وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: مُعاجِزِينَ بِصِيغَةِ الْمُفَاعَلَةِ تَمْثِيلًا لِحَالِ ظَنِّهِمُ النَّجَاةَ وَالِانْفِلَاتَ مِنْ تَعْذِيبِ اللَّهِ إِيَّاهُمْ بِإِنْكَارِهِمُ الْبَعْثَ وَالرِّسَالَةَ بِحَالِ مَنْ يُسَابِقُ غَيْرَهُ وَيُعَاجِزُهُ، أَيْ يُحَاوِلُ عَجْزَهُ عَنْ لِحَاقِهِ.
Cumhur, { مُعاجِزِينَ } kelimesini 'mufâale' kalıbında okumuştur; bu da onların, dirilişi ve peygamberliği inkâr ederek Allah'ın kendilerini cezalandırmasından kurtulacakları ve kaçıp sıyrılacakları yönündeki zanlarını, bir başkasıyla yarışıp onu aciz bırakmaya, yani kendisine yetişmesini engellemeye çalışan kimsenin durumuna benzeten bir temsildir.
وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَحْدَهُ مُعَجِّزِينَ بِصِيغَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ مِنْ عَجَّزَ بِتَشْدِيدِ الْجِيمِ، وَمَعْنَاهُ: مُثَبِّطِينَ النَّاسَ عَنِ اتِّبَاعِ آيَاتِ اللَّهِ، أَوْ مُعَجِّزِينَ مَنْ آمَنَ بِآيَاتِ اللَّهِ بِالطَّعْنِ وَالْجِدَالِ.
İbn Kesîr ve sadece Ebû Amr ise bu kelimeyi cim harfinin şeddesiyle 'azzeze' (عَجَّزَ) fiilinin ism-i fail kalıbı olarak { مُعَجِّزِينَ } şeklinde okumuşlardır. Bunun manası: İnsanları Allah'ın ayetlerine tabi olmaktan alıkoyup vazgeçirenler veya Allah'ın ayetlerine iman edenleri itham ve cedelle acze düşürmeye çalışanlar demektir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: أَلِيمٌ بِالْجَرِّ صِفَةً لِ رِجْزٍ. وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ وَحَفْصٌ وَيَعْقُوبُ بِالرَّفْعِ صِفَةً لِ عَذابٌ، وَهُمَا سَوَاءٌ فِي الْمَعْنى.
Cumhur, { أَلِيمٌ } kelimesini { رِجْزٍ } kelimesinin sıfatı olarak cer ile okumuştur. İbn Kesîr, Hafs ve Ya'kûb ise { عَذابٌ } kelimesinin sıfatı olarak ref ile okumuşlardır; mana bakımından ikisi de aynıdır.
[سُورَة سبإ (٣٤) : آيَة ٦]
[Sebe Suresi (34): Ayet 6]
وَيَرَى الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ هُوَ الْحَقَّ وَيَهْدِي إِلى صِراطِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ (٦)
{ وَيَرَى الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ هُوَ الْحَقَّ وَيَهْدِي إِلى صِراطِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ (٦) } “Kendilerine ilim verilenler, Rabbinden sana indirilenin hak olduğunu ve mutlak güç sahibi, övgüye layık olan [Allah'ın] yoluna ilettiğini görürler.” (6)
عَطْفٌ عَلَى لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ [سبأ: ٤] وَهُوَ مُقَابِلُ جَزَاءِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ، فَالْمُرَادُ بِالَّذِينَ سَعَوْا فِي الْآيَاتِ الَّذِينَ كَفَرُوا، عَدَلَ عَن جعل صلَة اسْمِ الْمَوْصُول كَفَرُوا [سبأ: ٣] لِتَصْلُحَ الْجُمْلَةُ أَنْ تَكُونَ تَمْهِيدًا لِإِبْطَالِ قَوْلِ الْمُشْرِكِينَ فِي الرَّسُولِ ﷺ أَفْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ [سبأ: ٨] ، لِأَنَّ قَوْلَهُمْ ذَلِكَ كِنَايَةٌ عَنْ بُطْلَانِ مَا جَاءَهُمْ بِهِ مِنَ الْقُرْآنِ فِي زَعْمِهِمْ فَكَانَ جَدِيرًا بِأَنْ يُمَهَّدَ لِإِبْطَالِهِ بِشَهَادَةِ أَهْلِ الْعِلْمِ بِأَنَّ مَا جَاءَ بِهِ الرَّسُولُ هُوَ الْحَقُّ دُونَ غَيْرِهِ مِنْ بَاطِلِ أَهْلِ الشِّرْكِ الْجَاهِلِينَ، فَعَطْفُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ مِنْ عَطْفِ الْأَغْرَاضِ، وَهَذِهِ طَرِيقَةٌ فِي إِبْطَالِ شُبَهِ أَهْلِ الضَّلَالَةِ وَالْمَلَاحِدَةِ بِأَنْ يُقَدِّمَ قبل ذكر الشُّبْهَة مَا يُقَابِلُهَا مِنْ إِبْطَالِهَا، وَرُبَّمَا سَلَكَ أَهْلُ الْجَدَلِ طَرِيقَةً أُخْرَى هِيَ تَقْدِيم الشُّبْهَة ثُمَّ الْكُرُورِ عَلَيْهَا
{ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } [Sebe: 4] ifadesine matuftur ve iman edip salih amel işleyenlerin mükâfatının mukabilidir. Dolayısıyla ayetler hakkında [menfi] çaba gösterenlerden kastedilenler, inkâr edenlerdir. Müşriklerin Resul sallallâhu aleyhi ve sellem hakkındaki: { أَفْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ } [Sebe: 8] sözlerini iptal etmeye bir zemin teşkil edebilmesi amacıyla, ism-i mevsûlün sılasını { كَفَرُوا } [Sebe: 3] kılmaktan sarfınazar edilmiştir. Çünkü onların bu sözü, kendi iddialarınca O'nun getirdiği Kur'an'ın bâtıl olduğuna dair bir kinayedir. Bu sebeple, Resul'ün getirdiği şeyin cahil müşriklerin bâtıl iddiaları değil, bizzat hakkın ta kendisi olduğuna dair ilim ehlinin şehadetiyle bu iddiayı çürütmeye zemin hazırlamak uygun düşmüştür. Dolayısıyla bu cümlenin atfedilmesi 'ağrâzın (amaçların) atfı' kabilindendir. Bu, dalalet ve mülhid ehlinin şüphelerini iptal etmede, şüphenin zikrinden önce onu iptal edecek mukabil delili öne alma yöntemidir. Cedel ehli ise bazen önce şüpheyi öne sürüp ardından onu
بِالْإِبْطَالِ وَهِيَ طَرِيقَةُ عَضُدِ الدِّينِ فِي كِتَابِ «الْمَوَاقِفُ» ، وَقَدْ كَانَ بَعْضُ أَشْيَاخِنَا يَحْكِي انْتِقَادَ كَثِيرٍ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ طَرِيقَتَهُ فَلذَلِك خالفها
iptal etmeye yönelme şeklindeki diğer bir yöntemi benimser; bu da Adudüddin [el-Îcî]'nin «el-Mevâkıf» kitabındaki yöntemidir. Hocalarımızdan bazıları, ilim ehlinden pek çoğunun onun bu yöntemini tenkit ettiğini naklederdi; bundan dolayı
التفتازانيّ فِي كِتَابِ «الْمَقَاصِدُ» .
Teftâzânî «el-Makâsıd» kitabında ona muhalefet etmiştir.
وَالْحَقُّ أَنَّ الطَّرِيقَتَيْنِ جَادَّتَانِ وَقَدْ سُلِكَتَا فِي الْقُرْآنِ.
Doğrusu şu ki, her iki yöntem de sağlamdır ve ikisi de Kur'an'da takip edilmiştir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ وَيَرَى الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ عَطْفًا عَلَى جُمْلَةِ وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ [سبأ: ٥] فَبَعْدَ أَنْ أُورِدَتْ جُمْلَةُ وَالَّذِينَ سَعَوْا لِمُقَابَلَةِ جُمْلَةِ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ [سبأ: ٤] الَخْ اعْتُبِرَتْ مَقْصُودًا مِنْ جِهَةٍ أُخْرَى فَكَانَتْ بِحَاجَةٍ إِلَى رَدِّ مَضْمُونِهَا بِجُمْلَةِ وَيَرَى الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ الَّذِينَ سَعَوْا فِي الْآيَاتِ أَهْلُ جَهَالَةٍ فَيَكُونُ ذِكْرُهَا بَعْدَهَا تَعْقِيبًا لِلشُّبْهَةِ بِمَا يُبْطِلُهَا وَهِيَ الطَّرِيقَةُ الْأُخْرَى.
{ وَيَرَى الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ } cümlesinin, { وَالَّذِينَ سَعَوْا فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ } [Sebe: 5] cümlesine matuf olması da caizdir. Zira { وَالَّذِينَ سَعَوْا } cümlesi, { لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } [Sebe: 4] ilh. cümlesinin mukabili olarak getirildikten sonra, başka bir cihetten de kastedilen bir mana olarak değerlendirilmiş; dolayısıyla ayetler hakkında [menfi] çaba gösterenlerin cehalet ehli olduğuna işaret etmek üzere, muhtevasının { وَيَرَى الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ } cümlesiyle reddedilmesine ihtiyaç duyulmuştur. Böylece bu cümlenin ondan sonra zikredilmesi, şüphenin ardından onu iptal eden şeyin getirilmesi kabilinden olur ki bu da diğer yöntemdir.
وَالرُّؤْيَةُ عِلْمِيَّةٌ. وَاخْتِيرَ فِعْلُ الرُّؤْيَةِ هُنَا دُونَ (وَيَعْلَمُ) لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّهُ عِلْمٌ يَقِينِيٌّ بِمَنْزِلَةِ الْعِلْمِ بِالْمَرْئِيَّاتِ الَّتِي عِلْمُهَا ضَرُورِيٌّ، وَمَفْعُولَا (يَرَى) الَّذِي أُنْزِلَ والْحَقَّ. وَضَمِيرُ هُوَ فَصْلٌ يُفِيدُ حَصْرَ الْحَقِّ فِي الْقُرْآنِ حَصْرًا إِضَافِيًّا، أَيْ لَا مَا يَقُولُهُ الْمُشْرِكُونَ مِمَّا يُعَارِضُونَ بِهِ الْقُرْآنَ، وَيَجُوزُ أَيْضًا أَنْ يُفِيدَ قَصْرًا حَقِيقِيًّا ادِّعَائِيًّا، أَيْ قَصْرُ الْحَقِّيَةِ الْمَحْضِ عَلَيْهِ لِأَنَّ غَيْرَهُ مِنَ الْكُتُبِ خُلِطَ حَقُّهَا بِبَاطِلٍ.
Buradaki rü'yet (görme), kalbî/ilmîdir. Burada 've ya'lemu' (bilirler) yerine 'rü'yet' (görürler) fiilinin seçilmesi, bunun bilinmesi zorunlu olan gözle görülür şeyler kabilinden kesin/yakînî bir bilgi olduğuna dikkat çekmek içindir. { يَرَى } fiilinin iki mef'ûlü; { الَّذِي أُنْزِلَ } ile { الْحَقَّ } kelimeleridir. { هُوَ } zamiri, hakkın Kur'an'a hasredildiğini bildiren fasıl zamiridir ve bu izâfî bir hasırdır; yani müşriklerin Kur'an'a karşı ileri sürdükleri şeyler hak değildir, demektir. Ayrıca bunun iddiâî hakikî bir hasır ifade etmesi de caizdir; yani katıksız hak olma vasfı yalnızca ona tahsis edilmiştir, çünkü diğer kitapların hakkına bâtıl karışmıştır.
والَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ فَسَّرَهُ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ بِأَنَّهُمْ عُلَمَاءُ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى فَيَكُونُ هَذَا إِخْبَارًا عَمَّا فِي قُلُوبِهِمْ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي شَأْنِ الرُّهْبَانِ وَإِذا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ [الْمَائِدَة:
{ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ } ifadesini bazı müfessirler, Ehl-i Kitap'tan Yahudi ve Hristiyan âlimleri olarak tefsir etmişlerdir. Bu durumda ayet, ruhbanlar hakkında Allah Teâlâ'nın: { وَإِذا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ } “Resule indirileni duydukları zaman, haktan tanıdıkları şeyler sebebiyle gözlerinin yaşla dolup taştığını görürsün” [el-Mâide: 83] buyruğunda olduğu gibi, onların kalplerindekini haber vermektedir.
