعَلُونَ إِلَّا صَوَابًا وَحِكْمَةً، فَلَا جَرَمَ أَنْ يَكُونَ مُرِيدُ الصَّدِّ عَنْهَا مُحَاوِلًا الْبَاطِلَ وَكَاذِبًا فِي قَوْلِهِ لِأَنَّ الْحَقَّ مُطَابِقٌ الْوَاقِعَ فَإِبْطَالُ مَا هُوَ حَقٌّ فِي زَعْمِهِمْ قَوْلٌ غَيْرُ مُطَابِقٍ لِلْوَاقِعِ فَهُوَ الْكَذِبُ.
Hedef aldıkları asıl gaye o olduğu için ilk olarak [Kur'an'ı] okuyanı karalamakla başladılar. Birbirlerinin asabiyetini kışkırtmak maksadıyla onun, kendilerini atalarının dininden alıkoymayı istediğini ileri sürdüler. Çünkü onlar atalarını, benimsedikleri görüşlerde isabetli, yaptıklarında dosdoğru görürlerdi; onların sadece hakkı gördüklerine, yalnızca doğru ve hikmetli olanı yaptıklarına inanırlardı. Bu yüzden atalarının yolundan alıkoymak isteyen kimsenin batılı amaçladığı ve sözünde yalancı olduğu sonucuna varırlardı; zira hak gerçeğe uygun olandır, onların zannınca hak olan bir şeyi geçersiz kılmak ise gerçeğe uymayan bir sözdür, dolayısıyla yalandır.
وَفِعْلُ كانَ فِي قَوْلِهِمْ: عَمَّا كانَ يَعْبُدُ آباؤُكُمْ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّهُمْ عَنَوْا أَنَّ تِلْكَ عِبَادَةٌ قَدِيمَةٌ ثَابِتَةٌ. وَفِي ذَلِكَ إِلْهَابٌ لِقُلُوبِ قَوْمِهِمْ وَإِيغَارٌ لِصُدُورِهِمْ لِيَتَأَلَّبُوا عَلَى الرَّسُولِ ﷺ وَيَزْدَادُوا تَمَسُّكًا بِدِينِهِمْ وَقد قصروا الرَّسُول ﵊ عَلَى صِفَةِ إِرَادَةِ صَدِّهِمْ قَصْرًا إِضَافِيًّا، أَيْ إِلَّا رَجُلٌ صَادِقٌ فَمَا هُوَ بِرَسُولٍ.
Onların: { عَمَّا كانَ يَعْبُدُ آباؤُكُمْ } "Atalarınızın taptığı şeylerden" sözündeki { كانَ } fiili, bunun köklü ve yerleşik bir ibadet olduğunu kastettiklerine işarettir. Bunda, kavimlerinin kalplerini galeyana getirme ve Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı birleşip dinlerine daha çok sarılmaları için göğüslerini öfkeyle doldurma amacı vardır. Resul aleyhisselâm'ı yalnızca onları alıkoyma isteği sıfatına hasretmişlerdir (kasr-ı izâfî); yani 'O yalnızca [böyle] bir adamdır, yoksa peygamber değildir' demek istemişlerdir.
وَأَتْبَعُوا وَصْفَ التَّالِي بِوَصْفِ الْمَتْلُوِّ بِأَنَّهُ كَذِبٌ مُفْتَرًى وَإِعَادَةُ فِعْلِ القَوْل للاهتمام بحكاية قَوْلهم لفظاعته وَكَذَلِكَ إِعَادَة فعل الْقَوْلِ إِعَادَةٌ ثَابِتَةٌ لِلِاهْتِمَامِ بِكُلِّ قَوْلٍ مِنَ الْقَوْلَيْنِ الْغَرِيبَيْنِ تَشْنِيعًا لَهُمَا فِي نَفْسِ السَّامِعِينَ فَجُمْلَةُ وَقالُوا مَا هَذَا إِلَّا إِفْكٌ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ قالُوا مَا هَذَا إِلَّا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ، فَالْفِعْلَانِ مُشْتَرِكَانِ فِي الظَّرْفِ.
