Binûn

37- Sâffât Suresi — 11. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

بِهَذَا أَنَّ الرُّسُلَ الْأَوَّلِينَ لَمْ يَكُونُوا مُرْسَلِينَ إِلَيْهِمْ وَلَا بَلَّغُوا إِلَيْهِمْ كِتَابَهُمْ وَلَوْ كَانُوا مُرْسَلِينَ إِلَيْهِمْ لَآمَنُوا بِهِمْ فَكَانُوا عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ، فَذَكَرَ فِي جَوَابِ لَوْ مَا هُوَ أَخَصُّ مِنَ الْإِيمَانِ لِيُفِيدَ مَعْنَى الْإِيمَانِ بِدَلَالَةِ الْفَحْوَى.

...bununla şudur: Önceki elçiler kendilerine gönderilmemiş ve kitaplarını kendilerine tebliğ etmemişlerdi; şayet onlara gönderilmiş olsalardı, onlara iman eder ve Allah'ın ihlaslı kulları olurlardı. Dolayısıyla { لَوْ } edatının cevabında, imanın anlamını delâlet-i fahvâ (öncelik yoluyla delalet) ile ifade etmek üzere imandan daha özel olan bir vasıf zikredilmiştir.

وَفِي جُمْلَةِ لَكُنَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ صِيغَةُ قَصْرٍ مِنْ أَجْلِ كَوْنِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ مَعْرِفَةً بِالْإِضْمَارِ وَالْمُسْنَدِ مَعْرِفَةً بِالْإِضَافَةِ، أَيْ لَكُنَّا عِبَادَ اللَّهِ دُونَ غَيْرِنَا، وَلَمَّا وَصَفَ الْمُسْنَدَ بِ الْمُخْلَصِينَ وَهُوَ مُعَرَّفٌ بِلَامِ الْجِنْسِ حَصَلَ قَصْرُ عِبَادِ اللَّهِ الَّذِينَ لَهُمْ صِفَةُ الْإِخْلَاصِ فِي الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ، وَهَذَا قَصْرٌ ادِّعَائِيٌّ لِلْمُبَالَغَةِ فِي ثُبُوتِ صِفَةِ الْإِخْلَاصِ لَهُمْ حَتَّى كَانُوا شَبِيهِينَ بِالْمُنْفَرِدِينَ بِالْإِخْلَاصِ لِعَدَمِ الِاعْتِدَادِ بِإِخْلَاصِ غَيْرِهِمْ فِي جَانِبِ إخلاصهم. وَهُوَ يؤول إِلَى مَعْنَى تَفْضِيلِ أَنْفُسِهِمْ فِي الْإِخْلَاصِ لِلَّهِ حِينَئِذٍ، كَمَا صَرَّحَ بِهِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ [الْأَنْعَام: ١٥٧] .

{ لَكُنَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ } cümlesinde; müsnedün ileyhin zamir yoluyla marife, müsnedin de izafet yoluyla marife olması sebebiyle bir kasr (tahsis) sığası vardır; yani “Başkaları değil, yalnızca biz Allah'ın kulları olurduk” demektir. Müsned, cins lâmı ile marife olan { الْمُخْلَصِينَ } kelimesiyle nitelendiğinde, ihlas sıfatına sahip Allah'ın kulları müsnedün ileyhe hasredilmiş oldu. Bu, ihlas sıfatının kendilerinde sabit olduğunu mübalağa ile belirtmek için yapılmış iddiâî (mübalağalı) bir kasrdır; öyle ki kendi ihlaslarının yanında başkalarının ihlası hesaba katılmayacak derecede kendilerini ihlasta tek kalmış gibi göstermişlerdir. Bu da o takdirde Allah'a ihlasta kendilerini üstün görme anlamına varır; nitekim Allah Teâlâ'nın şu kavlinde bu açıkça ifade edilmiştir: { أَوْ تَقُولُوا لَوْ أَنَّا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْكِتابُ لَكُنَّا أَهْدى مِنْهُمْ } [En'âm: 157] “Yahut 'Eğer bize kitap indirilseydi, elbette onlardan daha doğru yolda olurduk' demeyesiniz...”

وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَكَفَرُوا بِهِ لِلتَّعْقِيبِ عَلَى فِعْلِ لَيَقُولُونَ، أَيِ اسْتَمَرَّ قَوْلُهُمْ حَتَّى كَانَ آخِرُهُ أَنْ جَاءَهُمُ الْكِتَابُ فَكَفَرُوا بِهِ، أَو للفصيحة، وَالتَّقْدِيرُ: فَكَانَ عِنْدَهُمْ ذِكْرٌ فَكَفَرُوا بِهِ، فَالضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الذِّكْرِ وَهُوَ الْقُرْآنُ قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ لَمَّا جاءَهُمْ وَإِنَّهُ لَكِتابٌ عَزِيزٌ [فصلت: ٤١] . وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدى مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ فَلَمَّا جاءَهُمْ نَذِيرٌ مَا زادَهُمْ إِلَّا نُفُوراً [فاطر: ٤٢] .

{ فَكَفَرُوا بِهِ } kavlindeki fâ (فَ), { لَيَقُولُونَ } fiilini takip bildirmektedir; yani onların bu sözleri devam etti, ta ki nihayetinde kendilerine kitap geldiğinde onu inkâr ettiler. Yahut fâ-i fasîhadır ve takdiri şöyledir: “Böylece yanlarında bir zikir oldu da onu inkâr ettiler.” Buradaki zamir Zikr'e yani Kur'an'a dönmektedir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ لَمَّا جاءَهُمْ وَإِنَّهُ لَكِتابٌ عَزِيزٌ } [Fussilet: 41] “Şüphesiz kendilerine Zikir (Kur'an) geldiğinde onu inkâr edenler [cezalandırılacaklardır]. Hâlbuki o, eşsiz ve pek yüce bir kitaptır.” Bu, Allah Teâlâ'nın şu kavlinin anlamıdır: { وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدى مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ فَلَمَّا جاءَهُمْ نَذِيرٌ مَا زادَهُمْ إِلَّا نُفُوراً } [Fâtır: 42] “Bütün güçleriyle Allah'a yemin ettiler ki, eğer kendilerine bir uyarıcı gelirse, [diğer] ümmetlerin herhangi birinden daha doğru yolda olacaklardı. Fakat onlara bir uyarıcı gelince, bu onların sadece nefret ve uzaklaşmasını artırdı.”

