وَحُكِيَ قَوْلُهُمْ هَذَا بِفعل الْمَاضِي لِمُزَاوَجَةِ كَلَامِ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِأَنَّ قَوْلَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا هَذَا بَعْدَ أَنْ كَانَ تَكْمِلَةً لِقَوْلِهِمُ الَّذِي قَاطَعَهُ الْمُسْتَكْبِرُونَ، انْقَلَبَ جَوَابًا عَنْ تَبَرُّؤِ
Onların bu sözü, büyüklük taslayanların sözüyle uyum (müzâvece) sağlaması için mazi fiil ile hikâye edilmiştir; çünkü zayıf düşürülenlerin bu sözü, büyüklük taslayanların kestiği sözlerinin tamamlayıcısı iken,
الْمُسْتَكْبِرِينَ مِنْ أَنْ يَكُونُوا صَدُّوا الْمُسْتَضْعَفِينَ عَنِ الْهُدَى، فَصَارَ لِقَوْلِ الْمُسْتَضْعَفِينَ مَوْقِعَانِ يَقْتَضِي أَحَدُ الْمَوْقِعَيْنِ عَطْفَهُ بِالْوَاوِ، وَيَقْتَضِي الْمَوْقِعُ الْآخَرُ قَرْنَهُ بِحَرْفِ بَلْ وَبِزِيَادَةِ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ. وَأَصْلُ الْكَلَامِ: يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلَا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ إِذْ تَأْمُرُونَنَا بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ الَخْ. فَلَمَّا قَاطَعَهُ الْمُسْتَكْبِرُونَ بِكَلَامِهِمْ أُقْحِمَ فِي كَلَامِ الْمُسْتَضْعَفِينَ حَرْفُ بَلْ إِبْطَالًا لِقَوْلِ الْمُسْتَكْبِرِينَ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ [سبأ: ٣٢] . وَبِذَلِكَ أَفَادَ تَكْمِلَةَ الْكَلَامِ السَّابِقِ وَالْجَوَابَ عَنْ تَبَرُّؤِ الْمُسْتَكْبِرِينَ، وَلَوْ لَمْ يَعْطِفْ بِالْوَاوِ لَمَا أَفَادَ إِلَّا أَنَّهُ جَوَابٌ عَنْ كَلَامِ الْمُسْتَكْبِرِينَ فَقَطْ، وَهَذَا مِنْ أَبْدَعِ الْإِيجَازِ.
büyüklük taslayanların zayıf düşürülenleri hidayetten alıkoymuş olmaktan teberri etmelerine karşı bir cevaba dönüşmüştür. Böylece zayıf düşürülenlerin sözünün iki konumu olmuştur: Bu konumlardan biri onun vâv ile atfedilmesini gerektirirken, diğer konum { بَلْ } harfiyle ve { مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ } ilavesiyle birleştirilmesini gerektirmektedir. Kelamın aslı şöyledir: 'Zayıf düşürülenler büyüklük taslayanlara: Siz olmasaydınız biz muhakkak mümin olurduk; hani siz bize gece gündüz Allah'ı inkâr etmemizi emrediyordunuz ilh. derler.' Büyüklük taslayanlar sözleriyle onların sözünü kesince, büyüklük taslayanların [Sebe Suresi 32. ayetteki] { بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ } “Hayır, siz suçlu kimselerdiniz” sözünü iptal etmek üzere zayıf düşürülenlerin sözüne { بَلْ } harfi dâhil edilmiştir. Böylelikle hem önceki kelamın tamamlanmasını hem de büyüklük taslayanların teberrisine cevap verilmesini sağlamıştır; şayet vâv ile atfedilmeseydi sadece büyüklük taslayanların sözüne cevap olmaktan başka bir fayda sağlamazdı. Bu ise îcâzın en harika örneklerindendir.
وبَلْ لِلْإِضْرَابِ الْإِبْطَالِيِّ أَيْضًا إِبْطَالًا لِمُقْتَضَى الْقَصْرِ فِي قَوْلِهِمْ: أَنَحْنُ صَدَدْناكُمْ عَنِ الْهُدى [سبأ: ٣٢] فَإِنَّهُ وَاقِعٌ فِي حَيِّزِ نَفْيٍ لِأَنَّ الِاسْتِفْهَامَ الْإِنْكَارِيَّ لَهُ مَعْنَى النَّفْيِ.
{ بَلْ } edatı, [Sebe Suresi 32. ayetteki] { أَنَحْنُ صَدَدْناكُمْ عَنِ الْهُدى } “Sizi hidayetten biz mi alıkoyduk?” sözlerindeki kasrın gereğini iptal eden iptalî bir ıdrâb içindir; nitekim bu söz nefyin kapsamında yer almaktadır, zira inkârî istifham nefiy anlamındadır.
ومَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ مِنَ الْإِضَافَةِ عَلَى مَعْنَى (فِي) . وَهُنَالِكَ مُضَافٌ إِلَيْهِ وَمَجْرُورٌ مَحْذُوفَانِ دَلَّ عَلَيْهِمَا السِّيَاقُ، أَيْ مَكْرُكُمْ بِنَا.
{ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ } terkibi, 'fî' (içinde/de-da) anlamında bir izâfettir. Burada bağlamın delalet ettiği hazfedilmiş bir muzâfun ileyh ile mecrûr vardır; yani: 'Sizin bize olan tuzağınız' (mekruküm binâ).
وَارْتَفَعَ مَكْرُ عَلَى الِابْتِدَاءِ. وَالْخَبَرُ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ مُقَابَلَةُ هَذَا الْكَلَامِ بِكَلَامِ الْمُسْتَكْبِرِينَ إِذْ هُوَ جَوَابٌ عَنْهُ. فَالتَّقْدِيرُ: بَلْ مَكْرُكُمْ صَدَّنَا، فَيُفِيدُ الْقَصْرَ، أَيْ مَا صَدَّنَا إِلَّا مَكْرُكُمْ، وَهُوَ نَقْضٌ تَامٌّ لِقَوْلِهِمْ: أَنَحْنُ صَدَدْناكُمْ عَنِ الْهُدى [سبأ: ٣٢] وَقَوْلِهِمْ: بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ [سبأ: ٣٢] .
{ مَكْرُ } kelimesi mübteda olarak merfûdur. Haber ise hazfedilmiştir; bu sözün büyüklük taslayanların sözüne karşılık gelmesi —zira ona bir cevaptır— buna delalet etmektedir. Takdiri: 'Bilakis sizin tuzağınız bizi engelledi' (bel mekruküm saddenâ) şeklindedir ve kasr ifade eder; yani 'Bizi ancak sizin tuzağınız engelledi' demektir. Bu ise onların [Sebe Suresi 32. ayetteki] { أَنَحْنُ صَدَدْناكُمْ عَنِ الْهُدى } “Sizi hidayetten biz mi alıkoyduk?” ve { بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ } “Hayır, siz suçlu kimselerdiniz” sözlerini tam bir nakzdır (çürütmedir).
وَالْمَكْرُ: الِاحْتِيَالُ بِإِظْهَارِ الْمَاكِرِ فِعْلَ مَا لَيْسَ بِفَاعِلِهِ لِيُغَرَّ الْمُحْتَالُ عَلَيْهِ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ فِي آلِ عِمْرَانَ [٥٤] .
Mekr (tuzak/hile): Tuzak kuranın, kendisine tuzak kurulan kimseyi aldatmak amacıyla yapmadığı bir şeyi yapıyormuş gibi göstermesi suretiyle hile yapmasıdır. Âl-i İmrân Suresi'nde [54. ayette] Yüce Allah'ın: { وَمَكَرُوا وَمَكَرَ اللَّهُ } “Onlar tuzak kurdular, Allah da tuzak kurdu” kavlinde geçmişti.
وَإِطْلَاقُ الْمَكْرِ عَلَى تَسْوِيلِهِمْ لَهُمُ الْبَقَاءَ عَلَى الشِّرْكِ، بِاعْتِبَارِ أَنَّهُمْ يُمَوِّهُونَ عَلَيْهِمْ وَيُوهِمُونَهُمْ أَشْيَاءَ كَقَوْلِهِمْ: إِنَّهُ دِينُ آبَائِكُمْ وَكَيْفَ تَأْمَنُونَ غَضَبَ الْآلِهَةِ عَلَيْكُمْ إِذَا
Onların şirk üzere kalmayı zayıf düşürülenlere süslü göstermesine 'tuzak/mekr' denilmesi; onların 'Bu, atalarınızın dinidir; şayet
تَرَكْتُمْ دِينَكُمْ وَنَحْوَ ذَلِكَ. وَالِاحْتِيَالُ لَا يَقْتَضِي أَنَّ الْمُحْتَالَ غَيْرُ مُسْتَحْسِنٍ الْفِعْلَ الَّذِي يَحْتَالُ لِتَحْصِيلِهِ.
dininizi terk ederseniz tanrıların size olan gazabından nasıl emin olabilirsiniz?' ve benzeri sözlerle gerçeği örtbas etmeleri ve onları birtakım kuruntulara düşürmeleri itibarıyladır. Hileye başvurmak, hile yapan kimsenin elde etmek için hile yaptığı fiili güzel bulmadığı anlamına gelmez.
وَالْمَعْنَى: مُلَازَمَتُهُمُ الْمَكْرَ لَيْلًا وَنَهَارًا، وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ دَوَامِ الْإِلْحَاحِ عَلَيْهِمْ فِي التَّمَسُّكِ بِالشِّرْكِ. وإِذْ تَأْمُرُونَنا ظَرْفٌ لِمَا فِي مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ مِنْ مَعْنَى (صَدَّنَا) أَيْ حِينَ تَأْمُرُونَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ.
Anlamı şudur: Gece gündüz hile ve tuzağa devam etmeleridir; bu da şirkte sebat etmeleri hususunda onlara karşı yapılan ısrarın sürekliliğinden kinayedir. { إِذْ تَأْمُرُونَنا } ifadesi ise { مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ } terkibindeki 'bizi engelledi' (saddenâ) anlamının zarfıdır; yani: 'Bize Allah'ı inkâr etmemizi emrettiğiniz vakit.'
وَالْأَنْدَادُ: جَمْعُ نِدٍّ، وَهُوَ الْمُمَاثِلُ، أَيْ نَجْعَلُ لِلَّهِ أَمْثَالًا فِي الْإِلَهِيَّةِ.
Endâd (أَنْدَاد): Nidd (نِدّ) kelimesinin çoğuludur; o da denk ve benzer demektir, yani: 'Uluhiyette Allah'a benzerler kılmamızı [emrediyordunuz].'
وَهَذَا تَطَاوُلٌ مِنَ الْمُسْتَضْعَفِينَ عَلَى مُسْتَكْبِرِيهِمْ لَمَّا رَأَوْا قِلَّةَ غَنَائِهِمْ عَنْهُمْ وَاحْتَقَرُوهُمْ
Bu, zayıf düşürülenlerin büyüklük taslayanların kendilerine hiçbir fayda sağlamadığını görünce onlara karşı bir cüreti ve
حِينَ عَلِمُوا كَذِبَهُمْ وَبُهْتَانَهُمْ.
yalanlarını ve bühtanlarını anladıklarında onları hakir görmeleridir.
وَقَدْ حُكِيَ نَظِيرُ ذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا الْآيَتَيْنِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٦] .
Bunun bir benzeri Bakara Suresi'nde [166. ayet ve devamındaki iki ayette] Yüce Allah'ın: { إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا } “Uyanlar kendilerine uyulanlardan teberri ettiği/uzaklaştığı zaman” kavlinde hikâye edilmiştir.
وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ.
{ وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ } “Azabı gördüklerinde pişmanlıklarını içlerine attılar / gizlediler.”
يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى جُمْلَةِ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ [سبأ: ٣١] فَتَكُونُ حَالًا. وَيَجُوزُ أَنْ تُعْطَفَ عَلَى جُمْلَةِ إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ [سبأ: ٣١] .
[Sebe Suresi 31. ayetteki] { يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ } “Sözü birbirlerine döndürüp dururlar” cümlesine matuf olması caizdir ve bu takdirde hâl olur. [Sebe Suresi 31. ayetteki] { إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Hani o zalimler Rablerinin huzurunda tutuklanmışlardır” cümlesine matuf olması da caizdir.
وَضَمِيرُ الْجَمْعِ عَائِدٌ إِلَى جَمِيعِ الْمَذْكُورِينَ قَبْلُ وَهُمُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا وَالَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ كُشِفَ لَهُمْ عَنِ الْعَذَابِ الْمُعَدِّ لَهُمْ، وَذَلِكَ عَقِبَ الْمُحَاوَرَةِ الَّتِي جَرَتْ بَيْنَهُمْ، فَعَلِمُوا أَنَّ ذَلِكَ التَّرَامِيَ الْوَاقِعَ بَيْنَهُمْ لَمْ يُغْنِ عَنْ أَحَدٍ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ شَيْئًا، فَحِينَئِذٍ أَيْقَنُوا بِالْخَيْبَةِ وَنَدِمُوا عَلَى مَا فَاتَ مِنْهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَأَسَرُّوا النَّدَامَةَ فِي أَنْفُسِهِمْ، وَكَأَنَّهُمْ أَسَرُّوا النَّدَامَةَ اسْتِبْقَاءً لِلطَّمَعِ فِي صَرْفِ ذَلِكَ عَنْهُمْ أَوِ اتِّقَاءً لِلْفَضِيحَةِ بَيْنَ أَهْلِ الْمَوْقِفِ، وَقَدْ أَعْلَنُوا بِهَا مِنْ بَعْدُ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا يَا حَسْرَتَنا عَلى مَا فَرَّطْنا فِيها فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٣١] ، وَقَوْلِهِ: لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ فِي سُورَةِ الزُّمَرِ [٥٨] .
Çoğul zamiri, daha önce zikredilenlerin hepsine yani zayıf düşürülenlere ve büyüklük taslayanlara dönmektedir. Anlamı şudur: Aralarında geçen bu tartışmanın ardından kendileri için hazırlanan azap kendilerine gösterildi; böylece aralarında vuku bulan bu karşılıklı suçlamanın iki gruptan hiçbirine bir fayda vermediğini anladılar. İşte o anda hüsrana uğradıklarını kesin olarak anladılar, dünya hayatında kaçırdıkları şeylere pişman oldular ve pişmanlığı içlerinde gizlediler. Pişmanlığı içlerinde gizlemeleri, sanki o azabın kendilerinden çevrilmesi ümidini korumak için yahut mahşer halkı arasında rezil olmaktan sakınmak içindir. Nitekim daha sonra En'âm Suresi'nde [31. ayette] Yüce Allah'ın: { قالُوا يَا حَسْرَتَنا عَلى مَا فَرَّطْنا فِيها } “‘Orada kaçırdıklarımızdan dolayı eyvahlar olsun bize!’ dediler” ve Zümer Suresi'nde [58. ayette]: { لَوْ أَنَّ لِي كَرَّةً فَأَكُونَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ } “‘Keşke benim için bir dönüş olsaydı da iyilik edenlerden olsaydım!’” kavillerinde geçtiği üzere onu açıkça ilan etmişlerdir.
وَذَكَرَ الزَّمَخْشَرِيُّ وَابْنُ عَطِيَّةَ: أَنَّ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ مَنْ فَسَّرَ أَسَرُّوا هُنَا بِمَعْنَى أَظْهَرُوا، وَزَعَمَ أَنَّ (أَسَرَّ) مُشْتَرِكٌ بَيْنَ ضِدَّيْنِ. فَأَمَّا الزَّمَخْشَرِيُّ فَسَلَّمَهُ وَلَمْ يَتَعَقَّبْهُ وَقَدْ فَسَّرَ الزَّوْزَنِيُّ الْإِسْرَارَ بِالْمَعْنَيَيْنِ فِي قَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ:
Zemahşerî ve İbn Atıyye şunu zikretmişlerdir: Müfessirlerden kimileri buradaki { أَسَرُّوا } kelimesini 'açığa vurdular' (ezharû) anlamıyla tefsir etmiş ve { أَسَرَّ } fiilinin zıt anlamlılar (ezdâd) arasında müşterek bir kelime olduğunu iddia etmiştir. Zemahşerî bunu kabul etmiş ve eleştirmemiştir. Nitekim Zevzenî de İmruü’l-Kays’ın şu beytinde isrâr (gizleme/açıklama) kelimesini her iki anlamla tefsir etmiştir:
تَجَاوَزْتُ أَحْرَاسًا إِلَيْهَا وَمَعْشَرًا ... عَلَيَّ حِرَاصًا لَوْ يُسِرُّونَ مَقْتَلِي
Ona varmak için nöbetçileri ve öldürülüşümü gizlemek / açığa vurmak isteseler de bana düşkün bir topluluğu aştım.
وَأَمَّا ابْنُ عَطِيَّةَ فَأَنْكَرَهُ، وَقَالَ: «وَلَمْ يَثْبُتْ قَطُّ فِي اللُّغَةِ أَنَّ (أَسَرَّ) مِنَ الْأَضْدَادِ» .
İbn Atıyye ise bunu inkâr etmiş ve şöyle demiştir: 'Arap dilinde { أَسَرَّ } fiilinin zıt anlamlı kelimelerden olduğu asla sabit olmamıştır.'
قُلْتُ: وَفِيهِ نَظَرٌ. وَقَدْ عَدَّ هَذِهِ الْكَلِمَةَ فِي الْأَضْدَادِ كَثِيرٌ مِنْ أَهْلِ اللُّغَةِ وَأَنْشَدَ أَبُو عُبَيْدَةَ قَوْلَ الْفَرَزْدَقِ:
Ben derim ki: Bu görüşte tutarsızlık vardır. Zira dil ehlinden pek çok kimse bu kelimeyi ezdâddan (zıt anlamlılardan) saymıştır. Nitekim Ebû Ubeyde, Ferazdak'ın şu beytini inşad etmiştir:
وَلَمَّا رَأَى الْحَجَّاجَ جَرَّدَ سَيْفَهُ ... أَسَرَّ الْحَرُورِيُّ الَّذِي كَانَ أَضْمَرَا
Haccâc'ın kılıcını sıyırdığını görünce Harûrî, içinde sakladığı şeyi açığa vurdu.
وَفِي كِتَابِ «الْأَضْدَادِ» لِأَبِي الطَّيِّبِ الْحَلَبِيِّ قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: وَلَا أَثِقُ بِقَوْلِ أَبِي عُبَيْدَةَ فِي الْقُرْآن وَلَا بقول الْفَرَزْدَقِ وَالْفَرَزْدَقُ كَثِيرُ التَّخْلِيطِ فِي شِعْرِهِ. وَذَكَرَ أَبُو الطَّيِّبِ عَنِ التَّوَّزِيِّ أَنَّ غَيْرَ أَبِي عُبَيْدَةَ أَنْشَدَ بَيْتَ الْفَرَزْدَقِ وَالَّذِي جَرَّ عَلَى تَفْسِيرِ «أَسَرُّوا» بِمَعْنَى أَظْهَرُوا هُنَا هُوَ مَا يَقْتَضِي إِعْلَانَهُمْ بِالنَّدَامَةِ مِنْ قَوْلِهِمْ: لَوْلا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ [سبأ: ٣١] . وَفِي
Ebût-Tayyib el-Halebî'nin el-Ezdâd adlı kitabında Ebû Hâtim şöyle demiştir: 'Ne Kur'an hususunda Ebû Ubeyde'nin sözüne güvenirim ne de Ferazdak'ın sözüne; zira Ferazdak şiirinde çokça karıştırma yapan biridir.' Ebût-Tayyib, Tevvezî'den naklen, Ebû Ubeyde'den başkasının da Ferazdak'ın bu beytini inşad ettiğini zikretmiştir. Burada { أَسَرُّوا } kelimesinin 'açığa vurdular' anlamıyla tefsir edilmesine sevk eden sebep ise, [Sebe Suresi 31. ayetteki] { لَوْلا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ } “Siz olmasaydınız biz kesinlikle mümin olurduk” sözlerinin pişmanlığı ilan etmelerini iktiza etmesi ve
آيَاتٍ أُخْرَى مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلى يَدَيْهِ يَقُولُ يَا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلًا [الْفرْقَان: ٢٧] الْآيَةَ.
Furkan Suresi'nde [27. ayette] Yüce Allah'ın: { وَيَوْمَ يَعَضُّ الظَّالِمُ عَلى يَدَيْهِ يَقُولُ يَا لَيْتَنِي اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِيلًا } “O gün zalim kimse ellerini ısırarak: 'Keşke Peygamberle beraber bir yol tutsaydım!' der” kavli gibi diğer ayetlerde de böyle geçmesidir.
وَالنَّدَامَةُ: التَّحَسُّرُ مِنْ عَمَلٍ فَاتَ تَدَارُكُهُ. وَقَدْ تَقَدَّمَتْ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [[الْمَائِدَة]] [٣١] .
Nedâmet (pişmanlık): Telafisi elden kaçmış bir amelden dolayı hasret çekmek/hayıflanmaktır. Ukûd [[Mâide]] Suresi'nde [31. ayette] Yüce Allah'ın: { فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ } “Böylece pişman olanlardan oldu” kavlinde geçmişti.
وَجَعَلْنَا الْأَغْلالَ فِي أَعْناقِ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كانُوا يَعْمَلُونَ [٣٣] .
{ وَجَعَلْنَا الْأَغْلالَ فِي أَعْناقِ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } [33] “Biz de inkâr edenlerin boyunlarına demir halkalar geçirdik. Onlar yapmakta olduklarından başkasıyla mı cezalandırılırlar?”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ [سبأ: ٣١] . وَالتَّقْدِيرُ: وَلَوْ تَرَى إِذْ جَعَلْنَا الْأَغْلَالَ فِي أَعْنَاق الَّذين كفرُوا. وَجَوَاب (لَو) الْمَحْذُوف جَوَاب للشرطين.
[Sebe Suresi 31. ayetteki] { إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ } “Hani o zalimler tutuklanmışlardır” cümlesine matuftur. Takdiri: 'İnkâr edenlerin boyunlarına demir halkalar geçirdiğimiz zamanı bir görsen' şeklindedir. Hazfedilen { لَوْ } (şayet/keşke) cevabı ise her iki şartın cevabıdır.