Okuyanın nitelenmesinin ardından, okunan şeyin de uydurma bir yalan olduğunu söyleyerek onu nitelemeye geçtiler. 'Dedi/dediler' fiilinin tekrar edilmesi, sözlerinin çirkinliğinden ötürü aktarılmasına verilen önem içindir; aynı şekilde bu fiilin tekrarı, işitenlerin zihninde bu iki garip sözü kınamak amacıyla her birine ayrı ayrı dikkat çekmek için sabit kılınmış bir tekrardır. { وَقالُوا مَا هَذَا إِلَّا إِفْكٌ } cümlesi, { قالُوا مَا هَذَا إِلَّا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ } cümlesine matuftur; dolayısıyla her iki fiil de zarfta ({ إِذا تُتْلى }) ortaktır.
وَالْإِشَارَةُ الثَّانِيَةُ إِلَى الْقُرْآنِ الَّذِي تَضَمَّنُهُ تُتْلى لِتَعَيُّنِهِ لِذَلِكَ.
İkinci işaret ({ مَا هَذَا }), açıkça o kastedildiği için { تُتْلى } fiilinin tazammun ettiği Kur'an'adır.
وَالْإِفْكُ: الْكَذِبُ، وَوَصْفُهُ بِالْمُفْتَرَى إِمَّا أَنْ يَتَوَجَّهَ إِلَى نِسْبَتِهِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى أَوْ أُرِيدَ أَنَّهُ فِي ذَاتِهِ إِفْكٌ وَزَادُوا فَجَعَلُوهُ مُخْتَرَعًا مِنَ النَّبِيءِ ﷺ لَيْسَ مَسْبُوقًا بِهِ.
İfk (الْإِفْكُ); yalan demektir. Onun 'müfterâ' (uydurulmuş) olarak nitelenmesi, ya onun Allah Teâlâ'ya isnat edilmesine yöneliktir ya da özü itibarıyla bir yalan olduğu ve bununla da kalmayıp Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem tarafından daha önce benzeri bulunmaksızın uydurulduğu anlamındadır.
فَكَوْنُهُ إِفْكًا يَرْجِعُ إِلَى جَمِيعِ مَا فِي الْقُرْآنِ، وَكَوْنُهُ مُفْتَرًى يُرْجِعُونَهُ إِلَى مَا فِيهِ مِنْ
Dolayısıyla onun bir yalan (ifk) olması Kur'an'daki her şeye racidir; 'uydurulmuş' (müfterâ) olmasını ise onda bulunan
قَصَصِ الْأَوَّلِينَ. وَهَذَا الْقَوْلُ مِنْ بُهْتَانِهِمْ لِأَنَّهُمْ كَثِيرًا مَا يَقُولُونَ: أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ [الْأَنْعَام: ٢٥] فَلَيْسَ مُفْتَرىً تَأْكِيدًا لِ إِفْكٌ.
öncekilerin kıssalarıdır. Bu söz onların iftiralarındandır; zira onlar çokça: { أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Öncekilerin masalları” [el-En'âm: 25] derler. Dolayısıyla { مُفْتَرىً }, { إِفْكٌ } kelimesinin teyidi değildir.
