ارْتِقَاءٌ فِي تَجْهِيلِهِمْ بِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ الْمُسْتَحِيلَ فَضْلًا عَلَى الْقَوْلِ بِلَا دَلِيلٍ فَلِذَلِكَ سَمَّاهُ إِفْكًا. وَالْجُمْلَةُ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمَلِ الِاسْتِفْتَاءِ.
Delilsiz söz söylemenin de ötesinde, imkânsız olan bir şeyi söylediklerini belirterek onların cehaletini ortaya koymada bir derecelenmedir (irtikâdır); bu sebeple onu 'ifk' (iftira/yalan) olarak isimlendirmiştir. Bu cümle, soru cümleleri arasına girmiş bir ara cümledir (mu'tarızadır).
وَ (أَلا) حَرْفُ تَنْبِيهٍ لِلِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ. وَالْإِفْكُ: الْكَذِبُ أَيْ قَوْلُهُمْ هَذَا بَعْضٌ مِنْ أُكْذُوبَاتِهِمْ. وَلِذَلِكَ أَعْقَبَهُ بِعَطْفِ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ مُؤَكَّدًا بِ (إِنَّ) وَاللَّامِ، أَيْ شَأْنُهُمُ الْكَذِبُ فِي هَذَا وَفِي غَيْرِهِ مِنْ بَاطِلِهِمْ، فَلَيْسَتِ الْجُمْلَةُ تَأْكِيدًا لِقَوْلِهِ: مِنْ إِفْكِهِمْ كَيْفَ وَهِي معطوفة.
{ أَلا } habere dikkat çekmek ve önemini vurgulamak için bir tenbih harfidir. İfk (إِفْك), yalan demektir; yani onların bu sözü uydurdukları yalanlardan bir parçadır. Bu yüzden bunu, { إِنَّ } ve lâm ile pekiştirilmiş olan { وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } ifadesini atfederek devam ettirmiştir; yani onların âdeti hem bu hususta hem de diğer batıl iddialarında yalan söylemektir. Dolayısıyla bu cümle, { مِنْ إِفْكِهِمْ } sözünün teyidi değildir; zira nasıl teyit olsun ki [başa] atfedilmiştir.
[١٥٣- ١٥٧]
[153-157]
[سُورَة الصافات (٣٧) : الْآيَات ١٥٣ إِلَى ١٥٧]
[Sâffât Sûresi (37), Âyet 153'ten 157'ye]
أَصْطَفَى الْبَناتِ عَلَى الْبَنِينَ (١٥٣) مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (١٥٤) أَفَلا تَذَكَّرُونَ (١٥٥) أَمْ لَكُمْ سُلْطانٌ مُبِينٌ (١٥٦) فَأْتُوا بِكِتابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٥٧)
{ أَصْطَفَى الْبَناتِ عَلَى الْبَنِينَ (١٥٣) مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ (١٥٤) أَفَلا تَذَكَّرُونَ (١٥٥) أَمْ لَكُمْ سُلْطانٌ مُبِينٌ (١٥٦) فَأْتُوا بِكِتابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٥٧) } “[Allah] kızları erkek çocuklara tercih mi etmiş? (153) Size ne oluyor? Nasıl hüküm veriyorsunuz? (154) Hiç düşünmüyor musunuz? (155) Yoksa sizin apaçık bir deliliniz mi var? (156) Eğer doğru söylüyorsanız kitabınızı getirin! (157)”
عَوْدٌ إِلَى الِاسْتِفْتَاءِ، وَلِذَلِكَ لَمْ تُعْطَفْ لِأَنَّ بَيْنَهَا وَبَيْنَ مَا قَبْلَهَا كَمَالَ الِاتِّصَالِ، فَالْمَعْنَى: وَقُلْ لَهُمْ: اصْطفى الْبَنَات.
Soru sorma (istiftâ) makamına dönüştür; bundan dolayı atfedilmemiştir, çünkü bu cümle ile öncesi arasında tam bir ittisal (kemâl-i ittisâl) vardır. Manası: 'Onlara: Kızları mı tercih etti? de' [demektir].
قَرَأَ الْجُمْهُورُ: أَصْطَفَى بِهَمْزَةِ قَطْعٍ مَفْتُوحَةٍ عَلَى أَنَّهَا هَمْزَةُ الِاسْتِفْهَامِ وَأَمَّا هَمْزَةُ الْوَصْلِ الَّتِي فِي الْفِعْلِ فَمَحْذُوفَةٌ لِأَجْلِ الْوَصْلِ. وَقَرَأَهُ أَبُو جَعْفَرٍ بِهَمْزَةِ وَصْلٍ عَلَى أَنَّ هَمْزَةَ الِاسْتِفْهَامِ مَحْذُوفَةٌ.
Cumhur, { أَصْطَفَى } kelimesini istifham hemzesi kabul ederek fethalı katı' hemzesiyle okumuştur; fiildeki vasıl hemzesi ise vasıl (ulaştırma) sebebiyle hazfedilmiştir. Ebû Ca'fer ise istifham hemzesinin hazfedildiği kabulüyle vasıl hemzesiyle okumuştur.
وَالْكَلَامُ ارْتِقَاءٌ فِي التَّجْهِيلِ، أَيْ لَوْ سَلَّمْنَا أَنَّ اللَّهَ اتخذ ولدا فَلَمَّا ذَا اصْطَفَى الْبَنَاتِ
Bu söz, cehaletlerini ortaya koymada daha ileri bir adımdır (irtikâdır); yani 'Allah'ın çocuk edindiğini farz etsek bile, neden kız çocuklarını tercih etti?
دُونَ الذُّكُورِ، أَيِ اخْتَارَ لِذَاتِهِ الْبَنَاتِ دُونَ الْبَنِينَ وَالْبَنُونَ أَفْضَلُ عِنْدَكُمْ؟
Erkekleri değil de kızları; yani erkek çocuklar sizin katınızda daha üstün olduğu halde, neden kendi zatı için oğulları değil de kızları seçti?' [demektir].
وَجُمْلَةُ مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ أَصْطَفَى الْبَناتِ عَلَى الْبَنِينَ فَإِنَّ إِنْكَارَ اصْطِفَاءِ الْبَنَاتِ يَقْتَضِي عَدَمَ الدَّلِيلِ فِي حُكْمِهِمْ ذَلِكَ، فَأَبْدَلَ مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ مِنْ إِنْكَارِ ادِّعَائِهِمُ اصْطِفَاءَ اللَّهِ الْبَنَاتِ لِنَفْسِهِ. وَقَوْلُهُ: مَا لَكُمْ: مَا اسْتِفْهَامٌ عَنْ ذَاتٍ وَهِيَ مُبْتَدَأٌ ولَكُمْ خَبَرٌ.
{ مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ } cümlesi, { أَصْطَفَى الْبَناتِ عَلَى الْبَنِينَ } cümlesinden bedel-i iştimaldir; çünkü kızların seçilmesinin inkâr edilmesi, onların bu hükmünde hiçbir delil bulunmamasını gerektirir. Böylece { مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ } ifadesi, onların Allah'ın kızları kendisi için seçtiği iddiasının inkârından bedel yapılmıştır. { مَا لَكُمْ } kavlinde geçen { مَا }, bir zattan soru sorma edatıdır ve mübtedadır; { لَكُمْ } ise haberdir.
وَالْمَعْنَى: أَيُّ شَيْءٍ حَصَلَ لَكُمْ؟ وَهَذَا إِبْهَامٌ فَلِذَلِكَ كَانَتْ كَلِمَةُ «مَا لَكَ» وَنَحْوُهَا فِي الِاسْتِفْهَامِ يَجِبُ أَنْ يُتْلَى بِجُمْلَةِ حَالٍ تُبَيِّنُ الْفِعْلَ الْمُسْتَفْهَمَ عَنْهُ نَحْوَ: مَا لَكُمْ لَا تَنْطِقُونَ [الصافات: ٩٢] وَنَحْوَ مَا لَكَ لَا تَأْمَنَّا عَلى يُوسُفَ [يُوسُفَ: ١١] وَقَدْ بُيِّنَتْ هُنَا بِمَا
Manası: 'Size ne oldu?' [demektir]. Bu bir kapalılık (ibhâm) taşır; bundan dolayı istifhamdaki 'mâ leke' ve benzeri ifadelerin ardından, hakkında soru sorulan fiili açıklayan bir hâl cümlesinin gelmesi vaciptir. Nitekim { مَا لَكُمْ لَا تَنْطِقُونَ } [Sâffât: 92] “Neyiniz var, konuşmuyorsunuz?” ve { مَا لَكَ لَا تَأْمَنَّا عَلى يُوسُفَ } [Yûsuf: 11] “Sana ne oluyor da Yûsuf hakkında bize güvenmiyorsun?” ayetlerinde olduğu gibidir. Burada ise bu durum şununla açıklanmıştır:
تَضَمَّنَتْهُ جُمْلَةُ اسْتِفْهَامِ كَيْفَ تَحْكُمُونَ فَإِنَّ كَيْفَ اسْمُ اسْتِفْهَامٍ عَنِ الْحَالِ وَهِيَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ تَحْكُمُونَ قُدِّمَتْ لِأَجْلِ صَدَارَةِ الِاسْتِفْهَامِ. وَجُمْلَةُ تَحْكُمُونَ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ لَكُمْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: مَا لَكُمْ فَحَصَلَ اسْتِفْهَامَانِ: أَحَدُهُمَا عَنِ الشَّيْءِ الَّذِي حَصَلَ لَهُمْ فَحَكَمُوا هَذَا الْحُكْمَ. وَثَانِيهِمَا عَنِ الْحَالَةِ الَّتِي اتَّصَفُوا بِهَا لَمَّا حُكِيَ هَذَا الْحُكْمُ الْبَاطِلُ. وَهَذَا إِيجَازُ حَذْفٍ إِذِ التَّقْدِيرُ: مَا لَكَمَ تَحْكُمُونَ هَذَا الْحُكْمَ، كَيْفَ تَحْكُمُونَهُ. وَحُذِفَ مُتَعَلَّقُ تَحْكُمُونَ لِمَا دَلَّ عَلَيْهِ الِاسْتِفْهَامَانِ مِنْ كَوْنِ مَا حَكَمُوا بِهِ مُنْكَرًا يَحِقُّ الْعَجَبُ مِنْهُ فَكِلَا الِاسْتِفْهَامَيْنِ إِنْكَارٌ وَتَعْجِيبٌ.
{ كَيْفَ تَحْكُمُونَ } istifham cümlesinin ihtiva ettiği manayla açıklanmıştır; zira { كَيْفَ }, hâlden sual eden bir istifham ismidir ve { تَحْكُمُونَ } fiilindeki zamirin hâli konumundadır, istifhamın cümlenin başında bulunma hakkı sebebiyle öne geçirilmiştir. { تَحْكُمُونَ } cümlesi ise Allah Teâlâ'nın { مَا لَكُمْ } kavlindeki { لَكُمْ } zamirinden hâldir. Böylece iki soru ortaya çıkmıştır: Birincisi, başlarına ne geldi de bu hükmü verdiler diye sorulan şey hakkındadır; ikincisi ise bu bâtıl hükmü verdikleri sırada büründükleri hâl hakkındadır. Bu bir îcâz-ı haziftir (kısaltmadır), zira takdiri şöyledir: 'Size ne oluyor da böyle hükmediyorsunuz, nasıl böyle hükmediyorsunuz?' İki istifhamın, verdikleri hükmün inkâr edilmesi gereken ve hayret uyandıracak bir şey olduğuna delalet etmesi sebebiyle { تَحْكُمُونَ } fiilinin müteallakı (tümleci) hazfedilmiştir; dolayısıyla her iki istifham da birer inkâr ve taaccüptür (şaşkınlık ifadesidir).
