انْتِقَالٌ مِنْ إِبْطَالِ ضَلَالِ الْمُشْرِكِينَ فِي أَمْرِ الرُّبُوبِيَّةِ إِلَى إِبْطَالِ ضَلَالِهِمْ فِي شَأْنِ صِدْقِ الرَّسُولِ ﷺ.
Müşriklerin rububiyyet konusundaki sapıklıklarını iptal etmekten, Resûl'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) doğruluğu hususundaki sapıklıklarını iptal etmeye bir geçiştir.
وَغَيَّرَ أُسْلُوبَ الْكَلَامِ مِنَ الْأَمْرِ بِمُحَاجَّةِ الْمُشْرِكِينَ إِلَى الْإِخْبَارِ بِرِسَالَةِ النَّبِيءِ ﷺ تَشْرِيفًا لَهُ بِتَوْجِيهِ هَذَا الْإِخْبَارِ بِالنِّعْمَةِ الْعَظِيمَةِ إِلَيْهِ، وَيَحْصُلُ إِبْطَالُ مَزَاعِمِ الْمُشْرِكِينَ بِطَرِيقِ التَّعْرِيضِ.
Sözün üslubunu, bu büyük nimetin haber verilmesini ona yönelterek kendisini şereflendirmek amacıyla müşriklerle tartışma emrinden Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) risaletini bildirmeye çevirmiştir; müşriklerin iddialarının iptali de tariz yoluyla gerçekleşmiş olmaktadır.
وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ إِثْبَاتُ رِسَالَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ عَلَى منكريها من الْعَرَب وَإِثْبَات عمومها على
Bu ayette, Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) risaletini inkâr eden Araplara karşı onun risaletinin ispatı ve bunu
مُنْكِرِيهَا مِنَ الْيَهُودِ.
inkâr eden Yahudilere karşı da risaletinin umumîliğinin (evrenselliğinin) ispatı vardır.
فَإِنَّ كَافَّةً مِنْ أَلْفَاظِ الْعُمُومِ وَوَقَعَتْ هُنَا حَالًا مِنَ «النَّاسِ» مُسْتَثْنًى مِنْ عُمُومِ الْأَحْوَالِ وَهِيَ حَالٌ مُقَدَّمَةٌ عَلَى صَاحِبِهَا الْمَجْرُورِ بِالْحَرْفِ، وَقَدْ مَضَى الْكَلَامُ عَلَيْهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٠٨] ، وَعِنْدَ قَوْلِهِ: وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً فِي سُورَةِ بَرَاءَةٌ [٣٦] . وَذَكَرْنَا أَنَّ التَّحْقِيقَ: أَنَّ كَافَّةً يُوصَفُ بِهِ الْعَاقِلُ وَغَيْرُهُ وَأَنَّهُ تَعْتَوِرُهُ وُجُوهُ الْإِعْرَابِ كَمَا هُوَ مُخْتَارُ الزَّمَخْشَرِيِّ وَشَهِدَ لَهُ الْقُرْآنُ وَالِاسْتِعْمَالُ خِلَافًا لِابْنِ هِشَامٍ فِي «مُغْنِي اللَّبِيبِ» ، وَأَنَّ مَا شُدِّدَ بِهِ التَّنْكِيرُ عَلَى الزَّمَخْشَرِيِّ تَهْوِيلٌ وَتَضْيِيقٌ فِي الْجَوَازِ. وَالتَّقْدِيرُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ: وَمَا أَرْسَلْنَاكَ لِلنَّاسِ إِلَّا كَافَّةً. وَقَدَّمَ الْحَالَ عَلَى صَاحِبِهِ لِلِاهْتِمَامِ بِهَا لِأَنَّهَا تَجْمَعُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرِسَالَتِهِ كُلِّهِمْ.
Zira { كَافَّةً } lafzı umum (kapsam) bildiren lafızlardandır ve burada genel hâllerden istisna edilmiş olarak { النَّاسِ } kelimesinden hâl olmuştur. Bu, harf ile mecrur olan sahibine öne geçirilmiş bir hâldir. Bakara Suresi'nde { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِي السِّلْمِ كَافَّةً } [208] ve Berâe (Tevbe) Suresi'nde { وَقاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً } [36] kavillerinde buna dair açıklama geçmişti. Tahkike göre { كَافَّةً } lafzı ile akıl sahibi olanın da olmayanın da nitelenebileceğini, İbn Hişâm'ın Muğni'l-Lebîb'deki görüşünün aksine Zemahşerî'nin tercih ettiği, Kur'an ve kullanımın da tanıklık ettiği üzere çeşitli irap vecihlerini alabildiğini; Zemahşerî'ye yöneltilen sert eleştirilerin ise abartı ve caizlik dairesini daraltma olduğunu zikretmiştik. Bu ayetteki takdir: { وَمَا أَرْسَلْنَاكَ لِلنَّاسِ إِلَّا كَافَّةً } şeklindedir. Risaletini inkâr edenlerin tamamını kapsadığı için önemine binaen hâl, sahibinin önüne geçirilmiştir.
وَتَقْدِيمُ الْحَالِ عَلَى الْمَجْرُورِ جَائِزٌ عَلَى رَأْيِ الْمُحَقِّقِينَ مِنْ أَهْلِ الْعَرَبِيَّةِ وَإِنْ أَبَاهُ الزَّمَخْشَرِيُّ هُنَا وَجَعَلَهُ بِمَنْزِلَةِ تَقْدِيمِ الْمَجْرُورِ عَلَى حَرْفِ الْجَرِّ فَجَعَلَ كَافَّةً نَعْتًا لِمَحْذُوفٍ، أَيْ إِرْسَالَهُ كَافَّةً، أَيْ عَامَّةً. وَقَدْ رَدَّ عَلَيْهِ ابْنُ مَالِكٍ فِي «التَّسْهِيلِ» وَقَالَ: قَدْ جَوَّزَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ وَابْنُ كَيْسَانَ. وَقُلْتُ: وَجَوَّزَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ وَالرَّضِيُّ.
Hâlin mecrurun önüne geçirilmesi, Arap dili muhakkiklerinin görüşüne göre caizdir. Zemahşerî burada buna karşı çıkıp bunu mecrurun harf-i cerrin önüne geçirilmesi mesabesinde görmüş ve { كَافَّةً } lafzını mahzuf bir mef'ûlün nâtı kılmıştır; yani 'kâffeten bir gönderme ile', yani 'bütüncül/genel olarak'. İbn Mâlik et-Teshîl'de ona reddiye vermiş ve: 'Ebû Alî el-Fârisî ve İbn Keysân bu ayette buna cevaz vermiştir' demiştir. Ben de derim ki: İbn Atıyye ve er-Radî de buna cevaz vermiştir.
وَجَعَلَ الزَّجَّاجُ كَافَّةً هُنَا حَالًا مِنَ الْكَافِ فِي أَرْسَلْناكَ وَفَسَّرَهُ بِمَعْنَى جَامِعٍ لِلنَّاسِ فِي الْإِنْذَارِ وَالْإِبْلَاغِ، وَتَبِعَهُ أَبُو الْبَقَاءِ. قَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ: وَحَقُّ التَّاءِ عَلَى هَذَا التَّفْسِيرِ أَنْ تَكُونَ لِلْمُبَالَغَةِ كَتَاءِ الْعَلَّامَةِ وَالرَّاوِيَةِ وَكَذَلِكَ تَقْدِيمُ الْمُسْتَثْنَى لِلْغَرَضِ أَيْضًا.
Zeccâc, buradaki { كَافَّةً } lafzını { أَرْسَلْناكَ } fiilindeki kâf zamirinden hâl yapmış ve bunu uyarı ve tebliğde insanları toplayıcı mânâsıyla tefsir etmiştir; Ebü'l-Bekâ da ona uymuştur. Zemahşerî şöyle demiştir: 'Bu tefsire göre [kelimenin sonundaki] tâ harfinin, allâme (çok âlim) ve râviye (çok rivayet eden) kelimelerindeki tâ gibi mübalağa için olması gerekir; aynı şekilde müstesnânın öne geçirilmesi de yine bir amaca matuftur.'
وَقَدِ اشْتَرَكَ الزَّجَّاجُ وَالزَّمَخْشَرِيُّ هُنَا فِي إِخْرَاجِ كَافَّةً عَنْ مَعْنَى الْوَصْفِ بِإِفَادَةِ الشُّمُولِ الَّذِي هُوَ شُمُولٌ جُزْئِيٌّ فِي غَرَضٍ مُعَيَّنٍ إِلَى مَعْنَى الْجَمْعِ الْكُلِّيِّ الْمُسْتَفَادِ مِنْ وَرَاءِ ذَلِكَ. وَهَذَا كَمَنْ يَعْمِدُ إِلَى (كُلٍّ) فَيَقُولُ: إِنَّكَ كُلٌّ لِلنَّاسِ، أَيْ جَامِعٌ لِلنَّاسِ أَوْ يَعْمِدُ إِلَى (عَلَى) الدَّالَّةِ عَلَى الِاسْتِعْلَاءِ الْجُزْئِيِّ فَيَسْتَعْمِلُهَا بِمَعْنَى الِاسْتِعْلَاءِ الْكُلِّيِّ فَيَقُولُ: إِيَّاكَ وَعَلَى، يُرِيدُ إِيَّاكَ وَالِاسْتِعْلَاءَ.
Zeccâc ile Zemahşerî burada, { كَافَّةً } lafzını belirli bir maksatta cüz'î bir kapsayıcılık ifade eden vasıf anlamından çıkarıp, bunun ötesinde anlaşılan küllî toplama anlamına hamletme hususunda birleşmişlerdir. Bu durum, (küll) lafzına yönelip 'Sen insanlar için bir küllsün' yani 'insanları toplayansın' diyen veya cüz'î üstünlüğe/istilâya delalet eden (alâ) edatına yönelip onu küllî üstünlük mânâsında kullanarak 'alâ'dan sakın' deyip bununla 'üstünlük taslamaktan sakın' mânâsını kastedene benzer.
والبشير النَّذِيرُ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَنَذِيراً فِي سُورَة الْبَقَرَةِ
Müjdeleyici (beşîr) ve uyarıcı (nezîr), Bakara Suresi'nde Allah Teâlâ'nın { إِنَّا أَرْسَلْناكَ بِالْحَقِّ بَشِيراً وَنَذِيراً } kavlinde geçmişti.