وَبِهَذَا كَانَ لِلْوَعِيدِ بِقَوْلِهِ: فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ مَوْقِعُهُ الْمُصَادِفُ الْمِجَزُّ مِنَ الْكَلَامِ،

İşte bu sebeple { فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } kavliyle yapılan tehdit, kelamda tam hedefine isabet eden yerini bulmuştur;

وَهَوْلُهُ بِمَا ضَمِنَهُ مِنَ الْإِبْهَامِ. وَ «سَوْفَ» أُخْتُ السِّينِ فِي إِفَادَةِ مُطلق الِاسْتِقْبَال.

korkutuculuğu ise içerdiği kapalılıktan (neyi bileceklerinin belirtilmemesinden) kaynaklanmaktadır. “Sevfe” (سَوْفَ), mutlak gelecek zaman ifade etmede “sin” (س) edatının dengidir.

[١٧١- ١٧٣]

[171-173]

[سُورَة الصافات (٣٧) : الْآيَات ١٧١ إِلَى ١٧٣]

[Sâffât Suresi (37), Ayetler 171-173]

وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ (١٧١) إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ (١٧٢) وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ (١٧٣)

{ وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ (١٧١) إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ (١٧٢) وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ (١٧٣) } “Andolsun ki peygamber kullarımıza şu sözümüz geçmişti: Şüphesiz onlar, mutlaka zafere ulaştırılacak olanlardır. Ve şüphesiz bizim ordumuz, kesinlikle galip gelecek olanlardır.”

تَسْلِيَة للنبيء ﷺ عَلَى مَا تَضَمَّنَهُ قَوْلُهُ: فَكَفَرُوا بِهِ [الصافات: ١٧٠] وَبَيَانٌ لِبَعْضِ الْوَعِيدِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ [الصافات: ١٧٠] بِمَنْزِلَةِ بَدَلِ الْبَعْضِ مِنَ الْكُلِّ وَلَكِنَّهُ غَلَبَ عَلَيْهِ

[Bu ayetler,] { فَكَفَرُوا بِهِ } [Sâffât: 170] kavlinin içerdiği duruma karşı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli ve { فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } [Sâffât: 170] kavlindeki tehdidin bir kısmının bedel-i ba'd mine'l-kül (bütünün bir kısmını bedel kılma) mesabesinde açıklamasıdır; ancak onda...

جَانِبُ التَّسْلِيَةِ فَعَطَفَ بِالْوَاوِ عَطْفَ الْقِصَّةِ عَلَى الْقِصَّةِ.

...teselli yönü galip gelmiş ve vav ile bir kıssanın diğer kıssaya atfedilmesi kabilinden atfedilmiştir.

وَالْكَلِمَةُ مُرَادٌ بِهَا الْكَلَامُ، عَبَّرَ عَنِ الْكَلَامِ بِكَلِمَةٍ إِشَارَةً إِلَى أَنَّهُ مُنْتَظِمٌ فِي مَعْنًى وَاحِدٍ دَالٍّ عَلَى الْمَقْصُودِ دَلَالَةً سَرِيعَةً فَشُبِّهَ بِالْكَلِمَةِ الْوَاحِدَةِ فِي سُرْعَةِ الدَّلَالَةِ وَإِيجَازِ اللَّفْظِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها [الْمُؤْمِنُونَ: ١٠٠]

Kelime ile kelam murat edilmiştir; kelamdan “kelime” diye bahsedilmesi, onun maksada süratle delalet eden tek bir mana etrafında intizam bulduğuna işaret etmek içindir; böylece delaletin sürati ve lafzın vecizliği hususunda tek bir kelimeye benzetilmiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها } [Mü'minûn: 100] “Hayır! Bu, sadece onun söylediği bir laftan (sözden) ibarettir.”

وَقَول النبيء ﷺ: «أَصْدَقُ كَلِمَةٍ قَالَهَا شَاعِرٌ كَلِمَةُ لَبِيدٍ:

Ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğunda da böyledir: “Bir şairin söylediği en doğru söz (kelime), Lebîd'in şu sözüdür:

أَلَا كُلُّ شَيْءٍ مَا خَلَا اللَّهَ بَاطِلُ»

‘Haberiniz olsun, Allah'tan başka her şey batıldır!’”

وَبُيِّنَتِ الْكَلِمَةُ بِجُمْلَةِ إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ، أَيِ الْكَلَامُ الْمُتَضَمِّنُ وَعْدَهُمْ بِأَنْ يَنْصُرَهُمُ اللَّهُ عَلَى الَّذِينَ كَذَّبُوهُمْ وَعَادَوْهُمْ وَهَذِهِ بِشَارَة للنبيء ﷺ عَقِبَ تَسْلِيَتِهِ لِأَنَّهُ دَاخِلٌ فِي عُمُومِ الْمُرْسَلِينَ.

Kelime, { إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ } cümlesiyle açıklanmıştır; yani kendilerini yalanlayanlara ve kendilerine düşmanlık edenlere karşı Allah'ın onlara yardım edeceği vaadini içeren kelamdır. Bu, teselli edilmesinin hemen ardından Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için bir müjdedir; çünkü o da peygamberlerin umumuna dâhildir.

وَعَطَفَ إِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ

{ وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ } kavlinin atfedilmesi ise...

بِشَارَةً لِلْمُؤْمِنِينَ فَإِنَّ الْمُؤْمِنِينَ جُنْدُ اللَّهِ، أَيْ أَنْصَارُهُ لِأَنَّهُمْ نَصَرُوا دِينَهُ وَتَلَقَّوْا كَلَامَهُ، كَمَا سُمُّوا حِزْبَ اللَّهِ فِي قَوْلِهِ: كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ [المجادلة: ٢١] إِلَى قَوْلِهِ: أُولئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ [المجادلة: ٢٢] إِلَى قَوْلِهِ: أُولئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ [المجادلة: ٢٢] . وَقَوله: هُمُ الْغالِبُونَ

...müminler için bir müjdedir; zira müminler Allah'ın ordusu, yani yardımcılarıdır; çünkü onlar O'nun dinine yardım etmiş ve kelamını kabul etmişlerdir. Nitekim şu ayetlerde de Allah'ın taraftarları (hizbullah) olarak adlandırılmışlardır: { كَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَرُسُلِي إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ } [Mücâdele: 21] “Allah: 'Elbette ben ve peygamberlerim galip geleceğiz' diye yazmıştır. Şüphesiz Allah çok güçlüdür, mutlak galiptir” ayetinden { أُولئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الْإِيمانَ وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْهُ } [Mücâdele: 22] “İşte onların kalplerine imanı yazmış ve onları kendinden bir ruh ile desteklemiştir” ayetine ve { أُولئِكَ حِزْبُ اللَّهِ أَلا إِنَّ حِزْبَ اللَّهِ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } [Mücâdele: 22] “İşte onlar Allah'ın tarafında olanlardır. İyi bilin ki kurtuluşa erecek olanlar, Allah'ın tarafında olanların ta kendileridir” kavline kadar. { هُمُ الْغالِبُونَ } kavli ise...