٨٣] ، فَهَذَا تَحَدٍّ لِلْمُشْرِكِينَ وَتَسْلِيَةٌ لِلرَّسُولِ ﷺ وَالْمُؤمنِينَ وَلَيْسَ احتجاجا بِأَهْل الْكتاب لأَنهم لم يعلنوا بِهِ وَلَا آمن أَكْثَرهم، أَو هُوَ احْتِجَاجٌ بِسُكُوتِهِمْ عَلَى إِبْطَالِهِ فِي أَوَائِلِ الْإِسْلَامِ قَبْلَ أَنْ يَدْعُوَهُمُ النَّبِيءُ ﷺ وَيَحْتَجُّ عَلَيْهِمْ بِبَشَائِرِ رُسُلِهِمْ وَأَنْبِيَائِهِمْ بِهِ فَعَانَدَ أَكْثَرُهُمْ حِينَئِذٍ تَبَعًا لِعَامَّتِهِمْ.
Dolayısıyla bu, müşriklere karşı bir meydan okuma; Resul sallallâhu aleyhi ve sellem ile müminler için de bir tesellidir. Yoksa Ehl-i Kitap delil getirilmiş değildir; zira onlar bunu açıkça ilan etmemişler ve çoğunluğu da iman etmemiştir. Yahut bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem onları davet etmeden ve resullerinin/peygamberlerinin kendisini müjdelediğini onlara karşı hüccet getirmeden önce, İslam'ın ilk dönemlerinde onu iptal etmekten geri durup sükût etmelerini delil getirmektir; zira o vakit [davet geldiğinde] avamlarına uyarak pek çoğu inat etmiştir.
وَبِهَذَا تَتَبَيَّنُ أَنَّ إِرَادَةَ عُلَمَاءِ أَهْلِ الْكِتَابِ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ لَا يَقْتَضِي أَنْ تَكُونَ نَازِلَةً بِالْمَدِينَةِ حَتَّى يَتَوَهَّمَ الَّذِينَ تَوَهَّمُوا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ مُسْتَثْنَاةٌ مِنْ مَكِّيَّاتِ السُّورَةِ كَمَا تَقَدَّمَ.
Bununla anlaşılmaktadır ki, bu ayetten Ehl-i Kitap âlimlerinin kastedilmiş olması, daha önce geçtiği üzere bu ayetin surenin Mekkî ayetlerinden istisna edildiğini zannedenlerin zannettiği gibi Medine'de inmiş olmasını gerektirmez.
وَالْأَظْهَرُ أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ مَنْ آمَنُوا بِالنَّبِيءِ ﷺ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ لِأَنَّهُمْ أُوتُوا الْقُرْآنَ. وَفِيهِ عِلْمٌ عَظِيمٌ هُمْ عَالِمُوهُ عَلَى تَفَاضُلِهِمْ فِي فَهْمِهِ وَالِاسْتِنْبَاطِ مِنْهُ، فَقَدْ كَانَ الْوَاحِدُ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ يَكُونُ فَظًّا غَلِيظًا حَتَّى إِذَا أَسْلَمَ رَقَّ قَلْبُهُ وَامْتَلَأَ صَدْرُهُ بِالْحِكْمَةِ وَانْشَرَحَ لِشَرَائِعِ الْإِسْلَامِ وَاهْتَدَى إِلَى الْحَقِّ وَإِلَى الطَّرِيقِ الْمُسْتَقِيمِ. وَأَوَّلُ مِثَالٍ لِهَؤُلَاءِ وَأَشْهُرُهُ وَأَفْضَلُهُ هُوَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ لِلْبَوْنِ الْبَعِيدِ بَيْنَ حَالَتَيْهِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ وَالْإِسْلَامِ. وَهَذَا
Daha kuvvetli olan görüşe göre, { الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ } ile kastedilenler, Mekke ehlinden Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem iman eden kimselerdir; zira onlara Kur'an verilmiştir. Kur'an'da ise, onu anlama ve ondan hüküm çıkarma hususundaki derecelerinin farklılığına rağmen onların bildiği pek büyük bir ilim vardır. Nitekim Mekke ehlinden bir kimse kaba ve katı kalpli iken, Müslüman olduğunda kalbi incelir, göğsü hikmetle dolar, İslam'ın şeriatına gönlü açılır, hakka ve dosdoğru yola ulaşırdı. Bunların ilk, en meşhur ve en faziletli örneği, Cahiliye ve İslam'daki iki hali arasındaki büyük uçurum sebebiyle Ömer b. el-Hattâb'dır. Bu da,
مَا أَعْرَبَ عَنْهُ قَوْلُ أَبِي خِرَاشٍ الْهُذَلِيِّ خَالِطًا فِيهِ الْجَدَّ بِالْهَزْلِ:
Ebû Hırâş el-Hüzelî'nin ciddiyetle mizahı birbirine katarak söylediği şu beyitte dile getirdiği durumdur:
وَعَادَ الْفَتَى كَالْكَهْلِ لَيْسَ بِقَائِلٍ ... سِوَى الْعَدْلِ شَيْئًا فَاسْتَرَاحَ الْعَوَاذِلُ
Genç adam olgun bir adam gibi oldu, adaletten başka bir şey söylemez oldu da onu kınayanlar rahat etti.
فَإِنَّهُمْ كَانُوا إِذَا لَقُوا النَّبِيءَ ﷺ أَشْرَقَتْ عَلَيْهِمْ أَنْوَارُ النُّبُوءَةِ فَمَلَأَتْهُمْ حِكْمَةً وَتَقْوَى.
Çünkü onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile karşılaştıklarında, üzerlerine nübüvvet nurları doğar ve onları hikmet ve takva ile doldururdu.
وَقَدْ
Nitekim
قَالَ النَّبِيءُ ﷺ لِأَحَدِ أَصْحَابِهِ: «لَوْ كُنْتُمْ فِي بُيُوتِكُمْ كَمَا تَكُونُونَ عِنْدِي لَصَافَحَتْكُمُ الْمَلَائِكَةُ بِأَجْنِحَتِهَا»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ashâbından birine şöyle buyurmuştur: «Eğer sizler evlerinizde de benim yanımdaki haliniz üzere kalsaydınız, melekler kanatlarıyla sizinle musafaha ederdi.»
. وَبِفَضْلِ ذَلِكَ سَاسُوا الْأُمَّةَ وَافْتَتَحُوا الْمَمَالِكَ وَأَقَامُوا الْعَدْلَ بَيْنَ النَّاسِ مُسْلِمِهِمْ وَذِمِّيِّهِمْ وَمُعَاهِدِهِمْ وَمَلَأُوا أَعْيُنَ مُلُوكِ الْأَرْضِ مَهَابَةً. وَعَلَى هَذَا الْمَحْمَلِ حُمِلَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ فِي سُورَةِ الْحَجِّ [٥٤] وَيُؤَيِّدُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمانَ فِي سُورَةِ الرُّومِ [٥٦] .
İşte bu lütuf sayesinde ümmeti yönettiler, memleketleri fethettiler, Müslüman, zimmî ve muâhid olsun insanlar arasında adaleti tesis ettiler ve yeryüzü krallarının gözlerini heybetle doldurdular. Hac Suresi'ndeki [54] { الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ } ifadesi de bu anlama hamledilmiştir; Rûm Suresi'ndeki [56]: { وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمانَ } “Kendilerine ilim ve iman verilenler ise şöyle derler” kavli de bunu desteklemektedir.
وَجُمْلَةُ وَيَهْدِي إِلى صِراطِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ فِي مَوْضِعِ الْمَعْطُوفِ عَلَى الْمَفْعُولِ الثَّانِي لِ يَرَى. وَالْمَعْنَى: يَرَى الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ الَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ هَادِيًا إِلَى الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ، وَهُوَ مِنْ عَطْفِ الْفِعْلِ عَلَى الِاسْمِ الَّذِي فِيهِ مَادَّةُ الِاشْتِقَاقِ وَهُوَ الْحَقَّ فَإِنَّ الْمَصْدَرَ فِي قُوَّةِ الْفِعْلِ لِأَنَّهُ إِمَّا مُشْتَقٌّ أَوْ هُوَ أَصْلُ الِاشْتِقَاقِ. وَالْعُدُولُ عَنِ الْوَصْفِ إِلَى صِيغَةِ الْمُضَارِعِ لِإِشْعَارِهَا بِتَجَدُّدِ الْهِدَايَةِ وَتَكَرُّرِهَا. وَإِيثَارُ وَصْفَيْ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ هُنَا دُونَ بَقِيَّةِ الْأَسْمَاءِ الْحُسْنَى إِيمَاءً إِلَى أَنَّ الْمُؤْمِنِينَ حِينَ يُؤْمِنُونَ بِأَنَّ الْقُرْآنَ هُوَ الْحَقُّ وَالْهِدَايَةُ اسْتَشْعَرُوا مِنَ الْإِيمَانِ أَنَّهُ صِرَاطٌ يَبْلُغُ بِهِ إِلَى الْعِزَّةِ قَالَ تَعَالَى: وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ [المُنَافِقُونَ: ٨] ، وَيَبْلُغُ إِلَى الْحَمْدِ، أَيِ الْخِصَالِ الْمُوجِبَةِ لِلْحَمْدِ، وَهِيَ الْكَمَالَاتُ مِنَ الْفَضَائِل والفواضل.
{ وَيَهْدِي إِلى صِراطِ الْعَزِيزِ الْحَمِيدِ } cümlesi, { يَرَى } fiilinin ikinci mef'ûlüne matuf konumundadır. Mana şöyledir: İlim verilenler, Rabbinden sana indirilenin, el-Azîz ve el-Hamîd olan [Allah'a] ilettiğini görürler. Bu, iştikak maddesi içeren bir isme fiilin atfedilmesi kabilindendir; o isim de { الْحَقَّ } lafzıdır. Zira masdar fiil kuvvetindedir; çünkü o ya müştaktır ya da iştikakın aslıdır. Sıfat yerine muzari sığasının tercih edilmesi, hidayetin yenilenmesini ve tekrarlandığını hissettirmek içindir. Burada diğer esmâ-i hüsnâ yerine el-Azîz ve el-Hamîd vasıflarının tercih edilmesi, müminlerin Kur'an'ın hak ve hidayet olduğuna iman ettiklerinde, bu imandan hareketle onun kişiyi izzete ulaştıran bir yol olduğunu -nitekim Allah Teâlâ: { وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ } “İzzet Allah'ın, Resulünün ve müminlerindir” [el-Münâfikûn: 8] buyurmuştur- ve hamde, yani hamdi gerektiren hasletlere, fazilet ve erdemlerden ibaret kemalatlara ulaştıracağını hissettiklerine bir işarettir.
[سُورَة سبإ (٣٤) : الْآيَات ٧ إِلَى ٨]
[Sebe Suresi (34): Ayetler 7 ila 8]
وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ (٧) أَفْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ بَلِ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِي الْعَذابِ وَالضَّلالِ الْبَعِيدِ (٨)
{ وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ (٧) أَفْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ بَلِ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِي الْعَذابِ وَالضَّلالِ الْبَعِيدِ (٨) } “İnkâr edenler dediler ki: 'Çerçöp olup dağıldığınız zaman, sizin kesinlikle yeni bir yaratılış içinde olacağınızı size haber veren bir adamı gösterelim mi?' 'O, Allah'a karşı bir yalan mı uydurdu, yoksa kendisinde bir delilik mi var?' Hayır! Ahirete inanmayanlar, azap ve derin bir sapıklık içindedirler.” (7-8)
انْتِقَالٌ إِلَى قَوْلَةٍ أُخْرَى مِنْ شَنَاعَةِ أَهْلِ الشِّرْكِ مَعْطُوفَةٍ عَلَى وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَأْتِينَا السَّاعَةُ [سبأ: ٣] . وَهَذَا الْقَوْلُ قَائِمٌ مَقَامَ الِاسْتِدْلَالِ عَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ لِأَنَّ قَوْلَهُمْ لَا تَأْتِينَا السَّاعَةُ دَعْوَى وَقَوْلُهُمْ: هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ مُسْتَنَدُ تِلْكَ الدَّعْوَى، وَلِذَلِكَ حُكِيَ بِمِثْلِ الْأُسْلُوبِ الَّذِي حُكِيَتْ بِهِ الدَّعْوَى فِي الْمُسْنَدِ وَالْمُسْنَدِ إِلَيْهِ.
Şirk ehlinin { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَأْتِينَا السَّاعَةُ } [Sebe: 3] kavline matuf olan, onların çirkin sözlerinden bir diğerine geçiştir. Bu söz, birinci söze delil getirme makamındadır; zira onların: { لَا تَأْتِينَا السَّاعَةُ } “Kıyamet bize gelmeyecek” sözü bir iddia, { هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ } “Çerçöp olup dağıldığınız zaman, sizin kesinlikle yeni bir yaratılış içinde olacağınızı size haber veren bir adamı gösterelim mi?” sözleri ise o iddianın dayanağıdır. Bu sebeple, müsned ve müsnedün ileyh yapısında iddiayı aktaran üslubun bir benzeriyle aktarılmıştır.
وَأَدْمَجُوا فِي الِاسْتِدْلَالِ التَّعْجِيبَ مِنَ الَّذِي يَأْتِي بِنَقِيضِ دَلِيلِهِمْ، ثُمَّ إِرْدَافُ ذَلِكَ
Bu delillendirme içine, kendi delillerinin zıddını getiren kimseden hayrete düşme tavrını dahil etmişler, ardından bu
التَّعْجِيبِ بِالطَّعْنِ فِي الْمُتَعَجَّبِ بِهِ.
hayret ifadesini, hakkında hayrete düşülen şahsa dil uzatma ve kusur atfetme ile pekiştirmişlerdir.