والْأَغْلالَ: جمع غلّ بِضَم الْغَيْن، وَهُوَ دَائِرَة من حَدِيد أَو جلد على سَعَة الرَّقَبَة تُوضَع فِي رَقَبَةِ الْمَأْسُورِ وَنَحْوِهِ وَيُشَدُّ إِلَيْهَا بِسِلْسِلَةٍ أَوْ سَيْرٍ مِنْ جِلْدٍ أَوْ حَبْلٍ، وَتَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الرَّعْدِ. وَجَعْلُ الْأَغْلَالِ فِي الْأَعْنَاقِ شِعَارٌ عَلَى أَنَّهُمْ يُسَاقُونَ إِلَى مَا يُحَاوِلُونَ الْفِرَارَ وَالِانْفِلَاتَ مِنْهُ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأُولئِكَ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ فِي الرَّعْدِ [٥] . والَّذِينَ كَفَرُوا هُمْ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ جَرَتْ عَلَيْهِمُ الضَّمَائِرُ الْمُتَقَدِّمَةُ فَالْإِتْيَانُ بِالِاسْمِ الظَّاهِرِ وَكَوْنُهُ مَوْصُولًا لِلْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّ ذَلِكَ جَزَاءُ الْكُفْرِ، وَلِذَلِكَ عَقَّبَ بِجُمْلَةِ هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كانُوا يَعْمَلُونَ مُسْتَأْنَفَةً اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا،
{ الْأَغْلالَ } gayn harfinin ötresiyle gull (غُلّ) kelimesinin çoğuludur; o da esir ve benzerlerinin boynuna geçirilen, boyun genişliğinde demir veya deriden bir halkadır ve ona zincir, deri kayış veya iple bağlanır. Ra'd Suresi'nin başında geçmişti. Boyunlara bukağıların/halkaların vurulması, kaçmaya ve kurtulmaya çalıştıkları şeye doğru sürüklendiklerinin bir alametidir. Ra'd Suresi'nde [5. ayette] Yüce Allah'ın: { وَأُولئِكَ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ } “İşte boyunlarında bukağılar olanlar onlardır” kavlinde geçmişti. { الَّذِينَ كَفَرُوا } ise daha önce zamirleri geçen kimselerdir. İsmi zâhir olarak getirilmesi ve bunun da ism-i mevsûl olması, bunun küfrün cezası olduğuna ima etmek içindir. Bu yüzden ardından beyânî istînâf olarak { هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Onlar yapmakta olduklarından başkasıyla mı cezalandırılırlar?” cümlesi getirilmiştir;
كَأَنَّ سَائِلًا اسْتَعْظَمَ هَذَا الْعَذَابَ وَهُوَ تَعْرِيضٌ بِهِمْ.
sanki bir soran bu azabı çok büyük/dehşetli bulmuş gibidir; bu ise onlara bir tarizdir (dokundurmadır).
وَالِاسْتِفْهَامُ بِ هَلْ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْإِنْكَارِ بِاعْتِبَارِ مَا يَعْقُبُهُ مِنَ الِاسْتِثْنَاءِ، فَتَقْدِيرُ الْمَعْنَى: هَلْ جُزُوا بِغَيْرِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ، وَالِاسْتِثْنَاءُ مُفَرَّغٌ.
{ هَلْ } ile yapılan istifham, kendisinden sonra gelen istisna dikkate alındığında inkâr anlamında kullanılmıştır. Anlamın takdiri şöyledir: 'Yapmakta olduklarından başkasıyla mı cezalandırıldılar?' İstisna ise müferrağdır.
وَمَا كانُوا يَعْمَلُونَ هُوَ الْمَفْعُولُ الثَّانِي لِفِعْلِ يُجْزَوْنَ لِأَنَّ (جَزَى) يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولٍ ثَانٍ بِنَفْسِهِ لِأَنَّهُ مِنْ بَابِ أَعْطَى، كَمَا يتَعَدَّى إِلَيْهِ بِالْبَاء عَلَى تَضْمِينِهِ مَعْنَى: عَوَّضَهُ.
{ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ }, { يُجْزَوْنَ } fiilinin ikinci mef'ûlüdür; zira 'cezâ' (جَزَى) fiili 'a'tâ' (أَعْطَى) babından olduğu için ikinci mef'ûlüne bizzat geçişli (müteaddî) olur; nitekim 'tazmin etti/bedelini verdi' (avvadehû) anlamı tazammun ettirilerek ona bâ harf-i ceriyle de geçişli olur.
وَجُعِلَ جَزَاؤُهُمْ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ عَلَى مَعْنَى التَّشْبِيهِ الْبَلِيغِ، أَيْ مِثْلَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ، وَهَذِهِ الْمُمَاثَلَةُ كِنَايَةٌ عَنِ الْمُعَادَلَةِ فِيمَا يُجَاوِزُونَهُ بِمُسَاوَاةِ الْجَزَاءِ لِلْأَعْمَالِ الَّتِي جُوزُوا عَلَيْهَا حَتَّى كَأَنَّهُ نَفْسُهَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: جَزاءً وِفاقاً [النبأ: ٢٦] .
Onların cezasının bizzat yaptıkları ameller kılınması beliğ teşbih anlamıyladır; yani 'yaptıklarının dengi/benzeri' demektir. Bu denklik, Yüce Allah'ın [Nebe Suresi 26. ayetteki] { جَزاءً وِفاقاً } “Tam uygun bir ceza olarak” kavlinde olduğu gibi, kendisiyle cezalandırıldıkları amellere cezanın tam eşit olması suretiyle gördükleri cezada adaleti ifade eden bir kinayedir; öyle ki sanki [ceza] amelin bizzat kendisidir.
وَاعْلَمْ أَنَّ كَوْنَهُ مُمَاثِلًا فِي الْمِقْدَارِ أَمْرٌ لَا يَعْلَمُهُ إِلَّا مُقَدِّرُ الْحَقَائِقِ وَالنِّيَّاتِ، وَأَمَّا كَوْنُهُ وِفاقاً فِي النَّوْعِ فَلِأَنَّ وَضْعَ الْأَغْلَالِ فِي الْأَعْنَاقِ مَنْعٌ مِنْ حُرِّيَّةِ التَّصَرُّفِ فِي أنفسهم فَنَاسَبَ نَوعه أَن يكون جَزَاء على مَا عبّدوا بِهِ أَنْفُسِهِمْ لِأَصْنَامِهِمْ كَمَا قَالَ تَعَالَى: أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ [الصافات: ٩٥] وَمَا تَقَبَّلُوهُ مِنِ اسْتِعْبَادِ زُعَمَائِهِمْ وَكُبَرَائِهِمْ إِيَّاهُمْ قَالَ تَعَالَى:
Bil ki cezanın miktar bakımından denk olması, hakikatleri ve niyetleri takdir eden [Allah]'tan başkasının bilemeyeceği bir husustur. Tür bakımından 'tam uygun' ({ وِفاقاً }) olmasına gelince; boyunlara bukağıların vurulması, kendi nefislerindeki tasarruf hürriyetinden menedilmedir. Dolayısıyla onun türü, Yüce Allah'ın [Sâffât Suresi 95. ayette]: { أَتَعْبُدُونَ مَا تَنْحِتُونَ } “Yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz?” kavlinde buyurduğu gibi putlarına kendilerini kul-köle etmelerine ve liderleri ile büyüklerinin kendilerini köleleştirmesini kabullenmelerine bir karşılık olmaya uygun düşmüştür. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
وَقالُوا رَبَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا [الْأَحْزَاب: ٦٧] .
{ وَقالُوا رَبَّنا إِنَّا أَطَعْنا سادَتَنا وَكُبَراءَنا فَأَضَلُّونَا السَّبِيلَا } [Ahzâb: 67] “Ve derler ki: ‘Rabbimiz! Biz efendilerimize ve büyüklerimize itaat ettik de onlar bizi yoldan saptırdılar.’”
وَمِنْ غُرَرِ الْمَسَائِلِ أَنَّ الشَّيْخَ ابْنَ عَرَفَةَ لَمَّا كَانَ عَرَضَ عَلَيْهِ فِي دَرْسِ التَّفْسِيرِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ [غَافِر: ٧١] فَسَأَلَهُ بَعْضُ الْحَاضِرِينَ: هَلْ يَسْتَقِيمُ أَنْ نَأْخُذَ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ مَا يُؤَيِّدُ فِعْلَ الْأُمَرَاءِ أَصْلَحَهُمُ اللَّهُ مِنَ الْإِتْيَانِ بِالْمُحَارِبِينَ وَنَحْوِهِمْ مَغْلُولِينَ مِنْ أَعْنَاقِهِمْ مَعَ قَوْلِ مَالِكٍ ﵀ بِجَوَازِ الْقِيَاسِ فِي الْعُقُوبَاتِ عَلَى فِعْلِ اللَّهِ تَعَالَى (فِي حَدِّ الْفَاحِشَةِ) فَأَجَابَهُ الشَّيْخُ بِأَنْ لَا دَلَالَةَ فِيهَا لِأَنَّ مَالِكًا إِنَّمَا أَجَازَ الْقِيَاسَ عَلَى فِعْلِ اللَّهِ فِي الدُّنْيَا، وَهَذَا مِنْ تَصَرُّفَاتِ اللَّهِ فِي الْآخِرَةِ فَلَا بُدَّ لِجَوَازِهِ من دَلِيل.
Nadide (seçkin) meselelerdendir ki Şeyh İbn Arefe'ye tefsir dersinde Yüce Allah'ın [Gâfir Suresi 71. ayetteki]: { إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ } [Gâfir: 71] “Boyunlarında bukağılar ve zincirler olduğu halde” kavli arz olunduğunda hazır bulunanlardan biri ona şöyle sordu: "İmam Mâlik'in -rahimehullâh- (fuhuş haddinde) cezalarda Yüce Allah'ın fiili üzerine kıyası caiz görmesiyle birlikte, bu ayetten yöneticilerin -Allah onları ıslah etsin- yol kesicileri (muhâribleri) ve benzerlerini boyunlarından bukağılara vurulmuş olarak getirme fiilini destekleyen bir delil çıkarmamız doğru olur mu?" Şeyh ise ona şöyle cevap verdi: "Bunda bir delalet yoktur; zira Mâlik kıyası ancak Allah'ın dünyadaki fiili üzerine caiz görmüştür. Bu ise Allah'ın ahiretteki tasarruflarındandır; dolayısıyla bunun [dünyada] caiz olması için başka bir delil gerekir."
[سُورَة سبإ (٣٤) : آيَة ٣٤]
[Sebe Suresi (34), Ayet 34]
وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلاَّ قالَ مُتْرَفُوها إِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ كافِرُونَ (٣٤)
{ وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلاَّ قالَ مُتْرَفُوها إِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ كافِرُونَ } (34) “Biz hangi memlekete bir uyarıcı gönderdiysek, oranın şımarık zenginleri mutlaka: 'Biz, sizinle gönderilen şeyi inkâr ediyoruz' dediler.”
اعْتِرَاضٌ لِلِانْتِقَالِ إِلَى تَسْلِيَةِ النَّبِيءِ ﷺ مِمَّا مُنِيَ بِهِ مِنَ الْمُشْرِكِينَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ
Mekkeli müşriklerden maruz kaldığı şeylerden dolayı Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem teselli etmeye geçiş için bir itiraziyyedir (ara cümledir).
وبخاصة مَا قَابَلَهُ بِهِ سَادَتُهُمْ وَكُبَرَاؤُهُمْ مِنَ التَّأْلِيبِ عَلَيْهِ بِتَذْكِيرِهِ أَنَّ تِلْكَ سُنَّةُ الرُّسُلِ مِنْ قَبْلِهِ فَلَيْسَ فِي ذَلِكَ غَضَاضَةٌ عَلَيْهِ، وَلِذَلِكَ قَالَ فِي الْآيَةِ فِي الزُّخْرُفِ وَكَذلِكَ مَا أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قالَ مُتْرَفُوها إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ [٢٣] الَخْ، أَيْ وَكَذَلِكَ التَّكْذِيبُ الَّذِي كَذَّبَكَ أَهْلُ هَذِهِ الْقَرْيَةِ. وَالتَّعْرِيضُ بِقَوْمِهِ الَّذِينَ عَادَوْهُ بِتَذْكِيرِهِمْ عَاقِبَةَ أَمْثَالِهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى الَّتِي كذّب أَهلهَا برسلهم وَأَغْرَاهُمْ بِذَلِكَ زُعَمَاؤُهُمْ.