يَشْمَلُ عُلُوَّهُمْ عَلَى عَدُوِّهِمْ فِي مَقَامِ الْحِجَاجِ وَمَلَاحِمِ الْقِتَالِ فِي الدُّنْيَا، وَعُلُوَّهُمْ عَلَيْهِمْ فِي الْآخِرَةِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ [الْبَقَرَة: ٢١٢] فَهُوَ من استعمالْ غالِبُونَ

...dünyada delil getirme makamında ve savaş meydanlarında düşmanlarına üstün gelmelerini ve ahirette de onlara üstün olmalarını kapsar; nitekim Allah Teâlâ: { وَالَّذِينَ اتَّقَوْا فَوْقَهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ } [Bakara: 212] “Takva sahipleri ise kıyamet gününde onların üstündedir” buyurmuştur. Dolayısıyla bu, “gâlibûn” (galip gelenler) lafzının...

فِي حَقِيقَتِهِ وَمَجَازِهِ.

...hem hakikat hem de mecaz anlamında kullanılmasındandır.

وَمعنى الْمَنْصُورُونَ وْغالِبُونَ

{ الْمَنْصُورُونَ } ve { الْغالِبُونَ } vasıflarının manası...

فِي أَكْثَرِ الْأَحْوَالِ وَبِاعْتِبَارِ الْعَاقِبَةِ، فَلَا يُنَافِي أَنَّهُمْ يُغْلَبُونَ نَادِرًا ثُمَّ تَكُونُ لَهُمُ الْعَاقِبَةُ، أَوِ الْمُرَادُ النَّصْرُ وَالْغَلَبَةُ الْمَوْعُودُ بِهِمَا قَرِيبًا وَهُمَا مَا كَانَ يَوْم بدر.

...çoğu durumlar için ve akıbet itibarıyladır. Dolayısıyla nadiren mağlup olmaları, ardından akıbetin kendilerine ait olması gerçeğiyle çelişmez. Yahut murat, yakın gelecekte vaat edilen zafer ve galebedir ki o da Bedir gününde gerçekleşen şeydir.

[١٧٤- ١٧٥]

[174-175]

[سُورَة الصافات (٣٧) : الْآيَات ١٧٤ إِلَى ١٧٥]

[Sâffât Suresi (37), Ayetler 174-175]

فَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ (١٧٤) وَأَبْصِرْهُمْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ (١٧٥)

{ فَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ (١٧٤) وَأَبْصِرْهُمْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ (١٧٥) } “Öyleyse bir süreye kadar onlardan yüz çevir! Onları gözetle/gör; onlar da yakında göreceklerdir.”

هَذَا مُفَرَّعٌ عَلَى التَّسْلِيَةِ الَّتِي تَضَمَّنَهَا قَوْلُهُ: وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا [الصافات: ١٧١] .

Bu, { وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا } [Sâffât: 171] kavlinin içerdiği teselli üzerine bir tafri'dir (hüküm bina etmedir).

والتولي حَقِيقَتُهُ: الْمُفَارَقَةُ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قِصَّةِ إِبْرَاهِيمَ فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ [الصافات: ٩٠] ، وَاسْتُعْمِلَ هُنَا مَجَازًا فِي عَدَمِ الِاهْتِمَامِ بِمَا يَقُولُونَهُ وَتَرْكِ النَّكَدِ مِنْ إِعْرَاضِهِمْ.

Tevellî (التولي - yüz çevirme) kelimesinin hakiki anlamı: İbrahim kıssasında geçen { فَتَوَلَّوْا عَنْهُ مُدْبِرِينَ } [Sâffât: 90] “Bunun üzerine arkalarını dönüp ondan uzaklaştılar” kavlinde olduğu gibi ayrılmaktır. Burada ise onların söylediklerine aldırış etmemek ve yüz çevirmelerinden ötürü kederlenmeyi terk etmek manasında mecazen kullanılmıştır.

وَالْحِينُ: الْوَقْتُ. وَأَجْمَلَ هُنَا إِيمَاءً إِلَى تَقْلِيلِهِ، أَيْ تَقْرِيبِهِ، فَالتَّنْكِيرُ لِلتَّحْقِيرِ الْمَعْنَوِيِّ وَهُوَ التَّقْلِيلُ. وَمَعْنَى أَبْصِرْهُمْ انْظُرْ إِلَيْهِمْ، أَيْ مِنَ الْآنِ، وَعُدِّيَ (أَبْصِرْ) إِلَى ضَمِيرِهِمُ الدَّالِّ عَلَى ذَوَاتِهِمْ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ النَّظَرَ إِلَى ذَوَاتِهِمْ لَكِنْ إِلَى أَحْوَالِهِمْ، أَيْ تَأَمَّلْ أَحْوَالَهُمْ تَرَ كَيفَ ننصرك عَلَيْهِمْ، وَهَذَا وَعِيدٌ بِمَا حَلَّ بِهِمْ يَوْمَ بَدْرٍ.

Hîn (الْحِينُ): Vakit demektir. Burada azlığına yani yakınlığına işaret etmek üzere müphem bırakılmıştır; dolayısıyla nekrelik (belirsizlik) manevi tahkir yani azlık içindir. { أَبْصِرْهُمْ } kavlinin manası ise: “Onlara bak”, yani şimdiden bak demektir. { أَبْصِرْ } fiili onların zatlarına delalet eden zamire müteaddi kılınmıştır; ancak murat bizzat zatlarına bakmak değil, hallerine bakmaktır; yani “Onların hallerini düşün, gör bak sana onlara karşı nasıl yardım edeceğiz” demektir. Bu, Bedir gününde başlarına gelen şeyle bir tehdittir.