ثُمَّ حُكِيَ تَكْذِيبُهُمُ الَّذِي يَعُمُّ جَمِيعَ مَا جَاءَ بِهِ الرَّسُولُ ﷺ مِنْ وَحْيٍ يُتْلَى أَوْ دَعْوَةٍ إِلَى التَّوْحِيدِ وَغَيْرِهِ أَوِ اسْتِدْلَالٍ عَلَيْهِ أَوْ مُعْجِزَةٍ بِقَوْلِهِمْ: إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ، فَهَذَا الْمَقَالُ الثَّالِثُ يَشْمَلُ مَا تَقَدَّمَ وَغَيْرَهُ، فَحِكَايَةُ مَقَالِهِمْ هَذَا تَقُومُ مَقَامَ التَّذْيِيلِ. وَأُظْهِرَ لِلْقَائِلِينَ دُونَ إِضْمَارِ مَا تَقَدَّمَ مَا يَصِحُّ أَنْ يَكُونَ مَعَادًا لِلضَّمِيرِ فَقِيلَ: وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ وَلَمْ يَقُلْ: وَقَالُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ، لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ الْكُفْرَ هُوَ بَاعِثُ قَوْلِهِمْ هَذَا.
Sonra Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiği okunan vahiy, tevhide ve diğer şeylere davet, buna dair delil getirme veya mucize gibi her şeyi kapsayan yalanlamaları; onların { إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ } “Bu apaçık bir büyüden başka bir şey değildir” sözleriyle aktarılmıştır. Bu üçüncü söz, öncekileri ve diğerlerini de kapsar; dolayısıyla onların bu sözünün aktarılması bir tezyîl (tamamlayıcı fezleke) mesabesindedir. Önceden zamirin merci olmaya elverişli bir unsur bulunmasına rağmen zamir kullanılmayıp sözü söyleyenler açıkça zikredilmiş ve { وَقالُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جَاءَهُمْ } denilmeyip { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ } “İnkâr edenler, kendilerine gelen hak hakkında dediler ki...” denilmiştir; bu da onların bu sözü söylemelerine küfürlerinin sebep olduğunu göstermek içindir.
وَأُظْهِرَ الْمُشَارُ إِلَيْهِ قَبْلَ اسْمِ الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ: لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ لِأَنَّهُ لَا دَلِيلَ عَلَيْهِ فِي الْكَلَامِ السَّابِقِ، أَي إِذْ ظهر لَهُمْ مَا هُوَ حَقٌّ مِنْ إِثْبَاتٍ لِلتَّوْحِيدِ أَوْ إِخْبَارٍ عَنِ الْغَيْبِ أَوِ الْبَعْثِ قَالُوا: مَا هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ. فَالْمُرَادُ مِنَ الْحَقِّ: مَا هُوَ أَعَمُّ مِنْ آيَاتِ الْقُرْآنِ لِأَنَّ السِّحْرَ لَهُ أُسْلُوبَانِ: أَحَدُهُمَا شَعْوَذَةُ الْأَقْوَالِ الَّتِي لَا تُفْهَمُ مَدْلُولَاتُهَا يَخْتَلِقُهَا السَّحَرَةُ لِيُوهِمُوا النَّاسَ أَنَّ فِيهَا مُنَاجَاةً مَعَ الْجِنِّ لِيُمَكِّنُوهُمْ مِنْ عَمَلِ مَا يُرِيدُونَ فَيَسْتَرْهِبُوهُمْ بِذَلِكَ، وَثَانِيهِمَا أَفْعَالٌ لَهَا أَسْبَابٌ خَفِيَّةٌ مَسْتُورَةٌ بِحِيَلِ وَخِفَّةِ أَيْدٍ تُحَرِّكُهَا فَيُوهِمُونَ بِهَا النَّاسَ أَنَّهَا مِنْ تَمْكِينِ الْجِنِّ إِيَّاهُمُ التَّصَرُّفَ فِي الْخَفِيَّاتِ، فَإِذَا سَمِعُوا الْقُرْآنَ أَلْحَقُوهُ بِالْأُسْلُوبِ الْأَوَّلِ، وَإِذَا رَأَوُا الْمُعْجِزَاتِ أَلْحَقُوهَا بِالْأُسْلُوبِ الثَّانِي كَمَا قَالَتِ الْمَرْأَةُ الَّتِي شَاهَدَتْ مُعْجِزَةَ تَكْثِيرِ الْمَاءِ فِي بَعْضِ غَزَوَاتِ النَّبِيءِ ﷺ فَقَالَتْ لِقَوْمِهَا «أَتَيْتُ أَسْحَرَ النَّاسِ، أَوَ هُوَ نَبِيءٌ كَمَا زَعَمُوهُ» .
{ لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ } sözünde, işaret zamirinden önce işaret edilen açıkça zikredilmiştir; çünkü önceki sözde buna dair bir delil/karine yoktur. Yani tevhidin ispatı, gaybın veya dirilişin haberi gibi hak olan bir şey kendilerine apaçık ortaya çıktığında: “Bu, apaçık bir büyüden başka bir şey değildir” demişlerdir. 'Hak'tan maksat, Kur'an ayetlerinden daha genel olan bir şeydir; zira büyünün iki yöntemi vardır: Birincisi, büyücülerin insanları cinlerle fısıldaştıklarına ve onların istedikleri şeyleri yapmalarına imkân verdiklerine inandırmak ve böylece onları korkutmak amacıyla uydurdukları anlamı anlaşılmayan sözlerden ibaret şarlatanlıktır. İkincisi ise, el çabukluğu ve hilelerle gizlenmiş kapalı sebepleri olan eylemlerdir ki bunlarla insanlara, cinlerin kendilerine gizli şeylerde tasarruf yetkisi verdiğini vehmettirmeye çalışırlar. İşte müşrikler Kur'an'ı işittiklerinde onu birinci yönteme, mucizeleri gördüklerinde ise ikinci yönteme dâhil ederlerdi. Nitekim Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in bazı gazvelerinde suyun çoğalması mucizesine şahit olan kadının kavmine: «İnsanların en büyücüsünün yanından geldim; yoksa o, iddia ettikleri gibi gerçekten bir peygamber midir!» dediği gibi.
وَمَعْنَى مُبِينٌ أَنَّهُ يَظْهَرُ مِنْهُ أَنَّهُ سِحْرٌ فَتَبْيِينُهُ كُنْهُهُ مِنْ نَفْسِهِ، يَعْنُونَ أَنَّ مَنْ سَمِعَهُ يَعْلَمُ أَنَّهُ سِحْرٌ.
{ مُبِينٌ } kelimesinin anlamı, onun büyü olduğunun kendiliğinden apaçık görünmesi, yani hakikatinin kendisinden belli olmasıdır; bununla onu işiten herkesin büyü olduğunu anlayacağını kastederler.
وَجُمْلَةُ وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ وَإِذا تُتْلى.
{ وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا } cümlesi, { وَإِذا تُتْلى } cümlesine matuftur.
[سُورَة سبإ (٣٤) : آيَة ٤٤]
[Sebe Suresi (34), Ayet 44]
وَما آتَيْناهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَها وَما أَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ (٤٤)
{ وَما آتَيْناهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَها وَما أَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ (٤٤) } “Oysa biz onlara okuyup inceleyecekleri kitaplar vermedik ve senden önce kendilerine hiçbir uyarıcı da göndermedik.”
