والْأُمُورُ جَمْعُ أَمْرٍ وَهُوَ الشَّأْنُ وَالْحَالُ، أَيْ إِلَى اللَّهِ تُرْجَعُ الْأَحْوَالُ كُلُّهَا يَتَصَرَّفُ فِيهَا كَيفَ يَشَاء، فَتَكُونُ الْآيَةُ تَهْدِيدًا للمكذبين وإنذارا.
{ الْأُمُورُ } kelimesi { أَمْرٌ } kelimesinin çoğuludur ve şan, durum demektir; yani bütün durumlar Allah'a döndürülür ve O, bunlarda dilediği gibi tasarruf eder. Dolayısıyla bu ayet, yalanlayanlar için bir tehdit ve uyarıdır.
[سُورَة فاطر (٣٥) : آيَة ٥]
[Fâtır Suresi (35), Ayet 5]
يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَلا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَلا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ (٥)
{ يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَلا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَلا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ } “Ey insanlar! Şüphesiz Allah'ın vaadi haktır. Sakın dünya hayatı sizi aldatmasın ve o çok aldatıcı (şeytan) da sizi Allah ile aldatmasın!” (5)
أُعِيدَ خِطَابُ النَّاسِ إِعْذَارًا لَهُمْ وَإِنْذَارًا بِتَحْقِيقِ أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ الَّذِي وَعَدَهُ مِنْ عِقَابِهِ الْمُكَذِّبِينَ فِي يَوْمِ الْبَعْثِ هُوَ وَعْدٌ وَاقِعٌ لَا يَتَخَلَّفُ وَذَلِكَ بَعْدَ أَنْ قَدَّمَ لَهُمُ التَّذْكِيرَ بِدَلَائِلِ الْوَحْدَانِيَّةِ الْمُشْتَمِلَةِ عَلَيْهَا، مَعَ الدَّلَالَةِ عَلَى نِعَمِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ لِيَعْلَمُوا أَنَّهُ لَا يَسْتَحِقُّ الْعِبَادَةَ غَيْرُهُ وَأَنَّهُ لَا يَتَّصِفُ بِالْإِلَهِيَّةِ الْحَقِّ غَيْرُهُ.
İnsanlara yönelik hitap, mazeretlerini ortadan kaldırmak ve Allah'ın diriliş gününde yalanlayanları cezalandıracağına dair vaadinin kesinlikle gerçekleşecek ve asla şaşmayacak bir vaat olduğunu vurgulamak suretiyle onları uyarmak için tekrarlanmıştır. Bu da, kendilerine O'ndan başkasının ibadete layık olmadığını ve O'ndan başkasının gerçek ilahlık vasfını taşımadığını bilsinler diye Allah'ın üzerlerindeki nimetlerini göstermekle birlikte, tevhid delillerini hatırlatmanın sunulmasından sonra gelmiştir.
وَبَعْدَ أَنْ أَشَارَ إِلَيْهِمْ بِأَنَّ مَا أَنْتَجَتْهُ تِلْكَ الدَّلَائِلُ هُوَ مَا أَنْبَأَهُمْ بِهِ الرَّسُولُ ﷺ فَيَعْلَمُونَ صِدْقَهُ فِيمَا أَنْبَأَهُمْ مِنْ تَوْحِيدِ اللَّهِ وَهُوَ أَكْبَرُ مَا قَرَعَ آذَانَهُمْ وَأَحْرَجُ شَيْءٍ
Ayrıca bu delillerin ortaya koyduğu sonucun Resûl'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendilerine haber verdiği şey olduğuna işaret edilmesinden sonra gelmiştir. Böylece onlar, kulaklarına çarpan en büyük ve nefislerine en ağır gelen şey olan
لِنُفُوسِهِمْ، فَإِذَا تَأَيَّدَ بِالدَّلِيلِ الْبُرْهَانِيِّ تَمَهَّدَ السَّبِيلُ لِتَصْدِيقِ الرَّسُولِ ﷺ فِيمَا أَخْبَرَهُمْ بِهِ مِنْ وَعْدِ اللَّهِ وَهُوَ يَوْمُ الْبَعْثِ لِأَنَّهُ لَمَّا تَبَيَّنَ صِدْقُهُ فِي الْأُولَى يُعْلَمُ صِدْقُهُ فِي الثَّانِيَةِ بِحُكْمِ قِيَاسِ الْمُسَاوَاةِ.
Allah'ın birliği konusunda Resûl'ün kendilerine haber verdiği hususlardaki doğruluğunu bilirler. Bu durum kesin delille desteklenince, Resûl'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) Allah'ın vaadi olan diriliş günü hakkında kendilerine haber verdiği şeylerde doğrulanmasının yolu açılmış olur. Çünkü birincisinde doğruluğu ortaya çıkınca, eşitlik kıyası gereğince ikincisinde de doğruluğu bilinir.
وَالْخِطَابُ لِلْمُشْرِكِينَ، أَوْ لَهُمْ وَلِلْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّ مَا تَلَاهُ صَالِحٌ لِمَوْعِظَةِ الْفَرِيقَيْنِ كُلٌّ عَلَى حَسَبِ حَالِهِ.
Hitap müşrikleredir veya hem onlaradır hem de müminleredir; zira ardından gelen ifadeler, her birinin kendi durumuna göre iki gruba da öğüt vermeye elverişlidir.
وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِ إِنْ إِمَّا لِأَنَّ الْخِطَابَ لِلْمُنْكِرِينَ، وَإِمَّا لِتَغْلِيبِ فَرِيقِ الْمُنْكِرِينَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّهُمْ أَحْوَجُ إِلَى تَقْوِيَةِ الْمَوْعِظَةِ.
Haberin { إِنَّ } ile tekit edilmesi (pekiştirilmesi), ya hitabın inkârcılara yönelik olması sebebiyle ya da öğüdün pekiştirilmesine daha çok ihtiyaç duydukları için inkârcıların müminlere tağlib edilmesi (baskın kılınması) sebebiyledir.
وَالْوَعْدُ مَصْدَرٌ، وَهُوَ الْإِخْبَارُ عَنْ فِعْلِ الْمُخْبِرِ شَيْئًا فِي الْمُسْتَقْبَلِ، وَالْأَكْثَرُ أَنْ يَكُونَ
Vaat (الوَعْدُ) masdardır; haber verenin gelecekte bir şey yapacağını bildirmesidir. Çoğunlukla bu,
فِيمَا عَدَا الشَّرِّ، وَيُخَصُّ الشَّرُّ مِنْهُ بِاسْمِ الْوَعِيدِ، يَعُمُّهُمَا وَهُوَ هُنَا مُسْتَعْمَلٌ فِي الْقَدْرِ الْمُشْتَرَكِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: الشَّيْطانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ الْآيَةَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٦٨] .
kötülük dışındaki şeyler için kullanılır; kötülük içeren ise özellikle vaid (tehdit) adını alır. [Aslında bu lafız] her ikisini de kapsar ve burada ortak anlamda kullanılmıştır. Bu husus, Bakara Suresi'ndeki: { الشَّيْطانُ يَعِدُكُمُ الْفَقْرَ } “Şeytan sizi fakirlikle korkutur” [Bakara: 268] ayetinin tefsirinde geçmişti.
وَإِضَافَتُهُ إِلَى الِاسْمِ الْأَعْظَمِ تَوْطِئَةٌ لِكَوْنِهِ حَقًّا لِأَنَّ اللَّهَ لَا يَأْتِي مِنْهُ الْبَاطِلُ.
Vaadin İsm-i A'zam'a (Allah lafzına) izafe edilmesi, onun hak olduğuna bir hazırlıktır; zira Allah'tan asla batıl sadır olmaz.
وَالْحَقُّ هُنَا مُقَابِلُ الْكَذِبِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ صَادِقٌ. وَوَصْفُهُ بِالْمَصْدَرِ مُبَالغَة فِي حَقِيقَته.
Burada hak (الْحَقُّ), yalanın karşıtıdır. Anlamı şudur: Allah'ın vaadi gerçektir. Onun masdar ile nitelenmesi, hak oluşundaki mübalağa içindir.
وَالْمُرَادُ بِهِ: الْوَعْدُ بِحُلُولِ يَوْمِ جَزَاءٍ بَعْدَ انْقِضَاءِ هَذِهِ الْحَيَاةِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ تَفْرِيعُ فَلا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا الْآيَةَ.
Bununla kastedilen, { فَلا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا } ayetinin buna bağlanmasının gösterdiği üzere, bu hayatın sona ermesinden sonra bir ceza/karşılık gününün geleceği vaadidir.
والغرور بِضَمِّ الْغَيْنِ وَيُقَالُ التَّغْرِيرُ: إِيهَامُ النَّفْعِ وَالصَّلَاحِ فِيمَا هُوَ ضُرٌّ وَفَسَادٌ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٩٦] وَعِنْدَ قَوْلِهِ:
Gayn harfinin dammesiyle Gurûr (الْغُرُور) —ve tağrîr de denir— zararlı ve bozuk olan bir şeyde yarar ve iyilik vehmettirmektir. Bu, Âl-i İmrân Suresi'ndeki: { لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Kâfirlerin [diyar diyar] dolaşması sakın seni aldatmasın” [Âl-i İmrân: 196] ayetinde ve En'âm Suresi'ndeki:
زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١١٢] .
{ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُوراً } “aldatmak için yaldızlı sözler” [En'âm: 112] ayetinde geçmişti.
وَالْمُرَادُ بِالْحَيَاةِ: مَا تَشْتَمِلُ عَلَيْهِ أَحْوَالُ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا مِنْ لَهْوٍ وَتَرَفٍ، وَانْتِهَائِهَا بِالْمَوْتِ وَالْعَدَمِ مِمَّا يُسَوِّلُ لِلنَّاسِ أَنْ لَيْسَ بَعْدَ هَذِهِ الْحَيَاةِ أُخْرَى.
Hayat ile kastedilen; dünya hayatının durumlarının içerdiği eğlence ve lüks ile bunun ölüm ve yoklukla son bulmasıdır ki bu durumlar, insanlara bu hayattan sonra başka bir hayatın olmadığını telkin eder.
وَإِسْنَادُ التَّغْرِيرِ إِلَى الْحَيَاةِ وَلَوْ مَعَ تَقْدِيرِ الْمُضَافِ إِسْنَادٌ مَجَازِيٌّ لِأَنَّ الْغَارَّ لِلْمَرْءِ هُوَ نَفْسُهُ الْمُنْخَدِعَةُ بِأَحْوَالِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا فَهُوَ مِنْ إِسْنَادِ الْفِعْلِ إِلَى سَبَبِهِ وَالْبَاعِثِ عَلَيْهِ.
Aldatma eyleminin —muzâf takdir edilse bile— hayata isnat edilmesi mecazî bir isnattır. Çünkü insanı aldatan aslında dünya hayatının durumlarına kanan kendi nefsidir. Dolayısıyla bu, fiilin sebebine ve onu tetikleyen unsura isnat edilmesidir.
وَالنَّهْيُ فِي الظَّاهِر موجه إِلَى النَّاس وَالْمَنْهِيُّ عَنْهُ مِنْ أَحْوَالِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، وَلَيْسَتِ الْحَيَاةُ الدُّنْيَا مِنْ فِعْلِ النَّاسِ، فَتَعَيَّنَ أَنَّ الْمَقْصُودَ النَّهْيُ عَنْ لَازِمِ ذَلِكَ الْإِسْنَادِ وَهُوَ الِاغْتِرَارُ لِمَظَاهِرِ الْحَيَاةِ. وَنَظِيرُهُ كَثِيرٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ كَقَوْلِهِمْ: لَا أَعْرِفَنَّكَ تَفْعَلُ كَذَا، وَلَا أَرَيَنَّكَ هَاهُنَا، وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ [الْمَائِدَة: ٢] ، وَتَقَدَّمَ نَظِيرُهُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ آخِرَ آلِ عِمْرَانَ [١٩٦] .