Özellikle efendileri ve ileri gelenlerinin kendisine karşı halkı kışkırtarak gösterdikleri tepki karşısında, bunun kendisinden önceki elçilerin de bir sünneti (uğradığı ortak akıbet) olduğunu hatırlatarak [teselli etmektir]; dolayısıyla bunda kendisi için bir kusur/eksiklik yoktur. Bundan dolayı Zuhruf Suresi'ndeki ayette: { وَكَذلِكَ مَا أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قالَ مُتْرَفُوها إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ } [23] “İşte böyle, senden önce de hangi memlekete bir uyarıcı gönderdiysek oranın şımarık refah sahipleri mutlaka: 'Biz atalarımızı bir ümmet (din) üzerinde bulduk...' dediler” vb. buyrulmuştur; yani 'Bu kentin halkının seni yalanlaması da böyledir.' Aynı zamanda kendisine düşmanlık eden kavmine, peygamberlerini yalanlayan ve liderleri tarafından buna teşvik edilen belde halkları gibi benzerlerinin akıbetini hatırlatarak bir tarizde bulunmadır.
وَالْمُتْرَفُونَ: الَّذِينَ أُعْطُوا التَّرَفَ، وَالتَّرَفُ: النَّعِيمُ وَسَعَةُ الْعَيْشِ، وَهُوَ مَبْنِيٌّ لِلْمَفْعُولِ بِتَقْدِيرِ: أَنَّ اللَّهَ أَتْرَفَهُمْ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِلِقاءِ الْآخِرَةِ وَأَتْرَفْناهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا فِي سُورَة الْمُؤْمِنُونَ [٣٣] .
{ الْمُتْرَفُونَ } (Mütrefûn): Kendilerine refah (teref) verilen kimselerdir. Teref ise nimet ve geniş/bolluk içinde bir yaşantıdır. Bu kelime, Mü'minûn Suresi'nde [33. ayetteki] Yüce Allah'ın: { وَقالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِلِقاءِ الْآخِرَةِ وَأَتْرَفْناهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } [Mü'minûn: 33] “Kavminden inkâr eden, ahirete kavuşmayı yalanlayan ve dünya hayatında kendilerine bol nimet verdiğimiz ileri gelenler dediler ki...” kavlinde olduğu gibi Allah'ın onları şımartıp refaha erdirdiği takdiriyle meçhul sîgada (mef'ûl için) bina edilmiştir.
وَفِي بِنَائِهِ لِلْمَفْعُولِ تَعْرِيضٌ بِالتَّذْكِيرِ بِنِعْمَةِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَشْكُرُونَهَا وَيُقْلِعُونَ عَنِ الْإِشْرَاكِ بِهِ، وَبَعْضُ أَهْلِ اللُّغَةِ يَقُولُ تَقْدِيرُهُ: أَتْرَفَتْهُمُ النِّعْمَةُ، أَيْ أَبْطَرَتْهُمْ.
Meçhul sîgada getirilmesinde, belki şükrederler ve O'na ortak koşmaktan vazgeçerler diye Allah'ın üzerlerindeki nimetini hatırlatıcı bir dokundurma (tariz) vardır. Dil ehlinden bazıları ise bunun takdirinin 'Nimet onları şımarttı (azdırdı)' şeklinde olduğunu söylemektedir.
وإِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ حِكَايَةٌ لِلْقَوْلِ بِالْمَعْنَى: أَيْ قَالَ مُتْرَفُو كُلِّ قَرْيَةٍ لِرَسُولِهِمْ: إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتَ بِهِ كَافِرُونَ. وَهَذَا مِنْ مُقَابَلَةِ الْجَمْعِ بِالْجَمْعِ الَّتِي يُرَادُ مِنْهَا التَّوْزِيعُ عَلَى آحَادِ الْجَمْعِ.
{ إِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ }, sözün mana ile hikaye edilmesidir; yani her memleketin ileri gelen şımarıkları kendi elçilerine: 'Biz, seninle gönderilen şeyi inkâr ediyoruz' demiştir. Bu, çoğulun çoğulla karşılanması türündendir ki bundan maksat çoğulun tekil fertlerine dağıtılmasıdır.
وَقَوْلُهُمْ: أُرْسِلْتُمْ بِهِ تَهَكُّمٌ بِقَرِينَةِ قَوْلِهِمْ: كافِرُونَ وَهُوَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Onların: { أُرْسِلْتُمْ بِهِ } “sizinle gönderilen” sözleri, { كافِرُونَ } “inkâr ediyoruz” sözlerinin karinesiyle bir alaydır (tehekkümdür). Nitekim bu, Yüce Allah'ın şu kavli gibidir:
وَقالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ [الْحجر: ٦] أَوِ الْمَعْنَى: إِنَّا بِمَا ادَّعَيْتُمْ أَنَّكُمْ أرسلتم بِهِ.
{ وَقالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ } [el-Hicr: 6] “Dediler ki: ‘Ey kendisine Zikir indirilen kimse! Sen kesinlikle bir delisin.’” Veya mana şöyledir: 'Biz, gönderildiğinizi iddia ettiğiniz şeyi [inkâr ediyoruz].'
[٣٥، ٣٦]
[35, 36]
[سُورَة سبإ (٣٤) : الْآيَات ٣٥ إِلَى ٣٦]
[Sebe Suresi (34), Ayetler 35 ila 36]
وَقالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالاً وَأَوْلاداً وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ (٣٥) قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٣٦)
{ وَقالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالاً وَأَوْلاداً وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ } (35) “Ve dediler ki: 'Biz mallar ve evlatlar bakımından daha çoğuz ve biz azap görecek de değiliz.'” { قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } (36) “De ki: 'Şüphesiz Rabbim rızkı dilediğine genişletir de daraltır da; fakat insanların çoğu bilmezler.'”
قَفَّوْا عَلَى صَرِيحِ كُفْرِهِمْ بِالْقُرْآنِ وَغَيْرِهِ مِنَ الشَّرَائِعِ بِكَلَامٍ كَنَّوْا بِهِ عَن إبِْطَال حقية الْإِسْلَامِ بِدَلِيلٍ سِفُسْطَائِيٍّ فَجَعَلُوا كَثْرَةَ أَمْوَالِهِمْ وَأَوْلَادِهِمْ حُجَّةً عَلَى أَنَّهُمْ أَهْلُ حَظٍّ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، فَضَمِيرُ وَقالُوا عَائِدٌ إِلَى الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْلِهِ: وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهذَا الْقُرْآنِ [سبأ: ٣١] الَخْ. وَهَذَا مِنْ تَمْوِيهِ الْحَقَائِقِ بِمَا يَحُفُّ
Kur'an'ı ve diğer şeriatları açıkça inkâr etmelerinin peşinden, safsataya dayalı bir delille İslam'ın hak oluşunu geçersiz kılmaktan kinaye olan bir söz söylediler; böylece mal ve evlatlarının çokluğunu, Yüce Allah katında nasipli/itibarlı kimseler olduklarına bir delil saydılar. { وَقالُوا } lafzındaki zamir, { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهذَا الْقُرْآنِ } [Sebe: 31] vb. kavlindeki inkâr edenlere racidir. Bu ise hakikatleri kendisini çevreleyen...
بِهَا مِنَ الْعَوَارِضِ فَجَعَلُوا مَا حَفَّ بِحَالِهِمْ فِي كُفْرِهِمْ مِنْ وَفْرَةِ الْمَالِ وَالْوَلَدِ حُجَّةٍ عَلَى أَنَّهُمْ مَظِنَّةُ الْعِنَايَةِ عِنْدَ اللَّهِ وَأَنَّ مَا هُمْ عَلَيْهِ هُوَ الْحَقُّ. وَهَذَا تَعْرِيضٌ مِنْهُمْ بِعَكْسِ حَالِ الْمُسْلِمِينَ بِأَنَّ حَالَ ضَعْفِ الْمُسْلِمِينَ، وَقِلَّةِ عَدَدِهِمْ، وَشَظَفِ عَيْشِهِمْ حُجَّةٌ عَلَى أَنَّهُمْ غَيْرُ مَحْظُوظِينَ عِنْدَ اللَّهِ، وَلَمْ يَتَفَطَّنُوا إِلَى أَنَّ أَحْوَالَ الدُّنْيَا مُسَبَّبَةٌ عَلَى أَسْبَابٍ دُنْيَوِيَّةٍ لَا عَلَاقَةَ لَهَا بِأَحْوَالِ الْأَوْلَادِ. وَهَذَا الْمَبْدَأُ الْوَهْمِيُّ السِّفُسْطَائِيُّ خَطِيرٌ فِي الْعَقَائِدِ الضَّالَّةِ الَّتِي كَانَتْ لِأَهْلِ الْجَاهِلِيَّةِ وَالْمُنْتَشِرَةِ عِنْدَ غَيْرِ الْمُسْلِمِينَ، وَلَا يَخْلُو الْمُسْلِمُونَ مِنْ قَرِيبٍ مِنْهَا فِي تَصَرُّفَاتِهِمْ فِي الدِّينِ وَمَرْجِعُهَا إِلَى قِيَاسِ الْغَائِبِ عَلَى الشَّاهِدِ وَهُوَ قِيَاسٌ يُصَادِفُ الصَّوَابَ تَارَةً وَيُخْطِئُهُ تَارَاتٍ.
arazlarla örtbas etme kabilindendir. Küfür hallerinde kendilerini kuşatan mal ve evlat çokluğunu, Allah katında özel bir ilgiye layık görüldüklerine ve üzerinde bulundukları şeyin hak olduğuna delil kıldılar. Bu, Müslümanların durumunun aksine bir dokundurmadır; zira Müslümanların zayıflık hali, sayılarının azlığı ve geçim sıkıntıları, onların Allah katında nasipli olmadıklarına bir delilmiş gibi gösterilmektedir. Oysa dünya hallerinin, evlatların/insanların [ahiretteki] halleriyle ilgisi olmayan dünyevi sebeplere dayandığını kavrayamamışlardır. Bu vehmî ve safsataya dayalı prensip, Cahiliye ehlinin sahip olduğu ve Müslüman olmayanlar arasında yaygın olan sapkın inançlar arasında çok tehlikelidir. Müslümanlar da dine dair tasarruflarında buna yakın yanılgılardan uzak kalmamışlardır; bunun aslı ise gaibin şahide kıyas edilmesine dayanır ki bu kıyas bazen isabet eder, çoğu kez de yanılır.
وَمِنْ أَكْبَرِ أَخْطَاءِ الْمُسْلِمِينَ فِي هَذَا الْبَابِ خَطَأُ اللَّجَأِ إِلَى الْقَضَاءِ وَالْقَدَرِ فِي أَعْذَارِهِمْ، وَخَطَأُ التَّخَلُّقِ بِالتَّوَكُّلِ فِي تَقْصِيرِهِمْ وَتَكَاسُلِهِمْ.
Müslümanların bu husustaki en büyük hatalarından biri, mazeretlerinde kaza ve kadere sığınma hatası ile kusurlarında ve tembelliklerinde tevekküle bürünme hatasıdır.