وَفَرَّعَ عَلَيْهِ الِاسْتِفْهَامَ الْإِنْكَارِيَّ عَنْ عَدَمِ تَذَكُّرِهِمْ، أَيِ اسْتِعْمَالُ ذُكْرِهِمْ- بِضَمِّ الذَّالِ وَهُوَ الْعَقْلُ- أَيْ فَمُنْكَرٌ عَدَمُ تَفَهُّمِكُمْ فِيمَا يَصْدُرُ مِنْ حُكْمِكُمْ.
Bunun üzerine, onların düşünmemeleri (tezekkür etmemeleri), yani zükürlerini —zâl harfinin ötresiyle, akıl demektir— kullanmamaları hakkında inkâri istifhamı bina etmiştir; yani 'Verdiğiniz hüküm üzerinde düşünüp anlamayışınız inkâr edilecek bir durumdur' [demektir].
وأَمْ لَكُمْ سُلْطانٌ مُبِينٌ إِضْرَابٌ انْتِقَالِيٌّ فَ أَمْ مُنْقَطِعَةٌ بِمَعْنَى (بَلْ) الَّتِي مَعْنَاهَا الإضراب الصَّالح للإضراب الْإِبْطَالِيُّ وَالْإِضْرَابُ الِانْتِقَالِيُّ. وَالسُّلْطَانُ: الْحُجَّةُ. وَالْمُبِينُ:
{ أَمْ لَكُمْ سُلْطانٌ مُبِينٌ } ifadesi intikâlî bir ıdrâbdır (konu geçişidir). Dolayısıyla { أَمْ } munkatıdır; hem ibtâlî ıdrâba hem de intikâlî ıdrâba elverişli olan { بَلْ } (bilakis/yoksa) anlamındadır. Sultan (سُلْطَان), hüccet/delil demektir. Mübîn (مُبِين) ise;
الْمُوَضِّحُ لِلْحَقِّ. وَالِاسْتِفْهَامُ الَّذِي تَقْتَضِيهِ أَمْ بَعْدَهَا إِنْكَارِيُّ أَيْضًا. فَالْمَعْنَى: مَا لَكُمْ سُلْطَانٌ مُبِينٌ، أَيْ عَلَى مَا قُلْتُمْ: إِنَّ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتُ اللَّهِ.
hakkı açıklayan demektir. { أَمْ } edatının kendisinden sonra gerektirdiği istifham da inkârîdir. Manası: 'Meleklerin Allah'ın kızları olduğuna dair söylediğiniz söze açık hiçbir deliliniz yoktur' [demektir].
وَتَفَرَّعَ عَلَى إِنْكَارِ أَنْ تَكُونَ لَهُمْ حُجَّةٌ بِمَا قَالُوا أَنْ خُوطِبُوا بالإتيان بِكِتَاب من عِنْد الله عَلَى ذَلِكَ إِنْ كَانُوا صَادِقِينَ فِيمَا زَعَمُوا، أَي فَإِنْ لَمْ تَأْتُوا بِكُتَّابٍ عَلَى ذَلِكَ فَأَنْتُمْ غَيْرُ صَادِقِينَ. وَالْأَمْرُ فِي قَوْلِهِ: فَأْتُوا
Söyledikleri şeye dair bir hüccetleri olmasının inkâr edilmesine binaen, iddialarında doğru iseler buna dair Allah katından bir kitap getirmeleri kendilerine hitap olarak yöneltilmiştir; yani 'Eğer buna dair bir kitap getirmezseniz, siz doğru söylemiyorsunuz' [demektir]. { فَأْتُوا } kavlindeki emir ise,
أَمْرُ تَعْجِيزٍ مِثْلَ قَوْلِهِ: وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ [الْبَقَرَة: ٢٣] .
{ وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ } [Bakara: 23] “Eğer kulumuza indirdiğimizden şüphede iseniz, onun benzeri bir sûre getirin” kavlinde olduğu gibi bir ta'ciz (âciz bırakma) emridir.
وَإِضَافَةُ الْكِتَابِ إِلَيْهِمْ عَلَى مَعْنَى الْمَفْعُولِيَّةِ، أَيْ كِتَابٍ مُرْسَلٍ إِلَيْكُمْ. وَمُجَادَلَتُهُمْ بِهَذِهِ
Kitabın onlara izafe edilmesi mef'ûliyet anlamındadır; yani 'size gönderilmiş bir kitap' demektir. Onlarla bu
الْجُمَلِ الْمُتَفَنَّنَةِ رُتِّبَتْ عَلَى قَانُونِ الْمُنَاظَرَةِ فَابْتَدَأَهُمْ بِمَا يُشْبِهُ الِاسْتِفْسَارَ عَنْ دَعْوَيَيْنِ:
çeşitli cümlelerle tartışılması münazara kurallarına göre tertip edilmiştir; nitekim söze iki iddia hakkında istifsara (açıklama istemeye) benzeyen bir üslupla başlamıştır:
دَعْوَى أَنَّ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتُ اللَّهِ، وَدَعْوَى أَنَّ الْمَلَائِكَةَ إِنَاثٌ بِقَوْلِهِ: فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِناثاً [الصافات: ١٤٩، ١٥٠] .
{ فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِناثاً } [Sâffât: 149-150] “Şimdi onlara sor: Kızlar Rabbinin de erkekler onların mı? Yoksa melekleri dişi olarak yarattık da...” kavliyle meleklerin Allah'ın kızları olduğu iddiası ve meleklerin dişi olduğu iddiası [hakkında soru sormuştur].
ثُمَّ لَمَّا كَانَ تَفْسِيرُهُمْ لِذَلِكَ مَعْلُومًا مِنْ مُتَكَرَّرِ أَقْوَالِهِمْ نُزِّلُوا مَنْزِلَةَ الْمُجِيبِ بِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتُ اللَّهِ وَأَنَّ الْمَلَائِكَةَ إِنَاثٌ. وَإِنَّمَا أُرِيدَ مِنِ اسْتِفْسَارِهِمْ صُورَةُ الِاسْتِفْسَارِ مُضَايَقَةً لَهُمْ وَلِيَنْتَقِلَ مِنْ مَقَامِ الِاسْتِفْسَارِ إِلَى مَقَامِ الْمُطَالَبَةِ بِالدَّلِيلِ عَلَى دَعْوَاهُمْ، فَذَلِكَ الِانْتِقَالُ ابْتِدَاءٌ مِنْ قَوْلِهِ: وَهُمْ شاهِدُونَ [الصافات: ١٥٠] وَهُوَ اسْمُ فَاعِلٍ مَنْ شَهِدَ إِذَا حَضَرَ وَرَأَى، ثُمَّ قَوْلِهِ: أَمْ لَكُمْ سُلْطانٌ مُبِينٌ فَأْتُوا بِكِتابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ فَرَدَّدَهُمْ بَيْنَ أَنْ يَكُونُوا قَدِ اسْتَنَدُوا إِلَى دَلِيلِ الْمُشَاهَدَةِ أَوْ إِلَى دَلِيلٍ غَيْرِهِ وَهُوَ هُنَا مُتَعَيَّنٌ لِأَنْ يَكُونَ خَبَرًا مَقْطُوعًا بِصِدْقِهِ وَلَا سَبِيلَ إِلَى ذَلِكَ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ تَعَالَى، لِأَنَّ مِثْلَ هَذِهِ الدَّعْوَى لَا سَبِيلَ إِلَى إِثْبَاتِهَا غَيْرُ ذَلِكَ، فَدَلِيلُ الْمُشَاهَدَةِ مُنْتَفٍ بِالضَّرُورَةِ، وَدَلِيلُ الْعَقْلِ وَالنَّظَرِ مُنْتَفٍ أَيْضًا إِذْ لَا دَلِيلَ مِنَ الْعَقْلِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْمَلَائِكَةَ إِنَاثٌ وَلَا عَلَى أَنَّهُمْ ذُكُورٌ.
Sonra, onların bu husustaki açıklamaları sürekli tekrar ettikleri sözlerinden zaten bilindiği için, meleklerin Allah'ın kızları ve dişi olduklarını cevap vermiş kimseler konumuna konulmuşlardır. Onlara soru sormaktan maksat ise, onları köşeye sıkıştırmak ve istifsar (soru sorma) makamından iddialarına delil getirmelerini isteme makamına geçmektir. İşte bu geçiş, hazır bulunup görmek manasındaki 'şehide' fiilinin ism-i faili olan { وَهُمْ شاهِدُونَ } [Sâffât: 150] kavlinden ve ardından gelen { أَمْ لَكُمْ سُلْطانٌ مُبِينٌ فَأْتُوا بِكِتابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } kavlinden itibaren başlamaktadır. Böylece onları, ya müşahede (gözle görme) deliline ya da başka bir delile dayanmış olmaları arasında muhayyer bırakmıştır; buradaki diğer delil ise doğruluğu kesin bir haber olmak durumundadır ve bunun da Allah Teâlâ katından olmaktan başka yolu yoktur. Zira böyle bir iddiayı ispat etmenin bundan başka yolu bulunmamaktadır. Dolayısıyla müşahede delili zaruri olarak mevcut değildir; akıl ve istidlal delili de mevcut değildir, zira akıldan meleklerin dişi veya erkek olduğuna delalet eden hiçbir delil yoktur.
فَلَمَّا عُلِمَ أَنَّ دَلِيلَ الْعَقْلِ غَيْرُ مَفْرُوضٍ هُنَا انْحَصَرَ الْكَلَامُ مَعَهُمْ فِي دَلِيلِ السَّمْعِ وَهُوَ الْخَبَرُ الصَّادِقُ لِأَنَّ أَسْبَابَ الْعِلْمِ لِلْخَلْقِ مُنْحَصِرَةٌ فِي هَذِهِ الْأَدِلَّةِ الثَّلَاثَةِ: أُشِيرَ إِلَى دَلِيلِ الْحِسِّ بِقَوْلِهِ: وَهُمْ شاهِدُونَ، وَإِلَى دَلِيلَيِ الْعَقْلِ وَالسَّمْعِ بِقَوْلِهِ: أَمْ لَكُمْ سُلْطانٌ مُبِينٌ، ثُمَّ فَرَّعَ عَلَيْهِ قَوْلَهُ: فَأْتُوا بِكِتابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ
Akıl delilinin burada varsayılamayacağı anlaşılınca, onlarla olan kelam sem'î (naklî) delile, yani sâdık habere hasredilmiştir. Zira mahlukat için bilgi sebepleri şu üç delile hasredilmiştir: Hissî delile { وَهُمْ شاهِدُونَ } kavliyle, akıl ve sem' delillerine { أَمْ لَكُمْ سُلْطانٌ مُبِينٌ } kavliyle işaret edilmiş, sonra bunun üzerine { فَأْتُوا بِكِتابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } kavli bina edilmiştir ki
وَهُوَ دَلِيلُ السَّمْعِ. فَأَسْقَطَ بِهَذَا التَّفْرِيعِ احْتِمَالَ دَلِيلِ الْعَقْلِ لِأَنَّ انْتِفَاءَهُ مَقْطُوعٌ إِذْ لَا طَرِيقَ إِلَيْهِ وَانْحَصَرَ دَلِيلُ السَّمْعِ فِي أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ كَمَا عَلِمْتَ إِذْ لَا يَعْلَمُ مَا فِي غَيْبِ اللَّهِ غَيْرُهُ.
bu da sem'î (naklî) delildir. Bu tafri' (çıkarım) ile akıl delili ihtimalini düşürmüştür; çünkü akla giden bir yol bulunmadığı için onun yokluğu kesindir ve bildiğin üzere sem'î delil de Allah katından olmaya hasredilmiştir, zira Allah'ın gaybında olanı O'ndan başkası bilemez.