وَأَفَادَ تَرْكِيبُ وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ قَصْرَ حَالَةِ عُمُومِ الرِّسَالَةِ عَلَى كَافِ الْخِطَابِ فِي قَوْلِهِ: أَرْسَلْناكَ وَهُوَ قَصْرٌ إِضَافِيٌّ، أَيْ دُونَ تَخْصِيصِ إِرْسَالِكَ بِأَهْلِ مَكَّةَ أَوْ بِالْعَرَبِ أَوْ بِمَنْ يَجِيئُكَ يَطْلُبُ الْإِيمَانَ وَالْإِرْشَادَ كَمَا قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيِّ ابْن سَلُولٍ لِلنَّبِيءِ ﷺ حِينَ جَاءَ مَجْلِسًا هُوَ فِيهِ وَقَرَأَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ فَقَالَ ابْنُ أُبَيٍّ: «لَا أُحْسِنَ مِمَّا تَقُولُ
{ وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ } terkibi, risaletin umumîliği hâlinin { أَرْسَلْناكَ } kavlindeki hitap kâfına hasredilmesini ifade etmiştir; bu ise izâfî bir kasrdır. Yani senin gönderilmen Mekke ehline veya Araplara ya da -Abdullah b. Übey b. Selûl'ün, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendisinin de bulunduğu bir meclise gelip onlara Kur'an okuduğunda söylediği gibi: 'Söylediğin şeyden daha güzeli yoktur
أَيُّهَا الْمَرْءُ وَلَكِنِ اقْعُدْ فِي رَحْلِكَ فَمَنْ جَاءَ فَاقْرَأْ عَلَيْهِ» ، وَيَقْتَضِي ذَلِكَ إِثْبَاتَ رِسَالَتِهِ بِدَلَالَةِ الِاقْتِضَاءِ إِذْ لَا يَصْدُقُ ذَلِكَ الْقَصْرُ إِلَّا إِذَا ثَبَتَ أَصْلُ رِسَالَتِهِ فَاقْتَضَى ذَلِكَ الرَّدَّ عَلَى الْمُنْكِرِينَ كُلِّهِمْ سَوَاءً مَنْ أَنْكَرَ رِسَالَتَهُ مِنْ أَصْلِهَا وَمَنْ أَنْكَرَ عُمُومَهَا وَزَعَمَ تَخْصِيصَهَا.
ey adam! Fakat sen evinde otur, sana gelen olursa ona oku' dediği üzere- sadece sana iman ve irşad talep etmek için gelenlere tahsis edilmemiştir. Bu durum, delâlet-i iktizâ ile onun risaletinin ispatını gerektirir; çünkü bu hasr (kasr), ancak risaletinin aslı sabit olduğu takdirde doğru olur. Dolayısıyla bu, ister onun risaletini kökten inkâr eden olsun, isterse umumîliğini inkâr edip tahsis edildiğini iddia eden olsun, bütün inkârcılara bir reddiyeyi gerektirmiştir.
وَمَوْقِعُ الِاسْتِدْرَاكِ بِقَوْلِهِ: وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ رَفْعُ مَا يُتَوَهَّمُ مِنِ اغْتِرَارِ الْمُغْتَرِّينَ بِكَثْرَةِ عَدَدِ الْمُنْكِرِينَ رِسَالَتَهُ بِأَنَّ كَثْرَتَهُمْ تَغُرُّ الْمُتَأَمِّلَ لِأَنَّهُمْ لَا يَعْلَمُونَ.
{ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } kavliyle yapılan istidrâkın konumu; risaletini inkâr edenlerin sayısının çokluğu sebebiyle aldananların bu aldanışını, 'onların çokluğu düşünen kimseyi yanıltmasın, zira onlar bilmezler' diyerek ortadan kaldırmaktır.
وَمَفْعُولُ يَعْلَمُونَ مَحْذُوفٌ لِدَلَالَةِ مَا قَبْلَهُ عَلَيْهِ، أَيْ لَا يَعْلَمُونَ مَا بَشَّرْتَ بِهِ الْمُؤْمِنِينَ وَمَا أَنْذَرْتَ بِهِ الْكَافِرِينَ، أَيْ يَحْسَبُونَ الْبِشَارَةَ وَالنِّذَارَةَ غَيْرَ صَادِقَتَيْنِ.
{ يَعْلَمُونَ } fiilinin mef'ûlü, öncesinin delalet etmesi sebebiyle mahzuftur; yani 'müminleri müjdelediğin ve kâfirleri uyardığın şeyleri bilmezler', bir başka ifadeyle müjde ve uyarının doğru olmadığını zannederler.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فعل يَعْلَمُونَ منزّل مَنْزِلَةَ اللَّامِ مَقْصُودًا مِنْهُ نَفْيُ صِفَةِ الْعِلْمِ عَنْهُمْ عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ [الزمر: ٩] أَيْ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ جَاهِلُونَ قَدْرَ الْبشَارَة والنذارة.
{ يَعْلَمُونَ } fiilinin lazım fiil konumuna indirilmiş olup, Allah Teâlâ'nın { قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ } [Zümer: 9] kavlinde olduğu gibi onlardan ilim sıfatının nefyedilmesinin kastedilmiş olması da caizdir; yani fakat insanların çoğu müjde ve uyarının kadrini bilmeyen cahillerdir.
[٢٩، ٣٠]
[29, 30]
[سُورَة سبإ (٣٤) : الْآيَات ٢٩ إِلَى ٣٠]
[Sebe' Suresi (34), Âyetler 29 ila 30]
وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٢٩) قُلْ لَكُمْ مِيعادُ يَوْمٍ لَا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ ساعَةً وَلا تَسْتَقْدِمُونَ (٣٠)
{ وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٢٩) قُلْ لَكُمْ مِيعادُ يَوْمٍ لَا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ ساعَةً وَلا تَسْتَقْدِمُونَ } “'Eğer doğru söylüyorsanız bu vaat ne zaman?' derler. (29) De ki: 'Sizin için belirlenmiş bir gün vardır ki ondan ne bir an geri kalabilirsiniz ne de öne geçebilirsiniz.'” (30)
كَانَ مِنْ أَعْظَمِ مَا أَنْكَرُوهُ مِمَّا جَاءَ بِهِ الرَّسُولُ ﷺ الْقِيَامَةُ وَالْبَعْثُ وَلِذَلِكَ عَقَّبَ إِبْطَالَ قَوْلِهِمْ فِي إِنْكَارِ الرِّسَالَةِ بِإِبْطَالِ قَوْلِهِمْ فِي إِنْكَارِ الْبَعْثِ، وَالْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى خبر لكِنَّ [سبأ: ٢٨] . وَالتَّقْدِيرُ: وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ حَقَّ الْبِشَارَةِ وَالنِّذَارَةِ وَيَتَهَكَّمُونَ فَيَسْأَلُونَ عَنْ وَقْتِ هَذَا الْوَعْدِ الَّذِي هُوَ مَظْهَرُ الْبِشَارَةِ وَالنِّذَارَةِ. وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةً وَالْوَاوُ لِلِاسْتِئْنَافِ.
Resûl'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) getirdiği şeylerden en çok inkâr ettikleri husus kıyamet ve diriliş (ba's) idi. Bu sebeple risaleti inkâr konusundaki sözlerinin iptal edilmesinin hemen ardından dirilişi inkâr konusundaki sözlerinin iptaline yer verilmiştir. Cümle, [Sebe': 28'deki] { لكِنَّ }'nin haberine matuftur. Takdir şöyledir: Fakat insanların çoğu müjde ve uyarının hakikatini bilmezler ve alay ederek, müjde ve uyarının tezahürü olan bu vaadin vaktini sorarlar. Cümlenin müste'nefe (yeni bir başlangıç) olması ve vâv harfinin istînâf için olması da caizdir.
وَضَمِيرُ يَقُولُونَ عَائِدٌ إِلَى الْمُحَاجِّينَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ صَدَرَتْ عَنْهُمْ هَذِهِ
{ يَقُولُونَ } fiilindeki zamir, bu sözü söyleyen
الْمَقَالَةُ. وَصِيغَةُ الْمُضَارِعِ فِي يَقُولُونَ تُفِيدُ التَّعْجِيبَ مِنْ مَقَالَتِهِمْ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ [هود: ٧٤] مَعَ إِفَادَتِهَا تَكَرُّرَ ذَلِكَ الْقَوْلِ مِنْهُمْ وَتَجَدُّدَهُ.
müşrik münazırlara racidir. { يَقُولُونَ } fiilindeki muzari sîgası, Allah Teâlâ'nın { يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ } [Hûd: 74] kavlinde olduğu gibi onların sözüne hayret ettirmeyi ifade etmekle birlikte, bu sözün onlardan tekrar tekrar ve yenilenerek sadır olduğunu da ifade eder.
وَجُمْلَةُ قُلْ لَكُمْ مِيعادُ يَوْمٍ إِلَى آخِرِهَا مَسُوقَةٌ مَسَاقَ الْجَوَابِ عَنْ مَقَالَتِهِمْ وَلِذَلِكَ فُصِلَتْ وَلَمْ تُعْطَفْ، عَلَى طَرِيقَةِ حِكَايَةِ الْمُحَاوَرَاتِ فِي الْقُرْآنِ، وَهَذَا الْجَوَابُ جَرَى عَلَى طَرِيقَةِ الْأُسْلُوبِ الْحَكِيمِ، أَيْ أَنَّ الْأَهَمَّ لِلْعُقَلَاءِ أَنْ تَتَوَجَّهَ هِمَمُهُمْ إِلَى تَحَقُّقِ وُقُوعِ الْوَعْدِ فِي الْوَقْتِ الَّذِي عَيَّنَهُ اللَّهُ لَهُ وَإِنَّهُ لَا يُؤَخِّرُهُ شَيْءٌ وَلَا يُقَدِّمُهُ، وَحَسَّنَ هَذَا الْأُسْلُوبَ أَنَّ سُؤَالَهُمْ إِنَّمَا أَرَادُوا بِهِ الْكِنَايَةَ عَنِ انْتِفَاءِ وُقُوعِهِ.
{ قُلْ لَكُمْ مِيعادُ يَوْمٍ } cümlesi sonuna kadar onların sözüne bir cevap kabilinden sevk edilmiştir; bu yüzden Kur'an'daki karşılıklı konuşmaların (muhaverelerin) hikâye edilmesi üslubu uyarınca fasledilmiş ve atfedilmemiştir. Bu cevap üslûb-ı hakîm üzere cereyan etmiştir; yani akıl sahipleri için en önemli olan husus, gayretlerini vaadin Allah'ın onun için tayin ettiği vakitte gerçekleşeceğine ve hiçbir şeyin onu geciktiremeyeceğine ya da öne alamayacağına yöneltmeleridir. Bu üslubu güzelleştiren cihet ise, onların sorularıyla aslında vaadin gerçekleşmeyeceğini kinaye yoluyla kastetmiş olmalarıdır.
وَفِي هَذَا الْجَوَابِ تَعْرِيضٌ بِالتَّهْدِيدِ فَكَانَ مُطَابِقًا لِلْمَقْصُودِ مِنَ الِاسْتِفْهَامِ، وَلِذَلِكَ زِيدَ فِي الْجَوَابِ كَلِمَةُ لَكُمْ إِشَارَةً إِلَى أَنَّ هَذَا الْمِيعَادَ مُنْصَرِفٌ إِلَيْهِمُ ابْتِدَاءً.