وَالْمُخَاطَبُ بِقَوْلِهِمْ: هَلْ نَدُلُّكُمْ غَيْرُ مَذْكُورٍ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ فِي الْآيَةِ الِاعْتِبَارُ بِشَنَاعَةِ الْقَوْلِ، وَلَا غَرَضَ يَتَعَلَّقُ بِالْمَقُولِ لَهُمْ. فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُمْ هَذَا تَقَاوُلًا بَيْنَهُمْ، أَوْ يَقُولُهُ بَعْضُهُمْ لبَعض، أَو يَقُوله كُبَرَاؤُهُمْ لِعَامَّتِهِمْ وَدَهْمَائِهِمْ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُ كُفَّارِ مَكَّةَ لِلْوَارِدِينَ عَلَيْهِمْ فِي الْمَوْسِمِ. وَهَذَا الَّذِي يُؤْذِنُ بِهِ فِعْلُ نَدُلُّكُمْ مِنْ أَنَّهُ خِطَابٌ لِمَنْ لَمْ يَبْلُغْهُمْ قَوْلُ النَّبِيءِ ﷺ.
Onların { هَلْ نَدُلُّكُمْ } “Size gösterelim mi?” sözündeki muhatap zikredilmemiştir; çünkü ayette asıl maksat söylenen sözün çirkinliğinden ibret almaktır, sözün söylendiği kimselerle ilgili bir gaye söz konusu değildir. Dolayısıyla onların bu sözünün kendi aralarındaki bir konuşma olması, birbirlerine söylemeleri veya elebaşlarının avam ve halk tabakasına söylemesi caizdir. Mekke kâfirlerinin hac mevsiminde kendilerine gelen ziyaretçilere söylemiş olmaları da caizdir. { نَدُلُّكُمْ } fiilinin hissettirdiği mana da budur; zira bu fiil, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem tebligatının kendilerine henüz ulaşmadığı kimselere yönelik bir hitaptır.
وَالِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْعَرْضِ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَقُلْ هَلْ لَكَ إِلى أَنْ تَزَكَّى [النازعات: ١٨] وَهُوَ عَرْضٌ مكنّى بِهِ عَن التَّعْجِيبِ، أَيْ هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلَى أُعْجُوبَةٍ مِنْ رَجُلٍ يُنْبِئُكُمْ بِهَذَا النَّبَأِ الْمُحَالِ.
İstifham, Allah Teâlâ'nın: { فَقُلْ هَلْ لَكَ إِلى أَنْ تَزَكَّى } [en-Nâziât: 18] kavlinde olduğu gibi arz (teklif) manasında kullanılmıştır. Bu, hayrete düşürme manasının kinaye yoluyla kastedildiği bir tekliftir; yani 'Size bu imkânsız haberi veren bir adam şeklindeki acayip bir şeyi gösterelim mi?' demektir.
وَالْمَعْنَى: تَسْمَعُونَ مِنْهُ مَا سَمِعْنَاهُ مِنْهُ فَتَعْرِفُوا عُذْرَنَا فِي مُنَاصَبَتِهِ الْعَدَاءَ. وَقَدْ كَانَ الْمُشْرِكُونَ هَيَّأُوا مَا يَكُونُ جَوَابًا لِلَّذِينَ يَرِدُونَ عَلَيْهِمْ فِي الْمَوْسِمِ مِنْ قَبَائِلِ الْعَرَبِ يَتَسَاءَلُونَ عَنْ خَبَرِ هَذَا الَّذِي ظَهَرَ فِيهِمْ يَدَّعِي أَنَّهُ رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ إِلَى النَّاسِ، وَعَنِ الْوَحْيِ الَّذِي يُبَلِّغُهُ عَنِ اللَّهِ كَمَا وَرَدَ فِي خَبَرِ الْوَلِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ إِذْ قَالَ لِقُرَيْشٍ: إِنَّهُ قَدْ حَضَرَ هَذَا الْمَوْسِمُ وَأَنَّ وُفُودَ الْعَرَبِ سَتَقْدَمُ عَلَيْكُمْ فِيهِ، وَقَدْ سَمِعُوا بِأَمْرِ صَاحِبِكُمْ هَذَا، فَأَجْمِعُوا فِيهِ رَأْيًا وَاحِدًا وَلَا تَخْتَلِفُوا فَيُكَذِّبَ بَعْضُكُمْ بَعْضًا وَيَرُدَّ قَوْلُكُمْ بَعْضُهُ بَعْضًا، فَقَالُوا: فَأَنْتَ يَا أَبَا عَبْدِ شَمْسٍ فَقُلْ وَأَقِمْ لَنَا رَأَيًا نَقُولُ بِهِ. قَالَ:
Mana şöyledir: 'Bizim O'ndan duyduklarımızı siz de O'ndan duyarsınız da O'na düşmanlık beslemekteki mazeretimizi anlarsınız.' Müşrikler, hac mevsiminde Arap kabilelerinden kendilerine gelip de aralarında ortaya çıkan ve insanlara Allah'tan bir elçi olduğunu iddia eden bu şahsın durumunu ve Allah'tan tebliğ ettiği vahyi soran kimselere verilecek cevabı önceden hazırlamışlardı. Nitekim Velîd b. el-Mugîre'nin haberinde geçtiği üzere o, Kureyş'e şöyle demiştir: 'Şüphesiz bu hac mevsimi gelip çatmıştır ve Arap kafileleri bu mevsimde size gelecektir. Onlar bu arkadaşınızın durumunu işitmişlerdir. Onun hakkında tek bir görüş üzerinde ittifak edin ve ihtilafa düşmeyin ki birbirinizi yalanlamayasınız ve sözleriniz birbirini çürütmesin.' Bunun üzerine onlar: 'Ey Ebü'l-Hakem (Ebû Abdişşems)! Sen söyle ve bizim de söyleyeceğimiz bir görüş ortaya koy' dediler. O da:
بَلْ أَنْتُمْ قُولُوا أَسْمَعْ، قَالُوا: نَقُولُ كَاهِنٌ؟ قَالَ:
'Hayır, siz söyleyin ben dinleyeyim' dedi. Onlar: 'Kâhindir diyelim mi?' dediler. O:
لَا وَاللَّهِ مَا هُوَ بِكَاهِنٍ، لَقَدْ رَأَيْنَا الْكُهَّانَ فَمَا هُوَ بِزَمْزَمَةِ الْكَاهِنِ وَلَا بِسَجْعِهِ. قَالُوا: فَنَقُولُ مَجْنُونٌ؟ قَالَ: مَا هُوَ بِمَجْنُونٍ لَقَدْ رَأَيْنَا الْجُنُونَ وَعَرَفْنَاهُ فَمَا هُوَ بِخَنَقِهِ وَلَا تَخَلُّجِهِ وَلَا وَسْوَسَتِهِ، قَالُوا: فَنَقُولُ شَاعِرٌ؟ قَالَ: لَقَدْ عَرَفْنَا الشِّعْرَ كُلَّهُ فَمَا هُوَ بِالشِّعْرِ، فَقَالُوا: فَنَقُولُ سَاحِرٌ؟ قَالَ: مَا هُوَ بِنَفْثِهِ وَلَا عَقْدِهِ، قَالُوا: فَمَا نَقُولُ يَا أَبَا عَبْدِ شَمْسٍ؟ قَالَ: إِنَّ أَقْرَبَ الْقَوْلِ فِيهِ أَنْ تَقُولُوا: سَاحِرٌ، جَاءَ بِقَوْلٍ هُوَ سِحْرٌ يُفَرِّقُ بَيْنَ الْمَرْءِ وَأَبِيهِ وَبَيْنَ الْمَرْءِ وَأَخِيهِ وَبَيْنَ الْمَرْءِ وَزَوْجِهِ وَبَيْنَ الْمَرْءِ وَعَشِيرَتِهِ.
'Hayır, vallahi o kâhin değildir; biz kâhinleri gördük, onun sözü ne bir kâhinin fısıltısı ne de seciidir' dedi. Onlar: 'Deli diyelim mi?' dediler. O: 'O deli de değildir; biz deliliği gördük ve tanıdık, onda deliliğin boğulması, çırpınması ve vesvesesi yoktur' dedi. Onlar: 'Şair diyelim mi?' dediler. O: 'Biz şiirin her türlüsünü bildik, onun sözü şiir değildir' dedi. Bunun üzerine: 'Büyücü diyelim mi?' dediler. O: 'O üfürükçü ve düğüm atan biri değildir' dedi. 'Peki ey Ebû Abdişşems, ne diyelim?' dediler. Şöyle dedi: 'Onun hakkında söylenecek en uygun söz: O bir sihirbazdır; öyle bir söz getirmiştir ki o bir sihirdir; kişiyle babasının, kişiyle kardeşinin, kişiyle eşinin ve kişiyle aşiretinin arasını açmaktadır, demenizdir.'
فَلَعَلَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا يَسْتَقْبِلُونَ الْوَارِدِينَ عَلَى مَكَّةَ بِهَاتِهِ الْمَقَالَةِ هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ طَمَعًا مِنْهُمْ بِأَنَّهَا تَصْرِفُ النَّاسَ عَنِ النَّظَرِ فِي الدَّعْوَةِ تَلَبُّسًا بِاسْتِحَالَةِ هَذَا الْخَلْقِ الْجَدِيدِ.
Belki de müşrikler, Mekke'ye gelenleri şu: { هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلى رَجُلٍ يُنَبِّئُكُمْ إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ } sözüyle karşılıyorlardı; bunu da bu yeni yaratılışın imkânsızlığı algısıyla insanları daveti tetkik etmekten vazgeçirme umuduyla yapıyorlardı.
وَيُرَجِّحُ ذَلِكَ إِتْمَامُهَا بِالِاسْتِفْهَامِ أَفْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ.
Bu sözü: { أَفْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ } istifhamı ile tamamlamaları da bu ihtimali kuvvetlendirmektedir.
ثُمَّ إِنْ كَانَ التَّقَاوُلُ بَيْنَ الْمُشْرِكِينَ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ، فَالتَّعْبِيرُ عَنِ الرَّسُولِ ﷺ بِ رَجُلٍ مُنَكَّرٍ مَعَ كَوْنِهِ مَعْرُوفًا بَيْنَهُمْ وَعَنْ أَهْلِ بَلَدِهِمْ، قَصَدُوا مِنْ تَنْكِيرِهِ أَنَّهُ لَا يُعْرَفُ تَجَاهُلًا مِنْهُمْ. قَالَ السَّكَّاكِيُّ «كَأَنْ لَمْ يَكُونُوا يَعْرِفُونَ مِنْهُ إِلَّا أَنَّهُ رَجُلٌ مَا» .
Şayet bu konuşma müşriklerin kendi aralarında geçmişse, Resul sallallâhu aleyhi ve sellem aralarında tanınan ve kendi şehirlerinin bir ferdi olmasına rağmen O'ndan nekire (belirsiz) olarak { رَجُلٍ } (bir adam) diye bahsedilmesiyle, bilmezden gelerek (tecâhül-i ârif yoluyla) tanınmayan biri olduğu kastını gütmüşlerdir. Sekkâkî şöyle demiştir: «Sanki O'nun hakkında herhangi bir adam olmasından başka hiçbir şey bilmiyorlarmış gibi davranmışlardır.»
وَإِنْ كَانَ قَوْلُ الْمُشْرِكِينَ مُوَجَّهًا إِلَى الْوَارِدِينَ مَكَّةَ فِي الْمَوْسِمِ، كَانَ التَّعْبِيرُ بِ رَجُلٍ جَرْيًا عَلَى مُقْتَضَى الظَّاهِرِ لِأَنَّ الْوَارِدِينَ لَا يَعْرِفُونَ النَّبِيءَ ﷺ وَلَا دَعْوَتَهُ فَيَكُونُ كَقَوْلِ أَبِي ذَرٍّ (قَبْلَ إِسْلَامِهِ) لِأَخِيهِ «اذْهَبْ فَاسْتَعْلِمْ لَنَا خَبَرَ هَذَا الرَّجُلِ الَّذِي يَزْعُمُ أَنَّهُ نَبِيءٌ» .
Eğer müşriklerin bu sözü hac mevsiminde Mekke'ye gelenlere yönelik ise, { رَجُلٍ } ifadesi zahirin gereğine uygun olarak getirilmiştir; çünkü gelen ziyaretçiler Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem ve davetini tanımamaktadırlar. Bu durum, Ebû Zer'in (Müslüman olmadan önce) kardeşine söylediği: «Git de peygamber olduğunu iddia eden şu adamın haberini bizim için öğren» sözü gibidir.