ثُمَّ خُوطِبُوا بِأَمْرِ التَّعْجِيزِ بِأَنْ يَأْتُوا بِكِتَاب أَي بِكِتَابٍ جَاءَهُمْ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ. وَإِنَّمَا عَيَّنَ لَهُمْ ذَلِكَ لِأَنَّهُمْ يَعْتَقِدُونَ اسْتِحَالَةَ مَجِيءِ رَسُولٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَاسْتِحَالَةَ أَنْ يُكَلِّمَ اللَّهُ أَحَدًا مَنْ خَلْقِهِ، فَانْحَصَرَ الدَّلِيلُ الْمَفْرُوضُ مِنْ جَانِبِ السَّمْعِ أَنْ يَكُونَ إِخْبَارًا مِنَ اللَّهِ فِي أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ كِتَابٌ مِنَ السَّمَاءِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يُجَوِّزُونَ ذَلِكَ لِقَوْلِهِمْ: وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ [الْإِسْرَاء: ٩٣] ، وَلَنْ يَسْتَطِيعُوا أَنْ يَأْتُوا بِكِتَابٍ.
Sonra kendilerine bir kitap, yani Allah katından gelmiş bir kitap getirmeleri şeklinde ta'ciz (âciz bırakma) emriyle hitap edilmiştir. Onlara bunu özellikle tayin etmiştir, çünkü onlar Allah katından bir peygamberin gelmesini ve Allah'ın yaratıklarından biriyle konuşmasını imkânsız görmekteydiler. Dolayısıyla nakil yönünden farz edilen delil, Allah'tan bir haber olması hususunda, üzerlerine gökten bir kitap indirilmesine hasredilmiştir; zira onlar: { وَلَنْ نُؤْمِنَ لِرُقِيِّكَ حَتَّى تُنَزِّلَ عَلَيْنا كِتاباً نَقْرَؤُهُ } [İsrâ: 93] “Bize okuyacağımız bir kitap indirmedikçe senin göğe yükselişine de inanmayız” sözlerinde olduğu gibi bunu mümkün görmekteydiler; oysa bir kitap getirmeye asla güç yetiremezlerdi.
فَذِكْرُ لَفْظِ «كِتَابِكُمْ» إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِأَنَّ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ: فَأْتُوا بِهِ، أَيِ السُّلْطَانِ الْمُبِينِ فَإِنَّهُ لَا يَحْتَمِلُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ كِتَابًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ. وَإِضَافَةُ كِتَابٍ إِلَى ضَمِيرِهِمْ مِنْ إِضَافَةِ مَا فِيهِ مَعْنَى الْمَصْدَرِ إِلَى مَعْنَى الْمَفْعُولِ
'Kitabınız' lafzının zikredilmesi, zamir makamında açık ismin getirilmesidir (izhar); çünkü zâhirin gereği 'Onu getirin', yani o apaçık delili getirin denmesiydi; zira o delil, Allah katından bir kitap olmaktan başka bir ihtimal taşımaz. 'Kitap' kelimesinin onların zamirine izafe edilmesi ise, mastar anlamı taşıyan kelimenin mef'ûl anlamına izafe edilmesindendir;
عَلَى طَرِيقَةِ الْحَذْفِ وَالْإِيصَالِ، وَالتَّقْدِيرُ: بِكِتَابٍ إِلَيْكُمْ، لِأَنَّ مَا فِيهِ مَادَّةُ الْكِتَابَةِ لَا يَتَعَدَّى إِلَى الْمَكْتُوبِ إِلَيْهِ بِنَفْسِهِ بَلْ
hazif ve îsâl (harf-i ceri düşürüp mef'ûle bağlama) yoluyladır; takdiri de 'size [gönderilmiş] bir kitap ile' şeklindedir; çünkü yazma (kitâbet) maddesini içeren kelime, kendisine mektup/kitap yazılana bizzat geçişli (müteaddî) olmaz, bilakis
بِوَاسِطَةِ حَرْفِ الْجَرِّ وَهُوَ (إِلَى) .
harf-i cer olan { إِلَى } (e/a) vasıtasıyla geçişli olur.
فَلَا جَرَمَ قَدِ اتَّضَحَ إِفْحَامُهُمْ بِهَذِهِ الْمُجَادَلَةِ الْجَارِيَةِ عَلَى الْقَوَانِينِ الْعَقْلِيَّةِ وَلِذَلِكَ صَارُوا كَالْمُعْتَرِفِينَ بِأَنْ لَا دَلِيلَ لَهُمْ على مَا زعموه فَانْتَقَلَ السَّائِلُ الْمُسْتَفْتِي مِنْ مَقَامِ الِاعْتِرَاضِ فِي الْمُنَاظَرَةِ إِلَى انْقِلَابِهِ مُسْتَدِلًّا بِاسْتِنْتَاجٍ مِنْ إِفْحَامِهِمْ وَذَلِكَ هُوَ قَوْلُهُ: أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ [الصافات: ١٥١، ١٥٢] الْوَاقِعُ مُعْتَرِضًا بَيْنَ التَّرْدِيدِ فِي الدَّلِيلِ.
Şüphesiz akli kurallara göre yürütülen bu münazara ile onların susturulduğu (ilzam edildiği) açığa çıkmıştır; bu yüzden onlar iddia ettikleri şeye hiçbir delilleri olmadığını itiraf etmiş gibi olmuşlardır. Böylece soruyu soran müsteftî, münazaradaki itiraz makamından, onları susturmaktan çıkan bir neticeyle istidlal eden konumuna geçmiş ve bu da delil hususundaki seçenekler arasına itiraz cümlesi olarak giren { أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } [Sâffât: 151-152] “İyi bilin ki onlar, sırf iftiraları yüzünden: 'Allah doğurdu' diyorlar. Onlar kesinlikle yalancıdırlar” kavli olmuştur.
وَأَمَّا قَوْلُهُ: أَصْطَفَى الْبَناتِ عَلَى الْبَنِينَ فَذَلِكَ بِمَنْزِلَةِ التَّسْلِيمِ فِي أَثْنَاءِ الْمُنَاظَرَةِ كَمَا عَلِمْتَ عِنْدَ الْكَلَامِ عَلَيْهِ، وَهَذَا يُسَمَّى الْمُعَارَضَةَ. وَإِنَّمَا أُقْحِمَ فِي أَثْنَاءِ الِاسْتِدْلَالِ عَلَيْهِمْ وَلَمْ يُجْعَلْ مَعَ حِكَايَةِ دَعْوَاهُمْ لِيَكُونَ آخِرُ الْجَدَلِ مَعَهُمْ هُوَ الدَّلِيلَ الَّذِي يَجْرِفُ جَمِيعَ مَا بَنَوْهُ وَهُوَ قَوْلُهُ: أَمْ لَكُمْ سُلْطانٌ مُبِينٌ فَأْتُوا بِكِتابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ. فَهَذَا مِنْ بَدِيعِ النَّسِيجِ الْجَامِعِ بَيْنَ أُسْلُوبِ الْمُنَاظَرَةِ وَأُسْلُوبِ الْمَوْعِظَةِ وَأُسْلُوبِ التَّعْلِيمِ.
{ أَصْطَفَى الْبَناتِ عَلَى الْبَنِينَ } kavline gelince; bu, hakkında konuşurken bildiğin gibi münazara esnasında teslim (farz ve kabul etme) mesabesindedir ve buna muâraza (karşı tez öne sürme) denir. Onlara karşı delil getirme arasına sokulup iddialarının nakliyle birlikte verilmemiştir ki onlarla yapılan tartışmanın sonu, kurdukları her şeyi silip süpüren { أَمْ لَكُمْ سُلْطانٌ مُبِينٌ فَأْتُوا بِكِتابِكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } kavlindeki delil olsun. Bu ise münazara üslubu, mev'iza (öğüt) üslubu ve talim (öğretim) üslubunu bir araya getiren eşsiz bir nazım güzelliğindendir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ تَذَكَّرُونَ بِتَشْدِيدِ الذَّالِ عَلَى أَنَّ أَصْلَهُ تَتَذَكَّرُونَ فَأُدْغِمَتْ إِحْدَى التَّاءَيْنِ فِي الذَّال بَعْدَ قَلْبِهَا ذَالًا لِقُرْبِ مَخْرَجَيْهِمَا. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ وَخَلَفٌ بِتَخْفِيفِ الذَّالِ عَلَى أَنَّ إِحْدَى التَّاءَيْنِ حذفت تَخْفِيفًا.
Cumhur { تَذَكَّرُونَ } kelimesini, aslı 'tetetekkerûne' (تَتَذَكَّرُونَ) olmak üzere zâl harfinin şeddesiyle okumuştur; mahreçlerinin yakınlığı sebebiyle iki tâ harfinden biri zâl harfine çevrildikten sonra zâl harfine idgam edilmiştir. Hamza, Kisâî, Âsım'dan Hafs ve Halef ise iki tâ harfinden birinin hafifletme (tahfif) amacıyla hazfedildiği kabulüyle zâl harfini şeddesiz (tahfif ile) okumuşlardır.
[سُورَة الصافات (٣٧) : آيَة ١٥٨]
[Sâffât Sûresi (37), Âyet 158]
وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ (١٥٨)
{ وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ (١٥٨) } “Bir de O'nunla cinler arasında bir nesep uydurdular. Andolsun cinler de kendilerinin mutlaka [hesap yerine] getirileceklerini bilmişlerdir. (158)”
عَطْفٌ عَلَى جملَة لَيَقُولُونَ [الصافات: ١٥١] أَيْ شَفَّعُوا قَوْلَهُمْ: وَلَدَ اللَّهُ [الصافات:
{ لَيَقُولُونَ } [Sâffât: 151] cümlesine matuftur; yani { وَلَدَ اللَّهُ } [Sâffât:
١٥٢] ، فَجَعَلُوا بَيْنَ اللَّهِ وَبَيْنَ الْجِنِّ نَسَبًا بِتِلْكَ الْوِلَادَةِ، أَيْ بَيَّنُوا كَيْفَ حَصَلَتْ تِلْكَ الْوِلَادَةُ بِأَنْ جَعَلُوهَا بَيْنَ اللَّهِ تَعَالَى وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَبًا.
152] sözlerine ekleme yaparak, o doğurma ile Allah ile cinler arasında bir soy bağı kurdular; yani o doğumun nasıl gerçekleştiğini, Allah Teâlâ ile cinler arasında bir soy bağı uydurarak açıklamışlardır.