Bu cevapta tehdide yönelik bir tariz vardır; dolayısıyla istifhamdan kastedilen gayeye mutabık olmuştur. Bu sebeple bu belirlenmiş vaktin öncelikle onlara yönelik olduğuna işaret etmek üzere cevaba { لَكُمْ } kelimesi ilave edilmiştir.
وَضَمِيرُ جَمْعِ الْمُخَاطَبِ فِي قَوْلِهِ: إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ إِمَّا لِلرَّسُولِ ﷺ بِاعْتِبَارِ أَنَّ مَعَهُ جَمَاعَةً يُخْبِرُونَ بِهَذَا الْوَعْدِ، وَإِمَّا الْخِطَابُ مُوَجَّهٌ لِلْمُسْلِمِينَ.
{ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } kavlindeki muhatap cemi zamiri, ya beraberinde bu vaadi haber veren bir topluluk bulunması itibariyle Resûl'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) racidir ya da hitap Müslümanlara yöneliktir.
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ فِي هَذَا الْوَعْدِ لِلِاسْتِخْفَافِ وَالتَّحْقِيرِ كَقَوْلِ قَيْسِ بْنِ الْخَطِيمِ:
{ هَذَا الْوَعْدِ } ifadesindeki işaret ismi, Kays b. el-Hatîm'in şu sözünde olduğu gibi hafife alma ve küçümseme içindir:
مَتَى يَأْتِ هَذَا الْمَوْت لَا يلف حَاجَةٌ ... لِنَفْسِي إِلَّا قَدْ قَضَيْتُ قَضَاءَهَا
Bu ölüm ne zaman gelirse gelsin, nefsim için yerine getirilmemiş hiçbir hacet bulamaz.
وَجَوَابُ: كُنْتُمْ صادِقِينَ دَلَّ عَلَيْهِ السُّؤَالُ، أَيْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ فَعَيِّنُوا لَنَا مِيقَاتَ هَذَا الْوَعْدِ. وَهَذَا كَلَامٌ صَادِرٌ عَنْ جَهَالَةٍ لِأَنَّهُ لَا يَلْزَمُ مِنَ الصِّدْقِ فِي الْإِخْبَارِ بِشَيْءٍ أَنْ يَكُونَ الْمُخْبِرُ عَالِمًا بِوَقْتِ حُصُولِهِ وَلَوْ فِي الْمُضِيِّ فَكَيْفَ بِهِ فِي الِاسْتِقْبَالِ.
{ كُنْتُمْ صادِقِينَ } şartının cevabına soru delalet etmektedir; yani 'Eğer doğru söylüyorsanız bize bu vaadin vaktini belirleyin.' Bu, cehaletten kaynaklanan bir sözdür; zira bir şeyi haber vermekte doğru sözlü olmaktan, haber verenin geçmişte bile olsa o şeyin gerçekleşme vaktini bilmesi gerekmez, nerede kaldı ki gelecekte olsun.
وَخُولِفَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ فِي الْجَوَابِ مِنَ الْإِتْيَانِ بِضَمِيرِ الْوَعْدِ الْوَاقِعِ فِي كَلَامِهِمْ إِلَى الْإِتْيَانِ بَاسِمٍ ظَاهِرٍ وَهُوَ مِيعادُ يَوْمٍ لِمَا فِي هَذَا الِاسْمِ النَّكِرَةِ مِنَ الْإِبْهَامِ الَّذِي يُوَجِّهُ نُفُوسَ السَّامِعِينَ إِلَى كُلِّ وَجْهٍ مُمْكِنٍ فِي مَحْمَلِ ذَلِكَ، وَهُوَ أَنْ يَكُونَ يَوْمُ الْبَعْثِ أَوْ يَوْمًا آخَرَ يَحِلُّ فِيهِ عَذَاب على أيمة الْكُفْرِ وَزُعَمَاءِ الْمُشْرِكِينَ وَهُوَ يَوْمُ بَدْرٍ وَلَعَلَّ الَّذِينَ قُتِلُوا يَوْمَئِذٍ هُمْ أَصْحَابُ مَقَالَةِ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ وَأَفَادَ تَنْكِيرُ يَوْمٍ تَهْوِيلًا وَتَعْظِيمًا بِقَرِينَةِ الْمَقَامِ.
Cevapta, onların sözünde geçen vaadin zamiri yerine { مِيعادُ يَوْمٍ } şeklinde zahir bir isim getirilerek zâhirin gereğine muhalefet edilmiştir; zira bu belirsiz (nekre) isimde, dinleyenlerin zihnini bunun muhtemel her yönüne -yani bunun diriliş günü veya küfrün önderlerine ve müşriklerin elebaşlarına azabın indiği başka bir gün (Bedir günü) olmasına- yönelten bir kapalılık vardır. Nitekim o gün öldürülenler muhtemelen { مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } sözünün sahipleridir. { يَوْمٍ } kelimesinin nekre getirilmesi ise makamın karinesiyle dehşet ve büyüklük ifade etmiştir.
وَالْمِيعَادُ: مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ لِلْوَعْدِ فَإِضَافَتُهُ إِلَى ظَرْفِهِ بَيَانِيَّةٌ. وَيَجُوزُ كَوْنُهُ مُسْتَعْمَلًا
{ الْمِيعَادُ } lafzı vaat anlamında mîmî bir masdardır; dolayısıyla zarfına izafeti beyâniyyedir. Zamanda kullanılmış olması
فِي الزَّمَانِ وَإِضَافَتُهُ إِلَى الْيَوْمِ بَيَانِيَّةٌ لِأَنَّ الْمِيعَادَ هُوَ الْيَوْمُ نَفْسُهُ.
da caizdir; güne izafeti beyâniyyedir, çünkü mîâd (belirlenen vakit) günün bizzat kendisidir.
وَجُمْلَةُ لَا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ ساعَةً إِمَّا صِفَةٌ لِ مِيعادُ وَإِمَّا حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ لَكُمْ.
{ لَا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ ساعَةً } cümlesi ya { مِيعادُ } kelimesinin sıfatıdır ya da { لَكُمْ } ifadesindeki zamirden hâldir.
وَالِاسْتِئْخَارُ وَالِاسْتِقْدَامُ مُبَالَغَةٌ فِي التَّأَخُّرِ والتقدم مثل: اسْتِحْبَاب، فَالسِّينُ وَالتَّاءُ لِلْمُبَالَغَةِ.
İsti'hâr ve istıkdâm, tıpkı istihbâb gibi gecikmede ve öne geçmede mübalağadır; dolayısıyla sîn ve tâ harfleri mübalağa içindir.
وَقَدَّمَ الِاسْتِئْخَارَ عَلَى الِاسْتِقْدَامِ إِيمَاءً إِلَى أَنَّهُ مِيعَادُ بَأْسٍ وَعَذَابٍ عَلَيْهِمْ مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَتَمَنَّوْا تَأَخُّرَهُ، وَيَكُونُ وَلا تَسْتَقْدِمُونَ تَتْمِيمًا لِتَحَقُّقِهِ عِنْدَ وَقْتِهِ الْمُعَيَّنِ فِي عِلْمِ اللَّهِ.
İsti'hârı istıkdâmın önüne geçirmesi, bunun onlar aleyhine bir şiddet ve azap vakti olduğuna ve onların bu vaktin gecikmesini temenni edeceklerine işaret etmek içindir. { وَلا تَسْتَقْدِمُونَ } ifadesi ise onun Allah'ın ilmindeki muayyen vaktinde gerçekleşmesini tamamlayıcıdır.
وَالسَّاعَةُ: حِصَّةٌ مِنَ الزَّمَنِ، وَتَنْكِيرُهَا لِلتَّقْلِيلِ بِمَعُونَةِ الْمَقَامِ.
Sâat (سَاعَة), zamandan bir parçadır; nekre getirilmesi ise makamın yardımıyla azlık (taklîl) bildirmek içindir.
[سُورَة سبإ (٣٤) : آيَة ٣١]
[Sebe' Suresi (34), Âyet 31]
وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهذَا الْقُرْآنِ وَلا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ (٣١)
{ وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهذَا الْقُرْآنِ وَلا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ } “İnkâr edenler: 'Biz ne bu Kur'an'a inanırız ne de ondan öncekine' dediler. O zalimleri, Rablerinin huzurunda tutuklanmış, birbirlerine söz atarlarken bir görsen! Ezilenler, büyüklük taslayanlara: 'Siz olmasaydınız biz mutlaka mümin olurduk' derler.” (31)
وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهذَا الْقُرْآنِ وَلا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ.
İnkâr edenler: “Biz ne bu Kur'an'a inanırız ne de ondan öncekine” dediler.