وَمَعْنَى: نَدُلُّكُمْ نُعَرِّفُكُمْ وَنُرْشِدُكُمْ. وَأَصْلُ الدَّلَالَةِ الْإِرْشَادُ إِلَى الطَّرِيقِ الْمُوصِلِ إِلَى مَكَانٍ مَطْلُوبٍ. وَغَالِبُ اسْتِعْمَالِ هَذَا الْفِعْلِ أَنْ يَكُونَ إِرْشَادُ مَنْ يَطْلُبُ مَعْرِفَةً، وَبِذَلِكَ فَالْآيَةُ تَقْتَضِي أَنَّ هَذَا الْقَوْلَ يَقُولُونَهُ لِلَّذِينَ يَسْأَلُونَهُمْ عَنْ خَبَرِ رَجُلٍ ظَهَرَ بَيْنَهُمْ يَدَّعِي النُّبُوءَةَ فَيَقُولُونَ: هَلْ نَدُلُّكُمْ عَلَى رَجُلٍ يَزْعُمُ كَذَا، أَيْ لَيْسَ بِنَبِيءٍ بَلْ مُفْتَرٍ أَوْ مَجْنُونٍ، فَمَوْرِدُ الِاسْتِفْهَامِ هُوَ مَا تَضَمَّنَهُ قَوْلُهُمْ: إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ أَفْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ أَيْ هَلْ
{ نَدُلُّكُمْ } ifadesinin manası; 'size tanıtırız, yol gösteririz' demektir. 'Delâlet'in aslı, arzu edilen bir mekana ulaştıran yola rehberlik etmektir. Bu fiilin yaygın kullanımı, bilgi talebinde bulunan kimseye rehberlik etmek şeklindedir. Dolayısıyla ayet, aralarında peygamberlik iddiasında bulunan bir adamın durumunu soran kimselere bu sözü söylediklerini gerektirir; şöyle derler: 'Şöyle şöyle iddia eden bir adama sizi yönlendirelim mi?', yani 'O bir peygamber değildir, bilakis bir müfteri yahut delidir.' İstifhamın yöneldiği asıl nokta ise onların: { إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ أَفْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ } kavlinin kapsadığı manadır; yani:
تُرِيدُونَ أَنْ نَدُلَّكُمْ عَلَى مَنْ هَذِهِ صِفَتُهُ، أَيْ وَلَيْسَ مِنْ صِفَتِهِ أَنَّهُ نَبِيءٌ بَلْ هُوَ: إِمَّا كَاذِبٌ أَوْ غَيْرُ عَاقِلٍ.
'Bu vasıfta olan birine sizi ulaştırmamızı ister misiniz?'; yani 'O'nun vasfı peygamberlik değildir, aksine o ya bir yalancıdır yahut aklı başında olmayan biridir' demektir.
وَالْإِنْبَاءُ: الْإِخْبَارُ عَنْ أَمْرٍ عَظِيمٍ، وَعَظَمَةُ هَذَا الْقَوْلِ عِنْدَهُمْ عَظَمَةُ إِقْدَامِ قَائِلِهِ عَلَى ادِّعَاءِ وُقُوعِ مَا يَرَوْنَهُ مُحَالَ الْوُقُوعِ.
'el-İnbâ' (الْإِنْبَاءُ), büyük bir hususu haber vermektir. Bu sözün onların nezdindeki büyüklüğü ise, onu söyleyen kimsenin gerçekleşmesini imkânsız gördükleri bir olayın vuku bulacağını iddia etmedeki cüretinin büyüklüğüdür.
وَجُمْلَةُ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ هِيَ الْمُنَبَّأُ بِهِ. وَلَمَّا كَانَ الْإِنْبَاءُ فِي مَعْنَى الْقَوْلِ لِأَنَّهُ إِخْبَارٌ صَحَّ أَنْ يَقَعَ بَعْدَهُ مَا هُوَ من قَول المنبّىء. فَالتَّقْدِيرُ مِنْ جِهَةِ الْمَعْنَى: يَقُولُ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ، وَلِذَلِكَ اجْتُلِبَتْ (إِنَّ) الْمَكْسُورَةُ الْهَمْزَةِ دُونَ الْمَفْتُوحَةِ لِمُرَاعَاةِ حِكَايَة القَوْل.
{ إِنَّكُمْ لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ } cümlesi haber verilen (münebbe'un bih) husustur. 'İnbâ' (haber verme) kelimesi bir bildirme olması hasebiyle 'kavl' (söz) manasında olduğundan, haber verenin sözü olan ifadenin onun ardından gelmesi sahih olmuştur. Mana bakımından takdir: 'Sizin yeni bir yaratılış içinde olacağınızı söylüyor' şeklindedir. Bu sebeple, sözün aktarılışını gözetmek amacıyla meftuh hemzeli 'enne' yerine meksûr hemzeli { إِنَّ } getirilmiştir.
وَهَذَا حِكَايَةِ مَا نَبَّأَ بِهِ لِأَنَّ الْمُنَبِّئَ إِنَّمَا نَبَّأَ بِأَنَّ النَّاسَ يَصِيرُونَ فِي خَلْقٍ جَدِيدٍ.
Bu, haber verilen şeyin aktarımıdır; çünkü haber veren kimse ancak insanların yeni bir yaratılış içinde var edileceklerini haber vermiştir.
وَأَمَّا شِبْهُ الْجُمْلَةِ وَهُوَ قَوْلُهُ: إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ فَلَيْسَ مِمَّا نَبَّأَ بِهِ الرَّجُلُ وَإِنَّمَا هُوَ اعْتِرَاضٌ فِي كَلَامِ الْحَاكِينَ تَنْبِيهًا عَلَى اسْتِحَالَةِ مَا يَقُولُهُ هَذَا الرَّجُلُ عَلَى أَنَّهُ لَازِمٌ لِإِثْبَاتِ الْخَلْقِ الْجَدِيدِ لِكُلِّ الْأَمْوَاتِ. وَلَيْسَ إِذا بِمُفِيدٍ شَرْطًا لِلْخَلْقِ الْجَدِيدِ لِأَنَّهُ لَيْسَ يَلْزَمُ لِلْخَلْقِ الْجَدِيدِ أَنْ يَتَقَدَّمَهُ الْبِلَى، وَلَكِنَّ الْمُرَادَ أَنَّهُ يَكُونُ الْبِلَى حَائِلًا دُونَ الْخَلْقِ الْجَدِيدِ الْمُنَبَّأِ بِهِ.
Şibh-i cümle olan: { إِذا مُزِّقْتُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ } sözü ise o zatın haber verdiği şeylerden değildir. Bu, bütün ölüler için yeni yaratılışın ispat edilmesinin bir gereği olduğuna dikkat çekerek, bu adamın söylediği şeyin imkânsızlığını vurgulamak amacıyla sözü aktaranların kelamına sokuşturulmuş bir itiraziyedir (ara cümledir). { إِذا } edatı yeni yaratılış için bir şart ifade etmez; zira yeni yaratılış için öncesinde çürümenin gerçekleşmiş olması zorunlu değildir. Fakat maksat, çürümenin haber verilen yeni yaratılışa bir engel teşkil edeceği iddiasıdır.
وَتَقْدِيمُ هَذَا الِاعْتِرَاضِ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ لِيَتَقَرَّرَ فِي أَذْهَانِ السَّامِعِينَ لِأَنَّهُ مَنَاطُ الْإِحَالَةِ فِي زَعْمِهِمْ، فَإِنَّ إِعَادَةَ الْحَيَاةِ لِلْأَمْوَاتِ تَكُونُ بَعْدَ انْعِدَامِ أَجْزَاءِ الْأَجْسَادِ، وَتَكون بعد تفرقها
Bu itiraziyenin öne alınması, dinleyicilerin zihinlerinde iyice yer etmesi için ona verilen önemden dolayıdır; zira bu durum onların zannınca imkânsızlığın odak noktasıdır. Çünkü ölülere hayatın yeniden verilmesi; beden parçalarının yok olmasından sonra olur, adeta yokluğa yakın bir şekilde
تَفَرُّقًا قَرِيبًا مِنَ الْعَدَمِ، وَتَكُونُ بَعْدَ تَفَرُّقٍ مَا، وَتَكُونُ مَعَ بَقَاءِ الْأَجْسَادِ عَلَى حَالِهَا بَقَاءً مُتَفَاوِتًا فِي الصَّلَابَةِ وَالرُّطُوبَةِ، وَهُمْ أَنْكَرُوا إِعَادَةَ الْحَيَاةِ فِي سَائِرِ الْأَحْوَالِ، وَلَكِنَّهُمْ خَصُّوا فِي كَلَامِهِمِ الْإِعَادَةَ بَعْدَ التَّمَزُّقِ كُلَّ مُمَزَّقٍ، أَيْ بَعْدَ اضْمِحْلَالِ الْأَجْسَادِ أَوْ تَفَرُّقِهَا الشَّدِيدِ، لِقُوَّةِ اسْتِحَالَةِ إِرْجَاعِ الْحَيَاةِ إِلَيْهَا بَعْدَئِذٍ.
parçalanıp dağılmasından sonra olur, herhangi bir dağılmadan sonra olur ve bedenlerin katılık ve rutubet bakımından farklı derecelerde kendi halleri üzere kalmasıyla birlikte olur. Onlar bütün bu durumlarda hayatın iadesini inkâr etmişlerdir; ancak kelamlarında hayatın iadesini özellikle 'paramparça olup dağıldıktan', yani bedenler büsbütün yok olduktan veya aşırı derecede dağıldıktan sonraya tahsis etmişlerdir; çünkü bundan sonra onlara hayatın geri döndürülmesinin imkânsızlığı [onlarca] çok daha güçlüdür.
وَالتَّمْزِيقُ: تَفْكِيكُ الْأَجْزَاءِ الْمُتَلَاصِقَةِ بَعْضِهَا عَنْ بَعْضٍ بِحَيْثُ تَصِيرُ قِطَعًا مُتَبَاعِدَةً.
'Temzîk' (التَّمْزِيقُ); birbirine yapışık parçaların birbirinden ayrılarak birbirinden uzak parçalar haline gelmesi, parçalanması demektir.
وَالْمُمَزَّقُ: مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ لِمَزَّقَهُ مِثْلَ الْمُسَرَّحِ لِلتَّسْرِيحِ.
'el-Mümezzak' (الْمُمَزَّقُ); tıpkı tesrîh için kullanılan müserrah gibi 'mazzegahû' (مَزَّقَهُ) fiilinin mîmî masdarıdır.
وكُلَّ عَلَى الْوَجْهَيْنِ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي مَعْنَى الْكَثْرَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ [يُونُس: ٩٧] وَقَوْلِ النَّابِغَةِ:
{ كُلَّ } kelimesi her iki veçhe göre de Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ جاءَتْهُمْ كُلُّ آيَةٍ } “Kendilerine her türlü ayet gelse bile” [Yûnus: 97] kavlinde ve Nâbiga'nın şu sözünde olduğu gibi çokluk manasında kullanılmıştır:
بِهَا كُلُّ ذَيَّالٍ........
...orada her eteğini sürüyerek yürüyen...
وَقَدْ تَقَدَّمَ غَيْرَ مَرَّةٍ.
Bu [husus], defalarca geçmişti.