والْجِنَّةِ: الْجَمَاعَةُ مِنَ الْجِنِّ، فَتَأْنِيثُ اللَّفْظِ بِتَأْوِيلِ الْجَمَاعَةِ مِثْلُ تَأْنِيثِ رَجْلَةَ، الطَّائِفَةُ مِنَ الرِّجَالِ، ذَلِكَ لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ زَعَمُوا أَنَّ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتُ اللَّهِ مِنْ سَرَوَاتِ الْجِنِّ، أَيْ مِنْ فَرِيقِ نِسَاءٍ مِنَ الْجِنِّ مِنْ أَشْرَافِ الْجِنِّ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا مَا بِصاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٨٤] .
Cinne (الْجِنَّةِ), cin topluluğu demektir; lafzın müennes olması, tıpkı erkeklerden bir grup manasına gelen 'raclet' (رَجْلَة) kelimesinin müennes kılınması gibi topluluk (cemaat) teviline dayanır. Çünkü müşrikler, meleklerin cinlerin ileri gelenlerinden —yani cinlerin eşrafından olan kadınlar topluluğundan— Allah'ın kızları olduğunu iddia etmişlerdi. Bu durum A'râf Sûresi'ndeki { أَوَلَمْ يَتَفَكَّرُوا مَا بِصاحِبِهِمْ مِنْ جِنَّةٍ } [184] “Düşünmediler mi ki, arkadaşlarında delilikten bir eser yoktur” kavlinde geçmişti.
وَالنَّسَبُ: الْقَرَابَةُ الْعَمُودِيَّةُ أَوِ الْأُفُقِيَّةُ- أَيْ مِنَ الْأَطْرَافِ- وَالْكَلَامُ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ، أَيْ ذَوِي نَسَبٍ لِلَّهِ تَعَالَى وَهُوَ نسب النبوءة لِزَعْمِهِمْ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتُ اللَّهِ تَعَالَى، أَيْ جَعَلُوا لِلَّهِ تَعَالَى نَسَبًا لِلْجِنَّةِ وَلِلْجِنَّةِ نَسَبًا لِلَّهِ. وَقَوْلُهُ: بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ
Nesep (النَّسَب); dikey veya yatay —yani yan dallardan gelen— akrabalıktır. Söz, muzafın hazfi üzeredir; yani meleklerin Allah Teâlâ'nın kızları olduğu iddiaları sebebiyle Allah Teâlâ'ya nesep sahibi —ki o da evlatlık nesebidir— kıldılar; yani Allah Teâlâ'ya cinlerle, cinlere de Allah ile bir soy bağı nispet ettiler. { بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ } kavlinin şöyle olması caizdir:
حَالًا مِنْ نَسَباً أَيْ كَائِنًا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ، أَيْ أَنَّ نَسَبَهُ تَعَالَى، أَيْ نَسْله سُبْحَانَهُ ناشىء مِنْ بَيْنِهِ وَبَيْنِ الْجِنِّ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُتَعَلِّقًا بِ جَعَلُوا، أَيْ جَعَلُوا فِي الِاقْتِرَانِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنِّ نَسَبًا لَهُ، أَيْ جَعَلُوا مِنْ ذَلِكَ نَسَبًا يَتَوَلَّدُ لَهُ، فَقَوْلُهُ: بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً هُوَ كَقَوْلِكَ: بَيْنَ فُلَانٍ وَفُلَانَةٍ بَنُونَ، أَيْ لَهُ مِنْهَا وَلَهَا مِنْهُ بَنُونَ، وَهَذَا الْمَعْنَى هُوَ مُرَادُ مَنْ فَسَّرَهُ بِأَنْ جَعَلُوا الْجِنَّ أَصْهَارًا لِلَّهِ تَعَالَى، فَتَفْسِيرُهُ النَّسَبَ بِالْمُصَاهَرَةِ تَفْسِيرٌ بِالْمَعْنَى وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّ النَّسَبَ يُطْلَقُ عَلَى الْمُصَاهَرَةِ كَمَا تَوَهَّمَهُ كَثِيرٌ، لِأَنَّ هَذَا الْإِطْلَاقَ غَيْرُ مَوْجُودٍ فِي دَوَاوِينِ اللُّغَةِ فَلَا تَغْتَرِرْ بِهِ. وَلِعَدَمِ الْغَوْصِ فِي مَعْنَى الْآيَةِ ذَهَبَ مَنْ ذَهَبَ إِلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْجِنَّةِ الْمَلَائِكَةُ، أَيْ جَعَلُوا بَيْنَ اللَّهِ وَبَيْنَ الْمَلَائِكَةِ نَسَبَ الْأُبُوَّةِ وَالْبُنُوَّةِ، وَهَذَا تَفْسِيرٌ فَاسِدٌ لِأَنَّهُ يَصِيرُ قَوْلُهُ: وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً إِعَادَةً لِمَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ: أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ وَلَدَ اللَّهُ [الصافات: ١٥١، ١٥٢] وَمِنْ قَوْلِهِ: أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِناثاً وَهُمْ شاهِدُونَ [الصافات: ١٥٠] .
{ نَسَباً } kelimesinden hâl olup 'O'nunla cinler arasında var olan' anlamına gelmesi; yani Allah Teâlâ'nın nesebinin (haşa O'nun zürriyetinin) O'nunla cinler arasından doğduğu manasında olması mümkündür. { جَعَلُوا } fiiline taalluk etmesi de caizdir; yani O'nunla cinlerin birleşmesinde O'na bir nesep kıldılar; bundan O'na doğan bir soy bağı uydurdular demektir. Nitekim { بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً } sözü, senin: 'Falanca adam ile falanca kadın arasında çocuklar var' yani 'adamın o kadından, kadının da o adamdan çocukları var' demen gibidir. Bu mana, ayeti 'cinleri Allah Teâlâ'ya hısım kıldılar' şeklinde tefsir edenlerin kastettiği şeydir; dolayısıyla onun 'nesep' kelimesini 'hısımlık (müsâhere)' olarak tefsir etmesi manen bir tefsirdir, yoksa pek çok kimsenin zannettiği gibi nesebe bizzat müsâhere dendiği kastedilmemiştir; zira bu kullanım lügat divanlarında mevcut değildir, sakın buna aldanma! Ayetin manasını derinlemesine incelememekten ötürü, bazı kimseler cinlerden kastın melekler olduğu, yani Allah ile melekler arasında babalık ve evlatlık nesebi kıldıkları görüşüne gitmişlerdir; oysa bu bozuk bir tefsirdir, çünkü bu takdirde { وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً } kavli, daha önce geçen { أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ وَلَدَ اللَّهُ } [Sâffât: 151-152] kavlinin ve { أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِناثاً وَهُمْ شاهِدُونَ } [Sâffât: 150] kavlinin tekrarı haline gelir.
وَمَنْ ذَهَبَ إِلَى أَنَّ الْمُرَادَ مِنَ الْجِنَّةِ أَصْلُ الْجِنَّةِ وَهُوَ الشَّيْطَانُ وَأَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ:
Cinlerden maksadın cinlerin aslı olan şeytan olduğunu ve ayetin manasının;
أَنَّهُمْ جَعَلُوا اللَّهَ نَسِيبًا لِلشَّيْطَانِ نَسَبَ الْأُخُوَّةِ، تَعَالَى اللَّهُ عَنْ ذَلِكَ. عَلَى أَنَّهُ إِشَارَةٌ إِلَى قَوْلِ الثَّنَوِيَّةِ مِنَ الْمَجُوسِ بِوُجُودِ إِلَهٍ لِلْخَيْرِ هُوَ اللَّهُ، وَإِلَهٍ لِلشَّرِّ هُوَ الشَّيْطَانُ وَهُمْ مِنْ مِلَلِ مَجُوسِ فَارِسَ وَسَمَّوْا إِلَهَ الْخَيْرِ (يَزْدَانَ) وَإِلَهَ الشَّرِّ (أَهْرُمُنْ) وَقَالُوا: كَانَ إِلَهُ الْخَيْرِ وَحْدَهُ فَخَطَرَ لَهُ خَاطِرٌ فِي نَفْسِهِ مِنَ الشَّرِّ فَنَشَأَ مِنْهُ إِلَهُ الشَّرِّ هُوَ (أَهْرُمُنْ) وَهُوَ مَا نَعَاهُ الْمَعَرِّيُّ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ:
—Allah bundan münezzehtir— Allah'ı şeytan ile kardeşlik bağı kurarak nesep sahibi kıldıkları şeklinde olduğunu söyleyenler ise, bunu Mecûsîlerden Seneviyye fırkasının hayır ilahının Allah, şer ilahının ise şeytan olduğu görüşüne işaret saymışlardır. Bunlar Fars Mecûsîlerinin fırkalarındandır; hayır ilahına 'Yezdân', şer ilahına 'Ehremen' adını vermişler ve şöyle demişlerdir: 'Hayır ilahı tek başınaydı, nefsine şerden bir düşünce geldi ve bundan şer ilahı olan Ehremen doğdu.' Bu durum, el-Maarrî'nin şu sözüyle onları ayıpladığı husustur:
قَالَ أُنَاسٌ بَاطِلٌ زَعْمُهُمْ ... فَرَاقِبُوا اللَّهَ وَلَا تَزْعُمُنْ
Bir topluluk bâtıl iddialarda bulundu, ... Siz Allah'tan korkun da böyle iddia etmeyin!
فَكَّرَ (يَزْدَانُ) عَلَى غِرَّةٍ ... فَصِيغَ مِنْ تَفْكِيرِهِ (أَهْرُمُنْ)
(Yezdân) bir anlık gafletle düşündü de, ... Düşüncesinden (Ehremen) var edildi.
وَهَذَا الدِّينُ كَانَ مَعْرُوفًا عِنْدَ بَعْضِ الْعَرَبِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ مِنْ عَرَبِ الْعِرَاقِ الْمُجَاوِرِينَ لِبِلَادِ فَارِسَ وَالْخَاضِعِينَ لِسُلْطَانِهِمْ وَلَمْ يَكُنْ مَعْرُوفًا بَيْنَ أَهْلِ مَكَّةَ الْمُخَاطَبِينَ بِهَذِهِ الْآيَاتِ، وَلِأَنَّ الْجِنَّةَ لَا يَشْمَلُ الشَّيَاطِينَ إِذَا أُطْلِقَ فَإِنَّ الشَّيْطَانَ كَانَ مِنَ الْجِنِّ إِلَّا أَنَّهُ تَمَيَّزَ بِهِ صِنْفٌ خَاصٌّ مِنْهُمْ.
Bu inanç Cahiliye döneminde, Fars diyarına komşu olan ve onların hakimiyeti altında yaşayan Irak Araplarından bazılarınca bilinmekteydi; fakat bu ayetlerle muhatap olan Mekke ehli arasında bilinmiyordu. Ayrıca 'cinnet' (الْجِنَّة) kelimesi mutlak olarak kullanıldığında şeytanları kapsamaz; zira şeytan cinlerden olmakla birlikte onlardan özel bir zümreyi nitelemektedir.
وَجُمْلَةُ وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ جُمْلَةِ وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً وَبَيْنَ جُمْلَةِ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ [الصافات: ١٥٩] وجَعَلُوا بَيْنَهُ إِلَخْ ...