الْوَاوُ لِلْحَالِ، وَالْجُمْلَةُ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنَ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: قالُوا مَا هَذَا إِلَّا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كانَ يَعْبُدُ آباؤُكُمْ [سبأ: ٤٣] الْآيَةَ،
Vav (وَ) hâl içindir. Cümle, { قالُوا مَا هَذَا إِلَّا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كانَ يَعْبُدُ آباؤُكُمْ } “Bu, yalnızca sizi atalarınızın taptığı şeylerden alıkoymak isteyen bir adamdır, dediler” [Sebe: 43] ayetindeki zamirden hâl konumundadır;
تَحْمِيقًا لِجَهَالَتِهِمْ وَتَعْجِيبًا مِنْ حَالِهِمْ فِي أَمْرَيْنِ:
onların cehaletini ahmaklık saymak ve iki hususta durumlarına hayret uyandırmak içindir:
«أَحَدُهُمَا» : أَنَّهُمْ لَمْ يُدْرِكُوا مَا يَنَالُهُمْ مِنَ الْمَزِيَّةِ بِمَجِيءِ الْحَقِّ إِلَيْهِمْ إِذْ هَيَّأَهُمُ اللَّهُ بِهِ لِأَنْ يَكُونُوا فِي عِدَادِ الْأُمَمِ ذَوِي الْكِتَابِ، وَفِي بَدْءِ حَالٍ يَبْلُغُ بِهِمْ مَبْلَغَ الْعِلْمِ، إِذْ هُمْ لَمْ يَسْبِقْ لَهُمْ أَنْ أَتَاهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ أَوْ رَسُولٌ مِنْهُ، فَيَكُونُ مَعْنَى الْآيَةِ: فَكَيْفَ رَفَضُوا اتِّبَاعَ الرَّسُولِ وَتَلَقِّيَ الْقُرْآنِ وَكَانَ الْأَجْدَرُ بِهِمُ الِاغْتِبَاطَ بِذَلِكَ. وَهَذَا الْمَعْنَى هُوَ الْمُنَاسِبُ
«Birincisi»: Kendilerine hakkın gelmesiyle ne büyük bir üstünlüğe eriştiklerini kavrayamamış olmalarıdır; çünkü daha önce kendilerine Allah katından bir kitap veya bir peygamber gelmemişken, Allah bununla onları kitap ehli milletler arasına girmeye ve onları ilim seviyesine ulaştıracak bir başlangıç konumuna hazırlamıştır. Buna göre ayetin anlamı şöyle olur: Peygambere uymayı ve Kur'an'ı kabul etmeyi nasıl reddettiler; oysa onlara yakışan bununla sevinip iftihar etmekti. İşte bu anlam,
لِقَوْلِهِ: يَدْرُسُونَها أَيْ لَمْ يَكُونُوا أَهْلَ دِرَاسَةٍ فَكَانَ الشَّأْنُ أَنْ يَسُرَّهُمْ مَا جَاءَهُمْ مِنَ الْحَقِّ.
{ يَدْرُسُونَها } “okuyup inceledikleri” sözüne uygun olandır; yani onlar okuyup inceleme ehli değillerdi, dolayısıyla kendilerine gelen hak ile sevinmeleri gerekirdi.
«وَثَانِيهِمَا» : أَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا عَلَى هُدًى وَلَا دِينٍ مَنْسُوبٍ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى حَتَّى يَكُونَ تَمَسُّكُهُمْ بِهِ وَخَشْيَةُ الْوُقُوعِ فِي الضَّلَالَةِ إِنْ فَرَّطُوا فِيهِ يَحْمِلُهُمْ عَلَى التَّرَدُّدِ فِي الْحَقِّ الَّذِي جَاءَهُمْ وَصِدْقِ الرَّسُولِ الَّذِي أَتَاهُمْ بِهِ فَيَكُونُ لَهُمْ فِي الصَّدِّ عَنْهُمَا بَعْضُ الْعُذْرِ: فَيَكُونُ الْمَعْنَى: التَّعْجِيبُ مِنْ رَفْضِهِمُ الْحَقَّ حِينَ لَا مَانِعَ يَصُدُّهُمْ، فَلَيْسَ مَعْنَى جُمْلَةِ وَما آتَيْناهُمْ مِنْ كُتُبٍ الَخْ عَلَى الْعَطْفِ وَلَا عَلَى الْإِخْبَارِ لِأَنَّ مَضْمُونَ ذَلِكَ مَعْلُومٌ لَا يَتَعَلَّقُ الْغَرَضُ بِالْإِخْبَارِ بِهِ، وَلَكِنْ على الْحَال لإِفَادَة التَّعْجِيبِ وَالتَّحْمِيقِ، وَعَلَى هَذَا الْمَعْنَى جَرَى الْمُفَسِّرُونَ.