وَحُذِفَ مَا يَتَعَلَّقُ بِهِ الْإِبْصَارُ مِنْ حَالٍ أَوْ مَفْعُولٍ مَعَهُ بِتَقْدِيرِ: وَأَبْصِرْهُمْ مَأْسُورِينَ مَقْتُولِينَ، أَوْ وَأَبْصِرْهُمْ وَمَا يُقْضَى بِهِ عَلَيْهِمْ مِنْ أَسْرٍ وَقَتْلٍ لِدَلَالَةِ مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ [الصافات: ١٧٢، ١٧٣] عَلَيْهِ، إِذْ لَيْسَ الْمَأْمُورُ بِهِ أَيْضًا ذَوَاتِهِمْ، وَهَذَا مِنْ دَلَالَةِ الِاقْتِضَاءِ. وَصِيغَةُ الْأَمْرِ فِي وَأَبْصِرْهُمْ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي الْإِرْشَادِ عَلَى حَدِّ قَوْلِ:

Daha önce geçen { إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ } ve { وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ } [Sâffât: 172, 173] kavillerinin delaleti sebebiyle, görme fiilinin taalluk ettiği hâl veya mefulün meah hazfedilmiştir; takdiri şöyledir: “Onları esir edilmiş ve öldürülmüş olarak gör” yahut “Onları ve aleyhlerine hükmedilen esirlik ve öldürülmeyi gör”; zira emredilen şey de sadece onların zatları değildir ve bu da delâlet-i iktizâ kabilindendir. { وَأَبْصِرْهُمْ } kavlindeki emir sığası ise şu beyitteki gibi irşat için kullanılmıştır:

إِذَا أَعْجَبَتْكَ الدَّهْرَ حَالٌ مِنِ امْرِئٍ ... فَدَعْهُ وَوَاكِلْ أَمْرَهُ وَاللَّيَالِيَا

“Zaman içinde bir kimsenin hali hoşuna giderse ... Onu bırak ve onun işini gecelere havale et!”

أَيْ إِذَا شِئْتَ أَنْ تَتَحَقَّقَ قَرَارَةَ حَالِهِ فَانْتَظِرْهُ.

Yani onun halinin asıl mahiyetini kesin olarak bilmek istersen onu bekle.

وَعبر عَن ترَتّب نُزُولِ الْوَعِيدِ بِهِمْ بِفِعْلِ الْإِبْصَارِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ مَا تُوُعِّدُوا بِهِ وَاقِعٌ لَا مَحَالَةَ وَأَنَّهُ قَرِيبٌ حَتَّى أَنَّ الْمَوْعُودَ بِالنَّصْرِ يَتَشَوَّفُ إِلَى حُلُولِهِ فَكَانَ ذَلِكَ كِنَايَةً عَنْ تَحَقُّقِهِ وَقُرْبِهِ لِأَنَّ تَحْدِيقَ الْبَصَرِ لَا يَكُونُ إِلَّا إِلَى شَيْءٍ أَشْرَفَ عَلَى الْحُلُولِ.

Tehdidin başlarına inmesinin gerekliliği görme fiiliyle ifade edilmiştir; bu da kendilerine vadedilen azabın muhakkak gerçekleşeceğini ve zafer vadedilen kimsenin onun inişini gözleyecek derecede yakın olduğunu göstermek içindir. Dolayısıyla bu, onun gerçekleşeceğinden ve yakınlığından kinaye olmuştur; zira gözü dikip bakmak ancak gerçekleşmek üzere olan bir şeye yönelik olur.

وَتَفْرِيعُ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ عَلَى وَأَبْصِرْهُمْ تَفْرِيعٌ لِإِنْذَارِهِمْ بِوَعِيدٍ قَرِيبٍ عَلَى بِشَارَةِ النَّبِيءِ بِقُرْبِهِ فَإِن ذَلِك المبصر يسرّ النبيء ﷺ وَيُحْزِنُ أَعْدَاءَهُ، فَفِي الْكَلَامِ اكْتِفَاءٌ، كَأَنَّهُ قِيلَ: أَبْصِرْهُمْ وَمَا يَنْزِلُ بِهِمْ فَسَوْفَ تُبْصِرُ مَا وَعَدْنَاكَ وَلِيُبْصِرُوا مَا يَنْزِلُ بِهِمْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَهُ. وَحُذِفَ مَفْعُولُ يُبْصِرُونَ لِدَلَالَةِ مَا دَلَّتْ عَلَيْهِ دَلَالَةُ الِاقْتِضَاءِ. وَاعْلَمْ أَنَّ تَفْرِيعَ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ عَلَى وَأَبْصِرْهُمْ يَمْنَعُ مِنْ إِرَادَةِ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: وَأَبْصِرْهُمْ حِينَ يَنْزِلُ بِهِمُ الْعَذَابُ بَعْدَ ذَلِكَ الْحِينِ كَمَا لَا يخفى.

{ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ } kavlinin { وَأَبْصِرْهُمْ } üzerine tafri' edilmesi (bağlanması), Peygamber'in onun yakınlığı ile müjdelenmesi üzerine onların yakın bir tehditle uyarılmasının tafri' edilmesidir; zira görülecek olan o durum Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i sevindirir, düşmanlarını ise üzer. Dolayısıyla sözde iktifâ (bir kısmı zikredip diğerini hazfetme) vardır; sanki şöyle denilmiştir: “Onları ve başlarına inecek olanı gör; böylece sana vaat ettiğimiz şeyi pek yakında göreceksin! Onlar da başlarına inecek olanı görsünler; pek yakında onu göreceklerdir!” Delâlet-i iktizânın delalet ettiği mana sebebiyle { يُبْصِرُونَ } fiilinin mefulü hazfedilmiştir. Bil ki, { فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ } kavlinin { وَأَبْصِرْهُمْ } üzerine tafri' edilmesi, gizli kalmayacağı üzere anlamın “O süreden sonra azap başlarına indiği vakit onları gör” şeklinde olmasını engeller.

[سُورَة الصافات (٣٧) : الْآيَات ١٧٦ إِلَى ١٧٧]

[Sâffât Suresi (37), Ayetler 176-177]

أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ (١٧٦) فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ فَساءَ صَباحُ الْمُنْذَرِينَ (١٧٧)

{ أَفَبِعَذابِنا يَسْتَعْجِلُونَ (١٧٦) فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ فَساءَ صَباحُ الْمُنْذَرِينَ (١٧٧) } “Acaba azabımızı çarçabuk mu istiyorlar? Fakat o, onların yurtlarına indiğinde, uyarılanların sabahı ne kötü olur!”

هَذَا تَفْرِيعٌ عَلَى التَّأْجِيلِ الْمَذْكُورِ فِي قَوْلِهِ: حَتَّى حِينٍ [الصافات: ١٧٤] فَإِنَّ ذَلِكَ مَا

Bu, { حَتَّى حِينٍ } [Sâffât: 174] kavlinde zikredilen erteleme üzerine bir tafri'dir (hüküm bina etmedir); çünkü o...

أُنْذِرُهُمْ بِعَذَابٍ يَحِلُّ بِهِمْ تُوُقِّعَ أَنَّهُمْ سَيَقُولُونَ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِهْزَاءِ أَرِنَا الْعَذَابَ الَّذِي تُخَوِّفُنَا بِهِ وَعَجِّلْهُ لَنَا.