Nehiy (yasaklama) zahirde insanlara yöneliktir, nehyedilen şey ise dünya hayatının durumlarındandır; oysa dünya hayatı insanların fiili değildir. Bu durumda maksadın, bu isnadın gerektirdiği şeyden yani hayatın görüntülerine aldanmaktan nehyetmek olduğu kesinleşir. Bunun Arap kelamında benzeri çoktur; nitekim: [Sakın seni şöyle yaparken bilmeyeyim], [Sakın seni burada görmeyeyim] sözleri ve { وَلا يَجْرِمَنَّكُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ } “Bir topluluğa olan kininiz sakın sizi [haddi aşmaya] sürüklemesin” [Mâide: 2] ayeti böyledir. Benzeri daha önce Âl-i İmrân'ın sonlarındaki: { لَا يَغُرَّنَّكَ تَقَلُّبُ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي الْبِلادِ } “Kâfirlerin beldelerde gezip dolaşması sakın seni aldatmasın” [Âl-i İmrân: 196] ayetinde geçmişti.
وَكَذَلِكَ الْقَوْلُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ.
Yüce Allah'ın: { وَلا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ } buyruğu hakkındaki söz de böyledir.
والغرور بِفَتْحِ الْغَيْنِ: هُوَ الشَّدِيدُ التَّغْرِيرِ. وَالْمُرَادُ بِهِ الشَّيْطَانُ، قَالَ تَعَالَى:
Gayn harfinin fethasıyla Garûr (الْغَرُور), çokça aldatan demektir. Bununla kastedilen şeytandır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
فَدَلَّاهُما بِغُرُورٍ [الْأَعْرَاف: ٢٢] . وَهُوَ يُغَيِّرُ النَّاسَ بِتَزْيِينِ الْقَبَائِحِ لَهُمْ تَمْوِيهًا بِمَا يَلُوحُ عَلَيْهَا مِنْ مَحَاسِنَ تُلَائِمُ نُفُوسَ النَّاسِ.
{ فَدَلَّاهُما بِغُرُورٍ } “Böylece onları hile ile aldattı” [A'râf: 22]. O, insanların nefislerine hoş gelen zahirî güzellikleri bir yanıltma olarak kullanarak çirkin şeyleri süslemek suretiyle insanları aldatır.
وَالْبَاء فِي قَول بِاللَّهِ لِلْمُلَابَسَةِ وَهِيَ دَاخِلَةٌ عَلَى مُضَافٍ مُقَدَّرٍ أَيْ، بِشَأْنِ اللَّهِ، أَيْ
{ بِاللَّهِ } ifadesindeki { ب } harf-i cerri mülâbeset (birliktelik/ilişki) içindir ve takdir edilen bir muzâfın başına gelmiştir; yani Allah'ın şanı hakkında [demektir], yani
يَتَطَرَّقُ إِلَى نَقْضِ هُدَى اللَّهِ فَإِنَّ فِعْلَ غَرَّ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ فَإِذَا أُرِيدَ تَعْدِيَتُهُ إِلَى بَعْضِ مُتَعَلِّقَاتِهِ عُدِّيَ إِلَيْهِ بِوَاسِطَةِ حَرْفِ الْجَرِّ، فَقَدْ يُعَدَّى بِالْبَاءِ وَهِيَ بَاءُ الْمُلَابَسَةِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Allah'ın hidayetini bozmaya yönelir. Zira { غَرَّ } fiili tek bir mef'ûle geçişli olur; şayet onun bazı taallukatlarına geçişli kılınması murat edilirse, harf-i cer vasıtasıyla geçişli kılınır. Bazen mülâbeset bâ'sı olan { ب } ile geçişli kılınır; tıpkı Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi:
يَا أَيُّهَا الْإِنْسانُ مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ [الانفطار: ٦] وَقَوله فِي سُورَة الْحَدِيدِ [١٤] :
{ يَا أَيُّهَا الْإِنْسانُ مَا غَرَّكَ بِرَبِّكَ الْكَرِيمِ } “Ey insan! Kerîm olan Rabbine karşı seni ne aldattı?” [İnfitâr: 6] ve Hadîd Suresi'ndeki [14] şu buyruğu gibi:
وَغَرَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ وَذَلِكَ إِذَا أُرِيدَ بَيَانُ مَنِ الْغَرُورُ مُلَابِسٌ لَهُ عَلَى تَقْدِيرِ مُضَاف، أَي بِحَال مِنْ أَحْوَالِهِ. وَتِلْكُ مُلَابَسَةُ الْفِعْلِ لِلْمَفْعُولِ فِي الْكَلَامِ عَلَى الْإِيجَازِ. وَلَيْسَتْ هَذِهِ الْبَاءُ بَاءَ السَّبَبِيَّةِ.
{ وَغَرَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ } “ve o çok aldatıcı da sizi Allah ile aldattı”. Bu durum, takdir edilen bir muzâf ile aldatmanın kime temas ettiği açıklanmak istendiğinde böyledir; yani [O'nun durumlarından bir durum ile] demektir. Bu, icaz yoluyla sözdeki fiilin mef'ûle olan mülâbesetidir (ilişkisidir). Bu bâ harfi, sebebiyet bâ'sı değildir.
وَقَدْ تَضَمَّنَتِ الْآيَةُ غُرُورَيْنِ: غُرُورًا يَغْتَرُّهُ الْمَرْءُ مِنْ تِلْقَاءِ نَفْسِهِ وَيُزَيِّنُ لِنَفْسِهِ مِنَ الْمَظَاهِرِ الْفَاتِنَةِ الَّتِي تَلُوحُ لَهُ فِي هَذِه الدُّنْيَا مَا يَتَوَهَّمُهُ خَيْرًا وَلَا يَنْظُرُ فِي عَوَاقِبِهِ بِحَيْثُ تَخْفَى مضارّه فِي بادىء الرَّأْيِ وَلَا يَظُنُّ أَنَّهُ مِنَ الشَّيْطَانِ.
Ayet iki tür aldatmayı içermektedir: Birincisi, insanın kendi kendine aldandığı, bu dünyada kendisine parıldayan çekici görüntüleri süsleyip hayır sandığı, ilk bakışta zararları gizli kaldığı ve şeytandan olduğunu düşünmediği için akıbetine bakmadığı aldatmadır.
وَغُرُورًا يَتَلَقَّاهُ مِمَّنْ يَغُرُّهُ وَهُوَ الشَّيْطَانُ، وَكَذَلِكَ الْغُرُورُ كُلُّهُ فِي هَذَا الْعَالَمِ بَعْضُهُ يُمْلِيهِ الْمَرْءُ عَلَى نَفْسِهِ وَبَعْضُهُ يَتَلَقَّاهُ مِنْ شَيَاطِينِ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ، فَتُرِكَ تَفْصِيلُ الْغَرُورِ الْأَوَّلِ الْآنَ اعْتِنَاءً بِالْأَصْلِ وَالْأَهَمِّ، فَإِنَّ كُلَّ غُرُورٍ يَرْجِعُ إِلَى غُرُورِ الشَّيْطَانِ. وَسَيَأْتِي تَفْصِيلُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَنْ كانَ يُرِيدُ الْعِزَّةَ فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمِيعاً [فاطر: ١٠] .
İkincisi ise, kendisini aldatandan yani şeytandan aldığı aldatmadır. Nitekim bu âlemdeki bütün aldatmaların bir kısmını insanın nefsi kendisine telkin eder, bir kısmını da insan ve cin şeytanlarından alır. Asıl ve daha önemli olana özen gösterilerek birinci aldatmanın ayrıntısı şimdilik bırakılmıştır; zira her aldatma şeytanın aldatmasına dayanır. Bunun ayrıntısı, Yüce Allah'ın: { مَنْ كانَ يُرِيدُ الْعِزَّةَ فَلِلَّهِ الْعِزَّةُ جَمِيعاً } “Kim izzet istiyorsa bilsin ki izzet bütünüyle Allah'ındır” [Fâtır: 10] buyruğunda gelecektir.
[سُورَة فاطر (٣٥) : آيَة ٦]
[Fâtır Suresi (35), Ayet 6]
إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا إِنَّما يَدْعُوا حِزْبَهُ لِيَكُونُوا مِنْ أَصْحابِ السَّعِيرِ (٦)
{ إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا إِنَّما يَدْعُوا حِزْبَهُ لِيَكُونُوا مِنْ أَصْحابِ السَّعِيرِ } “Şüphesiz şeytan sizin için bir düşmandır; öyleyse siz de onu düşman tutun. O, kendi taraftarlarını ancak alevli ateşin ehlinden olsunlar diye çağırır” (6)
لَمَّا كَانَ فِي قَوْلِهِ: وَلا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ [فاطر: ٥] إِبْهَامُ مَا فِي الْمُرَادِ بِالْغَرُورِ عُقِّبَ ذَلِكَ بِبَيَانِهِ بِأَنَّ الْغَرُورَ هُوَ الشَّيْطَانُ لِيَتَقَرَّرَ الْمُسْنَدُ إِلَيْهِ بِالْبَيَانِ بَعْدَ الْإِبْهَامِ. فَجُمْلَةُ إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُمْ عَدُوٌّ تَتَنَزَّلُ مِنْ جُمْلَةِ وَلا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ مَنْزِلَةَ الْبَيَانِ مِنَ الْمُبَيَّنِ فَلِذَلِكَ فُصِلَتْ وَلَمْ تُعْطَفْ، وَهَذَا مِنْ دَلَالَةِ تَرْتِيبِ الْكَلَامِ عَلَى إِرَادَةِ الْمُتَكَلِّمِ إِذْ يَعْلَمُ السَّامِعُ مِنْ وُقُوعِ وَصْفِ الشَّيْطَانِ عَقِبَ وَصْفِ الْغَرُورِ أَنَّ الْغَرُورَ هُوَ الشَّيْطَانُ.
{ وَلا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ } [Fâtır: 5] buyruğundaki { الْغَرُورُ } lafzından ne kastedildiği hususunda bir kapalılık bulunduğu için, kapalılıktan sonra açıklama ile müsnedün ileyh pekişsin diye, arkasından garûrun şeytan olduğu açıklaması getirilmiştir. Dolayısıyla { إِنَّ الشَّيْطانَ لَكُمْ عَدُوٌّ } cümlesi, { وَلا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ } cümlesine göre mübeyyene (açıklanana) nispetle beyan (açıklama) konumundadır; bu yüzden atıf yapılmayıp fasledilmiştir. Bu, kelamın tertibinin konuşanın maksadına delalet etmesindendir; zira dinleyen, şeytan vasfının garûr vasfının hemen ardından gelmesinden garûrun şeytan olduğunu anlar.
وَأُظْهِرَ اسْمُ الشَّيْطَانِ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِلْإِفْصَاحِ عَنِ الْمُرَادِ بِالْغَرُورِ أَنَّهُ الشَّيْطَانُ وَإِثَارَةُ الْعَدَاوَةِ بَيْنَ النَّاسِ وَالشَّيْطَانِ مَعْنًى مِنْ مَعَانِي الْقُرْآن تَصْرِيحًا وتضمّنا، وَهُوَ هُنَا صَرِيحٌ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ [الْبَقَرَة: ٣٦] .
Şeytan ismi, garûr ile kastedilenin şeytan olduğunu açıkça ifade etmek için zamir makamında zahir kılınmıştır. İnsanlar ile şeytan arasında düşmanlığı körüklemek, Kur'an'ın açıkça ve zımnen içerdiği anlamlardan biridir; nitekim Yüce Allah'ın: { وَقُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } “Birbirinize düşman olarak inin, dedik” [Bakara: 36] buyruğunda olduğu gibi burada da açıktır.