«İkincisi»: Onların, sımsıkı tutunacakları ve onu terk ettikleri takdirde sapkınlığa düşmekten korkacakları, kendilerine gelen hakta ve onu getiren Peygamber'in doğruluğunda tereddüt etmelerine sebep olup da her ikisinden yüz çevirmelerinde bir mazeret teşkil edecek Allah Teâlâ'ya nispet edilmiş bir hidayet ve din üzere bulunmamış olmalarıdır. Dolayısıyla mana; kendilerini alıkoyacak hiçbir engel yokken hakkı reddetmelerine şaşırmayı ifade eder. Bu yüzden { وَما آتَيْناهُمْ مِنْ كُتُبٍ } ilh. cümlesinin anlamı atıf veya salt haber verme üzere değildir; zira bunun içeriği zaten bilinmektedir, asıl maksat haber vermekle ilgili değildir. Bilakis şaşkınlık ve ahmaklık bildirmek üzere hâl (durum) anlamındadır ve müfessirler de bu anlamı benimsemişlerdir.
وَالدِّرَاسَةُ: الْقِرَاءَةُ بِتَمَهُّلٍ وَتَفَهُّمٍ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَبِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ فِي آلِ عِمْرَانَ [٧٩] .
Dirâset (الدِّرَاسَةُ); yavaş yavaş ve anlayarak okumak demektir. Âl-i İmrân [Suresi 79. ayetteki] { وَبِما كُنْتُمْ تَدْرُسُونَ } “ve okuyup incelemekte olduğunuz şeyler sebebiyle” sözü açıklanırken geçmişti.
وَإِنَّمَا لَمْ يُقَيِّدْ إِيتَاءَ الْكُتُبِ بِقَيْدٍ كَمَا قَيَّدَ الْإِرْسَالَ بِقَوْلِهِ: قَبْلَكَ لِأَنَّ الْإِيتَاءَ هُوَ التَّمْكِينُ مِنَ الشَّيْءِ وَهُمْ لَمْ يَتَمَكَّنُوا مِنَ الْقُرْآنِ بِخِلَافِ إِرْسَالِ النَّذِيرِ فَهُوَ حَاصِلٌ سَوَاءً تَقَبَّلُوهُ أَمْ أَعْرَضُوا عَنْهُ.
Kitap verme (îtâ) fiilinin, { قَبْلَكَ } “senden önce” sözüyle peygamber göndermenin sınırlandırıldığı gibi sınırlandırılmaması, kitap vermenin o şeye imkân tanımak/sahip kılmak demek olması ve onların henüz Kur'an'a sahip olmamış bulunmalarındandır; oysa uyarıcı gönderilmesi, onlar kabul etsin veya yüz çevirsin, gerçekleşmiş bir durumdur.
وَمَنْ نَحَا نَحْوَ أَنْ يَكُونَ معنى الْآيَة التَّفْرِقَة بَيْنَ حَالِهِمْ وَحَالِ أَهْلِ الْكِتَابِ فَذَلِكَ مَنْحًى وَاهِنٌ لِأَنَّهُ يَجُرُّ إِلَى مَعْذِرَةِ أَهْلِ الْكِتَابِ فِي عَضِّهِمْ بِالنَّوَاجِذِ عَلَى دِينِهِمْ، عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ فِي مُدَّةِ نُزُولِ الْوَحْيِ بِمَكَّةَ عَلَاقَةٌ لِلدَّعْوَةِ الْإِسْلَامِيَّةِ بِأَهْلِ الْكِتَابِ وَإِنَّمَا دعاهم النبيء ﷺ بِالْمَدِينَةِ، وَأَيْضًا لَا يَكُونُ لِلتَّقْيِيدِ بِ قَبْلَكَ فَائِدَةٌ خَاصَّةٌ كَمَا عَلِمْتَ. وَهُنَالِكَ تَفْسِيرَاتٌ أُخْرَى أَشَدُّ بُعْدًا وَأَبْعَدُ عَنِ الْقَصْد جدا.