...başlarına inecek bir azapla uyarıldıkları vakit, alay yollu: “Bizi kendisiyle korkuttuğun azabı bize göster ve onu bizim için çabuklaştır!” diyecekleri beklendiğindendir.

وَبَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ ذَكَرَ أَنَّهُمْ قَالُوهُ فَلُوحِظَ ذَلِكَ وَفُرِّعَ عَلَيْهِ اسْتِفْهَامٌ تَعْجِيبِيٌّ من استعجالهم مَا فِي تَأْخِيرِهِ وَالنَّظْرَةِ بِهِ رَأْفَةً بِهِمْ وَاسْتِبْقَاءً لَهُمْ حِينًا.

Bazı müfessirler onların bunu bizzat söylediklerini zikretmişlerdir. Dolayısıyla bu durum dikkate alınmış ve ertelenmesinde ve kendilerine mühlet verilmesinde kendileri için bir şefkat ve bir süreye kadar hayatta tutulma imkânı bulunan bir şeyi acele istemelerine karşı hayret bildiren bir istifham (soru) buna bina edilmiştir.

وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ فَاءُ الْفَصِيحَةِ، أَيْ إِنْ كَانُوا يَسْتَعْجِلُونَ بِالْعَذَابِ فَإِذَا نَزَلَ بِهِمْ فَبِئْسَ وَقْتُ نُزُولِهِ. وَإِسْنَادُ النُّزُولِ إِلَى الْعَذَابِ وَجَعْلُهُ فِي سَاحَتِهِمُ اسْتِعَارَةٌ تَمْثِيلِيَّةٌ مَكْنِيَّةٌ، شَبَّهَتْ هَيْئَةَ حُصُولِ الْعَذَابِ لَهُمْ بَعْدَ مَا أُنْذِرُوا بِهِ فَلم يعبأوا بِهَيْئَةِ نُزُولِ جَيْشِ عَدُوٍّ فِي سَاحَتِهِمْ بَعْدَ أَنْ أَنْذَرَهُمْ بِهِ النَّذِيرُ الْعُرْيَانُ فَلَمْ يَأْخُذُوا أُهْبَتَهُمْ حَتَّى أَنَاخَ بِهِمْ.

{ فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ } kavlindeki fâ (فَ), fâ-i fasîhadır; yani “Şayet azabı çarçabuk istiyorlarsa, o azap başlarına indiğinde onun iniş vakti ne kötüdür!” demektir. İniş fiilinin azaba isnat edilmesi ve onun yurtlarına/meydanlarına indiğinin belirtilmesi temsîlî-mekniyye bir istiaredir; uyarıldıkları halde aldırış etmedikten sonra azabın başlarına gelme heyeti, çıplak uyarıcının kendilerini haber verip uyarmasından sonra hazırlık yapmayıp nihayet bir düşman ordusunun yurtlarına inip çökmesi heyetine benzetilmiştir.

وَذَكَرَ الصَّبَاحَ لِأَنَّهُ مِنْ عَلَائِقِ الْهَيْئَةِ الْمُشَبَّهِ بِهَا فَإِنَّ شَأْنَ الْغَارَةِ أَنْ تَكُونَ فِي الصَّبَاحِ وَلِذَلِكَ كَانَ نَذِيرُ الْمَجِيءِ بِغَارَةِ عَدُوٍّ يُنَادِي: يَا صَبَاحَاهُ! نِدَاءَ نُدْبَةٍ وَتَفَجُّعٍ. وَلِذَلِكَ جُعِلَ جَوَابُ «إِذَا» قَوْلُهُ: فَساءَ صَباحُ الْمُنْذَرِينَ أَيْ بِئْسَ الصَّبَاحُ صَبَاحُهُمْ.

Sabah vaktinin zikredilmesi, kendisine benzetilen heyetin ayrılmaz özelliklerinden olmasındandır; zira baskının âdeti sabah vakti yapılmasıdır. Bu sebeple düşman baskınını haber veren uyarıcı, feryat ve dövünme nidasıyla: “Ey sabah felaketi (yâ sabâhâh)!” diye seslenirdi. İşte bu yüzden { إِذَا } edatının cevabı: { فَساءَ صَباحُ الْمُنْذَرِينَ } “uyarılanların sabahı ne kötü olur!” kavli kılınmıştır; yani onların sabahı ne kötü bir sabahtır!

وَفِي وَصْفِهِمْ بِ الْمُنْذَرِينَ تَرْشِيحٌ لِلتَّمْثِيلِ وَتَوْرِيَةٌ فِي اللَّفْظِ لِأَنَّ الْمُشَبَّهِينَ مُنْذَرُونَ مِنَ اللَّهِ بِالْعَذَابِ. وَالَّذِينَ يَسُوءُ صَبَاحُهُمْ عِنْدَ الْغَارَةِ هُمُ الْمَهْزُومُونَ فَكَأَنَّهُ قِيلَ: فَإِذَا نَزَلَ بِسَاحَتِهِمْ كَانُوا مَغْلُوبِينَ. وَهَذَا التَّمْثِيلُ قَابِلٌ لِتَفْرِيقِ أَجْزَائِهِ فِي التَّشْبِيهِ بِأَنْ يُشَبِّهَ الْعَذَابَ بِالْجَيْشِ، وَحُلُولَهُ بِهِمْ بِنُزُولِ الْجَيْشِ بِسَاحَةِ قَوْمٍ وَمَا يَلْحَقُهُمْ مِنْ ضُرِّ الْعَذَابِ بِضُرِّ الْهَزِيمَةِ، وَوَقْتَ نُزُولِ الْعَذَابِ بِهِمْ بِتَصْبِيحِ الْعَدُوِّ مَحِلَّةَ قَوْمٍ. قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : «وَمَا فَصَحَتْ هَذِهِ الْآيَةُ

Onların { الْمُنْذَرِينَ } (uyarılanlar) olarak nitelenmesinde temsili güçlendiren bir terşîh (istiâreyi pekiştirme) ve lafızda tevriye vardır; zira benzetilen kimseler, Allah tarafından azapla uyarılmış olanlardır. Baskın anında sabahı kötü olanlar ise bozguna uğrayanlardır; sanki şöyle denilmiştir: “Azap onların yurduna indiğinde mağlup duruma düşerler.” Bu temsil, teşbihte cüzlerine ayrılmaya elverişlidir: Şöyle ki azap orduya, azabın başlarına inmesi ordunun bir kavmin yurduna inmesine, azaptan kendilerine dokunan zarar hezimetin zararına, azabın başlarına inme vakti ise düşmanın bir kavmin yurduna sabah baskını yapmasına benzetilir. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: “Bu ayet...