{ وَلَقَدْ عَلِمَتِ الْجِنَّةُ إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ } “Andolsun cinler de kendilerinin mutlaka [hesaba] çekileceklerini bilmişlerdir” cümlesi, { وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً } “O'nunla cinler arasında bir nesep bağı uydurdular” cümlesi ile { سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ } [Sâffât: 159] “Allah onların nitelemelerinden münezzehtir” cümlesi arasında bir itiraziyyedir (ara cümledir). { جَعَلُوا بَيْنَهُ } ilh...
حَالٌ وَالْوَاوُ حَالِيَّةٌ، وَضَمِيرُ إِنَّهُمْ عَائِدٌ إِلَى الْمُشْرِكِينَ أَوْ إِلَى الْجِنَّةِ، وَالْوَجْهَانِ مُرَادَانِ فَإِن الْفَرِيقَيْنِ معاقبان. وَالْمُحْضَرُونَ: الْمَجْلُوبُونَ لِلْحُضُورِ، وَالْمُرَادُ: مُحَضَرُونَ لِلْعِقَابِ، بِقَرِينَةِ مَقَامِ التَّوْبِيخِ فَإِنَّ التَّوْبِيخَ يَتْبَعُهُ التَّهْدِيدُ، وَالْغَالِبُ فِي فِعْلِ الْإِحْضَارِ أَنْ يُرَادَ بِهِ إِحْضَارُ
haldir ve vâv [harfi] hâliyedir. { إِنَّهُمْ } zamiri ise müşriklere yahut cinlere racidir; her iki vecih de kastedilmiştir, zira her iki grup da cezalandırılacaktır. “Muhdarûn” (الْمُحْضَرُونَ) huzura getirilenler demektir; kastedilen ise azap için hazır bulundurulmalarıdır. Zira kınama makamı bunu iktiza eder; çünkü kınamayı tehdit takip eder. İhzâr (hazır bulundurma) fiilinde galip olan, onunla...
سُوءٍ قَالَ تَعَالَى: وَلَوْلا نِعْمَةُ رَبِّي لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ [الصافات: ٥٧] وَلِذَلِكَ حَذَفَ مُتَعَلِّقَ «مُحْضَرُونَ» ، فَأَمَّا الْإِتْيَانُ بِأَحَدٍ لِإِكْرَامِهِ فَيُطْلَقُ عَلَيْهِ الْمَجِيءُ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْجِنَّ تَعْلَمُ كَذِبَ الْمُشْرِكِينَ فِي ذَلِكَ كَذِبًا فَاحِشًا يُجَازَوْنَ عَلَيْهِ بِالْإِحْضَارِ لِلْعَذَابِ، فَجُعِلَ «مُحْضَرُونَ» كِنَايَةً عَنْ كَذِبِهِمْ لِأَنَّهُمْ لَوْ كَانُوا صَادِقِينَ مَا عُذِّبُوا عَلَى قَوْلِهِمْ ذَلِكَ. وَظَاهِرُهُ أَنَّ هَذَا الْعِلْمَ حَاصِلٌ لِلْجِنِّ فِيمَا مَضَى، وَلَعَلَّ ذَلِكَ حَصَلَ لَهُمْ مِنْ زَمَانِ تَمَكُّنِهِمْ مِنِ اسْتِرَاقِ السَّمْعِ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنَ اسْتِعْمَالِ الْمَاضِي فِي مَوْضِعِ الْمُسْتَقْبَلِ لِتَحْقِيقِ وُقُوعِهِ مِثْلَ أَتى أَمْرُ اللَّهِ [النَّحْل: ١] ، أَيْ سَتَعْلَمُ الْجِنَّةُ ذَلِكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَالْمَقْصُودُ: أَنَّهُمْ يَتَحَقَّقُونَ ذَلِكَ وَلَا يَسْتَطِيعُونَ دَفْعَ الْعَذَابِ عَنْهُمْ فَقَدْ كَانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ لِاعْتِقَادِ وَجَاهَتِهِمْ عِنْدَ اللَّهِ بِالصَّهْرِ الَّذِي لَهُم.
kötü bir duruma getirilmenin murad edilmesidir. Nitekim Yüce Allah: { وَلَوْلا نِعْمَةُ رَبِّي لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ } [Sâffât: 57] “Rabbimin nimeti olmasaydı, ben de mutlaka [azap için] hazır bulundurulanlardan olurdum” buyurmuştur. Bu sebeple “muhdarûn” kelimesinin müteallakı hazfedilmiştir. Bir kimsenin ikram için getirilmesine gelince, buna “meci'” (gelme) denir. Mana şudur: Cinler, müşriklerin bu hususta pek çirkin bir şekilde yalan söylediklerini ve bu yüzden azaba getirilmek suretiyle cezalandırılacaklarını bilirler. Dolayısıyla “muhdarûn”, onların yalan söylemelerinden kinaye kılınmıştır; zira şayet doğru söyleselerdi bu sözlerinden ötürü azap görmezlerdi. Ayetin zahirine göre bu bilgi cinler için geçmişte hasıl olmuştur; belki de bu, kulak hırsızlığı yapabildikleri zamandan beri kendilerinde hasıl olmuştur. Tıpkı { أَتى أَمْرُ اللَّهِ } [Nahl: 1] “Allah'ın emri geldi” ayetinde olduğu gibi, vukuunun kesinliğini ifade etmek üzere mazi fiilin gelecek zaman yerinde kullanılmış olması da caizdir; yani kıyamet gününde cinler bunu bileceklerdir. Maksat şudur: Onlar bunu kesin olarak anlarlar ve kendilerinden azabı savamazlar; oysa [müşrikler], aralarındaki hısımlık bağı sebebiyle Allah katında cinlerin itibarı olduğuna inanarak onlara ibadet ediyorlardı.
[سُورَة الصافات (٣٧) : آيَة ١٥٩]
[Sâffât Suresi (37), Ayet 159]
سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ (١٥٩)
{ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ (١٥٩) } “Allah, onların nitelemelerinden münezzehtir.”
اتُّبِعَتْ حِكَايَةُ قَوْلِهِمُ الْبَاطِلِ وَالْوَعِيدِ عَلَيْهِ بِاعْتِرَاضٍ بَيْنَ الْمُسْتَثْنَى مِنْهُ وَالْمُسْتَثْنَى يَتَضَمَّنُ إِنْشَاءَ تَنْزِيهِ اللَّهِ تَعَالَى عَمَّا نَسَبُوهُ إِلَيْهِ، فَهُوَ إِنْشَاءٌ مِنْ جَانِبِ اللَّهِ تَعَالَى لِتَنْزِيهِهِ، وَتَلْقِينٌ لِلْمُؤْمِنِينَ بِأَنْ يَقْتَدُوا بِاللَّهِ فِي ذَلِكَ التَّنْزِيهِ، وَتَعْجِيبٌ مِنْ فَظِيعِ مَا نسبوه إِلَيْهِ.
Onların bâtıl sözlerinin ve buna dair tehdidin aktarılmasının ardından, müstesnâ minh (kendinden istisna yapılan) ile müstesnâ (istisna edilen) arasında, Allah Teâlâ'yı O'na nispet ettikleri şeylerden tenzih etmeyi içeren bir itiraziyye (ara cümle) getirilmiştir. Bu, Allah Teâlâ tarafından Zâtını tenzih eden bir inşa (söz söyleme), müminlere bu tenzihte Allah'a uymalarını telkin etme ve O'na nispet ettikleri şeyin çirkinliğine karşı bir hayret ifadesidir.
[سُورَة الصافات (٣٧) : آيَة ١٦٠]
[Sâffât Suresi (37), Ayet 160]
إِلاَّ عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٦٠)
{ إِلاَّ عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٦٠) } “Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları müstesna.”
اعْتِرَاضٌ بَيْنَ جُمْلَةِ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ [الصافات: ١٥٩] وَجُمْلَةِ فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ [الصافات: ١٦١] الْآيَةَ، وَالِاسْتِثْنَاءُ مُنْقَطِعٌ، قِيلَ نَشأ عَن قَوْلهم: إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ [الصافات: ١٥٨] وَالْمَعْنَى لَكِنَّ عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ لَا يُحْضَرُونَ، وَقِيلَ نَشَأَ عَنْ قَوْلِهِ: عَمَّا يَصِفُونَ [الصافات: ١٥٩] أَيْ لَكِنَّ عِبَادَ اللَّهِ الْمُخَلَصِينَ لَا يَصِفُونَهُ بِذَلِكَ، وَقِيلَ مِنْ ضمير وَجَعَلُوا [الصافات: ١٥٨] أَيْ لَكِنَّ عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ لَا يَجْعَلُونَ ذَلِكَ. وَهُوَ مِنْ مَعْنَى الْقَوْلِ الثَّانِي، فَالْمُرَادُ بِالْعِبَادِ الْمُخْلَصِينَ الْمُؤْمِنُونَ.
{ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ } [Sâffât: 159] cümlesi ile { فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ } [Sâffât: 161] ayeti arasında bir itiraziyyedir (ara cümledir). İstisna ise munkatıdır. { إِنَّهُمْ لَمُحْضَرُونَ } [Sâffât: 158] kavlinden kaynaklandığı söylenmiştir; mana: 'Fakat Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları [azap için] hazır bulundurulmazlar' şeklindedir. { عَمَّا يَصِفُونَ } [Sâffât: 159] kavlinden neşet ettiği de söylenmiştir; yani: 'Fakat Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları O'nu böyle nitelemezler' demektir. { وَجَعَلُوا } [Sâffât: 158] kavlindeki zamirden neşet ettiği de söylenmiştir; yani: 'Fakat Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları bunu [böyle] kılmazlar (iddia etmezler)' demektir ki bu da ikinci görüşün manasındandır. Buna göre ihlasa erdirilmiş kullardan maksat müminlerdir.
وَالْوَجْهُ عِنْدِي: أَنْ يَكُونَ اسْتِثْنَاءً مُنْقَطِعًا نَشَأَ عَنْ قَوْلِهِ: سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ [الصافات: ١٥٩] فَهُوَ مُرْتَبِطٌ بِهِ لِأَنَّ «مَا يَصِفُونَ» أَفَادَ أَنَّهُمْ يَصِفُونَ اللَّهَ بِأَنَّ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتُهُ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ [الصافات: ١٤٩] . وَالْمَعْنَى: لَكِنَّ الْمَلَائِكَةَ عِبَادُ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ، فَالْمُرَادُ مِنْ عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ الْمَلَائِكَةُ فَهَذِهِ الْآيَةُ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ:
Bana göre uygun olan vecih ise, bunun { سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ } [Sâffât: 159] kavlinden neşet eden munkatı bir istisna olmasıdır. Dolayısıyla onunla irtibatlıdır; zira { مَا يَصِفُونَ }, { أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ } [Sâffât: 149] kavlinin delalet ettiği üzere meleklerin O'nun kızları olduğunu söyleyerek Allah'ı nitelediklerini ifade etmiştir. Mana ise şöyledir: 'Fakat melekler Allah'ın ihlasa erdirilmiş kullarıdır.' Buna göre { عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ } ifadesinden maksat meleklerdir; dolayısıyla bu ayet şu kavlin manasındadır:
وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ [الْأَنْبِيَاء: ٢٦] .
{ وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ } [Enbiyâ: 26] “'Rahmân çocuk edindi' dediler. Hâşâ, O bundan münezzehtir! Bilakis onlar ikram olunmuş kullardır.”