وَالْخَلْقُ الْجَدِيدُ: الْحَدِيثُ الْعَهْدِ بِالْوُجُودِ، أَيْ فِي خَلْقٍ غَيْرِ الْخَلْقِ الْأَوَّلِ الَّذِي أَبْلَاهُ الزَّمَانُ، فَجَدِيدٌ فَعِيلٌ مِنْ جَدَّ بِمَعْنَى قَطَعَ. فَأَصْلُ مَعْنَى جَدِيدٍ مَقْطُوعٌ، وَأَصْلُهُ وَصْفٌ لِلثَّوْبِ الَّذِي يَنْسِجُهُ النَّاسِجُ فَإِذَا أَتَمَّهُ قَطَعَهُ مِنَ الْمِنْوَالِ. أُرِيدَ بِهِ أَنَّهُ بِحِدْثَانِ قَطْعِهِ فَصَارَ كِنَايَةً عَنْ عَدَمِ لِبْسِهِ، ثُمَّ شَاعَ ذَلِكَ فَصَارَ الْجَدِيدُ وَصْفًا بِمَعْنَى الْحَدِيثِ الْعَهْدِ، وَتُنُوسِيَ مَعْنَى الْمَفْعُولِيَّةِ مِنْهُ فَصَارَ وَصْفًا بِمَعْنَى الْفَاعِلِيَّةِ، فَيُقَالُ: جَدَّ الثَّوْبُ بِالرَّقْعِ، بِمَعْنَى: كَانَ حَدِيثَ عَهْدٍ بِنَسْجٍ. وَيُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ (جَدَّ) اللَّازِمِ مُطَاوِعًا لِ (جَدَّهُ) الْمُتَعَدِّي كَمَا كَانَ (جَبَرَ الْعَظْمُ) مُطَاوِعًا لِ (جَبَرَ) كَمَا فِي قَوْلِ الْعَجَّاجِ:
Yeni yaratılış (*el-halku'l-cedîd* / الْخَلْقُ الْجَدِيدُ); varlığı yeni olan, yani zamanın yıprattığı ilk yaratılıştan başka bir yaratılış demektir. *Cedîd* (جَدِيدٌ) kelimesi, kesmek manasındaki *cedde* (جَدَّ) kökünden türemiş *fa'îl* (فَعِيلٌ) veznindedir. Dolayısıyla *cedîd* kelimesinin asıl anlamı 'kesilmiş' (مَقْطُوعٌ) demektir. Aslında bu, dokumacının dokuduğu ve tamamlayınca tezgâhtan kestiği elbisenin bir vasfıdır. Bununla kesilmesinin yeniliği kastedilmiş, böylece giyilmemiş olmaktan kinaye yapılmıştır. Sonra bu kullanım yaygınlaşmış ve *cedîd* (yeni), 'henüz yeni olmuş' anlamında bir sıfat haline gelmiş; mef'ul (edilgen) anlamı unutulup fail (etken) anlamında bir sıfat olmuştur. Nitekim kumaşın henüz yeni dokunmuş olması kastedilerek *cedde's-sevbu bi'r-rak'* denilir. Lazım (geçişsiz) olan *cedde* (جَدَّ) fiilinin, tıpkı Accâc'ın şu sözünde *cebera'l-azm* (kemik kaynadı) ifadesinin müteaddi olan *cebera* (sardı/kaynattı) fiilinin mutavaatı (dönüşlüsü) olduğu gibi, müteaddi (geçişli) olan *ceddehû* (جَدَّهُ) fiilinin mutavaatı olması muhtemeldir:
قَدْ جَبَرَ الدِّينَ الْإِلَهُ فَجَبَرَ وَبِهَذَا يَحِقُّ الْجَمْعُ بَيْنَ قَوْلِ الْبَصْرِيِّينَ الَّذِينَ اعْتَبَرُوا جَدِيدًا فَعِيلًا بِمَعْنَى فَاعِلٍ، وَقَوْلِ الْكُوفِيِّينَ بِأَنَّهُ فَعِيلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٌ، وَعَلَى هَذَيْنِ الْأَعْتِبَارَيْنِ يَجُوزُ أَنْ يُقَالَ: مَلْحَفَةٌ جَدِيدٌ كَمَا قَالَ: إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ [الْأَعْرَاف: ٥٦] .
"İlah dini ıslah etti/doğrulttu da o da doğruldu." Böylece, *cedîd* kelimesini fail anlamında *fa'îl* kabul eden Basralıların görüşü ile mef'ul anlamında *fa'îl* olduğunu söyleyen Kûfelilerin görüşünü telif etmek uygun olur. Bu iki kabule göre de tıpkı Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ } “Şüphesiz Allah'ın rahmeti yakındır” [A'râf: 56] kavlinde olduğu gibi *milhafâtün cedîd* (yeni örtü) denilmesi caizdir.
وَوَصْفُ الْخَلْقِ الْجَدِيدِ بِاعْتِبَارِ أَنَّ الْمَصْدَرَ بِمَنْزِلَةِ اسْمِ الْجِنْسِ يَكُونُ قَدِيمًا فَهُوَ إِذَنْ بِمَعْنَى الْحَاصِلِ بِالْمَصْدَرِ، وَيَكُونُ جَدِيدًا فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ، فَوُصِفَ بِالْجَدِيدِ لِيَتَمَحَّضَ لِأَحَدِ احْتِمَالَيْهِ، وَالظَّرْفِيَّةُ من قَوْله: لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ مَجَازِيَّةٌ فِي قُوَّةِ التَّلَبُّسِ بِالْخَلْقِ الْجَدِيدِ تَلَبُّسًا كَتَلَبُّسِ الْمَظْرُوفِ بِالظَّرْفِ.
Yaratılışın "yeni" (*cedîd*) olarak nitelenmesi şundandır: Masdar, cins ismi mesabesinde olup eski de olabilir -ki bu durumda masdarın hâsılı (yaratılan) manasındadır-, yeni de olabilir -ki bu durumda ism-i fail mesabesindedir-; dolayısıyla iki ihtimalden birine has kılınması için "yeni" ile vasıflanmıştır. { لَفِي خَلْقٍ جَدِيدٍ } sözündeki zarfiyet (içindelik bildiren zarf hali), yeni yaratılışla zarfın mazrufu (kabın içindekini) kuşatması gibi son derece güçlü bir şekilde bürünmeyi ifade eden mecazi bir zarfiyettir.
وَجُمْلَةُ أَفْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ فِي مَوْضِعِ صِفَةٍ ثَانِيَةٍ لِ رَجُلٍ أَتَوْا بِهَا اسْتِفْهَامِيَّةً لِتَشْرِيَكِ الْمُخَاطَبِينَ مَعَهُمْ فِي تَرْدِيدِ الرَّجُلِ بَيْنَ هَذَيْنِ الْحَالَيْنِ.
{ أَفْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ } “O, Allah'a karşı bir yalan mı uydurdu, yoksa onda bir delilik mi var?” cümlesi, { رَجُلٍ } (bir adam) kelimesinin ikinci sıfatı konumundadır. Muhatapları da bu adamın durumunu bu iki hal arasında tereddütle değerlendirmeye ortak etmek için cümleyi istifham (soru) formunda getirmişlerdir.
وَحُذِفَتْ هَمْزَةُ فِعْلِ أَفْتَرى لِأَنَّهَا هَمْزَةُ وَصْلٍ فَسَقَطَتْ لِأَنَّ هَمْزَةَ الِاسْتِفْهَامِ وُصِلَتْ بِالْفِعْلِ فَسَقَطَتْ هَمْزَةُ الْوَصْلِ فِي الدَّرَجِ.
{ أَفْتَرى } fiilinin hemzesi vasıl hemzesi olduğu için hazfedilmiştir (düşürülmüştür); zira istifham (soru) hemzesi fiile bitiştirilince, vasıl hemzesi söz akışı içinde düşmüştür.
وَجَعَلُوا حَالَ الرَّسُولِ ﷺ دَائِرًا بَيْنَ الْكَذِبِ وَالْجُنُونِ بِنَاءً عَلَى أَنَّهُ إِنْ كَانَ مَا قَالَهُ مِنَ الْبَعْثِ قَالَهُ عَنْ عَمْدٍ وَسَلَامَةِ عَقْلٍ فَهُوَ فِي زَعْمِهِمْ مُفْتَرٍ لِأَنَّهُمْ يَزْعُمُونَ أَنَّ
Resûl'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) durumunu yalan ile delilik arasında dönüp dolaşan bir halde kabul ettiler. Bu da şuna dayanıyordu: Şayet onun yeniden dirilme hakkında söylediği söz, kasten ve aklı başında olarak söylenmişse, onların zannınca o bir iftiracıdır; çünkü onlar iddia etmektedirler ki
ذَلِكَ لَا يُطَابِقُ الْوَاقِعَ لِأَنَّهُ مُحَالٌ فِي نَظَرِهِمُ الْقَاصِرِ، وَإِنْ كَانَ قَالَهُ بِلِسَانِهِ لِإِمْلَاءِ عَقْلٍ مُخْتَلٍّ فَهُوَ مَجْنُونٌ وَكَلَامُ الْمَجْنُونِ لَا يُوصَفُ بِالِافْتِرَاءِ. وَإِنَّمَا رَدَّدُوا حَالَهُ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ بِنَاءً عَلَى أَنَّهُ أَخْبَرَ عَنْ تَلَقِّي وَحْيٍ مِنَ اللَّهِ فَلَمْ يَبْقَ مُحْتَمِلًا لِقِسْمٍ ثَالِثٍ وَهُوَ أَنْ يَكُونَ مُتَوَهِّمًا أَوْ غَالِطًا كَمَا لَا يَخْفَى.
bu durum vakıaya uygun değildir, zira onların dar görüşlerine göre imkânsızdır. Eğer bunu diliyle bozuk bir aklın dikte etmesi sonucu söylemişse o bir delidir ve delinin sözü iftira olarak nitelenmez. Onun durumunu bu iki husus arasında tereddütlü kılmaları, onun Allah'tan vahiy aldığını haber vermesine dayanmaktadır; böylece -gizli kalmayacağı üzere- vehme kapılmış veya yanılmış olması şeklindeki üçüncü bir kısma ihtimal kalmamıştır.
وَقَدِ اسْتَدَلَّ الْجَاحِظُ بِهَذِهِ الْآيَةِ لِرَأْيِهِ فِي أَنَّ الْكَلَامَ يَصِفُهُ الْعَرَبُ بِالصِّدْقِ إِنْ كَانَ مُطَابِقًا لِلْوَاقِعِ مَعَ اعْتِقَادِ الْمُتَكَلِّمِ لِذَلِكَ، وَبِالْكَذِبِ إِنْ كَانَ غَيْرَ مُطَابِقٍ لِلْوَاقِعِ وَلَا لِلِاعْتِقَادِ، وَمَا سِوَى هَذَيْنِ الصِّنْفَيْنِ لَا يُوصَفُ بِصِدْقٍ وَلَا كَذِبٍ بَلْ هُوَ وَاسِطَةٌ بَيْنَهُمَا وَهُوَ الَّذِي يُخَالِفُ الْوَاقِعَ وَيُوَافِقُ اعْتِقَادَ الْمُتَكَلِّمِ أَوْ يُخَالِفُ الِاعْتِقَادَ الْوَاقِعَ أَوْ يُخَالِفُهُمَا مَعًا، أَوْ لَمْ يَكُنْ لِصَاحِبِهِ اعْتِقَادٌ، وَمِنْ هَذَا الصِّنْفِ الْأَخِيرِ كَلَامُ الْمَجْنُونِ.
Câhız, Arapların bir sözü; konuşanın inancıyla birlikte vakıaya uygun olması halinde "doğruluk" (sıdk), hem vakıaya hem de inanca aykırı olması halinde ise "yalan" (kizb) olarak niteledikleri; bu iki türün dışındakilerin ise ne doğruluk ne de yalan olarak nitelenemeyip ikisi arasında bir vasıta (orta kategori) olduğu -ki bu da vakıaya aykırı olup konuşanın inancına uygun olan veya vakıaya uygun olan inanca aykırı düşen ya da her ikisine birden aykırı olan veya sahibinin hiçbir inancı bulunmayan sözdür; delinin sözü de bu son kısımdandır- şeklindeki görüşüne bu ayeti delil getirmiştir.
وَلَا يَصِحُّ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْآيَةُ دَلِيلًا لَهُ لِأَنَّهَا حَكَتْ كَلَامَ الْمُشْرِكِينَ فِي مَقَامِ تَمْوِيهِهِمْ وَضَلَالِهِمْ أَوْ تَضْلِيلِهِمْ فَهُوَ من السفسطة، ثُمَّ إِنَّ الِافْتِرَاءَ أَخَصُّ مِنَ الْكَذِبِ لِأَنَّ الِافْتِرَاءَ كَانَ عَنْ عَمْدٍ فَمُقَابَلَتُهُ بِالْجُنُونِ لَا تَقْتَضِي أَنَّ كَلَامَ الْمَجْنُونِ لَيْسَ مِنَ الْكَذِبِ بَلْ إِنَّهُ لَيْسَ مِنَ الِافْتِرَاءِ.
Halbuki bu ayetin onun için bir delil olması sahih değildir; zira ayet, müşriklerin yanıltma, sapkınlık veya saptırma makamındaki sözlerini nakletmiştir ki bu da safsatadan ibarettir. Ayrıca iftira, yalandan daha özeldir; çünkü iftira kasten yapılanıdır. Dolayısıyla onun delilikle karşıt kılınması, delinin sözünün yalan olmadığını değil, iftira olmadığını gerektirir.
وَالِافْتِرَاءُ: الِاخْتِلَاقُ وَإِيجَادُ خَبَرٍ لَا مُخْبِرَ لَهُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ فِي سُورَةِ الْعُقُودِ [١٠٣] .
İftira (*el-iftirâ'*); uydurmak ve gerçekte kaynağı/bildireni olmayan bir haberi ortaya çıkarmak demektir. Bu [kavram], Mâide Suresi'nde [103] Allah Teâlâ'nın: { وَلكِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ } “Fakat inkâr edenler Allah'a yalan uyduruyorlar” kavlinde geçmişti.
وَقَدْ رَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمُ اسْتِدْلَالَهُمْ بِمَا أَشَارَ إِلَى أَنَّهُمْ ضَالُّونَ أَوْ مُضِلُّونَ، وَوَاهِمُونَ أَوْ مُوهِمُونَ فَأَبْطَلَ قَوْلَهُمْ بِحَذَافِرِهِ بِحَرْفِ الْإِضْرَابِ، ثُمَّ بِجُمْلَةِ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِي الْعَذابِ وَالضَّلالِ الْبَعِيدِ. فَقَابَلَ مَا وَصَفُوا بِهِ الرَّسُولَ ﷺ بِوَصْفَيْنِ: أَنَّهُمْ فِي الْعَذَابِ وَذَلِكَ مُقَابِلُ قَوْلِهِمْ: أَفْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً لِأَنَّ الَّذِي يَكْذِبُ عَلَى اللَّهِ يُسَلِّطُ اللَّهُ عَلَيْهِ عَذَابَهُ، وَأَنَّهُمْ فِي الضَّلالِ الْبَعِيدِ وَذَلِكَ مُقَابِلُ قَوْلِهِمْ: بِهِ جِنَّةٌ.