وَلَا كَانَتْ لَهَا الرَّوْعَةُ الَّتِي تُحِسُّ بِهَا وَيَرُوقُكَ مَوْرِدُهَا عَلَى نَفْسِكَ وَطَبْعِكَ إِلَّا لِمَجِيئِهَا عَلَى طَرِيقَةِ التَّمْثِيلِ» .

...ve hissettiğin, nefsine ve tabiatına pek hoş gelen o görkemi, ancak temsil üslubu üzere gelmiş olmasından kaynaklanmaktadır.”

وَاعْلَمْ أَنَّ فِي اخْتِيَارِ هَذَا التَّمْثِيلِ الْبَدِيعِ مَعْنًى بَدِيعًا مِنَ الْإِيمَاءِ إِلَى أَنَّ الْعَذَابَ الَّذِي وُعِدُوهُ هُوَ مَا أَصَابَهُمْ يَوْمَ بَدْرٍ مِنْ قَتْلٍ وَأَسْرٍ عَلَى طَريقَة التورية.

Bil ki bu eşsiz temsilin tercih edilmesinde, tevriye yoluyla, kendilerine vadedilen azabın Bedir gününde öldürülme ve esir edilme şeklinde başlarına gelen şey olduğuna dair eşsiz bir imada bulunma manası vardır.

[١٧٨- ١٧٩]

[178-179]

[سُورَة الصافات (٣٧) : الْآيَات ١٧٨ إِلَى ١٧٩]

[Sâffât Suresi (37), Ayetler 178-179]

وَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ (١٧٨) وَأَبْصِرْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ (١٧٩)

{ وَتَوَلَّ عَنْهُمْ حَتَّى حِينٍ (١٧٨) وَأَبْصِرْ فَسَوْفَ يُبْصِرُونَ (١٧٩) } “Bir süreye kadar onlardan yüz çevir. Ve gör; onlar da yakında göreceklerdir!”

عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ [الصافات: ١٧٧] الْآيَةَ لِأَنَّ مَعْنَى الْمَعْطُوفِ عَلَيْهَا الْوَعْدُ بِأَنَّ اللَّهَ سَيَنْتَقِمُ مِنْهُمْ فَعَطَفَ عَلَيْهِ أمره رَسُوله ﷺ بِأَنْ لَا يَهْتَمَّ بِعِنَادِهِمْ.

{ فَإِذا نَزَلَ بِساحَتِهِمْ } [Sâffât: 177] ayetindeki cümleye atıftır; zira matufun aleyhin (kendisine atfedilenin) manası, Allah'ın onlardan intikam alacağı vaadidir. Dolayısıyla bunun üzerine, Resulü’ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) onların inatlarına aldırış etmemesini emretmesi atfedilmiştir.

وَهَذِهِ نَظِيرُ الَّتِي سَبَقَتْهَا الْمُفَرَّعَةِ بِالْفَاءِ فَلِذَلِكَ يَحْصُلُ مِنْهَا تَأْكِيدُ نَظِيرَتِهَا، عَلَى أَنَّهُ قَدْ

Bu [ayet], kendisinden önce geçen ve fâ harfiyle türetilen [cümlenin] benzeridir; bu yüzden benzerinin tekit edilmesi (pekiştirilmesi) hâsıl olur. Bununla birlikte şu da var ki:

يَكُونُ هَذَا التَّوَلِّي غَيْرَ الْأَوَّلِ وَإِلَى حِينٍ آخَرَ وَإِبْصَارٍ آخَرَ، فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ تَوَلٍّ عَمَّنْ يَبْقَى مِنَ الْمُشْرِكِينَ بَعْدَ حُلُولِ الْعَذَابِ الَّذِي اسْتُعْجِلُوهُ، فَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ حِينًا مِنْ أَوْقَاتِ الدُّنْيَا فَهُوَ إِنْذَارٌ بِفَتْحِ مَكَّةَ. وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ إِلَى حِينٍ مِنْ أَحْيَانِ الْآخِرَةِ، وَإِنَّمَا جَعَلَ ذَلِكَ غَايَةً لتولي النبيء ﷺ عَنْهُمْ لِأَنَّ تَوَلِّيَهُ الْعَذَابَ عَنْهُمْ غَايَةٌ لتولي النبيء ﷺ عَنْهُمْ لِأَنَّ تَوَلِّيَهُ عَنْهُمْ مُسْتَمِرٌّ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ فَإِنَّ مُدَّةَ لحاق النبيء ﷺ بِالرَّفِيقِ الْأَعْلَى لَمَّا كَانَتْ مُتَّصِلَةً بِتَوَلِّيهِ عَنْهُمْ جُعِلَتْ تِلْكَ الْمُدَّةُ كَأَنَّهَا ظَرْفٌ لِلتَّوَلِّي يَنْتَهِي بِحِينِ إِحْضَارِهِمْ لِلْعِقَابِ، فَيكون قَوْله:

...bu yüz çevirme, birincisinden farklı, başka bir süreye ve başka bir görmeye [yönelik] olabilir. Zâhir olan, bunun acele istedikleri azabın başlarına inmesinden sonra müşriklerden geriye kalanlardan yüz çevirmek olmasıdır. Dolayısıyla bunun dünya vakitlerinden bir vakit olması muhtemeldir ki bu durumda Mekke'nin fethine yönelik bir uyarıdır. Ahiret vakitlerinden bir vakte kadar olması da muhtemeldir. Bunun, Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) onlardan yüz çevirmesinin bir gayesi (son noktası) kılınması ise, onun onlardan yüz çevirmesinin kıyamet gününe kadar sürecek olmasındandır. Nitekim Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Refîk-i A‘lâ’ya irtihal etme süresi onlardan yüz çevirmesine bitişik olduğundan, o süre sanki onların cezaya hazır edilecekleri vakitle sona eren bir yüz çevirme zarfı kılınmıştır. Bu durumda O'nun şu kavli:

حَتَّى حِينٍ مُرَادًا بِهِ الْأَبَدُ.

{ حَتَّى حِينٍ } “bir süreye kadar” [ifadesiyle] ebediyet kastedilmiş olur.

وَحُذِفَ مَفْعُولُ وَأَبْصِرْ فِي هَذِهِ الْآيَةِ لِدَلَالَةِ مَا فِي نظيرها عَلَيْهِ.