فَجُمْلَةُ وَقالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالًا وَأَوْلاداً عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهذَا الْقُرْآنِ [سبأ: ٣١] الَخْ، وَقَوْلُهُمْ: وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ كَالنَّتِيجَةِ لِقَوْلِهِمْ نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالًا وَأَوْلاداً، وَإِنَّمَا جِيءَ فِيهِ بِحَرْفِ الْعَطْفِ لِتَرْجِيحِ جَانِبِ الْفَائِدَةِ الْمُسْتَقِلَّةِ على جَانب الاستنتاج الَّذِي يومىء إِلَيْهِ مَا تَقَدَّمَهُ وَهُوَ قَوْلُهُمْ: نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالًا وَأَوْلاداً فَحَصَلَ مِنْ هَذَا النَّظْمِ اسْتِدْلَالٌ لِصِحَّةِ دِينِهِمْ وَلِإِبْطَالِ مَا جَاءَ بِهِ الْإِسْلَامُ ثُمَّ الِافْتِخَارِ بِذَلِكَ عَلَى الْمُسْلِمِينَ وَالضَّعَةِ لِجَانِبِ الْمُسْلِمِينَ بِإِشَارَةٍ إِلَى قِيَاسٍ اسْتِثْنَائِيٍّ بِنَاء عَلَى مُلَازَمَةٍ مَوْهُومَةٍ، وَكَأَنَّهُمُ اسْتَدَلُّوا بِانْتِفَاءِ التَّعْذِيبِ عَلَى أَنَّهُمْ مُقَرَّبُونَ عِنْدَ اللَّهِ بِنَاءً عَلَى قِيَاسِ مُسَاوَاةٍ مَطْوِيٍّ فَكَأَنَّهُمْ حَصَرُوا وَسَائِلَ الْقُرْبِ عِنْدَ اللَّهِ فِي وَفْرَةِ الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ. وَلَوْلَا هَذَا التَّأْوِيل لخلت كِلْتَا الْجُمْلَتَيْنِ عَنْ أَهَمِّ مَعْنَيَيْهِمَا وَبِهِ يَكُونُ مَوْقِعُ الْجَوَابِ بِ قُلْ إِنَّ رَبِّي
{ وَقالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالًا وَأَوْلاداً } cümlesi, { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهذَا الْقُرْآنِ } [Sebe: 31] vb. cümlesine matuftur. Onların: { وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ } sözü ise { نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالًا وَأَوْلاداً } sözlerinin bir neticesi gibidir. Burada atıf harfi getirilmesi, kendisinden önce geçen { نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالًا وَأَوْلاداً } sözünün işaret ettiği istintaç (sonuç çıkarma) yönüne kıyasla müstakil fayda (anlam) yönünü tercih ettirmek içindir. Bu dizilişten, kendi dinlerinin doğruluğuna ve İslam'ın getirdiğini iptal etmeye dair bir istidlal, ardından bununla Müslümanlara karşı böbürlenme ve vehmedilmiş bir mülazemeye dayalı istisnai kıyasa işaretle Müslüman tarafını küçümseme hasıl olmuştur. Sanki onlar, gizli bir eşitlik kıyasına dayanarak azap görmeyecek olmalarını Allah katında yakın/sevgili olduklarına delil getirmişlerdir; böylece Allah katında yakınlık vesilelerini mal ve evlat çokluğuna hasretmiş gibi olmuşlardır. Eğer bu tevil olmasaydı, her iki cümle de en önemli iki anlamından yoksun kalırdı; bununla beraber { قُلْ إِنَّ رَبِّي ... } ile verilen cevabın konumu...
يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ
{ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ } [Sebe: 36] “rızkı dilediğine genişletir de daraltır da”
أَشَدَّ اتِّصَالًا بِالْمَعْنَى، أَيْ قُلْ لَهُمْ: إِنَّ بَسْطَ الرِّزْقِ وَتَقْتِيرَهُ شَأْنٌ آخَرُ مِنْ تَصَرُّفَاتِ اللَّهِ الْمَنُوطَةِ بِمَا قَدَّرَهُ فِي نِظَامِ هَذَا الْعَالَمِ، أَيْ فَلَا مُلَازَمَةَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الرُّشْدِ وَالْغَيِّ، وَالْهُدَى وَالضَّلَالِ، وَلَوْ تَأَمَّلْتُمْ أَسْبَابَ الرِّزْقِ لَرَأَيْتُمُوهَا لَا تُلَاقِي أَسْبَابَ الْغَيِّ وَالِاهْتِدَاءِ، فَرُبَّمَا وَسَّعَ اللَّهُ الرِّزْقَ عَلَى الْعَاصِي وَضَيَّقَهُ عَلَى الْمُطِيعِ وَرُبَّمَا عَكَسَ فَلَا يُغْرَنَّهُمْ هَذَا وَذَاكَ فَإِنَّكُمْ لَا تَعْلَمُونَ.
anlama en kuvvetli şekilde bitişik hale gelmektedir. Yani onlara de ki: Rızkın genişletilmesi ve daraltılması, Allah'ın bu alem nizamında takdir ettiği şeylere bağlı başka bir tasarrufudur; dolayısıyla bununla doğru yol (rüşd) ve azgınlık (gayy), hidayet ve dalalet arasında hiçbir zorunlu bağ (mülazeme) yoktur. Eğer rızkın sebeplerini düşünecek olsaydınız, onların hidayet ve sapıklık sebepleriyle örtüşmediğini görürdünüz. Zira Allah bazen rızkı isyankâr kimseye genişletir, itaatkâr kimseye daraltır; bazen de tam tersini yapar. Öyleyse ne bu durum ne de diğeri onları aldatmasın; zira sizler bilmezsiniz.
وَهَذَا مَا جَعَلَ قَوْلَهُ: وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ مُصِيبًا الْمَحَزَّ، فَأَكْثَرُ النَّاسِ
{ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “Fakat insanların çoğu bilmezler” kavlini tam hedefine isabet ettiren de budur; zira insanların çoğu...
تَلْتَبِسُ عَلَيْهِمُ الْأُمُورُ فَيَخْلِطُونَ بَيْنَهَا وَلَا يَضَعُونَ فِي مَوَاضِعِهَا زَيْنَهَا وَشَيْنَهَا.
için meseleler birbirine karışır; dolayısıyla onları birbirine katar ve güzellikleri ile kusurlarını yerli yerine koyamazlar.
وَقَدْ أَفَادَ هَذَا أَن حَالهم غَيْرُ دالّ على رضى اللَّهِ عَنْهُم وَلَا على عَدَمِهِ، وَهَذَا الْإِبْطَالُ هُوَ مَا يُسَمَّى فِي عِلْمِ الْمُنَاظَرَةِ نَقْضًا إِجْمَالِيًّا.
Bu durum, onların hallerinin Allah'ın onlardan razı olduğuna da olmadığına da delalet etmediğini ifade etmiştir. Bu iptal ise münazara ilminde 'icmâlî nakz' (toptan çürütme) olarak adlandırılan şeydir.
وَبَسْطُ الرِّزْقِ: تَيْسِيرُهُ وَتَكْثِيرُهُ، اسْتُعِيرَ لَهُ الْبَسْطُ وَهُوَ نَشْرُ الثَّوْبِ وَنَحْوِهِ لِأَنَّ الْمَبْسُوطَ تَكْثُرُ مِسَاحَةُ انْتِشَارِهِ.
Rızkın bastı (genişletilmesi): Kolaylaştırılması ve çoğaltılmasıdır. Bunun için bast (genişletme/serme) lafzı istiare edilmiştir; o da elbise ve benzerini sermektir, zira serilen şeyin yayılma alanı çoğalır/genişler.
وَقَدْرُ الرِّزْقِ: عُسْرُ التَّحْصِيلِ عَلَيْهِ وَقِلَّةُ حَاصِلِهِ اسْتُعِيرَ لَهُ الْقَدْرُ، أَيِ التَّقْدِيرُ وَهُوَ التَّحْدِيدُ لِأَنَّ الشَّيْءَ الْقَلِيلَ يَسْهُلُ عَدُّهُ وَحِسَابُهُ وَلِذَلِكَ قِيلَ فِي ضِدِّهِ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ [الْبَقَرَة: ٢١٢] ، وَمَفْعُولُ يَقْدِرُ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ مَفْعُولُ يَبْسُطُ. وَتَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي سُورَةِ الرَّعْدِ.
Rızkın kadri (daraltılması): Elde edilmesinin zorlaşması ve hasılasının az olmasıdır. Bunun için kadr, yani takdir istiare edilmiştir; bu da sınırlandırmadır, zira az olan şeyin sayılması ve hesabı kolay olur. Bundan dolayı onun zıddı hakkında: { يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ } [el-Bakara: 212] “Dilediğine hesapsız rızık verir” denilmiştir. { يَقْدِرُ } fiilinin mef'ûlü hazfedilmiştir; { يَبْسُطُ } fiilinin mef'ûlü ona delalet etmektedir. Bunun bir benzeri Ra'd Suresi'nde geçmişti.
وَمَفْعُولُ يَعْلَمُونَ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ الْكَلَامُ، أَيْ لَا يَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّهَ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَقْدِرُ بِاعْتِبَارِ عُمُومِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ كَوْنِهِ صَالِحًا أَوْ طَالِحًا، وَمن انْتِفَاء علمهمْ بِذَلِكَ أَنَّهُمْ تَوَهَّمُوا بَسْطَ الرِّزْقِ عَلَامَةً عَلَى الْقُرْبِ عِنْدَ اللَّهِ، وَضِدَّهُ عَلَامَةً عَلَى ضِدِّ ذَلِكَ.
{ يَعْلَمُونَ } fiilinin mef'ûlü de hazfedilmiştir ve kelam buna delalet etmektedir; yani salih olsun ya da fasık olsun dilediği kimsenin umumiliği dikkate alındığında Allah'ın rızkı dilediğine genişlettiğini ve daralttığını bilmezler. Bunu bilmeyişlerindendir ki rızkın bol verilmesini Allah katında bir yakınlık alameti, zıddını da bunun zıddına bir alamet vehmetmişlerdir.
وَبِهَذَا أَخْطَأَ قَوْلُ أَحْمد بن الرواندي:
Bu sebeple Ahmed b. er-Râvendî'nin şu sözü hatalı olmuştur:
كَمْ عَاقِلٍ عَاقِلٌ أَعْيَتْ مَذَاهِبُهُ ... وَجَاهِلٍ جَاهِلٌ تَلْقَاهُ مَرْزُوقًا
Nice akıllı, pek akıllı kimse vardır ki geçim yolları onu aciz bırakmıştır... / Nice cahil, pek cahil kimse de vardır ki onu rızıklandırılmış bulursun.
هَذَا الَّذِي تَرَكَ الْأَوْهَامَ حَائِرَةً ... وَصَيَّرَ الْعَالِمَ النِّحْرِيرَ زِنْدِيقًا
İşte vehimleri hayret içinde bırakan budur... / Ve allâme âlimi zındık yapıp çıkaran da budur.
فَلَوْ كَانَ عَالِمًا نِحْرِيرًا لَمَا تَحَيَّرَ فَهْمُهُ، وَمَا تَزَنْدَقَ مِنْ ضِيقِ عطن فكره.
Eğer o allâme bir âlim olsaydı anlayışı şaşkınlığa düşmez ve düşüncesinin darlığından ötürü zındıklaşmazdı.
[سُورَة سبإ (٣٤) : آيَة ٣٧]
[Sebe Suresi (34), Ayet 37]
وَما أَمْوالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنا زُلْفى إِلاَّ مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَأُولئِكَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ بِما عَمِلُوا وَهُمْ فِي الْغُرُفاتِ آمِنُونَ (٣٧)
{ وَما أَمْوالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنا زُلْفى إِلاَّ مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَأُولئِكَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ بِما عَمِلُوا وَهُمْ فِي الْغُرُفاتِ آمِنُونَ } (37) “Sizi bizim katımızda bir yakınlığa ulaştıracak olan mallarınız ve evlatlarınız değildir; ancak iman edip salih amel işleyenler müstesna. İşte onlar için yaptıklarına karşılık kat kat mükâfat vardır ve onlar yüksek köşklerde güven içindedirler.”
يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ وَما أَمْوالُكُمْ عَطْفًا عَلَى جُمْلَةِ قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ [سبأ: ٣٦] الَخْ فَيَكُونَ كَلَامًا مُوَجَّهًا مِنْ جَانِبِ اللَّهِ تَعَالَى إِلَى الَّذِينَ قَالُوا: نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالًا
{ وَما أَمْوالُكُمْ } cümlesinin, { قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ } [Sebe: 36] vb. cümlesine matuf olması caizdir. Böylece Allah Teâlâ tarafından { نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالًا ... } diyenlere...
وَأَوْلاداً
ve evlatlar [bakımından da],
[سبأ: ٣٥] فَتَكُونَ ضَمَائِرُ الْخِطَابِ مُوَجَّهَةً إِلَى الَّذِينَ قَالُوا: نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالًا وَأَوْلاداً.
[Sebe: 35] yöneltilmiş bir hitap olur. Böylece hitap zamirleri { نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالًا وَأَوْلاداً } “Biz mallar ve evlatlar bakımından daha çoğuz” diyenlere yönelik olur.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ عَطْفًا عَلَى جُمْلَةِ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ [سبأ: ٣٦] .
{ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ } [Sebe: 36] cümlesine matuf olması da caizdir.
فَيَكُونَ مِمَّا أُمِرَ الرَّسُولُ ﷺ بِأَنْ يَقُولَهُ لَهُمْ وَيُبْلِغَهُ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى، وَيَكُونُ فِي ضَمِيرِ عِنْدَنا الْتِفَاتٌ، وَضَمَائِرُ الْخِطَابِ تَكُونُ عَائِدَةً إِلَى الَّذِينَ قَالُوا: نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالًا وَأَوْلاداً وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ [سبأ: ٣٥] وَفِيهَا وَجْهٌ ثَالِثٌ نُنَبِّهُ عَلَيْهِ قَرِيبًا.
Bu takdirde, Resul'e sallallâhu aleyhi ve sellem onlara söylemesi ve Allah Teâlâ'dan tebliğ etmesi emredilen sözlerden olur. { عِنْدَنا } zamirinde iltifat sanatı bulunur; hitap zamirleri de { نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالًا وَأَوْلاداً وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ } [Sebe: 35] diyenlere ait olur. Bunda az sonra işaret edeceğimiz üçüncü bir vecih daha vardır.
وَهُوَ ارْتِقَاءٌ مِنْ إِبْطَالِ الْمُلَازِمَةِ إِلَى الِاسْتِدْلَالِ عَلَى أَنَّهُمْ لَيْسُوا بِمَحَلِّ الرِّضَى مِنَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى طَرِيقَةِ النَّقْضِ التَّفْصِيلِيِّ الْمُسَمَّى بِالْمُنَاقَضَةِ أَيْضًا فِي عِلْمِ الْمُنَاظَرَةِ. وَهُوَ مَقَامُ الِانْتِقَالِ مِنَ الْمَنْعِ إِلَى الِاسْتِدْلَالِ عَلَى إِبْطَالِ دَعْوَى الْخَصْمِ، فَقَدْ أَبْطَلَتِ الْآيَةُ أَنْ تَكُونَ أَمْوَالُهُمْ وَأَوْلَادُهُمْ مُقَرِّبَةً عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَنَّهُ لَا يُقَرِّبُ إِلَى اللَّهِ إِلَّا الْإِيمَانُ وَالْعَمَلُ الصَّالِحُ.
Bu, münazara ilminde 'münâkaza' da denilen tafsîlî nakz (ayrıntılı çürütme) yoluyla, mülazemeyi iptal etmekten Allah Teâlâ'nın rızasına mazhar olmadıklarına delil getirmeye bir terakkîdir (geçiş ve yükseliştir). Bu, men (karşı koyma) makamından hasmın iddiasını iptal etmeye delil getirme makamına geçiştir; zira ayet, mallarının ve evlatlarının Allah katında yaklaştırıcı olmasını iptal etmiş ve Allah'a ancak iman ve salih amelin yaklaştıracağını ortaya koymuştur.
وَجِيءَ بِالْجُمْلَةِ الْمَنْفِيَّةِ فِي صِيغَةِ حَصْرٍ بِتَعْرِيفِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ وَالْمُسْنَدِ، لِأَنَّ هَذِهِ الْجُمْلَةَ أُرِيدَ مِنْهَا نَفْيُ قَوْلِهِمْ: نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالًا وَأَوْلاداً وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ أَيْ لَا أَنْتُمْ، فَكَانَ كَلَامُهُمْ فِي قُوَّةِ حَصْرِ التَّقْرِيبِ إِلَى اللَّهِ فِي كَثْرَةِ الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ فَنُفِيَ ذَلِكَ بِأَسْرِهِ.
Nefy edilen cümle, müsnedün ileyh ve müsnedin marife kılınmasıyla hasr sîgasında getirilmiştir; çünkü bu cümle ile onların: { نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالًا وَأَوْلاداً وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ } yani 'siz değil' sözleri nefyedilmek istenmiştir. Dolayısıyla onların sözü Allah'a yakınlığı mal ve evlat çokluğuna hasretme gücündeydi; böylece bu iddia bütünüyle nefyedilmiştir.
وَتَكْرِيرُ لَا النَّافِيَةِ بَعْدَ الْعَاطِفِ فِي وَلا أَوْلادُكُمْ لِتَأْكِيدِ تَسَلُّطِ النَّفْيِ عَلَى كِلَا الْمَذْكُورَيْنِ لِيَكُونَ كُلُّ وَاحِدٍ مَقْصُودًا بِنَفْيِ كَوْنِهِ مِمَّا يُقَرِّبُ إِلَى الله وملتفتا إِلَيْهِ.
{ وَلا أَوْلادُكُمْ } kavlinde atıf harfinden sonra nefyeden 'lâ'nın tekrarlanması, olumsuzluğun zikredilenlerin her ikisine birden yöneltilmesini tekit etmek içindir; ta ki her biri Allah'a yaklaştırıcı olmasının nefyedilmesi bakımından bizzat kastedilen ve dikkat çekilen birer unsur olsun.
وَلَمَّا كَانَتِ الْأَمْوَالُ وَالْأَوْلَادُ جَمْعَيْ تَكْسِيرٍ عُومِلَا مُعَامَلَةَ الْمُفْرَدِ الْمُؤَنَّثِ فَجِيءَ بِخَبَرِهِمَا اسْم مَوْصُول الْمُفْرد الْمُؤَنَّثِ عَلَى تَأْوِيلِ جَمَاعَةِ الْأَمْوَالِ وَجَمَاعَةِ الْأَوْلَادِ وَلَمْ يُلْتَفَتْ إِلَى تَغَلُّبِ الْأَوْلَادِ عَلَى الْأَمْوَالِ فَيُخْبَرُ عَنْهُمَا مَعًا ب (الَّذين) وَنَحْوِهِ.
Mallar ve evlatlar cemi teksir (kuralsız çoğul) oldukları için müfret müennes muamelesi görmüş, mallar topluluğu ve evlatlar topluluğu teviliyle haberleri müfret müennes ismi mevsûl olarak getirilmiştir; evlatların mallara tağlibi dikkate alınıp ikisi hakkında birden { الَّذينَ } ve benzeriyle haber verilmemiştir.
وَعَدَلَ عَنْ أَنْ يُقَالَ: بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ إِلَيْنَا، إِلَى تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنا لِأَنَّ التَّقْرِيبَ هُنَا مَجَازٌ فِي التَّشْرِيفِ وَالْكَرَامَةِ لَا تَقْرِيبَ مَكَانٍ.
'Bizi size yaklaştıran' (bi'lletî tukarribukum ileynâ) denilmeyip { تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنا } [bi'lletî tukarribukum indenâ] buyrulması, buradaki yakınlığın mekân yakınlığı değil, şereflendirme ve ikram bakımından mecaz olmasındandır.
وَالزُّلْفَى: اسْمٌ لِلْقُرْبِ مِثْلَ الرُّجْعَى وَهُوَ مَفْعُولٌ مُطْلَقٌ نَائِبٌ عَنِ الْمَصْدَرِ، أَيْ تُقَرِّبُكُمْ تَقْرِيبًا، وَنَظِيرُهُ وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً [نوح: ١٧] .
{ الزُّلْفَى } (Zülfâ), { الرُّجْعَى } (ru'câ) gibi yakınlık (kurb) ismidir ve masdar yerine geçen mef'ûl-i mutlaktır; yani 'sizi tam bir yakınlıkla yaklaştıracak' demektir. Bunun benzeri [Nûh Suresi 17. ayetteki]: { وَاللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً } [Nûh: 17] “Allah sizi yerden bir bitki olarak bitirdi (büyüttü)” kavlidir.
وَقَوْلُهُ: إِلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ. وإِلَّا بِمَعْنَى (لَكِنِ) الْمُخَفَّفَةِ النُّونِ الَّتِي هِيَ لِلِاسْتِدْرَاكِ وَمَا بَعْدَهَا كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ، وَذَلِكَ مِنِ اسْتِعْمَالَاتِ الِاسْتِثْنَاءِ الْمُنْقَطِعِ فَإِنَّهُ إِذَا كَانَ مَا بَعْدَ إِلَّا لَيْسَ مِنْ جِنْسِ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ كَانَ
{ إِلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً } kavli munkatı bir istisnadır. { إِلَّا } harfi, istidrak ifade eden nunu şeddesiz (muhaffefe) 'lâkin' (لَكِنْ) anlamındadır; sonrasındaki ifade ise müstakil yeni bir cümledir (müste'neftir). Bu, munkatı istisnanın kullanımlarındandır; zira 'illâ'dan sonraki öge, müstesnâ minh'in cinsinden değilse...
الِاسْتِثْنَاءُ مُنْقَطِعًا، ثُمَّ إِنْ كَانَ مَا بَعْدَ إِلَّا مُفْرَدًا فَإِنَّ إِلَّا تُقَدَّرُ بِمَعْنَى (لَكِنَّ) أُخْتِ (إِنَّ) عِنْدَ أَهْلِ الْحِجَازِ
istisna munkatı olur. Sonra şayet 'illâ'dan sonraki lafız müfret ise, Hicaz ehline göre 'illâ', 'inne'nin kardeşi olan 'lâkinne' (لَكِنَّ) anlamında takdir edilir...
فَيَنْصِبُونَ مَا بَعْدَهَا عَلَى تَوَهُّمِ اسْمِ (لَكِنَّ) وَتُقَدَّرُ بِمَعْنَى (لَكِنِ) الْمُخَفَّفَةِ الْعَاطِفَةِ عِنْدَ بَنِي تَمِيمٍ فَيَتْبَعُ الِاسْمُ الَّذِي بَعْدَهَا إِعْرَابَ الِاسْمِ الَّذِي قَبْلَهَا وَذَلِكَ مَا أَشَارَ إِلَيْهِ سِيبَوَيْهِ فِي بَابٍ يَخْتَارُ فِيهِ النَّصْبَ مِنْ أَبْوَابِ الِاسْتِثْنَاءِ .
ve kendisinden sonrakini 'lâkinne'nin ismi vehmiyle nasb ederler. Benû Temîm'e göre ise atıf yapan muhaffefe 'lâkin' (لَكِنْ) anlamında takdir edilir ve kendisinden sonraki isim kendisinden önceki ismin irabına uyar. Bu husus, Sîbeveyh'in istisna bablarından nasbı tercih ettiği babda işaret ettiği husustur.