وَتِلْكَ عَدَاوَةٌ مُودَعَةٌ فِي جِبِلَّتِهِ كَعَدَاوَةِ الْكَلْبِ لِلْهِرِّ لِأَنَّ جِبِلَّةَ الشَّيْطَانِ مَوْكُولَةٌ بِإِيقَاعِ النَّاسِ فِي الْفَسَادِ وَأَسْوَأِ الْعَوَاقِبِ فِي قَوَالِبَ مُحَسَّنَةٍ مُزَيَّنَةٍ، وَشَوَاهِدُ ذَلِكَ تَظْهَرُ لِلْإِنْسَانِ فِي نَفْسِهِ وَفِي الْحَوَادِثِ حَيْثُمَا عَثَرَ عَلَيْهَا وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ كَما
Bu, köpeğin kediye olan düşmanlığı gibi onun fıtratına yerleştirilmiş bir düşmanlıktır. Çünkü şeytanın fıtratı, insanları güzel ve süslü kalıplar içinde kötülüğe ve en kötü akıbetlere düşürmeye memur kılınmıştır. Bunun delilleri, insana kendi nefsinde ve karşılaştığı her hadisede görünür. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يَا بَنِي آدَمَ لَا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ كَما }
أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ
{ أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ } “ana babanızı cennetten çıkardığı [gibi]”
[الْأَعْرَاف: ٢٧] .
“Ey Âdemoğulları! Şeytan, ana babanızı cennetten çıkardığı gibi sakın sizi de fitneye düşürmesin” [A'râf: 27].
وَتَأْكِيدُ الْخَبَر بِحرف التَّأْكِيد لِقَصْدِ تَحْقِيقِهِ لِأَنَّهُمْ بِغَفْلَتِهِمْ عَنْ عَدَاوَةِ الشَّيْطَانِ كَحَالِ مَنْ يُنْكِرُ أَنَّ الشَّيْطَانَ عَدُوٌّ.
Haberin tekit harfiyle pekiştirilmesi, onun kesinliğini vurgulamak içindir; zira şeytanın düşmanlığından gafil olmaları hasebiyle onların hali, şeytanın bir düşman olduğunu inkâr eden kimsenin hali gibidir.
وَتَقْدِيمُ لَكُمْ عَلَى مُتَعَلِّقِهِ لِلِاهْتِمَامِ بِهَذَا الْمُتَعَلِّقِ فَرَّعَ عَنْهُ أَنْ أُمِرُوا بِاتِّخَاذِهِ عَدُوًّا لِأَنَّهُمْ إِذَا عَلِمُوا أَنَّهُ عَدُوٌّ لَهُمْ حَقَّ عَلَيْهِمُ اتِّخَاذُهُ عَدُوًّا وَإِلَّا لَكَانُوا فِي حَمَاقَةٍ. وَفِيهِ تَنْبِيهٌ عَلَى وُجُوبِ عَدَاوَتِهِمُ الدُّعَاةَ فِي الضَّلَالَةِ الْمُسْتَمِدِّينَ مِنَ الشَّيْطَانِ.
{ لَكُمْ } ifadesinin taalluk ettiği kelimeden öne alınması, bu müteallaka ihtimam göstermek içindir. Bundan da onu düşman edinmeleri emri çıkarılmıştır; çünkü onun kendilerine düşman olduğunu bildiklerinde, onu düşman edinmeleri üzerlerine hak olur, aksi takdirde ahmaklık içinde kalırlardı. Bunda, güçlerini şeytandan alan sapıklık davetçilerine de düşman olmalarının zorunluluğuna bir uyarı vardır.
وَالْكَلَامُ عَلَى لَفْظِ عَدُوٌّ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٩٢] .
{ عَدُوٌّ } lafzına dair açıklamalar, Nisâ Suresi'ndeki: { فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ } “Eğer size düşman olan bir kavimden ise” [Nisâ: 92] ayetinde geçmişti.
وَاللَّامُ فِي لَكُمْ لَامُ الِاخْتِصَاصِ وَهِيَ الَّتِي تَتَضَمَّنُهَا الْإِضَافَةُ فَلَمَّا قَدَّمَ مَا حَقُّهُ أَنْ يَكُونَ مُضَافًا إِلَيْهِ صَرَّحَ بِاللَّامِ لِيَحْصُلَ مَعْنَى الْإِضَافَةِ.
{ لَكُمْ } ifadesindeki lâm ihtisas (özgü kılma) lâmıdır ve bu, izafetin içerdiği anlamdır. Dolayısıyla muzâfun ileyh olması gereken şey öne alınınca, izafet anlamı hâsıl olsun diye lâm açıkça getirilmiştir.
وَإِنَّمَا أَمَرَ اللَّهُ بِاتِّخَاذِ الْعَدُوِّ عَدُوًّا وَلَمْ يَنْدُبْ إِلَى الْعَفْوِ عَنْهُ وَالْإِغْضَاءِ عَنْ عَدَاوَتِهِ كَمَا أَمَرَ فِي قَوْلِهِ: فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ [الشورى: ٤٠] وَنَحْوِ ذَلِكَ مِمَّا تَكَرَّرَ فِي الْقُرْآنِ وَكَلَامِ الرَّسُولِ ﷺ، لِأَنَّ مَا نُدِبَ إِلَيْهِ مِنَ الْعَفْوِ إِنَّمَا هُوَ فِيمَا بَيْنَ الْمُسْلِمِينَ بَعْضِهِمْ مَعَ بَعْضٍ رَجَاءَ صَلَاحِ حَالِ الْعَدُوِّ لِأَنَّ عَدَاوَةَ الْمُسْلِمِ عَارِضَةٌ لِأَغْرَاضٍ يُمْكِنُ زَوَالُهَا وَلَهَا حُدُودٌ لَا يُخْشَى مَعَهَا الْمَضَارُّ الْفَادِحَةُ كَمَا قَالَ تَعَالَى: ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ [فصلت: ٣٤] وَلِذَلِكَ لَمْ يَأْمُرِ اللَّهُ تَعَالَى بِمِثْلِ ذَلِكَ مَعَ أَعْدَاءِ الدِّينِ فَقَالَ: لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ [الممتحنة: ١] الْآيَةَ، بَلْ لَمْ يَأْمُرِ اللَّهُ تَعَالَى بِالْعَفْوِ عَنِ الْمُحَارِبِينَ مِنْ أَهْلِ الْمِلَّةِ لِأَنَّ مُنَاوَأَتَهُمْ غَيْرُ عَارِضَةٍ بَلْ هِيَ لِغَرَضِ ابْتِزَازِ الْأَمْوَالِ وَنَحْوِ ذَلِكَ فَقَالَ: إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ [الْمَائِدَة: ٣٤] فَعَدَاوَةُ الشَّيْطَانِ لَمَّا كَانَتْ جِبِلِيَّةً لَا يُرْجَى زَوَالُهَا مَعَ مَنْ يَعْفُو عَنْهُ لَمْ يَأْمُرِ اللَّهُ إِلَّا بِاتِّخَاذِهِ عَدُوًّا لِأَنَّهُ إِذَا لَمْ يُتَّخَذْ عَدُوًّا لَمْ يُرَاقِبِ الْمُسْلِمُ مَكَائِدَهُ وَمُخَادَعَتَهُ. وَمِنْ لَوَازِمِ اتِّخَاذِهِ عَدُوًّا الْعَمَلُ بِخِلَاف مَا يَدْعُو إِلَيْهِ لِتَجَنُّبِ مَكَائِدِهِ وَلِمَقْتِهِ بِالْعَمَلِ الصَّالِحِ.
Allah Teâlâ'nın düşmanı düşman edinmeyi emredip, { فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ } “Kim affeder ve arasını düzeltirse onun mükâfatı Allah'a aittir” [Şûrâ: 40] buyruğunda ve Kur'an ile Resûl'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) kelamında tekrarlanan benzeri yerlerde emrettiği gibi onu affetmeyi ve düşmanlığını görmezden gelmeyi tavsiye etmemesinin sebebi şudur: Tavsiye edilen af, düşmanın halinin düzelmesi umuduyla ancak Müslümanların kendi aralarındadır. Çünkü bir Müslümanın düşmanlığı yok olması mümkün olan geçici maksatlara dayanır ve ağır zararlardan endişe edilmeyecek sınırları vardır; nitekim Yüce Allah: { ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَداوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ } “Sen [kötülüğü] en güzel olanla sav; o zaman seninle arasında düşmanlık bulunan kimse sanki sımsıcak bir dost gibi olur” [Fussilet: 34] buyurmuştur. İşte bu sebeple Allah Teâlâ din düşmanları hakkında böyle bir şey emretmemiş ve: { لَا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وَعَدُوَّكُمْ أَوْلِياءَ } “Benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olanları dost edinmeyin” [Mümtehine: 1] buyurmuştur. Hatta Allah Teâlâ, İslâm ehlinden olup [yol keserek] savaş açanları affetmeyi de emretmemiştir; çünkü onların düşmanlığı geçici olmayıp malları gasbetmek ve benzeri maksatlara dayanır; nitekim: { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَقْدِرُوا عَلَيْهِمْ } “Ancak siz onları ele geçirmeden önce tövbe edenler müstesnadır” [Mâide: 34] buyurmuştur. Şeytanın düşmanlığı ise fıtrî olup kendisini affeden kişiden asla zail olması umulmadığı için, Allah onu ancak düşman edinmeyi emretmiştir. Çünkü o düşman edinilmezse Müslüman onun hile ve tuzaklarını gözetlemez. Onu düşman edinmenin gereklerinden biri de, tuzaklarından sakınmak ve salih amelle ona buğzetmek için onun çağırdığı şeyin aksini yapmaktır.
فَالْإِيقَاعُ بِالنَّاسِ فِي الضُّرِّ لَا يَسْلَمُ مِنْهُ أَوْلِيَاؤُهُ وَلَا أَعْدَاؤُهُ وَلَكِنَّ أَوْلِيَاءَهُ يُضْمِرُ لَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَيَأْنَسُ بِهِمْ لِأَنَّهُ يَقْضِي بِهِمْ وَطَرَهُ وَأَمَّا أَعْدَاؤُهُ فَهُوَ مَعَ عَدَاوَتِهِ لَهُمْ يَشْمَئِزُّ وَيَنْفِرُ وَيَغْتَاظُ مِنْ مُقَاوَمَتِهِمْ وَسَاوِسَهُ إِلَى أَنْ يَبْلُغَ حَدَّ الْفِرَارِ مِنْ عُظَمَاءِ الْأُمَّةِ فَقَدْ
İnsanları zarara uğratmasından ne onun dostları ne de düşmanları kurtulabilir. Fakat o, dostlarına karşı düşmanlık beslemekle birlikte onlarla ünsiyet kurar; çünkü arzusunu onlar vasıtasıyla gerçekleştirir. Düşmanlarına gelince; o, onlara olan düşmanlığıyla beraber onların vesveselerine direnmesinden tiksinir, kaçar ve öfkelenir; hatta ümmetin büyüklerinden kaçma derecesine varır. Nitekim
قَالَ النَّبِيءُ ﷺ لِعُمَرَ: «إِيهِ يَا بْنَ الْخَطَّابِ مَا رَآكَ الشَّيْطَانُ سَالِكًا فَجًّا إِلَّا سَلَكَ فَجًّا غَيْرَ فَجِّكَ» .
Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ömer'e şöyle buyurmuştur: «Devam et ey İbnü'l-Hattâb! Şeytan seni bir yoldan giderken görse, mutlaka senin yolundan başka bir yola sapar».