[١٦١- ١٦٣]
[161- 163]
[سُورَة الصافات (٣٧) : الْآيَات ١٦١ إِلَى ١٦٣]
[Sâffât Suresi (37), Ayetler 161 ila 163]
فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ (١٦١) مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفاتِنِينَ (١٦٢) إِلاَّ مَنْ هُوَ صالِ الْجَحِيمِ (١٦٣)
{ فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ (١٦١) مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفاتِنِينَ (١٦٢) إِلاَّ مَنْ هُوَ صالِ الْجَحِيمِ (١٦٣) } “Şüphesiz siz ve taptıklarınız; cehenneme girecek olandan başkasını O'na karşı yoldan çıkaracak değilsiniz.”
عُقِّبَ قَوْلُهُمْ فِي الْمَلَائِكَةِ وَالْجِنِّ بِهَذَا لِأَنَّ قَوْلَهُمْ ذَلِكَ دَعَاهُمْ إِلَى عِبَادَةِ الْجِنِّ وَعِبَادَةِ الْأَصْنَامِ الَّتِي سَوَّلَهَا لَهُمُ الشَّيْطَانُ وَحَرَّضَهُمْ عَلَيْهَا الْكُهَّانُ خَدَمَةُ الْجِنِّ
Melekler ve cinler hakkındaki sözlerinin ardından bu [ayetler] getirilmiştir; zira bu sözleri onları cinlere ve şeytanın kendilerine süslediği, cinlerin hizmetkârı olan kâhinlerin de teşvik ettiği putlara tapmaya sevk etmiştir.
فَعُقِّبَ ذَلِكَ بِتَأْيِيسِ الْمُشْرِكِينَ مِنْ إِدْخَالِ الْفِتْنَةِ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ فِي إِيمَانِهِمْ بِمَا يُحَاوِلُونَ مِنْهُمْ مِنَ الرُّجُوعِ إِلَى الشِّرْكِ، أَوْ هِيَ فَاءٌ فَصِيحَةٌ، وَالتَّقْدِيرُ: إِذَا عَلِمْتُمْ أَنَّ عِبَادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ مُنَزَّهُونَ عَنْ مِثْلِ قَوْلِكُمْ، فَإِنَّكُمْ لَا تَفْتِنُونَ إِلَّا من هُوَ صالي الْجَحِيمِ.
Dolayısıyla bunun ardından müşrikler, müminleri şirke döndürmeye çalışarak onların imanlarına fitne sokma hususunda ümitsizliğe düşürülmüşlerdir. Yahut [başındaki fâ] fasîha fâ'sıdır ve takdiri şöyledir: 'Allah'ın ihlasa erdirilmiş kullarının sizin bu tür sözlerinizden münezzeh olduğunu bildiyseniz, [bilin ki] siz ancak cehenneme girecek olanı yoldan çıkarabilirsiniz.'
فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْكَلَامُ دَاخِلًا فِي حَيِّزِ الِاسْتِفْتَاءِ مِنْ قَوْلِهِ: فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ [الصافات: ١٤٩] الْآيَةَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَفْرِيعًا عَلَى قَوْلِهِ: وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً [الصافات: ١٥٨] الْآيَةَ. وَالْوَاوُ فِي قَوْلِهِ: وَما تَعْبُدُونَ وَاوُ الْعَطْفِ أَوْ وَاوُ الْمَعِيَّةِ وَمَا بَعْدَهَا مَفْعُولٌ مَعَهُ وَالْخَبَرُ هُوَ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفاتِنِينَ. وَضَمِيرُ أَنْتُمْ خِطَابٌ لِلْمُشْرِكِينَ مِثْلُ ضَمِيرِ «إِنَّكُمْ» .
Bu kelamın { فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ } [Sâffât: 149] ayetindeki fetva isteme (soru sorma) sahasına dahil olması caizdir. { وَجَعَلُوا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْجِنَّةِ نَسَباً } [Sâffât: 158] ayetine bir tefri' (çıkarım) olması da caizdir. { وَما تَعْبُدُونَ } kavlindeki vâv, atıf vâvı yahut maiyyet (birliktelik) vâvıdır; sonrasındaki kısım mef'ûlün meah olur ve haber de { مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفاتِنِينَ } cümlesidir. { أَنْتُمْ } zamiri tıpkı { إِنَّكُمْ } zamiri gibi müşriklere hitaptır.
وَالْمَعْنَى: أَنَّكُمْ مُصْطَحَبِينَ بِالْجِنِّ الَّذِينَ تَعْبُدُونَهُمْ لَا تَفْتِنُونَ أَحَدًا. وَوَجْهُ ذِكْرِ الْمَفْعُولِ مَعَهُ أَنَّهُمْ كَانُوا يُمَوِّهُونَ لِلنَّاسِ أَنَّ الْجِنَّ تَنْفَعُ وَتَضُرُّ وَأَنَّ الْأَصْنَامَ كَذَلِكَ وَكَانُوا يُخَوِّفُونَ النَّاسَ مِنْ بَأْسِهَا وَانْتِقَامِهَا كَمَا قَالَتِ امْرَأَةُ الطُّفَيْلِ بْنِ عَمْرٍو الدَّوْسِيِّ لَمَّا أَسْلَمَ وَدَعَاهَا إِلَى الْإِسْلَامِ «أَلَا تَخْشَى عَلَى الصِّبْيَةِ مِنْ ذِي الشَّرَى؟ قَالَ: لَا» فَأَسْلَمَتْ وَكَانُوا يَزْعُمُونَ أَنَّ مَنْ يَسُبُّ الْأَصْنَامَ يُصِيبُهُ الْبَرَصُ أَوِ الْجُذَامُ.
Mana şudur: Siz, taptığınız cinlerle birlikte olsanız dahi hiç kimseyi yoldan çıkaramazsınız. Mef'ûlün meahın zikredilme vechi şudur: Müşrikler insanlara cinlerin fayda ve zarar verdiğini, putların da böyle olduğunu telkin ediyorlar, insanları onların şiddetinden ve intikamından korkutuyorlardı. Nitekim et-Tufeyl b. Amr ed-Devsî Müslüman olup hanımını İslam'a davet ettiğinde hanımı: “Çocuklar için Zü'ş-Şerâ'dan korkmuyor musun?” demiş, o da: “Hayır!” diye cevap vermiş ve kadın Müslüman olmuştu. Müşrikler, putlara söven kimseye alaca yahut cüzzam hastalığı isabet edeceğini iddia ederlerdi.
قَالَ ابْنُ إِسْحَاقَ: لَمَّا قَدِمَ ضِمَامُ بْنُ ثَعْلَبَةَ وَافِدُ بَنِي سَعْدِ بْنِ بَكْرٍ عَلَى قَوْمِهِ مِنْ عِنْد النبيء ﷺ قَالَ فِي قَوْلِهِ: بَاسَتِ اللَّاتُ وَالْعُزَّى. فَقَالُوا: يَا ضِمَامُ اتَّقِ الْجُذَامَ اتَّقِ الْجُنُونَ.
İbn İshâk şöyle demiştir: Benî Sa'd b. Bekr'in elçisi Dımâm b. Sa'lebe, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanından kavmine döndüğünde sözleri arasında: “Lât ve Uzzâ helak olsun!” dedi. Bunun üzerine onlar: “Ey Dımâm! Cüzzamdan kork, delirmekten kork!” dediler.
وَلَا يَسْتَقِيمُ أَنْ تَكُونَ الْوَاوُ عَاطِفَةً لِأَنَّ الْأَصْنَامَ لَا يُسْنَدُ إِلَيْهَا الْإِفْتَانُ.
Vâv harfinin atıf olması müstakim (doğru) olmaz; zira putlara fitneye düşürme/yoldan çıkarma eylemi isnat edilemez.
وَجَوَّزَ فِي «الْكَشَّافِ» أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: وَما تَعْبُدُونَ مَفْعُولًا مَعَهُ سَادًّا مَسَدَّ خَبَرِ (إِنَّ) ، وَالْمَعْنَى: فَإِنَّكُمْ مَعَ مَا تَعْبُدُونَ، أَيْ فَإِنَّكُمْ قُرَنَاءُ لِآلِهَتِكُمْ لَا تَبْرَحُونَ تَعْبُدُونَهَا، وَهَذَا كَمَا يَقُولُونَ «كُلُّ رَجُلٍ وَضَيْعَتَهُ» أَيْ مَعَ ضَيْعَتِهِ، أَيْ مُقَارِنٌ لَهَا.
el-Keşşâf'ta { وَما تَعْبُدُونَ } kavlinin, “inne”nin haberinin yerini tutan bir mef'ûlün meah olması caiz görülmüştür. Mana: “Şüphesiz siz, taptıklarınızla berabersiniz”, yani siz ilahlarınızın ayrılmaz yoldaşlarısınız, onlara tapmaktan vazgeçmezsiniz demektir. Bu, [Arapların] “Küllü raculin ve day'atuhû” (Her adam arazisiyle birliktedir), yani onunla beraberdir/ona bitişiktir demeleri gibidir.
وَمَا تَعْبُدُونَ صَادِقٌ عَلَى الْجِنِّ لِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ [الْأَنْعَام:
{ وَمَا تَعْبُدُونَ } ifadesi cinler için de geçerlidir; zira Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ } [En'âm:
١٠٠] لِأَنَّ الْجِنَّ تَصْدُرُ مِنْهُمْ فِتْنَةُ النَّاسِ بِالْإِشْرَاكِ دُونَ الْأَصْنَامِ إِذْ لَا يُتَصَوَّرُ ذَلِكَ مِنْهَا
100] “Cinleri Allah'a ortak koştular.” Çünkü putların aksine, insanları şirke sürükleme fitnesi cinlerden sâdır olur; zira putlardan böyle bir şey tasavvur edilemez.
قَالَ تَعَالَى: وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَقُولُ أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبادِي هؤُلاءِ
Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ وَما يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ فَيَقُولُ أَأَنْتُمْ أَضْلَلْتُمْ عِبادِي هؤُلاءِ }
[الْفرْقَان: ١٧] الْآيَةَ.
[Furkân: 17] ayeti... “Onları ve Allah'tan başka taptıklarını toplayacağı o gün [Rabbin]: 'Şu kullarımı siz mi saptırdınız?' diyecektir.”
وَضَمِيرُ عَلَيْهِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَائِدًا إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ فِي قَوْلِهِ: لَيَقُولُونَ وَلَدَ اللَّهُ [الصافات: ١٥١، ١٥٢] أَوْ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا عِبادَ اللَّهِ [الصافات: ١٦٠] ، وَيَجُوزُ أَنْ يَعُودَ إِلَى مَا تَعْبُدُونَ بِمُرَاعَاةِ إِفْرَادِ اسْمِ الْمَوْصُولِ وَهُوَ مَا.
{ عَلَيْهِ } zamirinin { لَيَقُولُونَ وَلَدَ اللَّهُ } [Sâffât: 151-152] kavlindeki yahut { إِلَّا عِبادَ اللَّهِ } [Sâffât: 160] kavlindeki lafza-i celâle (Allah ismine) raci olması caizdir; sıla ismi olan “mâ”nın müfredliği gözetilerek { مَا تَعْبُدُونَ } ifadesine raci olması da caizdir.