كَانَ الْمُشْرِكُونَ لَمَّا فَاجَأَتْهُمْ دَعْوَةُ الْإِسْلَامِ وَأَخَذَ أَمْرُهُ فِي الظُّهُورِ قَدْ سَلَكُوا طَرَائِقَ مُخْتَلِفَةً لِقَمْعِ تِلْكَ الدَّعْوَةِ، وَقَدْ كَانُوا قَبْلَ ظُهُورِ الْإِسْلَامِ لَاهِينَ عَنِ الْخَوْضِ فِيمَا سَلَفَ مِنَ الشَّرَائِعِ فَلَمَّا قَرَعَتْ أَسْمَاعَهُمْ دَعْوَةُ الْإِسْلَامِ اضْطَرَبَتْ أَقْوَالُهُمْ: فَقَالُوا: مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلى بَشَرٍ مِنْ شَيْءٍ [الْأَنْعَام: ٩١] ، وَقَالُوا غَيْرَ ذَلِكَ، فَمِنْ ذَلِكَ أَنَّهُمْ لَجَأُوا إِلَى أَهْلِ الْكِتَابِ وَهُمْ عَلَى مَقْرُبَةٍ مِنْهُمْ بِالْمَدِينَةِ وَخَيْبَرَ وَقُرَيْظَةَ لِيَتَلَقَّوْا مِنْهُمْ مُلَقَّنَاتٍ يُفْحِمُونَ بِهَا النَّبِيءَ ﷺ فَكَانَ أهل الْكتب يُمْلُونَ عَلَيْهِمْ كُلَّمَا لَقُوهُمْ مَا عَسَاهُمْ أَنْ يُمَوِّهُوا عَلَى النَّاسِ عَدَمَ صِحَّةِ الرِّسَالَةِ الْمُحَمَّدِيَّةِ، فَمَرَّةً يَقُولُونَ: لَوْلا أُوتِيَ مِثْلَ مَا أُوتِيَ مُوسى [الْقَصَص: ٤٨] ، وَمَرَّةً يَقُولُونَ:
Müşrikler, İslam daveti kendilerini aniden yakalayıp işi yayılmaya başlayınca bu daveti bastırmak için çeşitli yollara başvurmuşlardı. İslam'ın ortaya çıkışından önce geçmiş şeriatlar hakkında derinlemesine düşünmekten uzaktılar; fakat İslam daveti kulaklarına çalınınca sözleri tutarsızlaştı. Bazen [En'âm Suresi 91. ayette geçtiği üzere] “Allah hiçbir beşere bir şey indirmemiştir” dediler, bazen de başka şeyler söylediler. Bu bağlamda, Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) ilzam edecek (susturacak) telkinler almak üzere Medine, Hayber ve Kurayza'da kendilerine yakın bulunan Ehl-i Kitab'a başvurdular. Ehl-i Kitap da onlarla her karşılaştıklarında, Muhammed'in peygamberliğinin geçersiz olduğunu insanlara karşı yaldızlayıp çarpıtabilecekleri şeyleri onlara dikte ediyordu. Böylece bir defasında [Kasas Suresi 48. ayetteki gibi] “Musa'ya verilenin benzeri ona da verilseydi ya!” dediler, bir defasında da şöyle dediler:
لَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ [الْإِسْرَاء: ٩٣] ، وَكَثِيرًا مَا كَانُوا يَحْسَبُونَ مُسَاوَاتِهِ لِلنَّاسِ فِي الْأَحْوَالِ الْبَشَرِيَّةِ مُنَافِيَةً لِكَوْنِهِ رَسُولًا إِلَيْهِمْ مُخْتَارًا مِنْ عِنْدِ الله فَقَالُوا:
[İsrâ Suresi 93. ayette geçtiği üzere] “Okuyacağımız bir kitabı bize indirinceye kadar senin göğe yükselişine asla inanmayız.” Çoğu zaman da onun beşerî durumlarda insanlarla eşit olmasını, Allah katından seçilmiş bir elçi olmasına aykırı sayıyor ve şöyle diyorlardı:
مالِ هذَا الرَّسُولِ يَأْكُلُ الطَّعامَ وَيَمْشِي فِي الْأَسْواقِ [الْفرْقَان: ١٧] وَإِلَى قَوْله: هَلْ كُنْتُ إِلَّا بَشَراً رَسُولًا [الْإِسْرَاء: ٩٣] ، وَهُمْ لَا يُحَاجُّونَ بِذَلِكَ عَنِ اعْتِقَادٍ بِصِحَّةِ رِسَالَةِ مُوسَى ﵇ وَلَكِنَّهُمْ يَجْعَلُونَهُ وَسِيلَةً لِإِبْطَالِ رِسَالَةِ مُحَمَّدٍ ﷺ فَلَمَّا دَمَغَتْهُمْ حُجَجُ الْقُرْآنِ الْعَدِيدَةُ النَّاطِقَةُ بِأَنَّ مُحَمَّدًا مَا هُوَ بِدْعٌ مِنَ الرُّسُلِ وَأَنَّهُ جَاءَ بِمِثْلِ مَا جَاءَتْ بِهِ الرُّسُلُ فَحَاجَّهُمْ بِقَوْلِهِ: قُلْ فَأْتُوا بِكِتابٍ مِنْ
[Furkan Suresi 7. ayetteki] “Bu ne biçim peygamber ki yemek yiyor, çarşılarda dolaşıyor?” sözünden, [İsrâ Suresi 93. ayetteki] “Ben elçi olan bir beşerden başkası mıyım ki?” buyruğuna kadar [pek çok itirazda bulundular]. Onlar bu tartışmayı Musa'nın (aleyhisselâm) peygamberliğinin doğruluğuna inandıklarından değil, sadece Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) peygamberliğini iptal etmek için bir araç olarak yürütüyorlardı. Kur'an'ın, Muhammed'in peygamberler arasında türedi olmadığını ve diğer peygamberlerin getirdiğinin bir benzerini getirdiğini bildiren pek çok hücceti onları susturup alt edince, Kur'an kendilerine karşı [şu sözle] delil getirdi: “De ki: Eğer doğru söylüyorsanız,
عِنْدِ اللَّهِ هُوَ أَهْدى مِنْهُما أَتَّبِعْهُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ [الْقَصَص: ٤٩] الْآيَة. فَلَمَّا لما يَجِدُوا سَبِيلًا لِلْمُكَابَرَةِ فِي مُسَاوَاة حَاله بِحَال الرُّسُلِ الْأَوَّلِينَ وَأَوَوْا إِلَى مَأْوَى الشِّرْكِ الصَّرِيحِ فَلَجَأُوا إِلَى إِنْكَارِ رِسَالَةِ الرُّسُلِ كُلِّهِمْ حَتَّى لَا تَنْهَضَ عَلَيْهِمُ الْحُجَّةُ بِمُسَاوَاةِ أَحْوَالِ الرَّسُولِ وَأَحْوَالِ الرُّسُلِ الْأَقْدَمِينَ فَكَانَ مِنْ مُسْتَقَرِّ أَمْرِهِمْ أَنْ قَالُوا: لَنْ نُؤْمِنَ بِهذَا الْقُرْآنِ وَلا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ.
[Kasas Suresi 49. ayetteki] Allah katından bu ikisinden daha doğru bir kitap getirin de ona uyayım!” ayetiyle [susturdu]. Onun durumunun önceki peygamberlerin durumuyla denkliği konusunda inat edip diretecek bir yol bulamayınca ve açık şirkin sığınağına sığınınca, Peygamber'in durumunun önceki peygamberlerin durumuna denkliği üzerinden aleyhlerine hüccet ikame edilmesin diye bütün peygamberlerin risaletini inkâr etmeye sığındılar. Böylece vardıkları son nokta: “Biz ne bu Kur'an'a inanırız ne de ondan öncekine” demek oldu.
وَقَدْ كَانَ الْقُرْآنُ حَاجَّهُمْ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِما أُوتِيَ مُوسى مِنْ قَبْلُ كَمَا فِي سُورَةِ الْقَصَصِ [٤٨] ، أَيْ كَفَرَ أَمْثَالُهُمْ مِنْ عَبْدَةِ الْأَصْنَامِ وَهُمْ قِبْطُ مِصْرَ بِمَا أُوتِيَ مُوسَى وَهُوَ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ بِقِيَاسِ الْمُسَاوَاةِ وَالتَّمْثِيلِ.
Nitekim Kasas Suresi'nde [48] geçtiği üzere Kur'an, onların daha önce Musa'ya verilenleri de inkâr ettiklerini söyleyerek aleyhlerine delil getirmişti; yani putperestlerden onların benzerleri olan Mısır Kıptîleri de Musa'ya verilenleri inkâr etmişti. Bu ise eşitlik kıyası ve temsil yoluyla delil getirmedir.
فَهَذَا وَجْهُ قَوْلِهِمْ: وَلا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ لِأَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا مدعوّين لَا يُؤمنُوا بِكِتَابٍ آخَرَ غَيْرِ الْقُرْآنِ وَلَكِنْ جَرَى ذَلِكَ فِي مَجَارِي الْجِدَالِ وَالْمُنَاظَرَةِ فَعَدَمُ إِيمَانِهِمْ بِالْقُرْآنِ مَشْهُورٌ مَعْلُومٌ وَإِنَّمَا أَرَادُوا قَطْعَ وَسَائِلِ الْإِلْزَامِ الْجَدَلِيِّ.
İşte onların: { وَلا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ } sözlerinin gerekçesi budur; çünkü onlar Kur'an'dan başka bir kitaba inanmaya doğrudan çağrılmış değillerdi, fakat bu söz cedel ve münazara seyrinde cereyan etmiştir. Zira onların Kur'an'a inanmadıkları zaten bilinen ve meşhur olan bir husustur; onlar sadece cedelî ilzam (bağlayıcı delil) yollarını kesmek istemişlerdir.
وَهَذِهِ الْآيَةُ انْتِقَالٌ إِلَى ذِكْرِ طَعْنِ الْمُشْرِكِينَ فِي الْقُرْآنِ وَهِيَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ [سبأ: ٢٩] .
Bu ayet, müşriklerin Kur'an'a yönelik taanlarını (saldırılarını) zikretmeye bir geçiştir ve [Sebe Suresi 29. ayetteki] { وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ } cümlesine matuftur.
وَالِاقْتِصَارُ عَلَى حِكَايَةِ مَقَالَتِهِمْ دُونَ تَعْقِيبٍ بِمَا يُبْطِلُهَا إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ بُطْلَانَهَا بَادٍ لِكُلِّ مَنْ يَسْمَعُهَا حَيْثُ جَمَعَتِ التَّكْذِيبَ بِجَمِيعِ الْكُتُبِ وَالشَّرَائِعِ وَهَذَا بُهْتَانٌ وَاضِحٌ.
Sözlerinin, onu iptal edecek bir açıklama eklenmeksizin sadece nakledilmesiyle yetinilmesi, bu sözün bâtıllığının onu duyan herkes için açık olduğuna bir işarettir; zira bu söz bütün kitapları ve şeriatları yalanlamayı içermektedir ve bu apaçık bir bühtandır.
وَحِكَايَةُ مَقَالَتِهِمْ هَذِهِ بِصِيغَةِ الْمَاضِي تُؤْذِنُ بِأَنَّهُمْ أَقْلَعُوا عَنْهَا.
Onların bu sözünün geçmiş zaman sîgasıyla hikâye edilmesi, artık bundan vazgeçtiklerini/bunu geride bıraktıklarını bildirir.
وَجِيءَ بِحَرْفِ لَنْ لِتَأْكِيدِ نَفْيِ إِيمَانِهِمْ بِالْكُتُبِ الْمُنَزَّلَةِ عَلَى التَّأْبِيد تأييسا للنبيء ﷺ وَالْمُسْلِمِينَ مِنَ الطَّمَعِ فِي إِيمَانِهِمْ بِهِ.
{ لَنْ } harfi, Peygamber'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve Müslümanları onların ona inanmalarına dair bir ümitten tamamen mahrum bırakmak (ümitsiz kılmak) amacıyla indirilen kitaplara imanlarının ebediyen olumsuzlandığını tekit etmek için getirilmiştir.