Allah Teâlâ, onların sapkın veya saptırıcı, vehme kapılmış veya vehim uyandırıcı olduklarına işaret ederek onların bu istidlalini reddetti; önce idrab harfiyle (vazgeçiş edatıyla), ardından da { الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِي الْعَذابِ وَالضَّلالِ الْبَعِيدِ } “Ahirete inanmayanlar azap ve derin bir sapkınlık içindedirler” cümlesiyle onların sözlerini tamamen iptal etti. Resûl'ü (sallallâhu aleyhi ve sellem) nitelendirdikleri şeye iki vasıfla karşılık verdi: Onların "azap içinde" olmaları ki bu, onların { أَفْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “Allah'a karşı bir yalan uydurdu” sözlerinin karşılığıdır; zira Allah'a yalan isnat eden kimsenin üzerine Allah azabını musallat eder. Bir de onların "derin bir sapkınlık içinde" olmaları ki bu da onların { بِهِ جِنَّةٌ } “Onda bir delilik var” sözlerinin karşılığıdır.
وَعَدَلَ عَنْ أَنْ يُقَالَ: بَلْ أَنْتُمْ فِي الْعَذَابِ وَالضَّلَالِ إِلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ إِدْمَاجًا لِتَهْدِيدِهِمْ.
“Bilakis siz azap ve sapkınlık içindesiniz” denilmeyip, onları tehdit etmeyi de içine alacak şekilde (idmâc yoluyla) { الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ } “Ahirete inanmayanlar” ifadesine dönülmüştür.
والضَّلالِ: خَطَأُ الطَّرِيقِ الْمُوصِّلِ إِلَى الْمَقْصُودِ. والْبَعِيدِ وُصِفَ بِهِ الضَّلَالُ
*Dalâl* (الضَّلَالِ / sapkınlık); hedefe ulaştıran yoldan sapmak/yolu şaşırmaktır. *Ba'îd* (الْبَعِيدِ / derin/uzak) sıfatı ise sapkınlığa,
بِاعْتِبَارِ كَوْنِهِ وَصْفًا لِطَرِيقِ الضَّالِّ، فَإِسْنَادُ وَصْفِهِ إِلَى الضَّلَالِ مَجَازِيٌّ لِأَنَّهُ صِفَةُ مَكَانِ الضَّلَالِ وَهُوَ الطَّرِيقُ الَّذِي حَادَ عَنِ الْمَكَانِ الْمَقْصُودِ، لِأَنَّ الضَّالَّ كُلَّمَا تَوَغَّلَ مَسَافَةً فِي الطَّرِيقِ الْمَضْلُولِ فِيهِ ازْدَادَ بُعْدًا عَنِ الْمَقْصُودِ فَاشْتَدَّ ضَلَالُهُ، وَعَسُرَ خَلَاصُهُ، وَهُوَ مَعَ ذَلِكَ تَرْشِيحٌ لِلْإِسْنَادِ الْمَجَازِيِّ.
sapan kişinin yolunun bir vasfı olması itibarıyla verilmiştir. Dolayısıyla bu vasfın sapkınlığa (*dalâl*) isnat edilmesi mecazidir; zira bu, sapkınlığın vuku bulduğu mekânın, yani hedeflenen yerden sapan yolun sıfatıdır. Çünkü sapan kişi, saptığı yolda mesafe katettikçe hedeften daha da uzaklaşır, böylece sapkınlığı şiddetlenir ve kurtuluşu zorlaşır. Bu aynı zamanda mecazi isnadı güçlendiren bir teşbihtir (terşîh).
وَقَوْلُهُ: فِي الْعَذابِ إِدْمَاجٌ يَصِفُ بِهِ حَالَهُمْ فِي الْآخِرَةِ مَعَ وَصْفِ حَالِهِمْ فِي الدُّنْيَا.
{ فِي الْعَذابِ } “Azap içindedirler” kavli, onların dünyadaki hallerini nitelemekle birlikte ahiretteki hallerini de niteleyen bir idmâcdır.
وَالظَّرْفِيَّةُ بِمَعْنَى الْإِعْدَادِ لَهُمْ فَحَصَلَ فِي حَرْفِ الظَّرْفِيَّة مجازان إِذا جُعِلَ الْعَذَابُ وَالضَّلَالُ لِتَلَازُمِهِمَا كَأَنَّهُمَا حَاصِلَانِ مَعًا، فَهَذَا مِنِ اسْتِعْمَالِ الْمَوْضُوعِ لِلْوَاقِعِ فِيمَا لَيْسَ بِوَاقِعٍ تَنْبِيهًا عَلَى تَحْقِيق وُقُوعه.
Zarfiyet, azabın onlar için hazırlanmış olması manasındadır. Dolayısıyla azap ve sapkınlık birbirinin ayrılmazı kılınıp sanki ikisi birlikte gerçekleşmiş gibi kabul edildiğinde zarfiyet harfinde iki mecaz meydana gelmiştir; bu da vukuunun kesinliğine dikkat çekmek amacıyla vaki olan için konulmuş lafzın henüz vaki olmamış şeyde kullanılması kabilindendir.
[سُورَة سبإ (٣٤) : آيَة ٩]
[Sebe Suresi (34), Ayet 9]
أَفَلَمْ يَرَوْا إِلى مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفاً مِنَ السَّماءِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ (٩)
{ أَفَلَمْ يَرَوْا إِلى مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ أَوْ نُسْقِطْ عَلَيْهِمْ كِسَفاً مِنَ السَّماءِ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ (٩) } “Önlerinde ve arkalarında olan göğe ve yere bakıp görmediler mi? Dilersek onları yerin dibine geçirir veya üzerlerine gökten parçalar düşürürüz. Şüphesiz bunda [Rabbine] yönelen her kul için bir ibret vardır.” (9)
الْفَاءُ لِتَفْرِيعِ مَا بَعْدَهَا عَلَى قَوْلِهِ: بَلِ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِي الْعَذابِ [سبأ: ٨] الَخْ، لِأَنَّ رُؤْيَةَ مَخْلُوقَاتِ اللَّهِ فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ مِنْ شَأْنِهَا أَنْ تَهْدِيَهُمْ لَوْ تَأَمَّلُوا حَقَّ التَّأَمُّل.
[Ayetin başındaki] fâ harfi, sonrasını { بَلِ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ فِي الْعَذابِ } [Sebe: 8] vb. kavline tafri etmek (bağlamak) içindir; çünkü gökte ve yerdeki Allah'ın mahlukatını görmek, şayet layıkıyla tefekkür etselerdi onları doğru yola iletecek niteliktedir.
والاستفهام للتعجيب الَّذِي يُخَالِطُهُ إِنْكَارٌ عَلَى انْتِفَاءِ تَأَمُّلِهِمْ فِيمَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، أَيْ مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ الْعَظِيمَةِ الدَّالَّةِ عَلَى أَنَّ الَّذِي قَدَرَ عَلَى خَلْقِ تِلْكَ الْمَخْلُوقَاتِ مِنْ عَدَمٍ هُوَ قَادِرٌ عَلَى تَجْدِيدِ خَلْقِ الْإِنْسَانِ بَعْدَ الْعَدَمِ.
İstifham (soru); önlerinde ve arkalarında bulunan gök ve yere, yani o mahlukatı yoktan var etmeye kadir olanın, insanı yok olduktan sonra yeniden yaratmaya da kadir olduğuna delalet eden yüce mahlukata ibretle bakmayışlarını kınayan ve ayıplayan bir hayret bildirmek içindir.
وَالرُّؤْيَةُ بَصَرِيَّةٌ بِقَرِينَةِ تَعْلِيقِ إِلى. فَمَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ عَنِ انْتِفَائِهَا مِنْهُمُ انْتِفَاءُ آثَارِهَا مِنْ الِاسْتِدْلَالِ بِأَحْوَالِ الْكَائِنَاتِ السَّمَاوِيَّةِ وَالْأَرْضِيَّةِ عَلَى إِمْكَانِ الْبَعْثِ، فَشَبَّهَ وُجُودَ الرُّؤْيَةِ بِعَدَمِهَا وَاسْتُعِيرَ لَهُ حَرْفُ النَّفْيِ. وَالْمَقْصُودُ: حَثُّهُمْ عَلَى التَّأَمُّلِ وَالتَّدَبُّرِ لِيَتَدَارَكُوا عِلْمَهُمْ بِمَا أَهْمَلُوهُ. وَهَذَا كَقَوْلِهِ: أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ مَا خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما
Görme fiili (*er-ru'yetü*), { إِلى } cer harfiyle bağlanması karinesiyle gözle görmektir. Onlardan bu görmenin yokluğunu sormanın anlamı; gök ve yer varlıklarının hallerinden yeniden dirilmenin imkânına dair delil çıkarma şeklindeki eserlerinin (sonuçlarının) yokluğudur. Böylece görmenin varlığı yokluğuna benzetilmiş ve bunun için nefy (olumsuzluk) harfi istiare edilmiştir. Maksat; ihmal ettikleri şeyin bilgisine yeniden ulaşmaları için onları tefekkür ve tedebbüre teşvik etmektir. Bu, Allah Teâlâ'nın şu kavli gibidir: { أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ مَا خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما
بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ وَأَجَلٍ مُسَمًّى وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ لَكافِرُونَ
بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ وَأَجَلٍ مُسَمًّى وَإِنَّ كَثِيراً مِنَ النَّاسِ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ لَكافِرُونَ } “Kendi içlerinde hiç düşünmediler mi ki, Allah gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri ancak hak ile ve belirlenmiş bir süre için yaratmıştır? Şüphesiz insanlardan birçoğu Rablerine kavuşmayı gerçekten inkâr etmektedirler.”
[الرّوم: ٨] .
[Rûm: 8].
وَالْمُرَادُ بِ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ مَا يَسْتَقْبِلُهُ كُلُّ أَحَدٍ مِنْهُمْ مِنَ الْكَائِنَاتِ السَّمَاوِيَّةِ وَالْأَرْضِيَّةِ، وَبِ مَا خَلْفَهُمْ مَا هُوَ وَرَاءُ كل أحد مِنْهُم، فَإِنَّهُمْ لَوْ شَاءُوا لَنَظَرُوا إِلَيْهِ بِأَنْ يَلْتَفِتُوا إِلَى مَا وَرَاءَهُمْ، وَذَلِكَ مِثْلَ أَنْ يَنْظُرُوا النِّصْفَ الشَّمَالِيَّ مِنَ الْكُرَةِ السَّمَاوِيَّةِ فِي اللَّيْلِ ثُمَّ يَنْظُرُوا النِّصْفَ الْجَنُوبِيَّ مِنْهَا فَيَرَوْا كَوَاكِبَ سَاطِعَةً بَعْضُهَا طَالِعٌ مِنْ مَشْرِقِهِ وَبَعْضُهَا هَاوٍ إِلَى مَغْرِبِهِ وَقَمَرًا مُخْتَلِفَ الْأَشْكَالِ بِاخْتِلَافِ الْأَيَّامِ، وَفِي النَّهَارِ بِأَنْ يَنْظُرُوا إِلَى الشَّمْسِ بَازِغَةً وَآفِلَةً، وَمَا يُقَارِنُ ذَلِكَ مِنْ إِسْفَارٍ وَأَصِيلٍ وَشَفَقٍ. وَكَذَلِكَ النَّظَرُ إِلَى جِبَالِ الْأَرْضِ وَبِحَارِهَا وَأَوْدِيَتِهَا وَمَا عَلَيْهَا مِنْ أَنْوَاعِ الْحَيَوَانِ وَاخْتِلَافِ أَصْنَافِهِ.
{ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ } “Önlerinde olan” ifadesinden maksat, onlardan her birinin karşılaştığı/yüz yüze olduğu semavi ve arzi varlıklardır; { مَا خَلْفَهُمْ } “Arkalarında olan” ifadesinden maksat ise her birinin gerisinde kalan varlıklardır; zira isteselerdi geriye dönüp ona da bakabilirlerdi. Bu; geceleyin gök kürenin kuzey yarısına bakıp ardından güney yarısına bakarak kimisi doğusundan doğan kimisi batısına doğru batan parlak yıldızları ve günlerin değişmesiyle şekilden şekle giren ayı görmeleri; gündüzleyin ise doğarken ve batarken güneşe ve ona eşlik eden tan ağarmasına, ikindi vaktine ve şafağa bakmaları gibidir. Aynı şekilde yeryüzünün dağlarına, denizlerine, vadilerine ve üzerindeki hayvan türlerine ve bunların çeşitliliğine bakmak da böyledir.