وَوَرَدَ فِي
Sahih'te
«الصَّحِيحِ» «إِذَا أُقِيمَتِ الصَّلَاةُ أَدْبَرَ الشَّيْطَانُ»
«Namaz için kamet getirildiğinde şeytan arkasını dönüp kaçar»
الْحَدِيثَ.
hadisi varit olmuştur.
وَوَرَدَ «أَنه مَا ريء الشَّيْطَانُ أَخْسَأَ وَأَحْقَرَ مِنْهُ فِي يَوْمِ عَرَفَةَ لِمَا يَرَى مِنَ الرَّحْمَةِ»
Ayrıca «Gördüğü rahmetten ötürü Arefe gününde şeytanın görüldüğü kadar daha kovulmuş ve daha zelil görüldüğü hiçbir gün yoktur» rivayeti varit olmuştur.
. وَأُعْقِبَ الْأَمْرُ بِاتِّخَاذِ الشَّيْطَانِ عَدُوًّا بِتَحْذِيرٍ مِنْ قَبُولِ دَعْوَتِهِ وَحَثٍّ عَلَى وُجُوبِ الْيَقْظَةِ لِتَغْرِيرِهِ وَتَجَنُّبِ تَوَلِّيهِ بِأَنَّهُ يَسْعَى فِي ضُرِّ أَوْلِيَائِهِ وَحِزْبِهِ فَيَدْعُوهُمْ إِلَى مَا يُوقِعُهُمْ فِي السَّعِيرِ.
Şeytanı düşman edinme emrinin hemen ardından, onun çağrısına uymaktan sakındırma, aldatmalarına karşı uyanık olmanın gerekliliğine teşvik ve onu dost edinmekten kaçınma [emri] getirilmiştir; zira o, dostlarının ve fırkasının zararına çalışır, onları alevli ateşe (Saîr) düşürecek şeylere çağırır.
وَهَذَا يُؤَكِّدُ الْأَمْرَ بِاتِّخَاذِهِ عَدُوًّا لِأَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ تَضَرُّرًا بِهِ هُمْ حِزْبُهُ وَأَوْلِيَاؤُهُ.
Bu da onu düşman edinme emrini pekiştirmektedir; çünkü onun sebebiyle en çok zarara uğrayacak olanlar, bizzat onun fırkası ve dostlarıdır.
وَجُمْلَة إِنَّما يَدْعُوا حِزْبَهُ لِيَكُونُوا مِنْ أَصْحابِ السَّعِيرِ تَعْلِيلٌ لِجُمْلَةِ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا. وَجِيءَ بِهَا فِي صِيغَةِ حَصْرٍ لِانْحِصَارِ دَعَوْتِهِ فِي الْغَايَةِ الْمَذْكُورَةِ عَقِبَهَا بِلَامِ الْعِلَّةِ كَيْلَا يُتَوَهَّمَ أَنَّ دَعوته تَخْلُو عَن تِلْكَ الْغَايَةِ وَلَوْ فِي وَقْتٍ مَا.
{ إِنَّما يَدْعُوا حِزْبَهُ لِيَكُونُوا مِنْ أَصْحابِ السَّعِيرِ } “O, kendi taraftarlarını ancak alevli ateşin ehlinden olsunlar diye çağırır” cümlesi, { فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا } “Siz de onu düşman edinin” cümlesinin gerekçesidir (ta'lîl). Çağrısının, ardındaki illet lâmı ile zikredilen gayeye hasredilmiş olması sebebiyle hasr sîgasıyla getirilmiştir; ta ki onun çağrısının herhangi bir vakitte dahi olsa bu gayeden uzak olduğu zannedilmesin.
وَبِهَذَا الْعُمُومِ الَّذِي يَقْتَضِيهِ الْحَصْرُ صَارَتِ الْجُمْلَةُ أَيْضًا فِي مَعْنَى التذييل لما قبلهَا كُلَّهُ.
Hasrın gerektirdiği bu umumîlik (kapsayıcılık) sayesinde cümle, kendisinden önceki bütün kısımlar için tezyîl (pekiştirici fezleke) anlamını da kazanmıştır.
وَمُقْتَضَى وُقُوع فعل يَدْعُوا فِي حَيِّزِ الْقَصْرِ أَنَّ مَفْعُولَهُ وَهُوَ قَوْلُهُ: حِزْبَهُ هُوَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْقَصْرِ، أَيْ أَنَّهُ يَدْعُو حِزْبَهُ وَلَا يَدْعُو غَيْرَ حِزْبِهِ، وَالشَّيْطَانُ يَدْعُو النَّاسَ كُلَّهُمْ سَوَاءً فِي ذَلِكَ حِزْبُهُ وَمَنْ لَمْ يَرْكَنْ إِلَى دَعْوَتِهِ إِلَّا أَنَّ أَثَرَ دَعْوَتِهِ لَا يَظْهَرُ إِلَّا فِي الَّذِينَ يَرْكَنُونَ لَهُ فَيَصِيرُونَ حِزْبَهُ قَالَ تَعَالَى لَهُ: إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ [الْحجر: ٤٢] . وَحَكَى اللَّهُ عَنِ الشَّيْطَانِ بِقَوْلِهِ: لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ [الْحجر: ٣٩، ٤٠] فَتَعَيَّنَ أَنَّ فِي الْكَلَامِ إِيجَازَ حَذْفٍ. وَالتَّقْدِيرُ: إِنَّمَا يَدْعُو حِزْبَهُ دَعْوَةً بَالِغَةً مَقْصِدَهُ. وَالْقَرِينَةُ هِيَ مَا تَقَدَّمَ مِنَ التَّحْذِيرِ وَلَوْ كَانَ لَا يَدْعُو إِلَّا حِزْبَهُ لَمَا كَانَ لِتَحْذِيرِ غَيْرِهِمْ فَائِدَةٌ.
{ يَدْعُوا } fiilinin kasr alanı içinde yer almasının gereği, mefulü olan { حِزْبَهُ } “kendi taraftarlarını” ifadesinin kasrın maksadı olmasıdır; yani o sadece kendi fırkasını çağırır, fırkasından başkasını çağırmaz. Oysa şeytan, fırkası olsun veya çağrısına meyletmeyen kimseler olsun bütün insanları çağırır; ancak çağrısının etkisi yalnızca ona meyledip onun fırkası hâline gelenlerde ortaya çıkar. Nitekim Allah Teâlâ ona şöyle buyurmuştur: { إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ } “Şüphesiz kullarım üzerinde senin bir hâkimiyetin yoktur; ancak azgınlardan sana uyanlar müstesna” [Hicr: 42]. Allah şeytandan naklen de şöyle buyurmuştur: { لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ } “Onların hepsini mutlaka azdıracağım; ancak içlerinden ihlâsa erdirilmiş kulların müstesna” [Hicr: 39-40]. Dolayısıyla sözde bir hazif îcazı bulunduğu kesinleşmektedir. Takdiri ise şöyledir: O, kendi fırkasını ancak hedefine ulaşan bir çağrıyla çağırır. Karîne ise daha önce geçen uyarıdır; zira o sadece kendi fırkasını çağırıyor olsaydı, başkalarını uyarmanın bir faydası olmazdı.
وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِيَكُونُوا مِنْ أَصْحابِ السَّعِيرِ يجوز أَن تكون لَامَ الْعِلَّةِ فَإِنَّ الشَّيْطَانَ قَدْ يَكُونُ سَاعِيًا لِغَايَةِ إِيقَاعِ الْآدَمِيِّينَ فِي الْعَذَابِ نِكَايَةً بِهِمْ، وَهِيَ عِلَّةٌ لِلدَّعْوَةِ مَخْفِيَّةٌ فِي خَاطِرِهِ الشَّيْطَانِيِّ وَإِنْ كَانَ لَا يَجْهَرُ بِهَا لِأَنَّ إِخْفَاءَهَا مِنْ جُمْلَةِ كَيْدِهِ وَتَزْيِينِهِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ اللَّامُ لَامَ الْعَاقِبَةِ وَالصَّيْرُورَةِ مِثْلَ فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً [الْقَصَص: ٨] قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: لِأَنَّهُ لَمْ يَدْعُهُمْ إِلَى السَّعِيرِ إِنَّمَا اتَّفَقَ أَنْ صَار أَمرهم عَن دُعَائِهِ إِلَى ذَلِكَ.
{ لِيَكُونُوا مِنْ أَصْحابِ السَّعِيرِ } kavlindeki lâm harfinin lâm-ı illet (gerekçe bildiren lâm) olması caizdir; zira şeytan, insanlara düşmanlık olsun diye onları azaba düşürme gayesiyle çabalıyor olabilir. Bu, onun şeytanca zihninde gizli olan çağrı sebebidir; gerçi bunu açıkça söylemez, çünkü bunu gizlemek onun hilesinin ve [kötülükleri] süslemesinin bir parçasıdır. Lâm harfinin lâm-ı âkıbet ve sayrûret (sonuç bildiren lâm) olması da caizdir; tıpkı: { فَالْتَقَطَهُ آلُ فِرْعَوْنَ لِيَكُونَ لَهُمْ عَدُوًّا وَحَزَناً } “Nihayet Firavun ailesi onu, kendilerine bir düşman ve bir keder olsun diye [sonunda öyle olacağını bilmeksizin] aldı” [Kasas: 8] ayetinde olduğu gibi. İbn Atiyye şöyle demiştir: Çünkü o onları Saîr'e (alevli ateşe) çağırmadı; fakat onun çağrısı neticesinde durumları tesadüfen oraya vardı.
والسَّعِيرِ: النَّارُ الشَّدِيدَةُ، وَغَلَبَ فِي لِسَانِ الشَّرْع على جنهم.
Saîr (السَّعِير): Şiddetli ateş demektir ve şeriat dilinde cehennem anlamında galip (yaygın) hâle gelmiştir.
[سُورَة فاطر (٣٥) : آيَة ٧]
[Fâtır Suresi (35), Ayet 7]
الَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ (٧)
{ الَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ } “İnkâr edenler için şiddetli bir azap vardır. İman edip salih amel işleyenlere gelince, onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vardır. (7)”
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ يُفِيدُ مَفَادَ الْفَذْلَكَةِ وَالِاسْتِنْتَاجِ مِمَّا تَقَدَّمَ. وَهَذَا الِاسْتِئْنَاف يومىء إِلَى أَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا هُمْ حِزْبُ الشَّيْطَانِ لِأَنَّهُ لَمَّا ذَكَرَ أَنَّ حِزْبَهُ مِنْ أَصْحَابِ السَّعِيرِ وَحَكَمَ هُنَا بِأَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ عَذَابٌ شَدِيدٌ عُلِمَ أَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَصْحَابِ السَّعِيرِ إِذْ هُوَ الْعَذَابُ الشَّدِيدُ فَعُلِمَ أَنَّهُمْ حِزْبُ الشَّيْطَانِ بِطَرِيقَةِ قِيَاسٍ مَطْوِيٍّ، فَالَّذِينَ كَفَرُوا هُمْ حِزْبُ الشَّيْطَانِ لِعُكُوفِهِمْ عَلَى مُتَابَعَتِهِ وَإِنْ لَمْ يُعْلِنُوا ذَلِكَ لِاقْتِنَاعِهِ مِنْهُمْ بِمُلَازَمَةِ مَا يُمْلِيهِ عَلَيْهِمْ.