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ مُشَارٌ بِهِ إِلَى حَاضِرٍ فِي الْأَذْهَانِ لِأَنَّ الْخَوْضَ فِي الْقُرْآنِ شَائِعٌ بَيْنَ النَّاسِ مِنْ مُؤَيِّدٍ وَمُنْكَرٍ فَكَأَنَّهُ مُشَاهَدٌ. وَلَيْسَ فِي اسْمِ الْإِشَارَةِ مَعْنَى التَّحْقِيرِ لِأَنَّهُمْ مَا كَانُوا يَنْبِزُونَ الْقُرْآنَ بِالنُّقْصَانِ، أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِ الْوَلِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ: «إِنَّ أَعْلَاهُ لَمُثْمِرٌ وَإِنَّ أَسْفَلَهُ لَمُغْدِقٌ» ، وَقَوْلِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أُبَيٍّ بَعْدَ ذَلِكَ: «لَا أَحْسَنَ مِمَّا تَقُولُ أَيُّهَا الْمَرْءُ» ،
İşaret ismiyle zihinlerde hazır olan bir şeye işaret edilmiştir; zira destekleyen veya inkâr eden yönüyle insanlar arasında Kur'an hakkında konuşmak yaygındı, dolayısıyla sanki gözle görülür bir durumdaydı. İşaret isminde tahkir (küçümseme) anlamı yoktur, çünkü onlar Kur'an'ı bir noksanlıkla yaftalamıyorlardı. Görmez misin Velîd b. Mugīre'nin: “Şüphesiz onun üstü meyveli, altı ise bol sulu/verimlidir” sözünü ve bundan sonra Abdullah b. Übey'in: “Ey kişi, söylediğinden daha güzeli yoktur” sözünü;
وَأَنَّ عُتْبَةَ بْنَ رَبِيعَةَ لَمَّا قَرَأَ عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْقُرْآنَ وَقَالَ لَهُ: «هَلْ تَرَى بِمَا أَقُولُ بَأْسًا؟» فَقَالَ: «لَا وَالدِّمَاءِ»
Ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Utbe b. Rebîa'ya Kur'an okuyup ona: “Söylediklerimde bir kusur/sakınca görüyor musun?” dediğinde, onun: “Hayır, [kurbanların] kanlarına andolsun ki hayır!” dediğini.
. وَكَيْفَ وَقد تحداهم الْإِتْيَان
Nasıl olsun ki! Nitekim onlara getirmeleri konusunda meydan okudu
بِسُورَةٍ مِثْلِهِ فَلَمْ يَفْعَلُوا، وَلَوْ كَانُوا يَنْبِزُونَهُ بِنَقْصٍ أَوْ سَخَفٍ لَقَالُوا: نَحْنُ نَتَرَفَّعُ عَنْ مُعَالَجَةِ الْإِتْيَانِ بِمِثْلِهِ.
onun benzeri bir sure [getirmeleri konusunda meydan okudu] fakat yapamadılar. Şayet onu bir noksanlık veya saçmalıkla yaftalasalardı: “Biz onun benzerini getirmeye uğraşmaktan kendimizi müstağni görür/yüce tutarız” derlerdi.
وَمَعْنَى بَيْنَ يَدَيْهِ الْقَرِيبُ مِنْهُ سَوَاءً كَانَ سَابِقًا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَدِيدٍ [سبأ: ٤٦]
{ بَيْنَ يَدَيْهِ } ifadesinin anlamı, ona yakın olandır; ister Allah Teâlâ'nın [Sebe Suresi 46. ayetteki] { إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَدِيدٍ } “O, şiddetli bir azabın hemen öncesinde sizin için ancak bir uyarıcıdır” buyruğunda olduğu gibi önceden geçmiş olsun,
وَقَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ: «بُعِثْتُ بَيْنَ يَدَيِ السَّاعَةِ»
ve Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Ben kıyametin hemen öncesinde gönderildim” buyruğunda olduğu gibi,
(١) أَمْ كَانَ جَائِيًا بَعْدَهُ كَمَا حَكَى اللَّهُ عَنْ عِيسَى ﵇ وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٥٠] . وَلَيْسَ مُرَادًا هُنَا لِأَنَّهُ غَيْرُ مَفْرُوضٍ وَلَا مُدَّعًى.
(١) isterse Allah'ın Âl-i İmrân Suresi'nde [50] İsa'dan (aleyhisselâm) naklettiği { وَمُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيَّ مِنَ التَّوْراةِ } “Benden önceki Tevrat'ı doğrulayıcı olarak...” ayetinde olduğu gibi [veya sonradan gelen olsun]. Ancak bu [sonraki ihtimal] burada kastedilmemiştir, çünkü ne varsayılmıştır ne de iddia edilmiştir.
وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ.
{ وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ } “O zalimleri, Rablerinin huzurunda tutuklanmış, birbirlerine söz atarlarken bir görsen!”
أُرْدِفَتْ حِكَايَاتُ أَقْوَالِهِمْ وَكُفْرَانِهِمْ بَعْدَ اسْتِيفَاءِ أَصْنَافِهَا بِذِكْرِ جَزَائِهِمْ وَتَصْوِيرِ فَظَاعَتِهِ بِمَا فِي قَوْلِهِ: وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ الْآيَةَ مِنَ الْإِبْهَامِ الْمُفِيدِ لِلتَّهْوِيلِ. وَالْمُنَاسَبَةُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ: وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ [سبأ: ٢٩] فَإِنَّهُ بَعْدَ أَنْ أَلْقَمَهُمُ الْحَجَرَ بِقَوْلِهِ: قُلْ لَكُمْ مِيعادُ يَوْمٍ [سبأ: ٣٠] الَخْ أَتْبَعَهُ بِتَصْوِيرِ حَالِهِمْ فِيهِ.
Onların sözlerinin ve inkârlarının anlatımı, çeşitleri bütünüyle verildikten sonra, cezalarının zikredilmesiyle ve { وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ } ayetindeki dehşet ifade eden kapalılıkla o cezanın korkunçluğu tasvir edilerek peş peşe getirilmiştir. Münasebet ise daha önce geçen [Sebe Suresi 29. ayetteki] { وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ } buyruğudur; zira [Sebe Suresi 30. ayetteki] { قُلْ لَكُمْ مِيعادُ يَوْمٍ } vb. buyruğuyla onları susturduktan sonra, o gündeki hallerini tasvir etmeyi bunun peşine eklemiştir.
وَالْخِطَابُ فِي وَلَوْ تَرى لِكُلِّ مَنْ يَصْلُحُ لِتَلَقِّي الْخِطَابِ مِمَّنْ تَبْلُغُهُ هَذِهِ الْآيَةُ، أَيْ
{ وَلَوْ تَرى } ifadesindeki hitap, bu ayetin ulaştığı ve hitaba muhatap olmaya elverişli olan herkesedir; yani
وَلَوْ يَرَى الرَّائِي هَذَا الْوَقْتَ.
“Gören kişi bu vakti bir görseydi” [demektir].
وَجَوَابُ لَوْ مَحْذُوفٌ لِلتَّهْوِيلِ وَهُوَ حَذْفٌ شَائِعٌ. وَتَقْدِيرُهُ: لَرَأَيْتَ أَمْرًا عَجَبًا.
{ لَوْ } edatının cevabı dehşet bildirmek amacıyla hazfedilmiştir ve bu yaygın bir haziftir. Takdiri: “Şaşılacak müthiş bir şey görürdün” şeklindedir.
وإِذِ ظَرْفٌ مُتَعَلِّقٌ بِ تَرى أَيْ لَوْ تَرَى فِي الزَّمَانِ الَّذِي يُوقَفُ فِيهِ الظَّالِمُونَ بَيْنَ يَدَيْ رَبِّهِمْ.
{ إِذِ } kelimesi { تَرى } fiiline müteallık bir zarftır; yani “Zalimlerin Rablerinin huzurunda durduruldukları zamanda bir görsen” demektir.
والظَّالِمُونَ: الْمُشْرِكُونَ، قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لُقْمَان: ١٣] وَتَقَدَّمَ قَرِيبٌ مِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٢٧] ، وَقَدْ وَقَعَ التَّصْرِيحُ بِأَنَّهُ إِيقَافٌ جَمَعَ بَيْنَ الْمُشْرِكِينَ وَالَّذِينَ دَعَوْهُمْ إِلَى الْإِشْرَاكِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ الظَّالِمُونَ } müşriklerdir; nitekim Allah Teâlâ [Lokmân Suresi 13. ayette]: { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür” buyurmuştur. Bunun benzeri daha önce En'âm Suresi'nde [27. ayetteki] Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ تَرى إِذْ وُقِفُوا عَلَى النَّارِ } “Ateşin başında durdurulduklarında bir görsen!” kavlinde geçmişti. Bunun müşrikler ile onları şirke davet edenleri bir araya getiren bir durdurulma olduğu Allah Teâlâ'nın şu kavlinde açıkça ifade edilmiştir:
وَيَوْمَ
{ وَيَوْمَ } “Ve o gün”
نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكاؤُكُمْ فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ وَقالَ شُرَكاؤُهُمْ مَا كُنْتُمْ إِيَّانا تَعْبُدُونَ الْآيَةَ فِي سُورَةِ يُونُسَ [٢٨] .
نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِينَ أَشْرَكُوا مَكانَكُمْ أَنْتُمْ وَشُرَكاؤُكُمْ فَزَيَّلْنا بَيْنَهُمْ وَقالَ شُرَكاؤُهُمْ مَا كُنْتُمْ إِيَّانا تَعْبُدُونَ } “O gün hepsini bir araya toplarız; sonra ortak koşanlara: 'Siz ve ortaklarınız yerinizde durun!' deriz. Artık aralarını ayırmışızdır ve ortakları: 'Siz bize tapmıyordunuz' derler” [Yûnus Suresi 28].
وَالْإِتْيَانُ بِالْجُمْلَةِ الَّتِي أُضِيفَ إِلَيْهَا الظَّرْفُ اسْمِيَّةً هُنَا لِإِفَادَةِ طُولِ وُقُوفِهِمْ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ طُولًا يَسْتَوْجِبُ الضَّجَرَ وَيَمْلَأُ الْقُلُوبَ رُعْبًا وَهُوَ مَا أَشَارَ لَهُ
Zarfın kendisine muzaf olduğu cümlenin burada isim cümlesi olarak getirilmesi, Allah'ın huzurunda duruşlarının bıkkınlık verecek ve kalpleri dehşetle dolduracak derecede uzun süreceğini ifade etmek içindir. Nitekim buna işaret eden husus,
حَدِيثُ أَنَسٍ وَحَدِيثُ أَبِي هُرَيْرَةَ فِي شَفَاعَةِ النَّبِيءِ ﷺ لِأَهْلِ الْمَحْشَرِ: «تَدْنُو الشَّمْس من رُؤُوس الْخَلَائِقِ فَيَشْتَدُّ عَلَيْهِمْ حَرُّهَا فَيَقُولُونَ: لَوِ اسْتَشْفَعْنَا إِلَى رَبِّنَا حَتَّى يُرِيحَنَا مِنْ مَكَانِنَا»
Enes ve Ebû Hüreyre'nin, Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) mahşer ehline şefaati hakkındaki şu hadisleridir: “Güneş mahlûkatın başlarına yaklaşır ve sıcağı onları bunaltır da: 'Rabbimizden şefaat dilesek de bizi bulunduğumuz bu yerden rahatlatsa!' derler.”