ومِنَ فِي قَوْلِهِ: مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ تَبْعِيضِيَّةٌ.
{ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ } kavlindeki { مِنَ } teb'îziyyedir (parça/kısım bildiren harf-i cerdir).
وَالسَّمَاء وَالْأَرْضِ أُطْلِقَتَا عَلَى مَحْوِيَّاتِهِمَا كَمَا أُطْلِقَتِ الْقَرْيَةُ عَلَى أَهْلِهَا فِي قَوْله:
Tıpkı Allah Teâlâ'nın:
وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ [يُوسُف: ٨٢] .
{ وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } “O memlekete sor” [Yûsuf: 82] kavlinde karye (kasaba/memleket) kelimesinin onun ahalisi için kullanılması gibi, gök ve yer kelimeleri de içerdikleri varlıklar hakkında mutlak olarak kullanılmıştır.
وَجُمْلَةُ إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ اعْتِرَاضٌ بِالتَّهْدِيدِ فَمُنَاسَبَةُ التَّعَجِيبِ الْإِنْكَارِيِّ بِمَا يُذَكِّرُهُمْ بِقُدْرَةِ صَانِعِ تِلْكَ الْمَصْنُوعَاتِ الْعَظِيمَةِ عَلَى عِقَابِ الَّذِينَ أَشْرَكُوا مَعَهُ غَيْرَهُ وَالَّذِينَ ضَيَّقُوا وَاسِعَ قُدْرَتِهِ وَكَذَّبُوا رَسُولَهُ ﷺ وَمَا يَخْطُرُ فِي عُقُولِهِمْ ذِكْرُ الْأُمَمِ الَّتِي أَصَابَهَا عِقَابٌ بِشَيْءٍ مِنَ الْكَائِنَاتِ الْأَرْضِيَّةِ كَالْخَسْفِ أَوِ السَّمَاوِيَّةِ كَإِسْقَاطِ كِسَفٍ مِنَ الْأَجْرَامِ السَّمَاوِيَّةِ مِثْلَ مَا أَصَابَ قَارُونَ مِنَ الْخَسْفِ وَمَا أَصَابَ أَهْلَ الْأَيْكَةِ مِنْ سُقُوطِ الْكِسَفِ.
{ إِنْ نَشَأْ نَخْسِفْ بِهِمُ الْأَرْضَ } “Dilersek onları yerin dibine geçiririz” cümlesi tehdit ifade eden bir itiraziyedir (ara cümledir). İnkâr bildiren bu taaccübün (hayretin) münasebeti; o yüce sanat eserlerinin sanatkârının, kendisine başkalarını ortak koşanları, O'nun geniş kudretini daraltanları ve Resûlü'nü (sallallâhu aleyhi ve sellem) yalanlayanları cezalandırmaya kadir olduğunu onlara hatırlatmasıdır. Zihinlerine, yerin dibine geçirilmek (*hasf*) gibi arzi varlıklardan bir şeyle veya semavi cisimlerden parçaların düşürülmesi gibi semavi bir şeyle azaba uğrayan kavimlerin hatırası gelir; tıpkı Kârûn'un yerin dibine geçirilmesi ve Eyke halkının üzerine parçalar düşürülmesi gibi.
وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ وَحْدَهُ «نَخْسِبِّهِمُ» بِإِدْغَامِ الْفَاءِ فِي الْبَاءِ، قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: وَذَلِكَ لَا يَجُوزُ لِأَنَّ الْبَاءَ أَضْعَفُ فِي الصَّوْتِ مِنَ الْفَاءِ فَلَا تُدْغَمُ الْفَاءُ فِي الْبَاءِ، وَإِنْ كَانَتِ الْبَاءُ تُدْغَمُ فِي الْفَاءِ كَقَوْلِكَ: اضْرِبْ فُلَانًا، وَهَذَا كَمَا تُدْغَمُ الْبَاءُ فِي الْمِيمِ كَقَوْلِكَ: اضْرِبْ مَالِكًا، وَلَا تُدْغَمُ الْمِيمُ فِي الْبَاءِ كَقَوْلِكَ: اضْمُمْ بَكْرًا، لِأَنَّ الْبَاءَ انْحَطَّتْ عَنِ الْمِيم بفقد الغثة الَّتِي فِي الْمِيمِ، وَهَذَا رَدٌّ لِلرِّوَايَةِ بِالْقِيَاسِ وَهُوَ غَصْبٌ.
Sadece Kisâî, fâ harfini bâ harfine idğam ederek «نَخْسِبِّهِمُ» şeklinde okumuştur. Ebû Alî şöyle demiştir: "Bu caiz değildir; çünkü bâ harfi ses bakımından fâ harfinden daha zayıftır, dolayısıyla fâ harfi bâ harfine idğam edilmez. Gerçi tıpkı *idrib fülânen* (اضْرِبْ فُلَانًا) sözünde olduğu gibi bâ harfi fâ harfine idğam edilebilir. Bu, tıpkı *idrib Mâliken* (اضْرِبْ مَالِكًا) sözünde olduğu gibi bâ harfinin mîm harfine idğam edilip, *udmum Bekran* (اضْمُمْ بَكْرًا) sözünde olduğu gibi mîm harfinin bâ harfine idğam edilmemesi gibidir; çünkü bâ harfi, mîm harfindeki gunneden yoksun olması sebebiyle mîm harfinden daha aşağı derecededir." Fakat bu, rivayeti kıyasla reddetmektir ki bu da yersiz bir taassuptur.
وَالْكِسْفُ بِكَسْرِ الْكَافِ وَسُكُونِ السِّينِ فِي قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ، وَهُوَ الْقِطْعَةُ مِنَ
*Kisf* (الْكِسْفُ), cumhurun kıraatinde kâf harfinin kesresi ve sîn harfinin sükûnuyladır; bir şeyden bir parça
الشَّيْءِ.
demektir.
وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفاً فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ [٩٢] .
Bu [kelime], İsrâ Suresi'nde [92] Allah Teâlâ'nın: { أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ كَما زَعَمْتَ عَلَيْنا كِسَفاً } “Yahut iddia ettiğin gibi göğü üzerimize parça parça düşürürsün” kavlinde geçmişti.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ نَخْسِفْ ونُسْقِطْ بِنُونِ الْعَظَمَةِ. وَقَرَأَهَا حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ بِيَاءِ الْغَائِبِ عَلَى الِالْتِفَاتِ مِنْ مَقَامِ التَّكَلُّمِ إِلَى مَقَامِ الْغَيْبَةِ، وَمُعَادُ الضَّمِيرَيْنِ مَعْرُوفٌ مِنْ سِيَاقِ الْكَلَامِ.
Cumhur { نَخْسِفْ } ve { نُسْقِطْ } kelimelerini azamet nûnu ile okumuştur. Hamza, Kisâî ve Halef ise mütekellim (birinci şahıs) makamından gaybet (üçüncü şahıs) makamına iltifat sanatı yoluyla gayb yâ'sı ile [yahsif, yuskıt şeklinde] okumuşlardır; her iki zamirin mercii de sözün akışından bilinmektedir.
وَجُمْلَةُ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ تَعْلِيلٌ لِلتَّعْجِيبِ الْإِنْكَارِيِّ بِاعْتِبَارِ مَا يَتَضَمَّنُهُ مِنَ الْحَثِّ عَلَى التَّأَمُّلِ وَالتَّدَبُّرِ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا، فَمَوْقِعُ حَرْفِ التَّوْكِيدِ هُنَا لِمُجَرَّدِ التَّعْلِيلِ، كَقَوْلِ بِشَّارٍ:
{ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ } “Şüphesiz bunda [Rabbine] yönelen her kul için bir ibret vardır” cümlesi, az önce geçtiği üzere tefekkür ve tedebbüre teşvik içermesi itibarıyla inkâr bildiren taaccübün gerekçesidir (ta'lîlidir). Dolayısıyla buradaki tekit harfinin konumu sırf ta'lîl (gerekçelendirme) içindir; tıpkı Beşşâr'ın şu sözünde olduğu gibi:
إِنَّ ذَاكَ النَّجَاحَ فِي التَّبْكِيرِ وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ تَذْيِيلًا. وَالْمُشَارُ إِلَيْهِ هُوَ مَا بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَمَا خَلْفَهُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ، أَيْ مِنَ الْكَائِنَاتِ فِيهِمَا.
"Şüphesiz o başarı erkenden davranmaktadır." Bunu bir tezyîl (tamamlayıcı pekiştirme) kabul etmen de mümkündür. İşaret edilen şey; gök ve yerden önlerinde ve arkalarında bulunanlar, yani ikisindeki varlıklardır.
وَالْآيَةُ: الدَّلِيلُ وَالتَّعْرِيفُ لِلْجِنْسِ، فَالْمُفْرَدُ الْمُعَرَّفُ مُسَاوٍ لِلْجَمْعِ، أَيْ لَآيَاتٍ كَثِيرَةٍ.
*Âyet* (الْآيَةُ); delil demektir. [Buradaki] marifelik cins içindir; dolayısıyla marife olan tekil, çoğula eşittir; yani "pek çok deliller ve ibretler vardır" demektir.
وَالْمُنِيبُ: الرَّاجِعُ بِفِكْرِهِ إِلَى الْبَحْثِ عَمَّا فِيهِ كَمَالُهُ النَّفْسَانِيُّ وَحُسْنُ مَصِيرِهِ فِي الْآخِرَةِ فَهُوَ يُقَدِّرُ الْمَوَاعِظَ حَقَّ قَدْرِهَا وَيَتَلَقَّاهَا بِالشَّكِّ فِي الْحَالَةِ الَّتِي وُعِظَ مِنْ أَجْلِهَا فَيُعَاوِدُ النَّظَرَ حَتَّى يَهْتَدِيَ وَلَا يَرْفُضَ نُصْحَ النَّاصِحِينَ وإرشاد المرشدين مرتديا بِرِدَاءِ الْمُتَكَبِّرِينَ فَهُوَ لَا يَخْلُو مِنَ النَّظَرِ فِي دَلَائِلِ قُدْرَةِ اللَّهِ، وَمِنْ أَكْبَرِ الْمُنِيبِينَ الْمُؤْمِنُونَ مَعَ رسولهم.
*Münîb* (الْمُنِيبُ); düşüncesiyle nefsani kemaline ve ahiretteki güzel akıbetine vesile olacak şeyleri araştırmaya dönen kimsedir. O, vaaz ve nasihatlerin kadrini hakkıyla bilir; kendisi sebebiyle uyarıldığı durumdan şüphe duyarak bu öğütleri karşılar ve doğru yolu buluncaya kadar tekrar tekrar düşünür. Mütekebbirlerin cübbesine bürünerek nasihat edenlerin öğüdünü ve irşat edenlerin yol göstermesini reddetmez; dolayısıyla Allah'ın kudret delillerine ibretle bakmaktan geri durmaz. En büyük münîbler ise resulleriyle beraber olan müminlerdir.
[١٠، ١١]
[10-11]
[سُورَة سبإ (٣٤) : الْآيَات ١٠ إِلَى ١١]
[Sebe Suresi (34), Ayetler 10-11]
وَلَقَدْ آتَيْنا داوُدَ مِنَّا فَضْلاً يَا جِبالُ أَوِّبِي مَعَهُ وَالطَّيْرَ وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ (١٠) أَنِ اعْمَلْ سابِغاتٍ وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ وَاعْمَلُوا صالِحاً إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١١)
{ وَلَقَدْ آتَيْنا داوُدَ مِنَّا فَضْلاً يَا جِبالُ أَوِّبِي مَعَهُ وَالطَّيْرَ وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ (١٠) أَنِ اعْمَلْ سابِغاتٍ وَقَدِّرْ فِي السَّرْدِ وَاعْمَلُوا صالِحاً إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (١١) } “Andolsun biz Dâvûd'a tarafımızdan bir lütuf verdik: ‘Ey dağlar! Onunla beraber tesbih edin ve ey kuşlar [siz de]!’ [dedik]. Ve onun için demiri yumuşattık. ‘Geniş zırhlar yap ve dokumada ölçüyü gözet; salih amel işleyin, şüphesiz ben yaptıklarınızı hakkıyla görenim’ [diye vahyettik].” (10-11)
مُنَاسَبَةُ الِانْتِقَالِ مِنَ الْكَلَامِ السَّابِقِ إِلَى ذِكْرِ دَاوُدَ خَفِيَّةٌ. فَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: ذَكَرَ اللَّهُ نِعْمَتَهُ عَلَى دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ احْتِجَاجًا عَلَى مَا مَنَحَ مُحَمَّدًا، أَيْ لَا تَسْتَبْعِدُوا هَذَا فَقَدَ تَفَضَّلْنَا عَلَى عَبِيدِنَا قَدِيمًا.
Önceki sözden Dâvûd'un zikrine geçişin münasebeti kapalıdır. İbn Atiyye şöyle demiştir: "Allah, Muhammed'e bahşettiği şeylere delil getirmek üzere Dâvûd ve Süleyman'a olan nimetini zikretti; yani 'bunu yadırgamayın, zira biz eskiden de kullarımıza lütufta bulunmuştuk' demektir."