Önceki kısımdan bir fezleke ve netice çıkarma işlevi gören iptidâî bir isti'nâftır. Bu isti'nâf, inkâr edenlerin bizzat şeytanın fırkası olduğuna işaret eder. Çünkü [önceki ayette] onun fırkasının Saîr ehlinden olduğunu zikredip burada da inkâr edenler için şiddetli bir azap olduğuna hükmedince, şiddetli azap Saîr olduğuna göre inkâr edenlerin Saîr ehlinden olduğu anlaşılmış, böylece gizli bir kıyas (kıyas-ı matvî) yoluyla onların şeytanın fırkası olduğu bilinmiştir. Dolayısıyla inkâr edenler, bunu açıkça ilan etmeseler dahi şeytana uymaya sımsıkı sarıldıkları için onun fırkasıdır; zira şeytan, kendilerine dikte ettiği şeylere bağlı kalmalarını onlardan kâfi görmektedir.
وَأَمَّا الْمُؤْمِنُونَ الْعُصَاةُ فَلَيْسُوا مِنْ حِزْبِهِ لِأَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ كَيْدَهُ وَلَكِنَّهُمْ يَتَّبِعُونَ بَعْضَ وَسْوَسَتِهِ بِدَافِعِ الشَّهَوَاتِ وَهُمْ مَعَ ذَلِكَ يَلْعَنُونَهُ وَيَتَبَرَّأُونَ مِنْهُ. وَقَدْ
Günahkâr müminlere gelince; onlar şeytanın fırkasından değildirler. Çünkü onlar onun tuzağını bilirler, fakat nefis arzularının sevkiyle onun bazı vesveselerine uyarlar; bununla birlikte ona lanet eder ve ondan teberrî ederler (uzak dururlar). Nitekim
قَالَ النَّبِيءُ ﷺ فِي حَجَّةِ الْوَدَاعِ «إِنَّ الشَّيْطَانَ قَدْ يَئِسَ أَنْ يُعْبَدَ فِي أَرْضِكُمْ هَذِهِ وَلَكِنَّهُ قَدْ رَضِيَ مِنْكُمْ بِمَا دُونَ ذَلِكَ مِمَّا تَحْقِرُونَ مِنْ أَعْمَالِكُمْ»
Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Veda Haccı'nda şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz şeytan şu topraklarınızda kendisine tapılmasından ümidini kesmiştir; fakat amellerinizden küçük gördüğünüz şeyler hususunda bundan daha azına razı olmuştur».
. وَذِكْرُ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ تَتْمِيمٌ بِأَنَّ الَّذِينَ لَمْ يَكُونُوا مِنْ حِزْبِهِ قَدْ فَازُوا بِالْخَيْرَاتِ.
{ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ } “İman edip salih amel işleyenlere gelince” ifadesinin zikredilmesi, onun fırkasından olmayan kimselerin hayırlara nail olduğunu bildiren bir tamamlamadır.
وَقَدْ أَشَارَتِ الْآيَةُ إِلَى طَرَفَيْنِ فِي الضَّلَالِ وَالِاهْتِدَاءِ وَطَوَتْ مَا بَيْنَ ذَيْنِكَ مِنَ الْمَرَاتِبِ لِيُعْلَمَ أَنَّ مَا بَيْنَ ذَلِكَ يَنَالُهُمْ نَصِيبُهُمْ مِنْ أَشْبَهِ أَحْوَالِهِمْ بِأَحْوَالِ أَحَدِ الْفَرِيقَيْنِ عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي وَضْعِ الْمُسْلِمِ بَيْنَ الْخَوْفِ وَالرَّجَاءِ، والأمل والرهبة.
Ayet sapkınlık ve hidayetteki iki uca işaret etmiş, bu ikisi arasındaki dereceleri ise gizli tutmuştur; ta ki bu iki uç arasında bulunanların, Kur'an'ın Müslümanı korku ile ümit, emel ile dehşet arasında tutma adetine uygun olarak, iki gruptan birinin hâllerine en çok benzeyen durumlarına göre nasiplerini alacakları bilinsin.
[سُورَة فاطر (٣٥) : آيَة ٨]
[Fâtır Suresi (35), Ayet 8]
أَفَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً فَإِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ فَلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَراتٍ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما يَصْنَعُونَ (٨)
{ أَفَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً فَإِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ فَلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَراتٍ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما يَصْنَعُونَ } “Kötü ameli kendisine süslü gösterilip de onu güzel gören kimse [hidayette olan gibi midir]? Şüphesiz Allah dilediğini saptırır, dilediğini de hidayete erdirir. O hâlde onlara üzülerek canını tüketme! Şüphesiz Allah onların yaptıklarını hakkıyla bilendir. (8)”
لَمَّا جَرَى تَحْذِيرُ النَّاسِ مِنْ غُرُورِ الشَّيْطَانِ وَإِيقَاظُهُمْ إِلَى عَدَاوَتِهِ لِلنَّوْعِ الْإِنْسَانِيِّ، وَتَقْسِيمُ النَّاسِ إِلَى فَرِيقَيْنِ: فَرِيقٍ انْطَلَتْ عَلَيْهِ مَكَائِدُ الشَّيْطَانِ وَاغْتَرُّوا بِغُرُورِهِ وَلَمْ يُنَاصِبُوهُ الْعَدَاءَ، وَفَرِيقٍ أَخَذُوا حِذْرَهُمْ مِنْهُ وَاحْتَرَسُوا مِنْ كَيْدِهِ وَتَجَنَّبُوا السَّيْرَ فِي مَسَالِكِهِ، ثُمَّ تَقْسِيمُهُمْ إِلَى كَافِرٍ مُعَذَّبٍ وَمُؤْمِنٍ صَالِحٍ مُنْعَمٍ عَلَيْهِ، أَعْقَبَ ذَلِكَ بِالْإِيمَاءِ إِلَى اسْتِحْقَاقِ حِزْبِ الشَّيْطَانِ عَذَابَ السَّعِيرِ، وَبِتَسْلِيَةِ النَّبِيءِ ﷺ عَلَى مَنْ لَمْ يَخْلُصُوا مِنْ حَبَائِلِ الشَّيْطَانِ مِنْ أُمَّةِ دَعْوَتِهِ بِأُسْلُوبِ الْمُلَاطَفَةِ فِي التَّسْلِيَةِ فَفَرَّعَ عَلَى جَمِيعِ مَا تَقَدَّمَ قَوْلَهُ: أَفَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً إِلَى قَوْلِهِ: بِما يَصْنَعُونَ فَابْتِدَاؤُهُ بِفَاءِ التَّفْرِيعِ رَبْطٌ لَهُ بِمَا تَقَدَّمَ لِيَعُودَ الذِّهْنُ إِلَى مَا حُكِيَ مِنْ أَحْوَالِهِمْ، فَالتَّفْرِيعُ عَلَى قَوْلِهِ: إِنَّما يَدْعُوا حِزْبَهُ لِيَكُونُوا مِنْ أَصْحابِ السَّعِيرِ [فاطر: ٦] ، ثُمَّ بِإِبْرَازِ الْكَلَامِ الْمُفَرَّعِ فِي صُورَةِ الِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ، وَاجْتِلَابِ الْمَوْصُول الَّذِي تومىء صِلَتُهُ إِلَى عِلَّةِ الْخَبَرِ الْمَقْصُودِ، فَأُشِيرَ إِلَى أَنَّ وُقُوعَهُ فِي
İnsanlar şeytanın aldatmacasına karşı uyarılıp onun insan nev'ine olan düşmanlığına karşı uyandırıldıktan ve insanlar iki fırkaya ayrıldıktan sonra —ki bir fırka şeytanın tuzaklarına kapılmış, onun aldatmasına kanmış ve ona düşmanlık beslememiştir; diğer fırka ise ona karşı tedbirini almış, hilesinden sakınmış ve onun yollarında yürümekten kaçınmıştır— ardından da onların azap görecek kâfir ile nimetlendirilecek salih mümin olarak taksim edilmesinden sonra, bunun peşinden şeytanın fırkasının Saîr azabını hak ettiğine ve ümmet-i davetinden olup şeytanın tuzaklarından kurtulamayanlar hakkında nezaketli bir teselli üslubuyla Hz. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) teselli edilmesine ima yapılmıştır. Böylece daha önce geçenlerin tümüne { أَفَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ فَرَآهُ حَسَناً } ayetinden { بِما يَصْنَعُونَ } kavline kadar olan kısım tafri' edilmiştir (bağlanmıştır). Cümlenin tafri' fâ'sı ile başlaması, zihnin onların anlatılan hâllerine dönmesi için önceki kısımla bir bağ kurmaktır. Yani tafri', { إِنَّما يَدْعُوا حِزْبَهُ لِيَكُونُوا مِنْ أَصْحابِ السَّعِيرِ } [Fâtır: 6] ayetine yapılmıştır. Ardından tafri' edilen söz inkârî istifham suretinde ortaya konmuş ve sılası kastedilen haberin illetine işaret eden bir ism-i mevsûl getirilmiştir. Böylece onun bu
هَذِه الْحَالة ناشىء مِنْ تَزْيِينِ الشَّيْطَانِ لَهُ سُوءَ عَمَلِهِ، فَالْمُزَيِّنُ لِلْأَعْمَالِ السَّيِّئَةِ هُوَ الشَّيْطَانُ قَالَ تَعَالَى: وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ [النَّمْل: ٢٤] فَرَأَوْا أَعْمَالَهُمُ
hâle düşmesinin, şeytanın ona kötü amelini süslü göstermesinden kaynaklandığına işaret edilmiştir. Kötü amelleri süsleyen şeytandır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ } “Şeytan onlara amellerini süslü gösterdi” [Neml: 24]. Onlar da kötü amellerini
السَّيِّئَةَ حَسَنَةً فَعَكَفُوا عَلَيْهَا وَلم يقبلُوا فِيهَا نَصِيحَةَ نَاصِحٍ، وَلَا رِسَالَةَ مُرْسَلٍ.
güzel gördüler, bu sebeple onlara sımsıkı sarıldılar ve bu hususta ne bir öğüt verenin nasihatini ne de bir elçinin risaletini kabul ettiler.
ومَنْ مَوْصُولَةٌ صَادِقَةٌ عَلَى جَمْعٍ مِنَ النَّاسِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ فِي آخِرِ الْكَلَامِ فَلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَراتٍ بَلْ وَدَلَّ عَلَيْهِ تَفْرِيعُ هَذَا عَلَى قَوْله إِنَّما يَدْعُوا حِزْبَهُ لِيَكُونُوا مِنْ أَصْحابِ السَّعِيرِ [فاطر: ٦] ومَنْ فِي مَوْضِعِ رَفْعِ الِابْتِدَاءِ وَالْخَبَرُ عَنْهُ مَحْذُوفٌ إِيجَازًا لِدَلَالَةِ مَا قَبْلَهُ عَلَيْهِ وَهُوَ قَوْلُهُ: الَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ [فاطر: ٧] عَقِبَ قَوْله:
{ مَنْ } mevsûl bir kelime olup sözün sonundaki { فَلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَراتٍ } kavlinin delalet ettiği üzere insanlardan bir topluluğa tekabül etmektedir; hatta bunun { إِنَّما يَدْعُوا حِزْبَهُ لِيَكُونُوا مِنْ أَصْحابِ السَّعِيرِ } [Fâtır: 6] kavline tafri' edilmesi de buna delalet eder. { مَنْ } mübteda olarak merfû konumundadır; haberi ise kendisinden önceki
إِنَّما يَدْعُوا حِزْبَهُ لِيَكُونُوا مِنْ أَصْحابِ السَّعِيرِ. فَتَقْدِيرُهُ بِالنِّسْبَةِ لِمَا اسْتَحَقَّهُ حِزْبُ الشَّيْطَانِ مِنَ الْعَذَابِ: أَفَأَنْتَ تَهْدِي مَنْ زيّن لَهُ سوء عَمَلُهُ فَرَآهُ حَسَنًا فَإِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ.