الْحَدِيثَ.
Hadisin devamı.
وَجُمْلَةُ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنَ الظَّالِمُونَ أَوْ مِنْ ضَمِيرِ مَوْقُوفُونَ.
{ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ } cümlesi { الظَّالِمُونَ } kelimesinden veya { مَوْقُوفُونَ } kelimesindeki zamirden hâl konumundadır.
وَجِيءَ بِالْمُضَارِعِ فِي قَوْلِهِ: يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ لِاسْتِحْضَارِ الْحَالَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ [هود: ٧٤] .
{ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ } kavlinde muzari fiil getirilmesi, Allah Teâlâ'nın [Hûd Suresi 74. ayetteki] { يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ } “Lût kavmi hakkında bizimle tartışıyordu” kavlinde olduğu gibi durumun zihinde canlandırılması (istihzâru'l-hâl) içindir.
وَرَجْعُ الْقَوْلِ: الْجَوَابُ، وَرَجْعُ الْبَعْضِ إِلَى الْبَعْضِ: الْمُجَاوَبَةُ وَالْمُحَاوَرَةُ. وَهِيَ أَنْ يَقُولَ بَعْضُهُمْ كَلَامًا وَيُجِيبَهُ الْآخَرُ عَنْهُ وَهَكَذَا شَبَّهَ الْجَوَابَ عَنِ الْقَوْلِ بِإِرْجَاعِ الْقَوْلِ كَأَنَّ الْمُجِيبَ أَرْجَعَ إِلَى الْمُتَكَلِّمِ كَلَامَهُ بِعَيْنِهِ إِذْ كَانَ قَدْ خَاطَبَهُ بِكِفَائِهِ وَعَدْلِهِ، قَالَ بَشَّارٌ:
Rec'u'l-kavl (رَجْعُ الْقَوْلِ) cevap demektir; bazısının bazısına sözü döndürmesi ise karşılıklı konuşma ve diyalogdur. Bu da birinin bir söz söylemesi, diğerinin ona cevap vermesi ve bunun bu şekilde sürmesidir. Söze verilen cevabı sözün geri döndürülmesine benzetmiştir; sanki cevap veren kişi, konuşana onun sözünün tam dengi ve muadiliyle hitap ettiği için sözünü bizzat kendisine iade etmiş gibidir. Beşşâr şöyle demiştir:
وَكَأَنَّ رَجْعَ حَدِيثِهَا ... قَطْعُ الرِّيَاضِ كُسِينَ زَهْرَا
Sanki onun sözünün dönüşü (cevabı) ... çiçeklerle donatılmış bahçe parçalarıdır.
أَيْ كَأَنَّ جَوَابَهَا حَيْثُ تُجِيبُهُ، وَمِنْهُ قِيلَ لِلْجَوَابِ: رَدٌّ. وَرَجْعُ الرَّشْقِ فِي الرَّمْيِ: مَا تَرُدُّ عَلَيْهِ مِنَ التَّرَاشُقِ.
Yani ona cevap verdiğindeki cevabı gibidir. Nitekim cevaba bu sebeple red (رَدّ) denilmiştir. Ok atışındaki rec'u'r-raşk (رَجْعُ الرَّشْقِ) da karşılıklı atışmada geri döndürdüğün atıştır.
يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ.
{ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ } “Ezilenler, büyüklük taslayanlara: 'Siz olmasaydınız biz mutlaka mümin olurduk' derler.”
هَذِهِ الْجُمْلَةُ وَمَا ذُكِرَ بَعْدَهَا مِنَ الْجُمَلِ الْمَحْكِيَّةِ بِأَفْعَالِ الْقَوْلِ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ يَرْجِعُ
Bu cümle ve bundan sonra söz fiilleriyle aktarılan cümleler, { يَرْجِعُ
بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ
بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ } cümlesinin beyanıdır.
. وَجِيء بالمضارع فِيهَا على نَحْو مَا جِيءَ فِي قَوْله: يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ لِيَكُونَ الْبَيَانُ كَالْمُبَيَّنِ بِهَا لِاسْتِحْضَارِ حَالَةِ
{ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ } kavlinde olduğu gibi burada da muzari fiil getirilmiştir; ta ki beyan, sözün söylendiği durumun zihinde canlandırılması
الْقَوْلِ لِأَنَّهَا حَالَةٌ غَرِيبَةٌ لِمَا فِيهَا مِنْ جُرْأَةِ الْمُسْتَضْعَفِينَ عَلَى الْمُسْتَكْبِرِينَ وَمِنْ تَنَبُّهِ هَؤُلَاءِ مِنْ غَفْلَتِهِمْ عَمَّا كَانَ الْمُسْتَكْبِرُونَ يَغُرُّونَهُمْ بِهِ حَتَّى أَوْقَعُوهُمْ فِي هَذَا الْمَأْزِقِ.
hususunda mübeyyen (açıklanan) gibi olsun. Zira bu, zayıf bırakılanların büyüklük taslayanlara karşı cesaret göstermesi ve büyüklük taslayanların kendilerini kandırıp bu çıkmaza sürükledikleri gafletten uyanmaları sebebiyle oldukça garip/sıra dışı bir durumdur.
وَالسِّينُ وَالتَّاءُ فِي اسْتُضْعِفُوا لِلْعَدِّ وَالْحُسْبَانِ، أَيِ الَّذِينَ يَعُدُّهُمُ النَّاسُ ضُعَفَاءَ لَا يَؤْبَهُ بِهِمْ وَإِنَّمَا يَعُدُّهُمُ النَّاسُ كَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ كَذَلِكَ وَيُعْلَمُ أَنَّهُمْ يَسْتَضْعِفُونَ أَنْفُسَهُمْ بِالْأَوْلَى لِأَنَّهُمْ أَعْلَمُ بِمَا فِي أَنْفُسِهِمْ.
{ اسْتُضْعِفُوا } kelimesindeki sîn ve tâ harfleri sayma ve sanma (addetme) içindir; yani insanların kendilerini zayıf ve önemsiz saydığı kimselerdir. İnsanların onları böyle sayması ise bizzat öyle oldukları içindir; ayrıca kendi nefislerinde olanı daha iyi bildiklerinden dolayı kendilerini öncelikle zayıf gördükleri anlaşılır.
وَالضَّعْفُ هُنَا الضَّعْفُ الْمَجَازِيُّ وَهُوَ حَالَة الِاحْتِيَاج فِي الْمُهِمَّات إِلَى من يضطلع بشؤونهم وَيَذُبُّ عَنْهُمْ وَيُصَرِّفُهُمْ كَيْفَ يَشَاءُ.
Buradaki zayıflık mecazî zayıflıktır; bu da mühim işlerde kendi işlerini üstlenecek, kendilerini savunacak ve kendilerini dilediği gibi yönetecek birine muhtaç olma halidir.
وَمِنْ مَشْمُولَاتِهِ الضَّعَةُ وَالضَّرَاعَةُ وَلِذَلِكَ قُوبِلَ بِ «الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا» ، أَيْ عَدُّوا أَنْفُسَهُمْ كُبَرَاءَ وَهُمْ مَا عَدُّوا أَنْفُسَهُمْ كُبَرَاءَ إِلَّا لِمَا يَقْتَضِي اسْتِكْبَارَهُمْ لِأَنَّهُمْ لَوْ لَمْ يَكُونُوا كَذَلِكَ لَوُصِفُوا بِالْغُرُورِ وَالْإِعْجَابِ الْكَاذِبِ. وَلِهَذَا عَبَّرَ فِي جَانِبِ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا بِالْفِعْلِ الْمَبْنِيِّ لِلْمَجْهُولِ وَفِي جَانِبِ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بِالْفِعْلِ الْمَبْنِيِّ لِلْمَعْلُومِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ هُودٍ.
Onun kapsamına alçakgönüllülük/eziklik ve boyun eğme de dahildir. Bu sebeple “büyüklük taslayanlar” ile karşılanmıştır; yani kendilerini büyük sayanlar [anlamındadır]. Onlar, büyüklük taslamalarını gerektiren durumlar sebebiyle kendilerini büyük saymışlardır; zira böyle olmasalardı gurur ve sahte bir kendini beğenmişlikle nitelenirlerdi. Bu yüzden zayıf düşürülenler tarafında meçhul (edilgen) fiille, büyüklük taslayanlar tarafında ise malum (etken) fiille ifade edilmiştir; bu husus Hûd Suresi'nde daha önce geçmişti.
ولَوْلا حَرْفُ امْتِنَاعٍ لِوُجُودٍ، أَيْ حَرْفٌ يَدُلُّ على امْتنَاع جَوَاب (أَيِ انْتِفَائِهِ) لِأَجْلِ وُجُودِ شَرْطِهِ فَعُلِمَ أَنَّهَا حَرْفُ شَرْطٍ وَلَكِنَّهُمُ اخْتَصَرُوا الْعِبَارَةَ، وَمَعْنَى: لِأَجْلِ وُجُودِ شَرْطِهِ، أَيْ حُصُولِهِ فِي الْوُجُودِ، وَهُوَ حَرْفٌ مِنَ الْحُرُوفِ الْمُلَازِمَةِ الدُّخُولَ عَلَى الْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ فَيَلْزَمُ إيلاؤه اسْما هُوَ مُبْتَدأ. وَقَدْ كَثُرَ حَذْفُ خَبَرِ ذَلِكَ الْمُبْتَدَأِ فِي الْكَلَامِ غَالِبًا بِحَيْثُ يَبْقَى مِنْ شَرْطِهَا اسْمٌ وَاحِدٌ وَذَلِكَ اخْتِصَارٌ لِأَنَّ حَرْفَ لَوْلا يُؤْذِنُ بِتَعْلِيقِ حُصُولِ جَوَابِهِ عَلَى وُجُودِ شَرْطِهِ. فَلَمَّا كَانَ الِاسْمُ بَعْدَهَا فِي مَعْنَى شَيْءٍ مَوْجُودٍ حَذَفُوا الْخَبَرَ اخْتِصَارًا. وَيُعْلَمُ مِنَ الْمَقَامِ أَنَّ التَّعْلِيقَ فِي الْحَقِيقَةِ عَلَى حَالَةٍ خَاصَّةٍ مِنَ الْأَحْوَالِ الَّتِي يَكُونُ عَلَيْهَا الْوُجُودُ مَفْهُومَةٍ مِنَ السِّيَاقِ لِأَنَّهُ لَا يَكُونُ الْوُجُودُ الْمُجَرَّدُ لِشَيْءٍ سَبَبًا فِي وُجُودِ غَيْرِهِ وَإِنَّمَا يُؤْخَذُ أَخَصُّ أَحْوَالِهِ الْمُلَازِمَةِ لِوُجُودِهِ.