Bu ayette { وَأَبْصِرْ } “ve gör” [fiilinin] mefulü (nesnesi), benzerindeki [ifadenin] ona delalet etmesinden dolayı hazfedilmiştir (düşürülmüştür).

[١٨٠- ١٨٢]

[180-182]

[سُورَة الصافات (٣٧) : الْآيَات ١٨٠ إِلَى ١٨٢]

[Sâffât Suresi (37), Ayetler 180-182]

سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ (١٨٠) وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ (١٨١) وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٨٢)

{ سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ (١٨٠) وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ (١٨١) وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (١٨٢) } “İzzet sahibi Rabbin, onların nitelediklerinden münezzehtir. Gönderilen bütün peygamberlere selam olsun. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun.”

خطاب النبيء ﷺ تَذْيِيلًا لِخِطَابِهِ الْمُبْتَدَأِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ [الصافات: ١٤٩] الْآيَةَ. فَإِنَّهُ خُلَاصَةٌ جَامِعَةٌ لِمَا حَوَتْهُ مِنْ تَنْزِيهِ اللَّهِ وَتَأْيِيدِهِ رُسُلَهُ. وَهَذِهِ الْآيَةُ فَذْلَكَةٌ لِمَا احْتَوَتْ عَلَيْهِ السُّورَةُ مِنَ الْأَغْرَاضِ جَمَعَتْ تَنْزِيهَ اللَّهِ وَالثَّنَاءَ عَلَى

Yüce Allah'ın: { فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ } [Sâffât: 149] ayetiyle başlayan hitabına bir tezyil (tamamlayıcı ifade) olarak Peygamber’e (sallallâhu aleyhi ve sellem) hitaptır. Zira bu, [surede geçen] Allah'ın tenzih edilmesi ve elçilerini desteklemesi hususlarını toplayıcı özlü bir hülasadır. Bu ayet, surenin ihtiva ettiği gayelerin bir fezlekesidir (özetidir); Allah'ı tenzih etmeyi, elçilere ve...

الرُّسُلِ وَالْمَلَائِكَةِ وَحَمْدَ اللَّهَ عَلَى مَا سَبَقَ ذِكْرُهُ مِنْ نِعْمَةٍ عَلَى الْمُسْلِمِينَ مِنْ هُدًى وَنَصْرٍ وَفَوْزٍ بِالنَّعِيمِ الْمُقِيمِ.

...meleklere övgüyü ve hidayet, zafer ve kalıcı nimete kavuşma şeklinde Müslümanlara [bahşedilen] daha önce zikredilmiş nimetler sebebiyle Allah'a hamdetmeyi bir araya getirmiştir.

وَهَذِهِ الْمَقَاصِدُ الثَّلَاثَةُ هِيَ أُصُولُ كَمَالِ النُّفُوسِ فِي الْعَاجِلِ وَالْآجِلِ، لِأَنَّ مَعْرِفَةَ اللَّهِ تَعَالَى بِمَا يَلِيقُ بِهِ تُنْقِذُ النَّفْسَ مِنَ الْوُقُوعِ فِي مُهَاوِي الْجَهَالَةِ الْمُفْضِيَةِ إِلَى الضَّلَالَةِ فَسُوءِ الْحَالَةِ. وَإِنَّمَا يَتِمُّ ذَلِكَ بِتَنْزِيهِهِ عَمَّا لَا يَلِيقُ بِهِ. فَأَشَارَ قَوْلُهُ: سُبْحانَ رَبِّكَ إِلَخْ إِلَى تَنْزِيهِهِ، وَأَشَارَ وَصْفُ رَبِّ الْعِزَّةِ إِلَى التَّوْصِيفِ بِصِفَاتِ الْكَمَالِ، فَإِنَّ الْعِزَّةَ تَجْمَعُ الصِّفَاتِ النَّفْسِيَّةَ وَصِفَاتِ الْمَعَانِي وَالْمَعْنَوِيَّةَ لِأَنَّ الرُّبُوبِيَّةَ هِيَ كَمَالُ الِاسْتِغْنَاءِ عَنِ الْغَيْرِ، وَلَمَّا كَانَتِ النُّفُوسُ وَإِنْ تَفَاوَتَتْ فِي مَرَاتِبِ الْكَمَالِ لَا تَسْلَمُ مِنْ نَقْصٍ أَوْ حَيْرَةٍ كَانَتْ فِي حَاجَةٍ إِلَى مُرْشِدِينَ يُبَلِّغُونَهَا مَرَاتِبَ الْكَمَالِ بِإِرْشَادِ اللَّهِ تَعَالَى وَذَلِكَ بِوَاسِطَةِ الرُّسُلِ إِلَى النَّاسِ وَبِوَاسِطَةِ الْمُبَلِّغِينَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ إِلَى الرُّسُلِ. وَكَانَتْ غَايَةُ ذَلِكَ هِيَ بُلُوغَ الْكَمَالِ فِي الدُّنْيَا وَالْفَوْزَ بِالنَّعِيمِ الدَّائِمِ فِي الْآخِرَةِ. وَتِلْكَ نِعْمَةٌ تَسْتَوْجِبُ عَلَى النَّاسِ حَمْدَ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى ذَلِكَ لِأَنَّ الْحَمْدَ يَقْتَضِي اتِّصَافَ الْمَحْمُودِ بِالْفَضَائِلِ وَإِنْعَامَهُ بِالْفَوَاضِلِ وَأَعْظَمُهَا نِعْمَةُ الْهِدَايَةِ بِوَاسِطَةِ الرُّسُلِ فَهُمُ الْمُبَلِّغُونَ إِرْشَادَ اللَّهِ إِلَى الْخَلْقِ.

Bu üç gaye, dünya ve ahirette nefislerin kemalinin asıllarıdır; çünkü Yüce Allah'ı O'na layık olduğu şekilde bilmek, nefsi dalalete ve ardından kötü duruma sürükleyen cehalet uçurumlarına düşmekten kurtarır. Bu ise ancak O'nu layık olmadığı şeylerden tenzih etmekle tamam olur. { سُبْحانَ رَبِّكَ } “Rabbin münezzehtir...” kavli O'nun tenzihine, { رَبِّ الْعِزَّةِ } “izzet sahibi Rab” vasfı ise kemal sıfatlarıyla vasıflanmaya işaret etmiştir. Zira izzet; nefsî, meânî ve mânevî sıfatları bir araya toplar; çünkü rubûbiyet, başkasına muhtaç olmaktan mutlak müstağni olmaktır. Nefisler, kemal mertebelerinde farklılık gösterseler de noksanlıktan veya şaşkınlıktan uzak kalamayacakları için, Yüce Allah'ın irşadıyla kendilerini kemal mertebelerine ulaştıracak rehberlere muhtaç idiler. Bu da insanlara gönderilen elçiler ve elçilere tebliğ eden melekler vasıtasıyla olmuştur. Bunun gayesi ise dünyada kemale ermek ve ahirette daimî nimete kavuşmaktır. Bu ise insanların Yüce Allah'a bundan dolayı hamdetmelerini gerektiren bir nimettir; çünkü hamd, övülenin faziletlerle vasıflanmasını ve üstün lütuflarla ihsanda bulunmasını gerektirir ki bunların en büyüğü elçiler vasıtasıyla olan hidayet nimetidir; zira onlar Allah'ın irşadını mahlukata tebliğ edenlerdir.