{ إِنَّما يَدْعُوا حِزْبَهُ لِيَكُونُوا مِنْ أَصْحابِ السَّعِيرِ } “O, kendi taraftarlarını ancak alevli ateşin ehlinden olsunlar diye çağırır” kavlinin ardından gelen { الَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ } [Fâtır: 7] kavlinin delaleti sebebiyle îcaz yapılarak hazfedilmiştir. Şeytanın fırkasının hak ettiği azap bakımından bunun takdiri şöyledir: “Kötü ameli kendisine süslü gösterilip de onu güzel gören kimseyi sen mi hidayete erdireceksin? Zira Allah dilediğini saptırır, dilediğini de hidayete erdirir.”
وَتَقْدِيره بِالنِّسْبَةِ إِلَى تَسْلِيَة النبيء ﷺ: لَا يَحْزُنْكَ مَصِيرُهُ فَإِنَّ اللَّهَ مُطَّلِعٌ عَلَيْهِ.
Hz. Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) teselli edilmesi bakımından takdiri ise şöyledir: “Onun varacağı son seni üzmesin; zira Allah onu görmektedir.”
وَفُرِّعَ عَلَيْهِ: فَإِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ. وَفُرِّعَ عَلَى هَذَا قَوْلُهُ: فَلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَراتٍ أَيْ فَلَا تَفْعَلْ ذَلِكَ، أَيْ لَا يَنْبَغِي لَكَ ذَلِكَ فَإِنَّهُمْ أَوْقَعُوا أَنْفُسَهُمْ فِي تِلْكَ الْحَالَةِ بِتَزْيِينِ الشَّيْطَانِ لَهُمْ وَرُؤْيَتِهِمْ ذَلِكَ حَسَنًا وَهُوَ مِنْ فعل أنفسهم فَلَمَّا ذَا تَتَحَسَّرُ عَلَيْهِمْ.
Bunun üzerine { فَإِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz Allah dilediğini saptırır, dilediğini de hidayete erdirir” cümlesi tafri' edilmiştir. Bunun üzerine de { فَلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَراتٍ } “O hâlde onlara üzülerek canını tüketme!” kavli tafri' edilmiştir; yani böyle yapma, sana böylesi yaraşmaz; zira onlar, şeytanın kendilerine süslemesi ve bunu güzel görmeleri sebebiyle kendilerini bu hâle sokmuşlardır ve bu onların kendi fiilidir; öyleyse niçin onlar için eseflenip durasın?
وَهَذَا الْخَبَرُ مِمَّا دَلَّتْ عَلَيْهِ الْمُقَابَلَةُ فِي قَوْلِهِ: الَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ [فاطر: ٧] فَقَدْ دَلَّ ذَلِكَ عَلَى أَنَّ الْكُفْرَ سُوءٌ وَأَنَّ الْإِيمَانَ حُسْنٌ، فَيَكُونُ «مَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ» هُوَ الْكَافِرَ، وَيَكُونُ ضِدُّهُ هُوَ الْمُؤْمِنَ، وَنَظِيرُ هَذَا التَّرْكِيبِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذابِ أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ فِي سُورَةِ الزُّمَرِ [١٩] ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ فِي سُورَةِ الرَّعْدِ [٣٣] .
Bu haber, { الَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ عَذابٌ شَدِيدٌ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ كَبِيرٌ } “İnkâr edenler için şiddetli bir azap vardır. İman edip salih amel işleyenlere gelince, onlar için bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vardır” [Fâtır: 7] kavlindeki mukabele (karşıtlık) ile delalet edilen hususlardandır. Bu durum, küfrün kötü, imanın ise güzel olduğuna delalet etmiştir. Dolayısıyla “kötü ameli kendisine süslü gösterilen kimse” kâfirdir, onun zıddı ise mümindir. Bu terkibin benzeri, Allah Teâlâ'nın Zümer Suresi'ndeki: { أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذابِ أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ } “Hakkında azap hükmü kesinleşmiş kimseyi, ateşte olanı sen mi kurtaracaksın?” [Zümer: 19] ayetidir. Bunun bir benzeri Ra'd Suresi'ndeki: { أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ } “Her nefsin kazandığını gözetip duran Allah [bunu yapamayan putlar gibi midir]?” [Ra'd: 33] ayetinde de geçmişti.
وَالتَّزْيِينُ: تَحْسِينُ مَا لَيْسَ بِحَسَنٍ بَعْضَهُ أَوْ كُلَّهُ. وَقَدْ صَرَّحَ هُنَا بِضِدِّهِ فِي قَوْلِهِ:
Tezyîn (تَزْيِين): Güzel olmayan bir şeyin bir kısmını veya tamamını güzel göstermektir. Burada onun zıddı:
سُوءُ عَمَلِهِ، أَيْ صُوِّرَتْ لَهُمْ أَعْمَالُهُمُ السَّيِّئَةُ بِصُورَةٍ حَسَنَةٍ لِيُقْدِمُوا عَلَيْهَا بِشَرَهٍ وَتَقَدَّمَ فِي أَوَائِلِ سُورَةِ النَّمْلِ.
{ سُوءُ عَمَلِهِ } “kötü ameli” kavlinde açıkça ifade edilmiştir; yani kötü amelleri, üzerine hırsla atılsınlar diye kendilerine güzel bir surette tasvir edilmiştir. Bu husus Neml Suresi'nin başlarında geçmişti.
وَجُمْلَةُ فَإِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ مُفَرَّعَةٌ، وَهِيَ تَقْرِيرٌ
{ فَإِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشاءُ } “Şüphesiz Allah dilediğini saptırır, dilediğini de hidayete erdirir” cümlesi tafri' edilmiş olup,
لِلتَّسْلِيَةِ وَتَأْيِيسٌ مِنِ اهْتِدَاءِ مَنْ لَمْ يَخْلُقِ اللَّهُ فِيهِ أَسْبَابَ الِاهْتِدَاءِ إِلَى الْحَقِّ مِنْ صَحِيحِ النَّظَرِ
teselliyi pekiştirmekte ve Allah'ın kendisinde doğru düşünme,
وَإِنْصَافِ الْمُجَادَلَةِ.
ve insaflı tartışma gibi hakka hidayet sebeplerini yaratmadığı kimselerin hidayet bulmasından ümit kestirmektedir.
وَإِسْنَادُ الْإِضْلَالِ وَالْهِدَايَةِ إِلَى الله إِسْنَاد بِوَاسِطَةِ أَنَّهُ خَالِقُ أَسْبَابِ الضَّلَالِ وَالِاهْتِدَاءِ، وَذَلِكَ مِنْ تَصَرُّفِهِ تَعَالَى بِالْخَلْقِ وَهُوَ سِرٌّ مِنَ الْحِكْمَةِ عَظِيمٌ لَا يُدْرَكُ غَوْرُهُ وَلَهُ أُصُولٌ وَضَوَابِطُ سَأُبَيِّنُهَا فِي «رِسَالَةِ الْقَضَاءِ وَالْقَدَرِ» إِنْ شَاءَ اللَّهُ تَعَالَى.
Saptırma ve hidayetin Allah'a isnat edilmesi, sapıklık ve hidayet sebeplerinin yaratıcısı olması vasıtasıyla yapılan bir isnattır. Bu da Allah Teâlâ'nın yaratma fiilindeki tasarrufundandır; derinliğine ulaşılamaz yüce bir hikmet sırrıdır ve bunun inşallah Teâlâ «Risâletü'l-Kazâ ve'l-Kader» adlı eserimde açıklayacağım temel ilkeleri ve kuralları vardır.
وَجُمْلَةُ فَلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَراتٍ مُفَرَّعَةٌ عَلَى الْمُفَرَّعِ عَلَى جُمْلَةِ أَفَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ إِلَخ فتؤول إِلَى التَّفْرِيعِ على الجملتين فيؤول إِلَى أَنْ يَكُونَ النَّظْمُ هَكَذَا:
{ فَلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَراتٍ } “O hâlde onlara üzülerek canını tüketme!” cümlesi, { أَفَمَنْ زُيِّنَ لَهُ سُوءُ عَمَلِهِ } ...ilâ âhirih cümlesine tafri' edilen cümlenin üzerine tafri' edilmiştir. Dolayısıyla her iki cümleye birden tafri' edilmeye varır ve nazım neticede şu şekilde olur:
أَفَتَتَحَسَّرُ عَلَى مَنْ زُيِّنَ لَهُمْ سُوءُ أَعْمَالِهِمْ فَرَأَوْهَا حَسَنَاتٍ وَاخْتَارُوا لِأَنْفُسِهِمْ طَرِيقَ الضَّلَالِ فَإِنَّ اللَّهَ أَضَلَّهُمْ بِاخْتِيَارِهِمْ وَهُوَ قَدْ تَصَرَّفَ بِمَشِيئَتِهِ فَهُوَ أَضَلَّهُمْ وَهُدَى غَيْرَهُمْ بِمَشِيئَتِهِ وَإِرَادَتِهِ الَّتِي شَاءَ بِهَا إِيجَادَ الْمَوْجُودَاتِ لَا بِأَمْرِهِ وَرِضَاهُ الَّذِي دَعَا بِهِ النَّاسَ إِلَى الرَّشَادِ، فَلَا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَرَاتٍ وَإِنَّمَا حَسْرَتُهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ إِذْ رَضُوا لَهَا بِاتِّبَاعِ الشَّيْطَانِ وَنَبَذُوا اتِّبَاعَ إِرْشَادِ اللَّهِ كَمَا دَلَّ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ: إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما يَصْنَعُونَ تَسْجِيلًا عَلَيْهِمْ أَنَّهُمْ وَرَّطُوا أَنْفُسَهُمْ فِيمَا أَوْقَعُوهَا فِيهِ بِصُنْعِهِمْ.
Kötü amelleri kendilerine süslü gösterilip de onları güzel gören ve kendilerine sapıklık yolunu seçen kimselere mi esefleneceksin? Zira Allah onları kendi tercihleriyle saptırmıştır; O, kendi meşîetiyle tasarrufta bulunmuş, insanları doğru yola çağırdığı emri ve rızasıyla değil, mevcudatı var etmeyi dilediği meşîeti ve iradesiyle onları saptırmış, başkalarını da hidayete erdirmiştir. O hâlde onlara üzülerek canını tüketme! Asıl hasret (esef), şeytana uymaya razı olup Allah'ın irşadına uymayı arkalarına attıkları için kendi aleyhlerinedir. Nitekim { إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما يَصْنَعُونَ } “Şüphesiz Allah onların yaptıklarını hakkıyla bilendir” kavli, kendi işledikleri fiillerle kendilerini bu girdaba soktuklarını onların aleyhine tescil ederek buna delalet etmiştir.