{ لَوْلا } harf-i imtinâ‘ li-vücûddur; yani şartının varlığından dolayı cevabının engellendiğine (olumsuzlandığına) delalet eden bir harftir. Dolayısıyla onun bir şart harfi olduğu bilinir, ancak ifadeyi kısaltmışlardır. “Şartının varlığından dolayı” ifadesinin anlamı, varlıkta gerçekleşmesi sebebiyledir. O, sadece isim cümlesinin başına gelen harflerdendir; bu yüzden hemen ardından mübteda olan bir ismin gelmesi gerekir. Kelamda o mübtedanın haberinin hazfedilmesi çoğunlukla çokça görülür; öyle ki şartından geriye sadece tek bir isim kalır ve bu bir kısaltmadır. Çünkü { لَوْلا } harfi cevabının gerçekleşmesini şartının varlığına bağlamayı bildirir. Ondan sonra gelen isim “var olan bir şey” anlamında olunca, kısaltma amacıyla haberi hazfetmişlerdir. Makamdan anlaşılır ki askıya alma (tâlik) gerçekte varlığın bulunduğu ve bağlamdan anlaşılan özel bir duruma göredir; çünkü bir şeyin sırf soyut varlığı başka bir şeyin varlığına sebep olamaz, aksine onun varlığına bitişik en özel halleri dikkate alınır.
وَهَذَا الْمَعْنَى عَبَّرَ عَنْهُ النَّحْوِيُّونَ بِالْوُجُودِ الْمُطْلَقِ وَهِيَ عِبَارَةٌ غَيْرُ مُتْقَنَةٍ وَمُرَادُهُمْ أَعْلَقُ أَحْوَالِ الْوُجُودِ بِهِ وَإِلَّا فَإِنَّ الْوُجُودَ الْمُطْلَقَ، أَيِ الْمُجَرَّدَ لَا يَصْلُحُ لِأَنْ يُعَلَّقَ عَلَيْهِ شَرْطٌ.
Bu anlamı nahivciler “mutlak varlık” (el-vücûdu'l-mutlak) ifadesiyle dile getirmişlerdir ki bu pek isabetli bir ifade değildir; onların kastı varlığın onunla en çok irtibatlı durumlarıdır. Aksi takdirde mutlak yani soyut varlık, üzerine bir şartın bağlanmasına elverişli değildir.
وَقَدْ جَاءَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ رَبْطُ التَّعْلِيقِ بِضَمِيرِ «الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا» فَاقْتضى أَن الْمُسْتَضْعَفِينَ ادّعوا أَن وجود المستكبرين مَانع لَهُم أَن يَكُونُوا مُؤمنين. فَاقْتَضَى أَنَّ جَمِيعَ أَحْوَالِ
Bu ayette şartın bağlanması “büyüklük taslayanlar” zamirine raptedilmiştir; bu da ezilenlerin, büyüklük taslayanların varlığının kendilerinin mümin olmalarına engel teşkil ettiğini iddia ettiklerini iktiza etmiştir. Dolayısıyla bu durum, büyüklük taslayanların bütün hallerinin
الْمُسْتَكْبِرِينَ كَانَتْ تُدَنْدِنُ حَوْلَ مَنعهم من الْإِيمَان فَكَانَ وَجُودُهُمْ لَا أَثَرَ لَهُ إِلَّا فِي ذَلِك من انقطاعهم للسعي فِي ذَلِكَ الْمَنْعِ وَهُوَ مَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُمْ فِيمَا بَعْدَ بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ إِذْ تَأْمُرُونَنا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ [سبأ: ٣٣] مِنْ فَرْطِ إِلْحَاحِهِمْ عَلَيْهِمْ بِذَلِكَ وَتَكْرِيرِهِ فِي مُعْظَمِ الْأَوْقَاتِ، فَكَأَنَّهُ اسْتَغْرَقَ وُجُودَهُمْ، لِأَنَّ الْوُجُودَ كَوْنٌ فِي أَزْمِنَةٍ فَكَانَ قَوْلُهُمْ هُنَا لَوْلا أَنْتُمْ مُبَالَغَةً فِي شِدَّةِ حِرْصِهِمْ عَلَى كُفْرِهِمْ. وَهَذَا وَجْهٌ وَجِيهٌ فِي الِاعْتِبَارِ الْبَلَاغِيِّ فَمُقْتَضَى الْحَالِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ هُوَ حَذْفُ الْمُشَبَّهِ.
onları imandan engelleme etrafında döndüğünü, bu engellemeye kendilerini bütünüyle adamaları sebebiyle varlıklarının sadece bunda bir tesiri olduğunu iktiza etmiştir. Nitekim daha sonra gelen [Sebe Suresi 33. ayetteki] { بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ إِذْ تَأْمُرُونَنا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ } “Hayır, gece gündüz hile kuruyordunuz; hani bize Allah'ı inkâr etmemizi emrediyordunuz” sözleri de bu konudaki aşırı ısrarlarını ve çoğu vakitte bunu tekrarladıklarını göstermektedir. Sanki bu durum onların bütün varlığını kaplamıştır; zira varlık zamanlar içinde bulunmaktır. Dolayısıyla burada { لَوْلا أَنْتُمْ } demeleri, onların küfürleri konusundaki aşırı hırslarını belirtmede bir mübalağadır. Bu ise belâgat açısından tutarlı bir izahtır; nitekim bu ayette makamın gereği (muktezâ-yı hâl), müşebbehin hazfedilmesidir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْمُرَادَ بِقَوْلِهِمْ: مُؤْمِنِينَ بِالْمَعْنَى اللَّقَبِيِّ الَّذِي اشْتُهِرَ بِهِ الْمُسْلِمُونَ فَكَذَلِكَ لَا يُقَدَّرُ لِ مُؤْمِنِينَ متعلّق.
Bil ki onların { مُؤْمِنِينَ } sözleriyle kastedilen, Müslümanların meşhur olduğu lakap anlamıdır; bu sebeple { مُؤْمِنِينَ } kelimesi için bir müteallak takdir edilmez.
[سُورَة سبإ (٣٤) : آيَة ٣٢]
[Sebe' Suresi (34), Âyet 32]
قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْناكُمْ عَنِ الْهُدى بَعْدَ إِذْ جاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ (٣٢)
{ قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْناكُمْ عَنِ الْهُدى بَعْدَ إِذْ جاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ (٣٢) } “Büyüklük taslayanlar, zayıf düşürülenlere: ‘Size geldikten sonra sizi hidayetten biz mi alıkoyduk? Hayır, siz zaten suçlu kimselerdiniz!’ dediler. (32)”
جُرِّدَ فِعْلُ قالَ عَنِ الْعَاطِفِ لِأَنَّهُ جَاءَ عَلَى طَرِيقَةِ الْمُجَاوَبَةِ وَالشَّأْنُ فِيهِ حِكَايَةُ الْقَوْلِ بِدُونِ عَطْفٍ كَمَا بَيَّنَّاهُ غَيْرَ مَرَّةٍ.
{ قالَ } fiili atıf harfinden tecrit edilmiştir; çünkü cevap verme üslubuyla gelmiştir. Nitekim bu gibi durumlarda, daha önce defalarca açıkladığımız üzere, sözün atıfsız hikâye edilmesi esastır.
وَهَمْزَةُ الِاسْتِفْهَامِ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي الْإِنْكَارِ على قَول الْمُسْتَضْعَفِينَ تبرّؤا مِنْهُ. وَهَذَا الْإِنْكَارُ بُهْتَانٌ وَإِنْكَارٌ لِلْوَاقِعِ بَعَثَهُ فِيهِمْ خَوْفُ إِلْقَاءِ التَّبِعَةِ عَلَيْهِمْ وَفَرْطُ الْغَضَبِ وَالْحَسْرَةِ مِنِ انْتِقَاضِ أَتْبَاعِهِمْ عَلَيْهِمْ وَزَوَالِ حُرْمَتِهِمْ بَيْنَهُمْ فَلَمْ يَتَمَالَكُوا أَنْ لَا يُكَذِّبُوهُمْ وَيَذِيلُوا بِتَوْرِيطِهِمْ.
İstifham hemzesi, zayıf düşürülenlerin sözünü inkâr etmek ve bundan teberri etmek (kendilerini sıyırmak) amacıyla kullanılmıştır. Bu inkâr bir bühtan ve gerçeğin inkârıdır; bunu onlarda uyandıran şey ise sorumluluğun üzerlerine yıkılması korkusu, tâbilerinin kendilerine başkaldırmasından ve aralarındaki saygınlıklarının yok olmasından duydukları aşırı öfke ve hasrettir. Bu yüzden kendilerini tutamayarak onları yalanlamış ve onları suçlamaya girişmişlerdir.
وَأَتَى بِالْمُسْنَدِ إِلَيْهِ قَبْلَ الْمُسْنَدِ الْفِعْلِيِّ فِي سِيَاقِ الِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ الَّذِي هُوَ فِي قُوَّةِ النَّفْيِ لِيُفِيدَ تَخْصِيصَ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ بِالْخَبَرِ الْفِعْلِيِّ عَلَى طَرِيقَةِ: مَا أَنَا قُلْتُ هَذَا.
Nefiy (olumsuzluk) gücünde olan inkârî istifham bağlamında fiilî müsnedden önce müsnedün ileyh getirilmiştir; ta ki 'Bunu ben söylemedim' (Mâ ene kultu hâzâ) üslubunda olduğu gibi, müsnedün ileyhin fiilî haberle tahsisini ifade etsin.
وَالْمَعْنَى: مَا صَدَدْنَاكُمْ وَلَكِنْ صَدَّكُمْ شَيْءٌ آخَرُ وَهُوَ الْمَعْطُوفُ بِ بَلْ الَّتِي لِلْإِبْطَالِ بِقَوْلِهِ: بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ أَيْ ثَبَتَ لَكُمُ الْإِجْرَامُ مِنْ قَبْلُ وَإِجْرَامُكُمْ هُوَ الَّذِي صَدَّكُمْ إِذْ لَمْ تَكُونُوا عَلَى مُقَارَبَةِ الْإِيمَانِ فَنَصُدَّكُمْ عَنْهُ وَلَكِنَّكُمْ صَدَدْتُمْ وَأَعْرَضْتُمْ بِإِجْرَامِكُمْ وَلَمْ تَقْبَلُوا دَعْوَةَ الْإِيمَانِ.
Anlamı şudur: 'Sizi biz engellemedik, bilakis sizi başka bir şey engelledi'; o da { بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ } “Hayır, siz suçlu kimselerdiniz” sözündeki iptal bildiren { بَلْ } (hayır/bilakis) edatıyla matuf kılınan durumdur. Yani: 'Sizde suçluluk önceden sabitti ve sizi engelleyen şey bizzat kendi suçluluğunuzdur. Zira siz imana yakınlaşmış değildiniz ki biz sizi ondan alıkoymuş olalım; aksine siz kendi suçluluğunuz yüzünden yüz çevirip uzaklaştınız ve iman çağrısını kabul etmediniz.'