Ayetin anlamının onların durumu ile Ehl-i kitabın durumunu birbirinden ayırt etmek olduğu yönünde görüş bildirenlerin bu yaklaşımı zayıftır; çünkü bu durum, Ehl-i kitabın kendi dinlerine sımsıkı sarılmalarında bir mazeret bulmalarına yol açar. Kaldı ki vahyin Mekke'de indiği dönemde İslam davetinin Ehl-i kitap ile bir münasebeti yoktu; Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem onları ancak Medine'de davet etmiştir. Ayrıca bildiğin üzere { قَبْلَكَ } kaydının özel bir faydası da kalmazdı. Burada maksattan son derece uzak başka tefsirler de bulunmaktadır.
[سُورَة سبإ (٣٤) : آيَة ٤٥]
[Sebe Suresi (34), Ayet 45]
وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَما بَلَغُوا مِعْشارَ مَا آتَيْناهُمْ فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ (٤٥)
{ وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَما بَلَغُوا مِعْشارَ مَا آتَيْناهُمْ فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ (٤٥) } “Onlardan öncekiler de yalanlamıştı. Oysa bunlar, ötekilere verdiklerimizin onda birine bile ulaşamamışlardı. Buna rağmen resullerimi yalanladılar. Peki, benim inkârım (cezalandırmam) nasıl oldu!”
هَذَا تَسْلِيَةٌ لِلرَّسُولِ ﷺ وَتَهْدِيدٌ لِلَّذِينِ كَذَّبُوهُ، فَمَوْقِعُ التَّسْلِيَةِ مِنْهُ قَوْلُهُ: وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ، وَمَوْقِعُ التَّهْدِيدِ بَقِيَّةُ الْآيَةِ، فَالتَّسْلِيَةُ فِي أَنَّ لَهُ أُسْوَةً بِالرُّسُلِ السَّابِقِينَ، وَالتَّهْدِيدُ.
Bu, Resul sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli ve onu yalanlayanlar için bir tehdittir. Teselli konumu { وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlardan öncekiler de yalanlamıştı” sözünde, tehdit konumu ise ayetin geri kalanındadır. Teselli, kendisi için önceki peygamberlerde bir örnek bulunmasıdır; tehdit ise
بِتَذْكِيرِهِمْ بِالْأُمَمِ السَّالِفَةِ الَّتِي كَذَّبَتْ رُسُلَهَا وَكَيْفَ عَاقَبَهُمُ اللَّهُ عَلَى ذَلِكَ وَكَانُوا أَشَدَّ قُوَّةً مِنْ قُرَيْشٍ وَأَعْظَمَ سَطْوَةً مِنْهُمْ وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَهْلَكْنا أَشَدَّ مِنْهُمْ بَطْشاً [الزخرف: ٨] .
onlara, peygamberlerini yalanlayan geçmiş ümmetleri ve Allah'ın onları bundan ötürü nasıl cezalandırdığını hatırlatmaktır. Üstelik onlar Kureyş'ten daha güçlü ve daha büyük bir nüfuza sahiptiler. Bu, Allah Teâlâ'nın şu sözü gibidir: { فَأَهْلَكْنا أَشَدَّ مِنْهُمْ بَطْشاً } “Biz onlardan daha zorlu olanları helak ettik” [ez-Zuhruf: 8].
وَمَفْعُولُ كَذَّبَ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ مَا بَعْدَهُ، أَي كذبُوا الرُّسُل، دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ:
{ كَذَّبَ } fiilinin mefulü (nesnesi) hazfedilmiştir; sonraki ifade buna delalet eder, yani 'peygamberleri yalanladılar' demektir. Buna şu sözü delalet eder:
فَكَذَّبُوا رُسُلِي.
{ فَكَذَّبُوا رُسُلِي } “Buna rağmen resullerimi yalanladılar”.