وَحُذِفَ مَفْعُولُ «فَاتِنِينَ» لِقَصْدِ الْعُمُومِ. وَالتَّقْدِيرُ: بِفَاتِنِينَ أَحَدًا، وَمِعْيَارُهُ صِحَّةُ الِاسْتِثْنَاءِ فِي قَوْلِهِ: إِلَّا مَنْ هُوَ صالِ الْجَحِيمِ فَالِاسْتِثْنَاءُ مُفَرَّغٌ وَالْمُسْتَثْنَى مَفْعُولٌ بِفاتِنِينَ. وَحَرْفُ (عَلَى) يَتَعَلَّقُ بِ «فَاتِنِينَ» إِمَّا لِتَضْمِينِ «فَاتِنِينَ» مَعْنَى مُفْسِدِينَ إِنْ كَانَ الضَّمِيرُ الْمَجْرُورُ بِهَا عَائِدًا إِلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ كَمَا يُقَالُ: فَسَدَ الْعَبْدُ عَلَى سَيِّدِهِ وَخَلَّقَ فُلَانٌ الْمَرْأَةَ عَلَى زَوْجِهَا، وَتَكُونُ (عَلَى) لِلِاسْتِعْلَاءِ الْمَجَازِيِّ لِأَنَّ تَضْمِينَ مُفْسِدِينَ فِيهِ مَعْنَى الْغَلَبَةِ. وَإِمَّا لِتَضْمِينِهِ معنى حاملين ومسؤولين وَيَكُونُ (عَلَى) بِمَعْنَى لَامِ التَّعْلِيلِ كَقَوْلِهِ:
Umumilik (genellik) kastıyla “fâtinîn” kelimesinin mef'ûlü hazfedilmiştir. Takdiri: “Hiç kimseyi yoldan çıkaracak değilsiniz” şeklindedir; bunun ölçüsü ise { إِلَّا مَنْ هُوَ صالِ الْجَحِيمِ } kavlindeki istisnanın sıhhatidir. Zira istisna müferrağdır ve müstesnâ “fâtinîn”in mef'ûlüdür. “Alâ” (عَلَى) harf-i cerri ise şu iki sebepten biriyle “fâtinîn” kelimesine müteallıktır: Şayet mecrur zamir lafza-i celâle raci ise, “fâtinîn” kelimesine “ifsad edenler/arasını bozanlar” manası tazmin edildiği içindir; nitekim “Köle efendisinin aleyhine fesada uğradı/yoldan çıktı” ve “Falan kimse kadının ahlakını kocasına karşı bozdu” denir. Bu takdirde “alâ”, mecazi istilâ içindir; zira ifsad manasını tazmin etmede bir galebe anlamı vardır. Yahut [bu fiilin] sevk edenler ve yöneltenler manasını tazmin etmesi sebebiyledir ve bu durumda “alâ”, tıpkı şu ayette olduğu gibi illet (gerekçe) lâmı manasındadır:
وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ [الْبَقَرَة: ١٨٥] وَيَكُونُ تَقْدِيرُ مُضَافٍ بَيْنَ (عَلَى) وَمَجْرُورِهَا تَقْدِيرُهُ: عَلَى عِبَادَةِ مَا تَعْبُدُونَ، وَالْمَعْنَى: أَنَّكُمْ وَالشَّيَاطِينَ لَا يَتْبَعُكُمْ أَحَدٌ فِي دِينِكُمْ إِلَّا مَنْ عَرَّضَ نَفْسَهُ لِيَكُونَ صَالِيَ الْجَحِيمِ، وَهَذَا فِي مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ [الْحجر: ٤٢، ٤٣] .
{ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلى مَا هَداكُمْ } [Bakara: 185] “Ve sizi doğru yola ilettiğinden dolayı Allah'ı tekbir etmeniz için...” Bu durumda “alâ” ile mecruru arasında bir muzaf takdir edilir ki takdiri: “Taptıklarınıza ibadet etmeye [sevk ediciler değilsiniz]” şeklindedir. Mana şudur: Siz ve şeytanlar, dininiz hususunda cehenneme girmeyi göze almış olandan başkasını peşinizden sürükleyemezsiniz. Bu, Yüce Allah'ın şu kavlinin manasındadır: { إِنَّ عِبادِي لَيْسَ لَكَ عَلَيْهِمْ سُلْطانٌ إِلَّا مَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْغاوِينَ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمَوْعِدُهُمْ أَجْمَعِينَ } [Hicr: 42-43] “Şüphesiz azgınlardan sana uyanlar müstesna, kullarım üzerinde senin hiçbir hâkimiyetin yoktur. Ve şüphesiz onların hepsine vaad olunan yer cehennemdir.”
وَرُسِمَ فِي الْمُصْحَفِ صالِ الْجَحِيمِ بِدُونِ يَاءٍ بَعْدَ اللَّامِ اعْتِبَارًا بِحَالَةِ الْوَصْلِ فَإِنَّ الْيَاءَ لَا يُنْطَقُ بِهَا فَرَسَمَهُ كَاتِبُ الْمُصْحَفِ بِمِثْلِ حَالَةِ النُّطْقِ، وَلِذَلِكَ يَنْبَغِي أَنْ لَا يُوقَفَ على صالِ.
Mushaf'ta { صالِ الْجَحِيمِ }, vasl (geçiş) hali dikkate alınarak lâm harfinden sonra yâ olmaksızın yazılmıştır; zira vasl halinde yâ harfi telaffuz edilmez, Mushaf kâtibi de onu telaffuz edildiği şekilde yazmıştır. Bu sebeple “sâli” (صالِ) kelimesi üzerinde durulmaması (vakıf yapılmaması) gerekir.
[١٦٤- ١٦٦]
[164- 166]
[سُورَة الصافات (٣٧) : الْآيَات ١٦٤ إِلَى ١٦٦]
[Sâffât Suresi (37), Ayetler 164 ila 166]
وَما مِنَّا إِلاَّ لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ (١٦٤) وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ (١٦٥) وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ (١٦٦)
{ وَما مِنَّا إِلاَّ لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ (١٦٤) وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ (١٦٥) وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ (١٦٦) } “[Melekler derler ki:] 'Bizden her birinin belirli bir makamı vardır. Şüphesiz biz, saf saf dizilmiş olanlarız. Ve şüphesiz biz, [Allah'ı] tesbih edenlerin ta kendileriyiz.'”
فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى قَوْلِهِ: إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ [الصافات: ١٦٠] عَلَى أَوَّلِ الْوَجْهَيْنِ
Bunun, Allah'ın ihlasa erdirilmiş kulları manasındaki iki vecihten birincisine binaen { إِلَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ } [Sâffât: 160] kavline matuf olması caizdir;
فِي الْمَعْنَى بِعِبَادِ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ فَيَكُونُ عَطْفًا عَلَى مَعْنَى الِاسْتِثْنَاءِ الْمُنْقَطِعِ لِأَنَّ مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ لَيْسُوا أَوْلَادَ اللَّهِ تَعَالَى، وَعُطِفَ عَلَيْهِ أَنهم يتبرأون مِنْ ذَلِكَ فَالْوَاوُ عَاطِفَةٌ قَوْلًا مَحْذُوفًا يَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّ مَا بَعْدَ الْوَاوِ لَا يَصْلُحُ إِلَّا أَنْ يَكُونَ كَلَامَ قَائِلٍ. وَالتَّقْدِيرُ: وَيَقُولُونَ مَا مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ، وَهَذَا الْوَجْهُ أَوْفَقُ بِالصِّفَاتِ الْمَذْكُورَةِ مِنْ قَوْلِهِ: إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ وَقَوْلِهِ: الصَّافُّونَ الْمُسَبِّحُونَ:
bu takdirde munkatı istisnanın manasına matuf olur; zira onun manası onların Allah Teâlâ'nın çocukları olmadığıdır; buna onların bundan berî oldukları matuf kılınmıştır. Dolayısıyla vâv harfi mahzuf bir sözü atfetmektedir; buna delil ise vâvdan sonrasının ancak bir söyleyenin sözü olmaya elverişli olmasıdır. Takdiri şöyledir: “Ve onlar derler ki: Bizden her birinin belirli bir makamı vardır; şüphesiz biz saf bağlayanlarız ve şüphesiz biz tesbih edenleriz.” Bu vecih, { إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ } kavlindeki ve { الصَّافُّونَ الْمُسَبِّحُونَ } kavlindeki zikredilen sıfatlara daha uygundur:
الشَّائِعُ وَصْفُ الْمَلَائِكَةِ بِأَمْثَالِهَا فِي الْقُرْآنِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ وَصْفُهُمْ بِالصَّافَّاتِ،
Zira Kur'an'da meleklerin benzer vasıflarla nitelenmesi yaygındır; nitekim surenin başında da onların “Sâffât” (saf saf dizilenler) olarak nitelenmesi geçmişti.
وَوَصْفُهُمْ بِالتَّسْبِيحِ كَثِيرٌ كَقَوْلِهِ: وَالْمَلائِكَةُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ [الشورى: ٥] ، وَذِكْرُ مَقَامَاتِهِمْ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ذِي قُوَّةٍ عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ مُطاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ [التكوير: ٢٠، ٢١] وَقَوْلِهِ: وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرى عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهى [النَّجْم: ١٣، ١٤] .
Onların tesbih ile nitelenmesi de çoktur; nitekim Yüce Allah: { وَالْمَلائِكَةُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ } [Şûrâ: 5] “Melekler Rablerini hamd ile tesbih ederler” buyurmuştur. Makamlarının zikri ise Yüce Allah'ın: { ذِي قُوَّةٍ عِنْدَ ذِي الْعَرْشِ مَكِينٍ مُطاعٍ ثَمَّ أَمِينٍ } [Tekvîr: 20-21] “O [elçi melek], arşın sahibi katında güçlüdür, değerlidir, orada kendisine itaat edilendir, güvenilirdir” kavlinde ve: { وَلَقَدْ رَآهُ نَزْلَةً أُخْرى عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهى } [Necm: 13-14] “Andolsun onu diğer bir inişte Sidretü'l-Müntehâ'nın yanında gördü” kavlinde geçmektedir.
وَفِي أَحَادِيثَ كَثِيرَةٍ مَثَلًا حَدِيثُ الْإِسْرَاءِ أَنَّ جِبْرِيلَ وَجَدَ فِي كُلِّ سَمَاءٍ مَلَكًا يَسْتَأْذِنُهُ جِبْرِيلُ أَنْ يَدْخُلَ تِلْكَ السَّمَاءَ وَيَسْأَلُهُ الْمَلَكُ: مَنْ أَنْتَ؟ وَمَنْ مَعَكَ؟ وَهَلْ أُرْسِلَ إِلَيْهِ؟ فَإِذَا قَالَ: نَعَمْ، فَتَحَ لَهُ. وَعَنْ مُقَاتِلٍ أَنَّ قَوْلَهُ: وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ إِلَى الْمُسَبِّحُونَ نَزَلَ وَرَسُول الله ﷺ عِنْدَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَى فَتَأَخَّرَ جِبْرِيلُ فَقَالَ لَهُ النَّبِيءُ: أَهُنَا تُفَارِقُنِي فَقَالَ:
Birçok hadiste de [bu husus zikredilmiştir]; mesela İsrâ hadisinde geçtiği üzere Cebrâil her semada bir melek bulmuş, Cebrâil o semaya girmek için ondan izin istemiş ve melek ona: “Sen kimsin? Yanındaki kim? Ona [peygamberlik/davet] gönderildi mi?” diye sormuş, o da: “Evet” deyince kapıyı açmıştır. Mukâtil'den rivayet edildiğine göre { وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ } kavlinden { الْمُسَبِّحُونَ } kelimesine kadar olan kısım, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Sidretü'l-Müntehâ'da iken inmiştir; Cebrâil geride kalmış, bunun üzerine Peygamber ona: “Burada mı benden ayrılıyorsun?” diye sormuş, o da şöyle demiştir:
لَا أَسْتَطِيعُ أَنْ أَتَقَدَّمَ عَنْ مَكَانِي وَأَنْزَلَ اللَّهُ حِكَايَةً عَنْ قَوْلِ الْمَلَائِكَةِ وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ الْآيَتَيْنِ.