وَقَالَ الزَّمَخْشَرِيُّ عِنْدَ قَوْلِهِ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ [سبأ: ٩] لِأَنَّ الْمُنِيبَ لَا يَخْلُو مِنَ النَّظَرِ فِي آيَاتِ اللَّهِ عَلَى أَنَّهُ قَادِرٌ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ مِنَ الْبَعْثِ وَمِنْ عِقَابِ مَنْ يَكْفُرُ بِهِ اهـ. فَقَالَ الطِّيبِيُّ: فِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى بَيَانِ نَظْمِ هَذِهِ الْآيَةِ بِقَوْلِهِ: وَلَقَدْ آتَيْنا داوُدَ مِنَّا فَضْلًا لِأَنَّهُ كَالتَّخَلُّصِ مِنْهُ إِلَيْهِ، لِأَنَّهُ مِنَ الْمُنِيبِينَ الْمُتَفَكِّرِينَ فِي آيَاتِ اللَّهِ، قَالَ تَعَالَى:
Zemahşerî, { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِكُلِّ عَبْدٍ مُنِيبٍ } [Sebe: 9] kavlinde şöyle demiştir: "Çünkü münîb olan kimse, Allah'ın yeniden dirilmeye ve kendisini inkâr edeni cezalandırmaya dair her şeye kadir olduğuna yönelik ayetlerine ibretle bakmaktan geri durmaz." Tîbî ise şöyle demiştir: "Bunda, { وَلَقَدْ آتَيْنا داوُدَ مِنَّا فَضْلًا } kavliyle bu ayetin nazmının beyanına bir işaret vardır; zira bu, ondan buna bir tehallus (bağlantılı geçiş) gibidir. Çünkü o, Allah'ın ayetlerini tefekkür eden münîblerden idi. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
وَاذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ ذَا الْأَيْدِ إِنَّهُ أَوَّابٌ [ص: ١٧] هـ. يُرِيدُ الطِّيبِيُّ أَنَّ دَاوُدَ مِنْ أَشْهَرِ الْمُثُلِ فِي الْمُنِيبِينَ بِمَا اشْتُهِرَ بِهِ مِنِ انْقِلَابِ حَالِهِ بَعْدَ أَنْ كَانَ رَاعِيًا غَلِيظًا إِلَى أَنِ اصْطَفَاهُ اللَّهُ نَبِيئًا وَمَلِكًا صَالِحًا مُصْلِحًا لِأُمَّةٍ عَظِيمَةٍ، فَهُوَ مَثَلُ الْمُنِيبِينَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَاذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ ذَا الْأَيْدِ إِنَّهُ أَوَّابٌ وَقَالَ: فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَخَرَّ راكِعاً وَأَنابَ [ص: ٢٤] ، فَلِإِنَابَتِهِ وَتَأْوِيبِهِ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ بِنِعَمِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَبَارَكَهُ وَبَارَكَ نَسْلَهُ. وَفِي ذِكْرِ فَضْلِهِ عِبْرَةٌ لِلنَّاسِ بِحُسْنِ عِنَايَةِ اللَّهِ بِالْمُنِيبِينَ تَعْرِيضًا بِضِدِّ ذَلِكَ لِلَّذِينِ لَمْ يَعْتَبِرُوا بِآيَاتِ اللَّهِ، وَفِي هَذَا
{ وَاذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ ذَا الْأَيْدِ إِنَّهُ أَوَّابٌ } “Kuvvet sahibi kulumuz Dâvûd'u hatırla; şüphesiz o, daima [Allah'a] yönelendir” [Sâd: 17]. Tîbî'nin kastı şudur: Dâvûd, kaba saba bir çoban iken Allah'ın kendisini peygamber ve büyük bir ümmet için salih ve ıslah edici bir hükümdar olarak seçmesiyle halinin değişmesi hususunda meşhur olduğu üzere, münîbler için en meşhur örneklerden biridir. Dolayısıyla o, Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibi münîblerin timsalidir: { وَاذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ ذَا الْأَيْدِ إِنَّهُ أَوَّابٌ } ve yine buyurduğu gibi: { فَاسْتَغْفَرَ رَبَّهُ وَخَرَّ راكِعاً وَأَنابَ } “Rabbinden bağışlanma diledi, rükû ederek [secdeye] kapandı ve [O'na] yöneldi” [Sâd: 24]. İşte onun bu inâbesi ve evvâblığı (sürekli Allah'a yönelmesi) sebebiyle Allah ona dünya ve ahiret nimetlerini bahşetmiş, kendisini ve neslini mübarek kılmıştır. Onun lütfunun zikredilmesinde, Allah'ın ayetlerinden ibret almayanlara bunun zıddını hissettirmek suretiyle, Allah'ın münîblere olan güzel inayetine dair insanlar için bir ibret vardır. Bunda
إِيمَاءٌ إِلَى بِشَارَةِ النَّبِيءِ ﷺ بِأَنَّهُ بَعْدَ تَكْذِيبِ قَوْمِهِ وَضِيقِ حَاله مِنْهُم سيؤول شَأْنُهُ إِلَى عِزَّةٍ عَظِيمَةٍ وَتَأْسِيسِ مُلْكِ أُمَّةٍ عَظِيمَةٍ كَمَا آلَتْ حَالُ دَاوُدَ، وَذَلِكَ الْإِيمَاءُ أَوْضَحُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem), kavminin yalanlamasından ve onlardan gördüğü sıkıntılardan sonra durumunun tıpkı Dâvûd'un durumunun dönüştüğü gibi büyük bir izzete ve yüce bir ümmetin hâkimiyetini kurmaya varacağına dair bir müjdeye ima vardır. Bu ima, Allah Teâlâ'nın şu kavlinde daha açıktır:
اصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَاذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ ذَا الْأَيْدِ إِنَّهُ أَوَّابٌ الْآيَةُ فِي سُورَةِ ص [١٧] .
{ اصْبِرْ عَلى مَا يَقُولُونَ وَاذْكُرْ عَبْدَنا داوُدَ ذَا الْأَيْدِ إِنَّهُ أَوَّابٌ } “Onların söylediklerine sabret ve kuvvet sahibi kulumuz Dâvûd'u hatırla; şüphesiz o, daima [Allah'a] yönelendir” ayeti Sâd Suresi'ndedir [17].
وَسَمَّى الطِّيبِيُّ هَذَا الِانْتِقَالَ إِلَى ذِكْرِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ تَخَلُّصًا، وَالْوَجْهُ أَنْ يُسَمِّيَهُ اسْتِطْرَادًا أَوِ اعْتِرَاضًا وَإِنْ كَانَ طَوِيلًا، فَإِنَّ الرُّجُوعَ إِلَى ذِكْرِ أَحْوَالِ الْمُشْرِكِينَ بَعْدَ مَا ذُكِرَ مِنْ قِصَّةِ دَاوُدَ وَسُلَيْمَانَ وَسَبَأٍ يُرْشِدُ إِلَى أَنَّ إِبْطَالَ أَحْوَالِ أَهْلِ الشِّرْكِ هِيَ الْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ السُّورَةِ كَمَا سَنُنَبِّهُ عَلَيْهِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ [سبأ: ٢٠] .
Tîbî, Dâvûd ve Süleyman'ın zikrine olan bu geçişi "tehallus" olarak adlandırmıştır. Ancak bunu, uzun olsa bile "istitrad" (konu dışına geçiş) veya "itiraz" (ara cümle/parantez) olarak adlandırmak daha uygundur. Zira Dâvûd, Süleyman ve Sebe kıssasından zikredilenlerin ardından müşriklerin hallerinin zikrine geri dönülmesi, Allah Teâlâ'nın: { وَلَقَدْ صَدَّقَ عَلَيْهِمْ إِبْلِيسُ ظَنَّهُ } “Andolsun İblis onlar hakkındaki zannını doğruladı” [Sebe: 20] kavlinde dikkat çekeceğimiz üzere, bu surenin asıl maksadının şirk ehlinin durumlarını iptal etmek olduğuna işaret etmektedir.
وَتَقْدِيم التَّعْرِيفُ بِدَاوُدَ ﵇ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١٦٣] وَعِنْدَ قَوْلِهِ: وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٨٤] .
Dâvûd (aleyhisselâm) hakkında tanıtıcı bilgi, Nisâ Suresi'nde [163] Allah Teâlâ'nın: { وَآتَيْنا داوُدَ زَبُوراً } “Dâvûd'a da Zebûr'u verdik” kavlinde ve En'âm Suresi'nde [84] { وَمِنْ ذُرِّيَّتِهِ داوُدَ } “Onun soyundan Dâvûd'u da...” kavlinde daha önce geçmişti.
وَ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ: مِنَّا ابْتِدَائِيَّةٌ مُتَعَلِّقَةٌ بِ آتَيْنا، أَيْ مِنْ لَدُنَّا وَمِنْ عِنْدِنَا، وَذَلِكَ تَشْرِيفٌ لِلْفَضْلِ الَّذِي أُوتِيَهُ دَاوُدُ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: رِزْقاً مِنْ لَدُنَّا [الْقَصَص: ٥٧] . وَتَنْكِيرُ فَضْلًا لِتَعْظِيمِهِ وَهُوَ فَضْلُ النُّبُوءَةِ وَفَضْلُ الْمُلْكِ، وَفَضْلُ الْعِنَايَةِ بِإِصْلَاحِ الْأُمَّةِ، وَفَضْلُ الْقَضَاءِ بِالْعَدْلِ، وَفَضْلُ الشَّجَاعَةِ فِي الْحَرْبِ، وَفَضْلُ سَعَةِ النِّعْمَةِ عَلَيْهِ، وَفَضْلُ إِغْنَائِهِ عَنِ النَّاسِ بِمَا أُلْهِمَهُ مِنْ صُنْعِ دُرُوعِ
{ مِنَّا } kavlindeki { مِنْ } harf-i ceri başlangıç (ibtidâiyye) bildirir ve { آتَيْنا } fiiline bağlıdır; yani "bizim katımızdan ve bizim nezdimizden" demektir. Bu da Allah Teâlâ'nın: { رِزْقاً مِنْ لَدُنَّا } “katımızdan bir rızık olarak” [Kasas: 57] kavlinde olduğu gibi Dâvûd'a verilen lütfu şereflendirmektedir. { فَضْلًا } kelimesinin belgisiz (nekra) getirilmesi ise onu yüceltmek içindir; o da peygamberlik lütfu, hükümdarlık lütfu, ümmetin ıslahına özen gösterme lütfu, adaletle hükmetme lütfu, savaşta cesaret lütfu, üzerindeki nimetin genişliği lütfu, kendisine demir zırhlar
الْحَدِيدِ، وَفَضْلُ إِيتَائِهِ الزَّبُورَ، وَإِيتَائِهِ حُسْنَ الصَّوْتِ، وَطُولَ الْعُمْرِ فِي الصَّلَاحِ وَغَيْرُ ذَلِكَ.
yapmanın ilham edilmesiyle insanlara muhtaç olmaktan müstağni kılınması lütfu, Zebûr'un verilmesi lütfu, güzel bir ses verilmesi lütfu, salih amel üzere uzun bir ömür verilmesi lütfu ve diğerleridir.
وَجُمْلَةُ يَا جِبالُ أَوِّبِي مَعَهُ مَقُولُ قَوْلٍ مَحْذُوفٌ، وَحَذْفُ الْقَوْلِ اسْتِعْمَالٌ شَائِعٌ، وَفِعْلُ الْقَوْلِ الْمَحْذُوفِ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا لِجُمْلَةِ آتَيْنا داوُدَ مِنَّا فَضْلًا.
{ يَا جِبالُ أَوِّبِي مَعَهُ } cümlesi, hazfedilmiş bir sözün aktarımıdır (makūlü'l-kavl). Söz fiilinin hazfedilmesi yaygın bir kullanımdır. Hazfedilen söz fiili ise { آتَيْنا داوُدَ مِنَّا فَضْلًا } cümlesinin istînâf-ı beyânîsi olan yeni bir cümledir.
وَفِي هَذَا الْأُسْلُوبِ الَّذِي نُظِمَتْ عَلَيْهِ الْآيَةُ مِنَ الْفَخَامَةِ وَجَلَالَةِ الْخَالِقِ وَعِظَمِ شَأْنِ دَاوُدَ مَعَ وَفْرَةِ الْمَعَانِي وَإِيجَازِ الْأَلْفَاظِ وَإِفَادَةِ مَعْنَى الْمَعِيَّةِ بِالْوَاوِ دُونَ مَا لَوْ كَانَتْ حَرْفَ عَطْفٍ.
Ayetin tertip edildiği bu üslupta; azamet, Yaratıcı'nın yüceliği, Dâvûd'un şanının büyüklüğü, anlamların zenginliği, lafızların vecizliği ve vav harfinin atıf harfi olsaydı ifade edemeyeceği beraberlik (maiyyet) manasını kazandırması söz konusudur.