فَاللَّهُ أَرْشَدَهُمْ بِإِرْسَالِ رَسُولِهِ لِيَهْدِيَهُمْ إِلَى مَا يُرْضِيهِ، وَاللَّهُ أَضَلَّهُمْ بِتَكْوِينِ نُفُوسِهِمْ نَافِرَةً عَنِ الْهُدَى تَكْوِينًا مُتَسَلْسِلًا مِنْ كَائِنَاتٍ جَمَّةٍ لَا يُحِيطُ بِهَا إِلَّا عِلْمُهُ وَكُلُّهَا مِنْ مَظَاهِرِ حِكْمَتِهِ وَلَوْ شَاءَ لَجَعَلَ سَلَاسِلَ الْكَائِنَاتِ عَلَى غَيْرِ هَذَا النِّظَامِ فَلَهَدَى النَّاسَ جَمِيعًا، وَكُلُّهُمْ مُيَسَّرٌ بِتَيْسِيرِهِ إِلَى مَا يَعْلَمُ مِنْهُمْ فَعُدِلَ عَنِ النَّظْمِ الْمَأْلُوفِ إِلَى هَذَا النَّظْمِ الْعَجِيبِ. وَصِيغَ بِالِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ وَالنَّهْيِ التَّثْبِيتِيِّ، وَنَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي هَذَا الْأُسْلُوبِ قَوْلُهُ تَعَالَى:
Allah, kendisini razı edecek şeye hidayet etsin diye Resulünü göndererek onları irşad etmiştir; ancak nefislerini hidayetten kaçınacak şekilde, ilmi dışında hiçbir şeyin kuşatamayacağı ve hepsi O'nun hikmetinin tezahürleri olan sayısız mevcudat zincirinden müteşekkil bir yaratılışla yaratarak onları saptırmıştır. Dileseydi mevcudat zincirlerini bu nizamdan başka bir şekilde kılar ve bütün insanları hidayete erdirirdi. Hepsi de kendilerinde olduğunu bildiği şeye doğru O'nun kolaylaştırmasıyla yol almaktadır. İşte alışılagelmiş dizilişten bu harikulade dizilişe dönülmüş; inkârî istifham ve teselli edici bir nehiy ile sîgalandırılmıştır. Bu üslupta bu ayetin benzeri, Allah Teâlâ'nın şu kavlidir:
أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذابِ أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ فِي سُورَةِ الزُّمَرِ [١٩] ، فَإِنَّ أَصْلَ نَظْمِهَا: أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذَابِ أَنْتَ تُنْقِذُهُ مِنَ النَّارِ، أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ الَّذِينَ فِي النَّارِ. إِلَّا أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ زَادَتْ بِالِاعْتِرَاضِ وَكَانَ الْمُفَرَّعُ الْأَخِيرُ فِيهَا نَهْيًا وَالْأُخْرَى عُرِّيَتْ عَنِ الِاعْتِرَاضِ وَكَانَ الْمُفَرَّعُ الْأَخِيرُ فِيهَا اسْتِفْهَامًا إِنْكَارِيًّا.
Zümer Suresi'ndeki: { أَفَمَنْ حَقَّ عَلَيْهِ كَلِمَةُ الْعَذابِ أَفَأَنْتَ تُنْقِذُ مَنْ فِي النَّارِ } “Hakkında azap hükmü kesinleşmiş kimseyi, ateşte olanı sen mi kurtaracaksın?” [Zümer: 19] ayetidir. Zira onun dizilişinin aslı şöyledir: “Hakkında azap hükmü kesinleşmiş kimseyi sen mi ateşten kurtaracaksın? Ateşte olanları sen mi kurtaracaksın?” Ne var ki bu ayet, itiraz (ara cümle) ile fazlalık taşımış ve son tafri' edilen kısım nehiy olmuştur; diğer ayet ise itirazdan arındırılmış ve son tafri' edilen kısım inkârî istifham olmuştur.
وَالنَّهْيُ مُوَجَّهٌ إِلَى نَفْسِ الرَّسُولِ ﷺ أَنْ تَذْهَبَ حَسَرَاتٍ عَلَى الضَّالِّينَ وَلَمْ يُوَجَّهْ إِلَيْهِ بِأَنْ يُقَالَ: فَلَا تَذْهَبْ عَلَيْهِمْ حَسَرَاتٍ، وَالرَّسُولُ ﷺ وَنَفْسُهُ مُتَّحِدَانِ
Nehiy, sapkınlara eseflenip tükensin diye doğrudan Resul'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) nefsine yöneltilmiştir; “Onlara üzülerek tükenme” denilerek bizzat şahsına yöneltilmemiştir. Oysa Resul (sallallâhu aleyhi ve sellem) ile nefsi birdir;
فَتَوْجِيهُ النَّهْيِ إِلَى نَفْسِهِ دُونَ أَنْ يُقَالَ فَلَا تَذْهَبْ عَلَيْهِمْ حَسَرَاتٍ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ الذَّهَابَ مُسْتَعَارٌ إِلَى التَّلَفِ وَالِانْعِدَامِ كَمَا يُقَال: طارت نَفسه شَعَاعًا، وَمِثْلُهُ فِي كَلَامِهِمْ كَثِيرٌ كَقَوْلِ الْأَعْرَابِيِّ مِنْ شُعَرَاءِ الْحَمَاسَةِ:
Dolayısıyla “onlara üzülerek tükenme” denilmeyip nehyin bizzat nefse yöneltilmesi, gitmek (zehâb) kelimesinin helak ve yok olma manasına istiare edildiğine işaret etmek içindir; nitekim [Arapçada] «Nefsi parçalanıp uçtu (dehşetten aklı başından gitti)» denilir. Onların kelamında bunun benzeri çoktur; nitekim Hamâse şairlerinden bir bedevî şöyle demiştir:
أَقُولُ لِلنَّفْسِ تَأْسَاءً وَتَعْزِيَةً ... إِحْدَى يَدَيَّ أَصَابَتْنِي وَلَمْ تُرِدِ
«Sabır ve teselli bulsun diye nefsime derim ki: İki elimden biri beni vurdu, oysa [bunu] istememişti.»
لِتَحْصُلَ فَائِدَةُ تَوْزِيعِ النَّهْيِ وَالْخِطَابِ عَلَى شَيْئَيْنِ فِي ظَاهِرِ الْأَمْرِ فَهُوَ تَكْرِيرُ الْخِطَابِ وَالنَّهْيِ لِكِلَيْهِمَا. وَهِيَ طَرِيقَةُ التَّجْرِيدِ الْمَعْدُودِ فِي الْمُحَسِّنَاتِ، وَفَائِدَةُ التَّكْرِيرِ الْمُوجِبِ تَقْرِيرَ الْجُمْلَةِ فِي النَّفْسِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ قَرِيبٌ مِنْ هَذَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَمَا يُخَادِعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٩] .
Ta ki zahirde nehiy ve hitabın iki ayrı şeye dağıtılması faydası hasıl olsun; bu da her ikisi için hitap ve nehyin tekrarıdır. Bu ise edebî sanatlardan sayılan tecrîd metodudur ve cümlenin nefiste pekişmesini sağlayan tekrar faydası taşır. Buna benzer bir husus Bakara Suresi'ndeki: { وَما يُخادِعُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ } “Oysa onlar kendilerinden başkasını aldatamazlar” [Bakara: 9] kavlinde geçmişti.
وَالْحَسْرَةُ تَقَدَّمَتْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ مِنْ سُورَةِ مَرْيَمَ [٣٩] .
Hasret (حَسْرَة) kelimesi, Meryem Suresi'ndeki: { وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِيَ الْأَمْرُ } “İş bitirilmişken sen onları o hasret günüyle uyar” [Meryem: 39] kavlinde geçmişti.
وَانْتَصَبَ حَسَراتٍ عَلَى الْمَفْعُولِ لِأَجْلِهِ، أَيْ لَا تُتْلِفْ نَفْسَكَ لِأَجْلِ الْحَسْرَةِ عَلَيْهِمْ، وَهُوَ كَقَوْلِهِ: لَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ [الشُّعَرَاء: ٣] ، وَقَوْلِهِ:
{ حَسَراتٍ } kelimesi mef'ûlün lieclih olarak mansub kılınmıştır; yani onlara eseflenmek yüzünden nefsini helak etme! Bu, Allah Teâlâ'nın: { لَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ أَلَّا يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ } “İnanmıyorlar diye neredeyse kendini helak edeceksin!” [Şuarâ: 3] kavli ile şu kavli gibidir:
وَابْيَضَّتْ عَيْناهُ مِنَ الْحُزْنِ [يُوسُف: ٨٤] أَيْ مِنْ حُزْنِ نَفْسِهِ لَا مِنْ حُزْنِ الْعَيْنَيْنِ.
{ وَابْيَضَّتْ عَيْناهُ مِنَ الْحُزْنِ } “Üzüntüden gözleri ağardı” [Yûsuf: 84]; yani gözlerin üzüntüsünden değil, bizzat nefsinin üzüntüsünden dolayı.
وَجُمِعَتِ الْحَسَرَاتُ مَعَ أَنَّ اسْمَ الْجِنْسِ صَالِحٌ للدلالة على تكْرَار الْأَفْرَادِ قَصْدًا لِلتَّنْبِيهِ عَلَى إِرَادَةِ أَفْرَادٍ كَثِيرَةٍ مِنْ جِنْسِ الْحَسْرَةِ لِأَنَّ تَلَفَ النَّفْسِ يَكُونُ عِنْدَ تَعَاقُبِ الْحَسَرَاتِ الْوَاحِدَةِ تِلْوَ الْأُخْرَى لِدَوَامِ الْمُتَحَسَّرِ مِنْهُ فَكُلُّ تَحَسُّرٍ يَتْرُكُ حَزَازَةً وَكَمَدًا فِي النَّفْسِ حَتَّى يَبْلُغَ إِلَى الْحَدِّ الَّذِي لَا تُطِيقُهُ النَّفْسُ فَيَنْفَطِرَ لَهُ الْقَلْبُ فَإِنَّهُ قَدْ عُلِمَ فِي الطِّبِّ أَنَّ الْمَوْتَ مِنْ شِدَّةِ الْأَلَمِ كَالضَّرْبِ الْمُبَرِّحِ وَقَطْعِ الْأَعْضَاءِ سَبَبُهُ اخْتِلَالُ حَرَكَةِ الْقَلْبِ مِنْ تَوَارُدِ الْآلَامِ عَلَيْهِ.
İsm-i cins tek tek fertlerin tekrarına delalet etmeye elverişli olduğu hâlde { الْحَسَرَات } kelimesinin çoğul getirilmesi, hasret cinsinden pek çok ferdin kastedildiğine dikkat çekmek içindir; zira nefsin tükenip helak olması, eseflenilen durumun sürekliliği sebebiyle hasretlerin birbiri ardınca gelmesi anında gerçekleşir. Böylece her eseflenme nefiste bir yara ve keder bırakır; nihayet nefsin takat getiremeyeceği sınıra ulaşır ve kalp bundan dolayı parçalanır. Nitekim tıp ilminde de bilinmektedir ki şiddetli dayak ve uzuvların kesilmesi gibi aşırı acıdan dolayı ölümün sebebi, acıların peş peşe hücum etmesi yüzünden kalp hareketinin bozulmasıdır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ فَلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ بِفَتْحِ الْفَوْقِيَّةِ وَالْهَاءِ وَرَفْعِ نَفْسُكَ عَلَى أَنَّهُ نَهْيٌ لِنَفْسِهِ وَهُوَ كِنَايَةٌ ظَاهِرَةٌ عَنْ نَهْيِهِ. وَقَرَأَهُ أَبُو جَعْفَرٍ بِضَمِّ الْفَوْقِيَّةِ وَكَسْرِ الْهَاءِ وَنَصْبِ نَفْسُكَ عَلَى أَنَّهُ نَهْيُ الرَّسُولِ أَنْ يُذْهِبَ نَفْسَهُ.
Cumhur { فَلَا تَذْهَبْ نَفْسُكَ } ibaresini baştaki tâ ve he harflerinin fethası ve { نَفْسُكَ } kelimesinin ref'i ile (fe-lâ tezheb nefsüke) okumuştur; bu, nefsine yönelik bir nehiydir ve açıkça onun nehyedilmesinden kinayedir. Ebû Ca'fer ise baştaki tâ'nın dammesi, he'nin kesresi ve { نَفْسَكَ } kelimesinin nasbı ile (fe-lâ tüzhib nefseke) okumuştur; bu da Resul'ün kendi nefsini tüketmekten nehyedilmesidir.