ورَبِّ هُنَا بِمَعْنَى: مَالِكٍ. وَمَعْنَى كَوْنِهِ تَعَالَى مَالِكَ الْعِزَّةِ: أَنَّهُ مُنْفَرد بِالْعِزَّةِ

Buradaki { رَبِّ } kelimesi "mâlik (sahip)" anlamındadır. Yüce Allah'ın izzetin mâliki olmasının manası: O'nun izzette tek olmasıdır;

الْحَقِيقَة وَهِيَ الْعِزَّةُ الَّتِي لَا يَشُوبُهَا افْتِقَارٌ، فَإِضَافَةُ رَبِّ إِلَى الْعِزَّةِ عَلَى مَعْنَى لَامِ الِاخْتِصَاصِ كَمَا يُقَالُ: صَاحِبُ صِدْقٍ، لِمَنِ اخْتُصَّ بِالصِّدْقِ وَكَانَ عَرِيقًا فِيهِ. وَفِي الِانْتِقَالِ مِنَ الْآيَاتِ السَّابِقَةِ إِلَى التَّسْبِيحِ وَالتَّسْلِيمِ إِيذَانٌ بِانْتِهَاءِ السُّورَةِ عَلَى طَرِيقَةِ بَرَاعَةِ الْخَتْمِ مَعَ كَوْنِهَا مِنْ جَوَامِعِ الْكَلِمِ.

...hakiki [izzette tek olmasıdır] ki bu, içine hiçbir muhtaçlığın karışmadığı izzettir. { رَبِّ } kelimesinin { الْعِزَّةِ } kelimesine izafeti (tamlaması), tahsis lamı manasındadır; nitekim doğruluğa has kılınmış ve onda kökleşmiş kimse için "doğruluk sahibi" denilmesi gibidir. Önceki ayetlerden tesbih ve teslime (selamlamaya) geçişte, cevâmiu'l-kelim (özlü ve kapsamlı sözler) olmasının yanında, berâat-i hatm (güzel bir sonlandırma) üslubu üzere surenin sona erdiğine dair bir bildirim vardır.

وَالتَّعْرِيفُ فِي الْعِزَّةِ كَالتَّعْرِيفِ فِي الْحَمْدُ هُوَ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ فَيَقْتَضِي انْفِرَادَهُ تَعَالَى بِهِ لِأَنَّ مَا يَثْبُتُ لِغَيْرِهِ مِنْ ذَلِكَ الْجِنْسِ كَالْعَدَمِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْفَاتِحَةِ.

{ الْعِزَّةِ } kelimesindeki belirlilik takısı (harf-i tarif), tıpkı { الْحَمْدُ } kelimesindeki belirlilik takısı gibi cins belirliliğidir; dolayısıyla Fâtiha Suresi'nde geçtiği üzere, o cinsten O'ndan başkasına sabit olan şey yok hükmünde olduğu için Yüce Allah'ın onda tek olmasını gerektirir.

وَتَنْكِيرُ سَلامٌ لِلتَّعْظِيمِ.

{ سَلامٌ } kelimesinin tenvini (belirsiz kılınması) tazim (yüceltme) içindir.

وَوَصْفُ الْمُرْسَلِينَ يَشْمَلُ الْأَنْبِيَاءَ وَالْمَلَائِكَةَ فَإِنَّ الْمَلَائِكَةَ مُرْسَلُونَ فِيمَا يَقُومُونَ بِهِ مِنْ تَنْفِيذِ أَمْرِ اللَّهِ.

{ الْمُرْسَلِينَ } vasfı, peygamberleri ve melekleri kapsar; zira melekler de Allah'ın emrini yerine getirme hususunda ifa ettikleri görevlerde gönderilmiş elçilerdir.

رَوَى الْقُرْطُبِيُّ فِي «تَفْسِيرِهِ» بِسَنَدِهِ إِلَى يَحْيَى بْنِ يَحْيَى التَّمِيمِيِّ النَّيْسَابُورِيِّ إِلَى أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُول الله ﷺ غَيْرَ مَرَّةٍ وَلَا مَرَّتَيْنِ يَقُولُ آخِرَ صِلَاتِهِ أَوْ حِينَ يَنْصَرِفُ: سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ.

Kurtubî tefsirinde, Yahyâ b. Yahyâ et-Temîmî en-Nîsâbûrî yoluyla Ebû Saîd el-Hudrî'ye ulaşan senediyle rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Resulullah'ı (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir iki defa değil [pek çok kez] namazının sonunda yahut [namazdan] ayrıldığı vakit: { سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ وَسَلامٌ عَلَى الْمُرْسَلِينَ } “İzzet sahibi Rabbin, onların nitelediklerinden münezzehtir. Gönderilen bütün peygamberlere selam olsun” derken işittim."

وَمِنَ الْمَرْوِيِّ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ «مَنْ أَرَادَ أَنْ يَكْتَالَ بِالْمِكْيَالِ الْأَوْفَى مِنَ الْأَجْرِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَلْيَقُلْ آخِرَ مَجْلِسِهِ حِينَ يُرِيدُ أَنْ يَقُومَ سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ إِلَى آخِرِ السُّورَةِ

Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet edilenler arasında şu da vardır: “Kıyamet gününde mükâfatın en tam ve eksiksiz ölçeğiyle tartılmasını isteyen kimse, meclisinin sonunda kalkmak istediği vakit: { سُبْحانَ رَبِّكَ رَبِّ الْعِزَّةِ عَمَّا يَصِفُونَ } “İzzet sahibi Rabbin, onların nitelediklerinden münezzehtir” ayetinden surenin sonuna kadar okusun.”

، وَفِي بَعْضِ أَسَانِيدِهِ أَنَّهُ رَفَعَهُ إِلَى رَسُول الله ﷺ وَلَمْ يَصِحَّ» .

Bazı senetlerinde bunu Resulullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) merfu olarak naklettiği yer alsa da bu sahih olmamıştır.