وَحَاصِلُ الْمَعْنَى: أَنَّ حَالَنَا وَحَالَكُمْ سَوَاءٌ، كُلُّ فَرِيقٍ يَتَحَمَّلُ تَبِعَةَ أَعْمَالِهِ فَإِنَّ كِلَا الْفَرِيقَيْنِ كَانَ مُعْرِضًا عَنِ الْإِيمَانِ. وَهَذَا الِاسْتِدْلَالُ مُكَابَرَةٌ مِنْهُمْ وَبُهْتَانٌ وَسَفْسَطَةٌ فَإِنَّهُمْ كَانُوا يَصُدُّونَ الدَّهْمَاءَ عَنِ الدِّينِ وَيَخْتَلِقُونَ لَهُمُ الْمَعَاذِيرَ. وَإِنَّمَا نَفَوْا هُنَا أَنْ يَكُونُوا مُحَوِّلِينَ لَهُمْ عَنِ الْإِيمَانِ بَعْدَ تَقَلُّدِهِ وَلَيْسَ ذَلِكَ هُوَ الْمُدَّعَى. فَمَوْقِعُ السفسطة هُوَ قَوْله: بَعْدَ إِذْ
Anlamın özeti: 'Bizim durumumuz da sizin durumunuz da birdir; her grup kendi amellerinin sorumluluğunu taşır, zira her iki grup da imandan yüz çevirmiştir.' Bu delil getirme onlar tarafından bir inatlaşma, bir bühtan ve bir safsatadır; çünkü onlar avamı dinden alıkoyuyor ve onlar için mazeretler uyduruyorlardı. Burada ise ancak imanı benimsedikten sonra onları ondan döndürmüş olduklarını nefyetmişlerdir, oysa iddia edilen bu değildir. Safsatanın yeri ise şu sözleridir: { بَعْدَ إِذْ }
جاءَكُمْ
{ جاءَكُمْ } “size geldikten sonra”
لِأَنَّ الْمَجِيءَ فِيهِ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى الِاقْتِرَابِ مِنْهُ وَالْمُخَالَطَةِ لَهُ.
Çünkü buradaki 'gelme' (mecî') ifadesi, ona yaklaşma ve onunla iç içe olma anlamında kullanılmıştır.
وإِذْ فِي قَوْلِهِ: إِذْ جاءَكُمْ مُجَرَّدَةٌ عَنْ مَعْنَى الظَّرْفِيَّةِ وَمَحْضَةٌ لِكَوْنِهَا اسْمَ زَمَانٍ غَيْرَ ظَرْفٍ وَهُوَ أَصْلُ وَضْعِهَا كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣٠] ، وَلِهَذَا صَحَّتْ إِضَافَةُ بَعْدَ إِلَيْهَا لِأَنَّ الْإِضَافَةَ قَرِينَةٌ عَلَى تَجْرِيدِ إِذْ مِنْ مَعْنَى الظَّرْفِيَّةِ إِلَى مُطْلَقِ الزَّمَانِ مِثْلَ قَوْلِهِمْ: حِينَئِذٍ وَيَوْمَئِذٍ.
{ إِذْ جاءَكُمْ } sözündeki { إِذْ }, zarfiyet anlamından soyutlanmış olup zarf olmayan bir zaman ismi olmaya has kılınmıştır; nitekim Bakara Suresi'nde [30. ayette] Yüce Allah'ın: { وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } “Hani Rabbin meleklere: 'Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım' demişti” kavlinde geçtiği üzere asıl konuluşu da böyledir. Bu sebeple { بَعْدَ } kelimesinin ona muzâf kılınması sahih olmuştur; çünkü izâfet, { حِينَئِذٍ } ve { يَوْمَئِذٍ } sözlerinde olduğu gibi { إِذْ } edatının zarfiyet anlamından mutlak zamana soyutlandığına bir karinedir.
وَالتَّقْدِيرُ: بعد زمن مَجِيئه إِيَّاكُمْ. وبَلْ إِضْرَابُ إِبْطَالٍ عَنِ الْأَمْرِ الَّذِي دَخَلَ عَلَيْهِ الِاسْتِفْهَامُ الْإِنْكَارِيُّ، أَيْ مَا صَدَدْنَاكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ.
Takdiri şöyledir: 'Onun size geliş zamanından sonra.' { بَلْ } ise üzerine inkârî istifhamın dâhil olduğu durumu iptal eden bir ıdrâbdır (vazgeçiş/red); yani: 'Sizi biz engellemedik, bilakis siz kendiniz suçlu kimselerdiniz.'
وَالْإِجْرَامُ: الشِّرْكُ وَهُوَ مُؤْذِنٌ بِتَعَمُّدِهِمْ إِيَّاهُ وَتَصْمِيمِهِمْ عَلَيْهِ عَلَى بَصِيرَةٍ مِنْ أَنْفُسِهِمْ دُونَ تَسْوِيلِ مُسَوِّلٍ.
İcram (suçluluk/günahkârlık), şirktir ve bu ifade, bir ayartıcının ayartması olmaksızın, kendi bilinçleriyle şirki kasten işlediklerini ve onda kararlılık gösterdiklerini bildirir.
[سُورَة سبإ (٣٤) : آيَة ٣٣]
[Sebe' Suresi (34), Âyet 33]
وَقالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ إِذْ تَأْمُرُونَنا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْداداً وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ وَجَعَلْنَا الْأَغْلالَ فِي أَعْناقِ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ يُجْزَوْنَ إِلاَّ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٣٣)
{ وَقالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ إِذْ تَأْمُرُونَنا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْداداً وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ وَجَعَلْنَا الْأَغْلالَ فِي أَعْناقِ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ يُجْزَوْنَ إِلاَّ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Zayıf düşürülenler de büyüklük taslayanlara: ‘Hayır, gece gündüz kurduğunuz tuzaklar [bizi engelledi]; hani bize Allah'ı inkâr etmemizi ve O'na eşler/ortaklar koşmamızı emrediyordunuz!’ dediler. Azabı gördüklerinde ise pişmanlıklarını içlerine attılar. Biz de inkâr edenlerin boyunlarına demir halkalar geçirdik. Onlar yapmakta olduklarından başkasıyla mı cezalandırılırlar?’” (33)
وَقالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ إِذْ تَأْمُرُونَنا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْداداً.
{ وَقالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ إِذْ تَأْمُرُونَنا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْداداً } “Zayıf düşürülenler de büyüklük taslayanlara: ‘Hayır, gece gündüz kurduğunuz tuzaklar [bizi engelledi]; hani bize Allah'ı inkâr etmemizi ve O'na eşler/ortaklar koşmamızı emrediyordunuz!’ dediler.”
لَمْ تَجْرِ حِكَايَةُ هَذَا الْقَوْلِ عَلَى طَرِيقَةِ حِكَايَةِ الْمُقَاوَلَاتِ الَّتِي تُحْكَى بِدُونِ عَطْفٍ عَلَى حُسْنِ الِاسْتِعْمَالِ فِي حِكَايَةِ الْمُقَاوَلَاتِ كَمَا اسْتَقْرَيْنَاهُ مِنِ اسْتِعْمَالِ الْكِتَابِ الْمَجِيدِ وَقَدَّمْنَاهُ فِي قَوْلِهِ: وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً [الْبَقَرَة: ٣٠] الْآيَةَ، فَجِيءَ بِحَرْفِ الْعَطْفِ فِي حِكَايَةِ هَذِهِ الْمَقَالَةِ مَعَ أَنَّ الْمُسْتَضْعَفِينَ جَاوَبُوا بِهَا قَوْلَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا أَنَحْنُ صَدَدْناكُمْ [سبأ: ٣٢] الْآيَةَ لِنُكْتَةٍ دَقِيقَةٍ، وَهِيَ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّ مَقَالَةَ الْمُسْتَضْعَفِينَ هَذِهِ هِيَ فِي الْمَعْنَى تَكْمِلَةٌ لِمَقَالَتِهِمْ المحكية بقوله: يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ [سبأ: ٣١] تَنْبِيها على أَن مقالتهم تَلَقَّفَهَا الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا فَابْتَدَرُوهَا بِالْجَوَابِ لِلْوَجْهِ الَّذِي ذَكَرْنَاهُ هُنَالِكَ بِحَيْثُ لَوِ انْتَظَرُوا تَمام كَلَامهم وأبلعوهم رِيقَهُمْ لَحَصَلَ مَا فِيهِ إِبْطَالُ كَلَامِهِمْ وَلَكِنَّهُمْ قَاطَعُوا
Bu sözün hikâye edilişi, Yüce Kitab'ın kullanımından istikrâ ettiğimiz (araştırıp çıkardığımız) ve [Bakara Suresi 30. ayetteki] { وَإِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي جاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً } “Hani Rabbin meleklere: 'Ben yeryüzünde bir halife yaratacağım' demişti” kavlinde açıkladığımız üzere, karşılıklı konuşmaların (mukâvelât) güzel kullanım gereği atıfsız olarak hikâye edilmesi kuralına göre cereyan etmemiştir. Zayıf düşürülenler bu sözle büyüklük taslayanların [Sebe Suresi 32. ayetteki] { أَنَحْنُ صَدَدْناكُمْ } “Sizi biz mi alıkoyduk?” sözüne cevap verdikleri halde, bu sözün hikâyesinde atıf harfi getirilmiştir. Bunun ince bir nüktesi vardır: O da zayıf düşürülenlerin bu sözünün anlam bakımından, [Sebe Suresi 31. ayetteki] { يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ } “Zayıf düşürülenler büyüklük taslayanlara: ‘Siz olmasaydınız biz kesinlikle mümin olurduk’ derler” kavliyle hikâye edilen sözlerinin bir tamamlayıcısı olduğuna dikkat çekmektir. Bu da, büyüklük taslayanların onların sözünü daha bitmeden kapıp orada zikrettiğimiz gerekçeyle hemen cevaba giriştiklerine; öyle ki onların sözlerinin tamamlanmasını bekleyip nefes almalarına fırsat verselerdi kendi sözlerini iptal edecek şeyin ortaya çıkacağına, ancak onların
كَلَامَهُمْ مِنْ فَرْطِ الْجَزَعِ أَنْ يُؤَاخَذُوا بِمَا يَقُولُهُ الْمُسْتَضْعَفُونَ.
zayıf düşürülenlerin söyleyeceği şeyle muaheze olunma endişesinden doğan aşırı telaş sebebiyle sözlerini kestiklerine dikkat çekmek içindir.