وَقَدِ اشْتَمَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى فَاءَاتٍ أَرْبَعٍ كُلُّهَا لِلسَّبَبِيَّةِ وَالتَّفْرِيعِ وَهِيَ الَّتِي بَلَغَ بِهَا نَظْمُ الْآيَةِ إِلَى هَذَا الْإِيجَازِ الْبَالِغِ حَدَّ الْإِعْجَازِ وَفِي اجْتِمَاعِهَا مُحَسِّنُ جَمْعِ النَّظَائِرِ.
Bu ayet tamamı sebebiyet ve tafri' için olan dört fâ harfi ihtiva etmiştir. Ayetin nazmını i'caz derecesine varan bu derece vecizliğe ulaştıran da bunlardır. Bunların bir arada bulunmasında “cem'u'n-nezâir” (benzerlerin toplanması) bedîî sanatı vardır.
وَجُمْلَةُ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما يَصْنَعُونَ تَصْلُحُ لِإِفَادَةِ التَّصَبُّرِ وَالتَّحَلُّمِ، أَيْ أَنَّ اللَّهَ
{ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما يَصْنَعُونَ } “Şüphesiz Allah onların yaptıklarını hakkıyla bilendir” cümlesi sabır ve hilm tavsiye etmeye elverişlidir; yani Allah,
عَلِيمٌ بِصُنْعِهِمْ فِي الْمُخَالَفَةِ عَنْ أَمْرِهِ فَكَمَا أَنَّهُ لِحِلْمِهِ لَمْ يُعَجِّلْ بِمُؤَاخَذَتِهِمْ فَكُنْ أَنْتَ مُؤْتَسِيًا بِاللَّهِ وَمُتَخَلِّقًا بِمَا تَسْتَطِيعُهُ مِنْ صِفَاتِهِ وَفِي ضِمْنِ هَذَا كِنَايَةٌ عَنْ عَدَمِ إِفْلَاتِهِمْ مِنَ الْعَذَابِ عَلَى سُوءِ عَمَلِهِمْ، وَلَيْسَ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ مَعْنَى التَّعْلِيلِ لِجُمْلَةِ فَلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَراتٍ لِأَنَّ كَمَدَ نَفْسِ الرَّسُولِ ﷺ لَمْ يَكُنْ لِأَجْلِ تَأْخِيرِ عِقَابِهِمْ وَلَكِنْ لِأَجْلِ عَدَمِ اهْتِدَائِهِمْ.
kendi emrine muhalefet hususundaki fiillerini bilmektedir; nitekim O, hilmi sebebiyle onları cezalandırmakta acele etmediğine göre, sen de Allah'a uy ve O'nun sıfatlarından güç yetirebildiğin kadarıyla ahlaklan! Bunun zımnında, kötü amelleri yüzünden azaptan kurtulamayacaklarına dair bir kinaye de vardır. Bu cümlede { فَلا تَذْهَبْ نَفْسُكَ عَلَيْهِمْ حَسَراتٍ } cümlesi için bir ta'lîl (gerekçe) anlamı yoktur; zira Resul'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) nefsinin kederi onların azaplarının gecikmesinden ötürü değil, hidayete ermemelerinden ötürüydü.
وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِ إِنَّ إِمَّا تَمْثِيلٌ لِحَالِ الرَّسُولِ ﷺ بِحَالِ مَنْ أَغْفَلَهُ التَّحَسُّرُ عَلَيْهِمْ عَنِ التَّأَمُّلِ فِي إِمْهَالِ اللَّهِ إِيَّاهُمْ فَأَكَّدَ لَهُ الْخَبَرَ بِ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما يَصْنَعُونَ، وَإِمَّا لِجَعْلِ التَّأْكِيدِ لِمُجَرَّدِ الِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ لِتَكُونَ إِنَّ مُغْنِيَةً غَنَاءَ فَاءِ التَّفْرِيعِ فَتَتَمَخَّضَ الْجُمْلَةُ لِتَقْرِيرِ التَّسْلِيَةِ وَالتَّعْرِيضِ بِالْجَزَاءِ عَنْ ذَلِكَ.
Haberin { إِنَّ } ile tekit edilmesi; ya Resul'ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) hâlinin, onlara eseflenmenin Allah'ın kendilerine mühlet vermesini tefekkür etmekten gafil kıldığı kimsenin hâline benzetilmesidir ki bu sebeple ona haber { إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما يَصْنَعُونَ } “Şüphesiz Allah onların yaptıklarını hakkıyla bilendir” ifadesiyle tekit edilmiştir; ya da tekidin sadece habere ehemmiyet vermek için yapılmasıdır; böylece { إِنَّ } edatı tafri' fâ'sının yerini tutar ve cümle sırf teselliyi pekiştirmeye ve buna karşılık cezanın verileceğini ima etmeye tahsis edilmiş olur.
وَعَبَّرَ بِ يَصْنَعُونَ دُونَ: يَعْمَلُونَ، لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّهُمْ يُدَبِّرُونَ مَكَائِدَ لِلنَّبِيءِ ﷺ وَلِلْمُسْلِمِينَ فَيَكُونُ هَذَا الْكَلَامُ إِيذَانًا بِوُجُودِ بَاعِثٍ آخَرَ عَلَى النَّزْعِ عَنِ الْحَسْرَةِ عَلَيْهِمْ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: أَنَّ الْمُرَادَ بِهِ أَبُو جهل وَحزبه.
{ يَعْمَلُونَ } yerine { يَصْنَعُونَ } tabirinin kullanılması, onların Hz. Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ve Müslümanlar aleyhine tuzaklar planladıklarına işaret etmek içindir; böylece bu söz, onlara eseflenmekten vazgeçmeye sevk eden başka bir sebebin varlığını bildirmektedir. İbn Abbas'tan nakledildiğine göre bununla kastedilen Ebû Cehil ve onun fırkasıdır.
[سُورَة فاطر (٣٥) : آيَة ٩]
[Fâtır Suresi (35), Ayet 9]
وَاللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً فَسُقْناهُ إِلى بَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَحْيَيْنا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها كَذلِكَ النُّشُورُ (٩)
{ وَاللَّهُ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً فَسُقْناهُ إِلى بَلَدٍ مَيِّتٍ فَأَحْيَيْنا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها كَذلِكَ النُّشُورُ (٩) } “Rüzgârları gönderip de bulutu harekete geçiren Allah'tır. Derken biz onu ölü bir beldeye sevk ederiz de onunla ölümünden sonra yeryüzüne hayat veririz. İşte yeniden diriliş de böyledir.” (9)
لَمَّا قُدِّمَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ الِاسْتِدْلَالُ بِأَنَّ اللَّهَ فَطَرَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا فِي السَّمَاوَاتِ مِنْ أَهْلِهَا وَذَلِكَ أَعْظَمُ دَلِيلٍ عَلَى تَفَرُّدِهِ بِالْإِلَهِيَّةِ ثَنَّى هُنَا بِالِاسْتِدْلَالِ بِتَصْرِيفِ الْأَحْوَالِ بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَذَلِكَ بِإِرْسَالِ الرِّيَاحِ وَتَكْوِينِ السَّحَابِ وَإِنْزَالِ الْمَطَرِ، فَهَذَا عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [فاطر: ١] .
Surenin başında Allah'ın gökleri, yeri ve göklerin ehlini yoktan yaratmasıyla delil getirilip bu da O'nun ilahlıkta tek olduğuna dair en büyük delil kılınınca, burada da ikinci olarak gök ile yer arasındaki durumların evrilip çevrilmesiyle; yani rüzgârların gönderilmesi, bulutların oluşturulması ve yağmurun indirilmesiyle delil getirilmiştir. Dolayısıyla bu [ayet], O'nun { فاطِرِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Gökleri ve yeri yoktan var eden” [Fâtır: 1] kavline matuftur.
وَإِظْهَارُ اسْمِ الْجَلَالَةِ فِي مقَام الْإِضْمَار دُونَ أَنْ يَقُولَ وَهُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّيَاحَ فَيَعُودُ الضَّمِيرُ إِلَى اسْمِ اللَّهِ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما يَصْنَعُونَ [فاطر: ٨] .
Zamir makamında lafza-i celalin açıkça zikredilmesi, yani zamirin { إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ بِما يَصْنَعُونَ } [Fâtır: 8] ayetindeki Allah ismine dönmesi suretiyle “ve O'dur rüzgârları gönderen” denilmeyip lafza-i celalin zahir kılınması [da bundandır].
وَاخْتِيرَ مِنْ دَلَائِلِ الْوَحْدَانِيَّةِ دَلَالَةُ تَجَمُّعِ أَسْبَابِ الْمَطَرِ لِيُفْضِيَ مِنْ ذَلِكَ إِلَى تَنْظِيرِ إِحْيَاءِ الْأَمْوَاتِ بَعْدَ أَحْوَالِ الْفَنَاءِ بِآثَارِ ذَلِكَ الصُّنْعِ الْعَجِيبِ وَأَنَّ الَّذِي خَلَقَ وَسَائِلَ إِحْيَاءِ الْأَرْضِ قَادِرٌ عَلَى خَلْقِ وَسَائِلِ إِحْيَاءِ الَّذِينَ ضَمِنَتْهُمُ الْأَرْضُ عَلَى سَبِيلِ الْإِدْمَاجِ.
Vahdaniyet delillerinden yağmurun sebeplerinin bir araya getirilmesi delilinin seçilmesi; buradan hareketle yok oluş hallerinden sonra ölülerin diriltilmesini, bu harikulade yaratılışın eserlerine benzetmeye ve yeryüzünü ihya vasıtalarını yaratanın, idmâc (bir manayı diğerinin içine yerleştirme) yoluyla, yeryüzünün bağrına aldığı kimseleri ihya vasıtalarını da yaratmaya kadir olduğunu ortaya koymaya ulaştırmak içindir.
وَإِذْ قَدْ كَانَ الْقَصْدُ مِنَ الِاسْتِدْلَالِ هُوَ وُقُوعُ الْإِحْيَاءِ وَتَقَرُّرُ وُقُوعِهِ جِيءَ بِفعل الْمَاضِي فِي قَوْلِهِ: أَرْسَلَ. وَأَمَّا تَغْيِيرُهُ إِلَى الْمُضَارِعِ فِي قَوْلِهِ: فَتُثِيرُ سَحاباً فَلِحِكَايَةِ الْحَالِ الْعَجِيبَةِ الَّتِي تَقَعُ فِيهَا إِثَارَةُ الرِّيَاحِ السَّحَابَ وَهِيَ طَرِيقَةٌ لِلْبُلَغَاءِ فِي الْفِعْل الَّذِي فِيهِ خُصُوصِيَّة بِحَالٍ تُسْتَغْرَبُ وَتَهُمُّ السَّامِعَ. وَهُوَ نَظِيرُ قَوْلِ تَأَبَّطَ شَرًّا:
Delillendirmeden maksat diriltmenin vuku bulması ve bunun kesinleşmesi olduğu için, { أَرْسَلَ } kavlinde mazi fiil getirilmiştir. { فَتُثِيرُ سَحاباً } kavlinde ise fiilin muzariye dönüştürülmesi, rüzgârların bulutu harekete geçirdiği o hayret verici durumun canlandırılması (hikâye-i hâl) içindir. Bu, garipsenen ve dinleyicinin ilgisini çeken hususi bir duruma sahip fiillerde beliğ kimselerin takip ettiği bir yöntemdir. Nitekim Teebbeta Şerran'ın şu sözü de bunun benzeridir:
بِأَنِّي قَدْ لَقِيتُ الْغُولَ تَهْوِي ... بِسَهْبٍ كَالصَّحِيفَةِ صَحْصَحَانِ
Sayfa gibi dümdüz, geniş ve çıplak bir arazide hızla süzülen bir gûl (öcü) ile karşılaştım...