فَأَمَّا إِنْ كَانَ مَا بَعْدَ إِلَّا جُمْلَةً اسْمِيَّةً أَوْ فِعْلِيَّةً فَإِنَّ إِلَّا تُقَدَّرُ بِمَعْنَى (لَكِنِ) الْمُخَفَّفَةِ وَتُجْعَلُ الْجُمْلَةُ بَعْدُ اسْتِئْنَافًا، وَذَلِكَ فِي نَحْو قَوْلِ الْعَرَبِ: «وَاللَّهِ لَأَفْعَلَنَّ كَذَا إِلَّا حِلُّ ذَلِكَ أَنْ أَفْعَلَ كَذَا وَكَذَا» قَالَ سِيبَوَيْهِ: «فَإِنَّ: أَنْ أَفْعَلَ كَذَا، بِمَنْزِلَةِ: إِلَّا فِعْلَ كَذَا، وَهُوَ مَبْنِيٌّ عَلَى حِلٍّ (أَيْ هُوَ خَبَرٌ لَهُ) . وَحِلُّ مُبْتَدَأٌ كَأَنَّهُ قَالَ: وَلَكِنَّ حِلُّ ذَلِكَ أَنْ أَفْعَلَ كَذَا وَكَذَا» اهـ .
Şayet 'illâ'dan sonrası isim cümlesi veya fiil cümlesi ise, 'illâ' muhaffefe 'lâkin' anlamında takdir edilir ve sonraki cümle isti'nâf (yeni bir başlangıç) cümlesi kılınır. Bu, Arapların: 'Vallahi şunu mutlaka yapacağım, ancak bunun helal oluşu şöyle şöyle yapmamdır' sözünde olduğu gibidir. Sîbeveyh şöyle demiştir: 'Buradaki: Şöyle yapmam, tıpkı: Şöyle yapmanın dışında ifadesi gibidir ve 'hillün' kelimesi üzerine bina edilmiştir (yani onun haberidir). 'Hillün' ise mübtedadır; sanki o: Lakin bunun helal oluşu şöyle şöyle yapmamdır demiştir.'.
قَالَ ابْنُ مَالِكٍ فِي «شَرْحِ التَّسْهِيلِ» : وَتَقْرِيرُ الْإِخْرَاجِ فِي هَذَا أَنْ تَجْعَلَ قَوْلَهُمْ: إِلَّا حِلُّ ذَلِكَ، بِمَنْزِلَةِ: لَا أَرَى لِهَذَا الْعَقْدِ مُبْطِلًا إِلَّا فِعْلُ كَذَا. وَجَعَلَ ابْنُ خَرُوفٍ مِنْ هَذَا الْقَبِيلِ قَوْلَهُ تَعَالَى: لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ إِلَّا مَنْ تَوَلَّى وَكَفَرَ فَيُعَذِّبُهُ اللَّهُ الْعَذابَ الْأَكْبَرَ [الغاشية: ٢٢- ٢٤] عَلَى أَنْ يَكُونَ مَنْ مُبْتَدأ و «يعذبه اللَّهُ» الْخَبَرَ وَدَخَلَ الْفَاءُ لِتَضْمِينِ الْمُبْتَدَأِ مَعْنَى الْجَزَاء. وَقَالَ أَبُو يسعود: إِنَّ إِلَّا فِي الِاسْتِثْنَاءِ الْمُنْقَطِعِ يَكُونُ مَا بَعْدَهَا كَلَامًا مُسْتَأْنَفًا اهـ.
İbn Mâlik *Şerhu't-Teshîl*de şöyle der: 'Bunda istisnanın (ihracın) takriri, onların: 'İllâ hillü zâlike' sözünü: 'Bu akdi bozan bir şey görmüyorum, ancak şöyle yapılması müstesna' konumunda kılmandır.' İbn Harûf, Yüce Allah'ın: { لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ (٢٢) إِلَّا مَنْ تَوَلَّى وَكَفَرَ (٢٣) فَيُعَذِّبُهُ اللَّهُ الْعَذابَ الْأَكْبَرَ } [Gâşiye: 22-24] “Onların üzerinde bir zorba değilsin. Ancak kim yüz çevirir ve inkâr ederse, Allah onu en büyük azap ile cezalandırır” kavlini bu kabilden saymıştır; buna göre { مَنْ } mübteda, 'Allah onu cezalandırır' kısmı haberdir ve fâ harfi mübtedaya şart manası tazammun ettiği için dahil olmuştur. Ebüssuûd ise şöyle demiştir: 'Munkatı istisnada 'illâ'dan sonrası müstakil bir kelam (isti'nâf) olur.'
وَعَلَى هَذَا فَقَوْلُهُ تَعَالَى هُنَا: إِلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً تَقْدِيرُهُ: لَكِنْ مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا فَأُولَئِكَ لَهُمْ جَزَاءُ الضِّعْفِ، فَيَكُونُ مَنْ مُبْتَدَأً مُضَمَّنًا مَعْنَى الشَّرْطِ ولَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ جُمْلَةَ خَبَرٍ عَنِ الْمُبْتَدَأِ وَزِيدَتِ الْفَاءُ فِي الْخَبَرِ لِتَضْمِينِ الْمُبْتَدَأِ مَعْنَى الشَّرْطِ.
Buna göre burada Yüce Allah'ın: { إِلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً } kavlinin takdiri şöyledir: 'Lakin kim iman edip salih amel işlerse, işte onlar için kat kat mükâfat vardır.' Böylece { مَنْ } şart manası tazammun etmiş bir mübteda, { لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ } ise mübtedanın haber cümlesi olur; mübtedaya şart anlamı tazammun ettirildiği için de habere fâ harfi ziyade kılınmıştır.
وَأَسْهَلُ مِنْ هَذَا أَنْ نَجْعَلَ مَنْ شَرْطِيَّةً وَجُمْلَةَ فَأُولئِكَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ جَوَابَ الشَّرْطِ، وَاقْتَرَنَ بِالْفَاءِ لِأَنَّهُ جُمْلَةٌ اسْمِيَّةٌ. وَهَذَا تَحْقِيقٌ لِمَعْنَى الِاسْتِثْنَاءِ الْمُنْقَطِعِ وَتَفْسِيرٌ لِلْآيَةِ بِدُونِ تَكَلُّفٍ وَلَا تَرَدُّدَ فِي النَّظْمِ.
Bundan daha kolayı ise, { مَنْ } [lafzını] şart [edatı], { فَأُولَئِكَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ } cümlesini de şartın cevabı kılmamızdır; isim cümlesi olduğu için de [cevabın başına] fâ bitişmiştir. Bu, munkatı istisna manasının bir tahkiki olup ayetin hiçbir külfet ve nazımda hiçbir tereddüt olmaksızın tefsir edilmesidir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ وَما أَمْوالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ الَخْ اعْتِرَاضًا بَيْنَ جُمْلَةِ قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ [سبأ: ٣٦] وَجُمْلَةُ قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ
{ وَما أَمْوالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ } ilh. cümlesinin, { قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ } [Sebe: 36] “De ki: Şüphesiz Rabbim rızkı dilediğine genişletir ve daraltır” cümlesi ile { قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ
مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ [سبأ: ٣٩] وَتَكُونُ ضَمَائِرُ الْخِطَابِ مُوَجَّهَةً إِلَى جَمِيعِ النَّاسِ الْمُخَاطَبِينَ بِالْقُرْآنِ مِنْ مُؤْمِنِينَ وكافرين. وَعَلِيهِ فَيكون قَوْلُهُ: إِلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً الَخْ مُسْتَثْنًى مِنْ ضَمِيرِ الْخِطَابِ، أَيْ مَا أَمْوَالُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مِنْكُمْ، وَتَكُونُ جُمْلَةُ فَأُولئِكَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ بِما عَمِلُوا ثَنَاءً عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ.
مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ } [Sebe: 39] “De ki: Şüphesiz Rabbim, rızkı kullarından dilediğine genişletir ve onun için daraltır” cümlesi arasında bir itiraz (ara cümle) olması da caizdir; hitap zamirleri de Kur'an'a muhatap olan mümin ve kâfir bütün insanlara yöneltilmiş olur. Buna göre O'nun: { إِلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً } ilh. kavli hitap zamirinden istisna edilmiş olur; yani 'Mallarınız sizi [bize] yaklaştıracak değildir, ancak sizden iman edip salih ameller işleyenler müstesnadır' [demektir]. { فَأُولئِكَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ بِما عَمِلُوا } cümlesi de iman edip salih amel işleyenleri bir övgü olur.
وَجِيءَ بِاسْمِ الْإِشَارَةِ فِي الْإِخْبَارِ عَنْ مَنْ آمَنَ لِلتَّنْوِيهِ بِشَأْنِهِمْ وَالتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّهُمْ جَدِيرُونَ بِمَا يَرِدُ بَعْدَ اسْمِ الْإِشَارَةِ مِنْ أَجْلِ تِلْكَ الْأَوْصَافِ الَّتِي تَقَدَّمَتِ اسْمَ الْإِشَارَةِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ [الْبَقَرَة: ٥] وَغَيْرِهِ. وَوِزَانُ هَذَا الْمَعْنَى وِزَانُ قَوْلِهِ: لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ مَتاعٌ قَلِيلٌ إِلَى قَوْلِهِ: لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ [آل عمرَان: ١٩٨] الْآيَة.
{ مَنْ آمَنَ } hakkında haber verilirken işaret isminin getirilmesi, onların şanını yüceltmek ve Yüce Allah'ın { أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } [Bakara: 5] “İşte onlar, Rablerinden gelen bir hidayet üzeredirler” ve benzeri kavillerinde geçtiği üzere, işaret isminden önce geçen vasıfları sebebiyle işaret isminden sonra gelecek şeylere layık olduklarına dikkat çekmek içindir. Bu anlamın dengi, O'nun: { لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ (١٩٦) مَتاعٌ قَلِيلٌ } kavlinden: { لكِنِ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ } [Âl-i İmrân: 198] “Fakat Rablerinden korkup sakınanlar için altlarından ırmaklar akan cennetler vardır” ayetine kadar olan kısmın dengidir.
والضِّعْفِ الْمُضَاعَفُ الْمُكَرَّرُ فَيَصْدُقُ بِالْمُكَرَّرِ مَرَّةً وَأَكْثَرَ.
Dı'f (الضِّعْفِ), katlanmış ve tekrarlanmış olandır; bu ifade bir defa ve daha fazla tekrarlanana da uygun düşer.
وَفِي الْحَدِيثِ «وَالْحَسَنَةُ بِعَشْرِ أَمْثَالِهَا إِلَى سَبْعِمِائَةِ ضِعْفٍ إِلَى أَضْعَافٍ كَثِيرَةٍ»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Bir iyilik on katından yedi yüz katına ve daha pek çok katlarına kadar mükâfatlandırılır.»
وَقَدْ أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ [الْبَقَرَة: ٢٦١] .
Yüce Allah'ın şu kavli de buna işaret etmiştir: { كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنْبَتَتْ سَبْعَ سَنابِلَ فِي كُلِّ سُنْبُلَةٍ مِائَةُ حَبَّةٍ وَاللَّهُ يُضاعِفُ لِمَنْ يَشاءُ } [Bakara: 261] “Yedi başak bitiren, her başakta yüz tane bulunan bir tohumun durumu gibidir. Allah dilediğine kat kat verir”.
وَإِضَافَةُ جَزاءُ إِلَى الضِّعْفِ إِضَافَةٌ بَيَانِيَّةٌ، أَيِ الْجَزَاءُ الَّذِي هُوَ الْمُضَاعَفَةُ لِأَعْمَالِهِمْ، أَيْ لِمَا تَسْتَحِقُّهُ كَمَا تَقَدَّمَ. وَكُنِّيَ عَنِ التَّقْرِيبِ بِمُضَاعَفَةِ الْجَزَاءِ لِأَنَّ ذَلِكَ أَمَارَةُ كَرَامَةِ الْمَجْزِيِّ عِنْدَ اللَّهِ، أَي أُولَئِكَ الَّذين يَقْرُبُونَ زُلْفَى فَيُجْزَوْنَ جَزَاءَ الضِّعْفِ عَلَى أَعْمَالِهِمْ لَا عَلَى وَفْرَةِ أَمْوَالِهِمْ وَأَوْلَادِهِمْ، فَالِاسْتِدْرَاكُ وَرَدَ عَلَى جَمِيعِ مَا أَفَادَهُ كَلَامُ الْمُشْرِكِينَ مِنَ الدَّعْوَى الْبَاطِلَةِ وَالْفَخْرِ الْكَاذِبِ لِرَفْعِ تَوَهُّمِ أَنَّ الْأَمْوَالَ وَالْأَوْلَادَ لَا تُقَرِّبُ إِلَى اللَّهِ بِحَالٍ، فَإِنَّ مِنْ أَمْوَالِ الْمُؤْمِنِينَ صَدَقَاتٍ وَنَفَقَاتٍ، وَمِنْ أَوْلَادِهِمْ أَعْوَانًا عَلَى الْبِرِّ وَمُجَاهِدِينَ وَدَاعِينَ لِآبَائِهِمْ بِالْمَغْفِرَةِ وَالرَّحْمَةِ.
{ جَزاءُ } kelimesinin { الضِّعْفِ } kelimesine tamlanması beyânî bir tamlamadır; yani onların amellerine karşı katlanma olan ceza (mükâfat) demektir; nitekim daha önce geçtiği gibi amellerinin hak ettiği şeydir. Cezanın kat kat verilmesi, [Allah'a] yakınlıktan kinayedir; çünkü bu, mükâfatlandırılan kimsenin Allah katındaki değerinin bir alametidir; yani onlar [Allah'a] yakınlaşan kimselerdir de mallarının ve evlatlarının çokluğuna göre değil, amellerine göre kat kat mükâfatlandırılırlar. Dolayısıyla bu istidrak, malların ve evlatların hiçbir şekilde Allah'a yaklaştırmayacağı vehmini ortadan kaldırmak üzere, müşriklerin sözlerinin ifade ettiği bütün batıl iddialara ve yalan övünmelere karşı gelmiştir. Zira müminlerin mallarından sadakalar ve infaklar, çocuklarından ise hayırda yardımcılar, mücahitler ve anne babalarına mağfiret ve rahmet dileyenler çıkar.
وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِما عَمِلُوا تَحْتَمِلُ السَّبَبِيَّةَ فَتَكُونُ دَلِيلًا عَلَى مَا هُوَ الْمُضَاعَفُ وَهُوَ مَا يُنَاسِبُ السَّبَبَ مِنَ الصَّالِحَاتِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ [الرَّحْمَن: ٦٠] ، وَتَحْتَمِلُ الْعِوَضَ فَيَكُونُ «مَا عَمِلُوا» هُوَ الْمُجَازَى عَلَيْهِ كَمَا تَقُولُ:
{ بِما عَمِلُوا } kavlindeki bâ (بِ) harfi sebebiyyet bildirebilir; bu durumda Yüce Allah'ın: { هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ } [Rahmân: 60] “İyiliğin karşılığı, iyilikten başkası mıdır?” kavlinde olduğu gibi, sebebe uygun düşen salih amellerin ne derece katlanacağına delil olur. İvaz (karşılık) bildirmesi de muhtemeldir; bu durumda ise tıpkı senin:
جَزَيْتُهُ بِأَلْفٍ، فَلَا تَقْدِيرَ فِي قَوْلِهِ: جَزاءُ الضِّعْفِ.
'Ona bin [dirhem] karşılık verdim' sözünde olduğu gibi, «مَا عَمِلُوا» ifadesi karşılığı verilen şeyin ta kendisi olur ve { جَزاءُ الضِّعْفِ } kavlinde herhangi bir takdir bulunmaz.
والْغُرُفاتِ جَمْعُ غُرْفَةٍ. وَتَقَدَّمَ فِي آخِرِ الْفُرْقَانِ وَهِيَ الْبَيْتُ الْمُعْتَلِي وَهُوَ أَجْمَلُ مَنْظَرًا وَأَشْمَلُ مَرْأًى. وآمِنُونَ خَبَرٌ ثَانٍ يَعْنِي تُلْقِي فِي نُفُوسِهِمُ الْأَمْنَ مِنِ انْقِطَاعِ ذَلِكَ النَّعِيمِ.
{ الْغُرُفاتِ } kelimesi 'gurfe'nin çoğuludur; Furkan suresinin sonunda geçmişti; bu, manzarası daha güzel ve görüş alanı daha geniş olan yüksek konuttur. { آمِنُونَ } ise ikinci haberdir; yani bu nimetin kesilmesinden yana onların içlerine güven bırakılır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ فِي الْغُرُفاتِ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ «فِي الغرفة» بِالْإِفْرَادِ.
Cumhur { فِي الْغُرُفاتِ } şeklinde çoğul sığasıyla, Hamza ise «فِي الغرفة» şeklinde tekil olarak okumuştur.
[سُورَة سبإ (٣٤) : آيَة ٣٨]
[Sebe Suresi (34), Ayet 38]
وَالَّذِينَ يَسْعَوْنَ فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ أُولئِكَ فِي الْعَذابِ مُحْضَرُونَ (٣٨)
{ وَالَّذِينَ يَسْعَوْنَ فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ أُولئِكَ فِي الْعَذابِ مُحْضَرُونَ (٣٨) } “Ayetlerimizi etkisiz kılmak için yarışanlara gelince; işte onlar, azabın içine celbedilip tutulacaklardır.”
جَرَى الْكَلَامُ عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي تَعْقِيبِ التَّرْغِيبِ بِالتَّرْهِيبِ وَعَكْسِهِ، فَكَانَ هَذَا بِمَنْزِلَةِ الِاعْتِرَاضِ بَيْنَ الثَّنَاءِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ الصَّالِحِينَ وَبَيْنَ إِرْشَادِهِمْ إِلَى الِانْتِفَاعِ بِأَمْوَالِهِمْ لِلْقُرْبِ عِنْد الله تَعَالَى بِجُمْلَةِ وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ [سبأ: ٣٩] الَخْ. وَالَّذِينَ يَسْعَوْنَ فِي الْآيَاتِ هُمُ الْمُشْرِكُونَ بِصَدِّهِمْ عَنْ سَمَاعِ الْقُرْآنِ وَبِالطَّعْنِ فِيهِ بِالْبَاطِلِ وَاللَّغْوِ عِنْدَ سَمَاعِهِ.
Söz, Kur'an'ın rağbet ettirmenin (tergîb) ardından korkutmayı (terhîb) veya aksini getirme âdeti üzere cereyan etmiştir. Dolayısıyla bu [ayet], salih müminleri övmek ile { وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ } [Sebe: 39] ilh. cümlesiyle Yüce Allah katında yakınlık kazanmak için mallarından yararlanmaya onları yönlendirmek arasında bir itiraz (ara cümle) mesabesindedir. Ayetler hususunda çaba gösterenler ({ الَّذِينَ يَسْعَوْنَ فِي الْآيَاتِ }), Kur'an'ı dinlemekten alıkoymakla, onda batıl kusurlar aramakla ve o okunurken gürültü yapmakla bunu yapan müşriklerdir.
وَالسَّعْيُ مُسْتَعَارٌ لِلِاجْتِهَادِ فِي الْعَمَل كَقَوْلِه تَعَالَى: ثُمَّ أَدْبَرَ يَسْعى [النازعات: ٢٢] وَإِذَا عُدِّيَ بِ فِي كَانَ فِي الْغَالِبِ مُرَادًا مِنْهُ الِاجْتِهَادُ فِي الْمَضَرَّةِ فَمَعْنَى يَسْعَوْنَ فِي آياتِنا يَجْتَهِدُونَ فِي إِبْطَالِهَا، ومُعاجِزِينَ مغالبين طَالِبين الْعَجْزَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ فِي سُورَةِ الْحَجِّ [٥١] .
Sa'y (السَّعْيُ), Yüce Allah'ın: { ثُمَّ أَدْبَرَ يَسْعى } [Nâziât: 22] “Sonra arkasını dönüp koşarak gitti (çaba gösterdi)” kavlinde olduğu gibi işte gayret göstermekten istiaredir. 'Fî' (فِي) ile geçişli kılındığında ise çoğunlukla zarar vermede gayret göstermek kastedilir; dolayısıyla { يَسْعَوْنَ فِي آياتِنا } ifadesinin anlamı, 'ayetlerimizi iptal etmeye gayret ederler' demektir. { مُعاجِزِينَ } ise 'üstün gelmeye çalışanlar, aciz bırakmayı arzulayanlar' demektir. Bunun benzeri daha önce Yüce Allah'ın Hac suresindeki şu kavlinde geçmişti: { وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ } [51] “Ayetlerimizi etkisiz kılmak için yarışanlara gelince, işte onlar cehennem ehlidirler”.
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّهُمُ اسْتَحَقُّوا الْجَحِيمَ لِأَجْلِ مَا ذُكِرَ قَبْلَ اسْمِ الْإِشَارَةِ مَثْلَ أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ [الْبَقَرَة: ٥] وفِي الْعَذابِ خَبَرٌ عَنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ.
İşaret ismi, tıpkı { أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } [Bakara: 5] kavlinde olduğu gibi, işaret isminden önce zikredilen husus sebebiyle cehennemi hak ettiklerine dikkat çekmek içindir. { فِي الْعَذابِ } ise işaret isminden haberdir.
ومُحْضَرُونَ هُنَا كِنَايَةٌ عَنِ الْمُلَازَمَةِ فَهُوَ ارْتِقَاءٌ فِي الْمَعْنَى الَّذِي دَلَّتْ عَلَيْهِ أَدَاةُ الظَّرْفِيَّةِ مِنْ إِحَاطَةِ الْعَذَابِ بِهِمْ وَهُوَ خَبَرٌ ثَانٍ عَنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ وَمُتَعَلِّقِهِ مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ الظَّرْفُ وَقَدْ تَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَأُولئِكَ فِي الْعَذابِ مُحْضَرُونَ فِي سُورَة الرّوم [١٦] .
Buradaki { مُحْضَرُونَ } kelimesi, [azaptan] ayrılmamaktan kinayedir; dolayısıyla zarfiyet edatının gösterdiği azabın onları kuşatması anlamında daha ileri bir derecedir. Bu, işaret isminin ikinci haberidir ve müteallakı zarfın delalet ettiği hazfedilmiş bir unsurdur. Bunun benzeri Yüce Allah'ın Rûm suresindeki şu kavlinde geçmişti: { فَأُولئِكَ فِي الْعَذابِ مُحْضَرُونَ } [16] “İşte onlar, azabın içinde hazır bulundurulurlar”.
[سُورَة سبإ (٣٤) : آيَة ٣٩]
[Sebe Suresi (34), Ayet 39]