“Makamımdan ileriye geçmeye gücüm yetmez.” Bunun üzerine Allah meleklerin sözünü naklen: { وَما مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ } [Sâffât: 164] ve devamındaki iki ayeti indirmiştir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا مِمَّا أَمر النبيء ﷺ بِأَنْ يَقُولَهُ لِلْمُشْرِكِينَ عَطْفًا عَلَى التَّفْرِيعِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ [الصافات: ١٦١] إِلَى آخِرِهِ وَيَتَّصِلُ الْكَلَامُ بِقَوْلِهِ: فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ [الصافات: ١٤٩] إِلَى هُنَا. وَالْمَعْنَى: مَا أَنْتُم بفاتنينا فِتْنَةَ جَرَاءَةٍ عَلَى رَبِّنَا فَنَقُولُ مِثْلَ قَوْلِكُمُ: الْمَلَائِكَةُ بَنَاتُ اللَّهِ وَالْجِنُّ أَصْهَارُ اللَّهِ فَمَا مِنَا إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ لَا يَتَجَاوَزُهُ وَهُوَ مَقَامُ الْمَخْلُوقِيَّةِ لِلَّهِ وَالْعُبُودِيَّةِ لَهُ.
Bunun, { فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ } [Sâffât: 161] ilh. kavlindeki tefrî' üzerine atıfla, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e müşriklere söylemesi emredilen sözlerden olması da caizdir; böylece söz { فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ } [Sâffât: 149] kavlinden buraya kadar bağlanır. Mana şudur: “Rabbimize karşı cüretkârlık fitnesine düşürerek bizi ayartamazsınız ki sizin 'Melekler Allah'ın kızlarıdır, cinler de Allah'ın hısımlarıdır' dediğiniz gibi diyelim! Zira bizden hiç kimse yoktur ki onun aşamayacağı belirli bir makamı olmasın; o da Allah'ın mahlûku ve O'nun kulu olma makamıdır.”
وَالْمَنْفِيُّ بِ مَا مَحْذُوفٌ دَلَّ عَلَيْهِ وَصْفُهُ بِقَوْلِهِ: مِنَّا. وَالتَّقْدِيرُ: وَمَا أَحَدٌ مِنَّا كَمَا فِي قَوْلِ سُحَيْمِ بْنِ وَثِيلٍ:
“Mâ” (مَا) edatıyla nefyedilen [mübteda], { مِنَّا } kavliyle vasfedilmesinden anlaşılan mahzuf bir kelimedir. Takdiri: “Ve bizden hiç kimse yoktur ki...” şeklindedir; nitekim Suheym b. Vessîl'in şu sözünde de böyledir:
أَنَا ابْنُ جَلَا وَطَلَاعِ الثَّنَايَا ... مَتَى أَضَعُ الْعِمَامَةَ تَعْرِفُونِي
Ben açığa çıkmış (meşhur) bir kimsenin ve yücelere tırmananın oğluyum ... Sarığı başıma koyduğum (çıkardığım) vakit beni tanırsınız.
التَّقْدِيرُ: ابْنُ رَجُلٍ جَلَا. وَالْخَبَرُ هُوَ قَوْلُهُ: إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ. وَالتَّقْدِيرُ: مَا أَحَدٌ مِنَّا إِلَّا كَائِنٌ لَهُ مَقَامٌ مَعْلُومٌ.
Takdiri: “İbnu raculin celâ” (açığa çıkan bir adamın oğlu) şeklindedir. Haber ise { إِلَّا لَهُ مَقامٌ مَعْلُومٌ } kavlidir. Takdiri: “Bizden hiç kimse yoktur ki mutlaka onun için belirli bir makam var olmasın” şeklindedir.
وَالْمَقَامُ: أَصْلُهُ مَكَانُ الْقِيَامِ. وَلَمَّا كَانَ الْقِيَامُ يَكُونُ فِي الْغَالِبِ لِأَجْلِ الْعَمَلِ كَثُرَ إِطْلَاقُ الْمَقَامِ عَلَى الْعَمَلِ الَّذِي يَقُومُ بِهِ الْمَرْءُ كَمَا حُكِيَ فِي قَوْلِ نُوحٍ: إِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقامِي [يُونُس: ٧١] أَيْ عَمَلِي.
“Makâm” (الْمَقَامُ) kelimesinin aslı, kıyam edilen (durulan/yapılan) yerdir. Kıyam çoğunlukla bir amel için olduğundan, makam kelimesi kişinin yerine getirdiği iş ve amel için de çokça kullanılmıştır; nitekim Nûh'un şu sözünde nakledildiği gibidir: { إِنْ كانَ كَبُرَ عَلَيْكُمْ مَقامِي } [Yûnus: 71] “Eğer benim [aranızda] bulunmam (amelim) size ağır geldiyse...”, yani amelim demektir.
وَالْمَعْلُومُ: الْمُعَيَّنُ الْمَضْبُوطُ، وَأُطْلِقَ عَلَيْهِ وَصْفُ مَعْلُومٌ لِأَنَّ الشَّيْءَ الْمُعَيَّنَ الْمَضْبُوطَ لَا يَشْتَبِهُ عَلَى الْمُتَبَصِّرِ فِيهِ فَمَنْ تَأَمَّلَهُ عَلِمَهُ. وَالْمَعْنَى: مَا مِنْ أَحَدٍ مِنَّا مَعْشَرَ الْمُؤْمِنِينَ إِلَّا لَهُ صِفَةٌ وَعَمَلٌ نَحْوَ خَالِقِهِ لَا يَسْتَزِلُّهُ عَنْهُ شَيْءٌ وَلَا تَرُوجُ عَلَيْهِ فِيهِ الوساوس فَلَا تطمعوا أَنْ تَزِلُّونَا عَنْ عِبَادَةِ رَبِّنَا. فَالْمَقَامُ هُوَ صِفَةُ الْعُبُودِيَّةِ لِلَّهِ بِقَرِينَةِ وُقُوعِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ
“Ma'lûm” (الْمَعْلُومُ) ise tayin edilmiş, sınırları belirlenmiş demektir. Ona “ma'lûm” vasfı verilmiştir; çünkü tayin edilmiş ve sınırları belirlenmiş şey, basiret sahibine gizli kalmaz; onu düşünen kimse bilir. Mana şudur: Biz müminler topluluğundan hiç kimse yoktur ki Yaratıcısına karşı hiçbir şeyin kendisini saptıramayacağı ve vesveselerin kendisine işlemeyeceği bir vasfı ve ameli olmasın; öyleyse bizi Rabbimize ibadetten saptırmaya tamah etmeyin! Dolayısıyla “makam”, bu cümlenin...
عَقِبَ قَوْلِهِ: فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفاتِنِينَ [الصافات: ١٦١، ١٦٢] ، أَيْ مَا أَنْتُمْ بِفَاتِنِينَ لَنَا فَلَا يَلْتَبِسُ عَلَيْنَا فَضْلُ الْمَلَائِكَةِ فَنَرْفَعَهُ إِلَى مَقَامِ الْبُنُوَّةِ لِلَّهِ تَعَالَى وَلَا نُشَبِّهُ اعْتِقَادَكُمْ فِي تَصَرُّفِ الْجِنِّ أَنْ تَبْلُغُوا بِهِمْ مَقَامَ الْمُصَاهَرَةِ لِلَّهِ تَعَالَى وَالْمُدَانَاةِ لِجَلَالِهِ كَقَوْلِهِ:
{ فَإِنَّكُمْ وَما تَعْبُدُونَ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفاتِنِينَ } [Sâffât: 161-162] kavlinin hemen ardından gelmesi karinesiyle, Allah'a kulluk vasfıdır; yani “Siz bizi yoldan çıkaracak değilsiniz; dolayısıyla meleklerin fazileti bize kapalı kalmaz ki onları Allah Teâlâ'nın çocukları olma makamına yükseltelim; cinlerin tasarrufu konusundaki sizin inancınıza da kapılmayız ki onları Allah Teâlâ ile hısımlık ve O'nun celâline yakınlık makamına ulaştıralım”, nitekim şöyle buyrulmuştur:
وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ وَخَلَقَهُمْ [الْأَنْعَام: ١٠٠] .
{ وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ الْجِنَّ وَخَلَقَهُمْ } [En'âm: 100] “Oysa onları O yarattığı halde cinleri Allah'a ortak koştular.”
فَقَوْلُهُ: وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ أَيْ وَإِنَّا مَعْشَرَ الْمُسْلِمِينَ، الصَّافُّونَ أَيِ الْوَاقِفُونَ لِعِبَادَةِ اللَّهِ صُفُوفًا بِالصَّلَاةِ. وَوَصَفَ وُقُوفَهُمْ فِي الصَّلَاةِ بِالصَّفِّ تَشَبُّهًا بِنِظَامِ الْمَلَائِكَةِ.
{ وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ } kavli; yani biz Müslümanlar topluluğu, saf bağlayanlarız, yani namazda Allah'a ibadet için saflar halinde duranlarız demektir. Namazdaki duruşları, meleklerin nizamına benzetilerek saf tutma olarak nitelenmiştir.
قَالَ النبيء ﷺ فِي حَدِيثِ مُسْلِمٍ: «جُعِلَتْ صُفُوفُنَا كَصُفُوفِ الْمَلَائِكَةِ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Müslim'in [rivayet ettiği] bir hadiste: “Saflarımız meleklerin safları gibi kılındı” buyurmuştur.
، وَالْمُرَادُ بِالْمُسَبِّحِينَ الْمُنَزِّهُونَ لِلَّهِ تَعَالَى عَنْ أَنْ يَتَّخِذَ وَلَدًا أَوْ يَكُونَ خَلَقَ صِهْرًا لَهُ أَوْ صَاحِبَةً خِلَافًا لِشِرْكِكُمْ إِذْ عِبَادَتُكُمْ مُكَاءٌ وَتَصْدِيَةٌ وَخِلَافًا لِكُفْرِكُمْ إِذْ تَجْعَلُونَ لَهُ صَوَاحِبَ وَبَنَاتٍ وَأَصْهَارًا. وَحُذِفَ مُتَعَلِّقُ الصَّافُّونَ ... الْمُسَبِّحُونَ لِدَلَالَةِ قَوْلِهِ مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفاتِنِينَ [الصافات: ١٦٢] عَلَيْهِ، أَيِ الصَّافُّونَ لِعِبَادَتِهِ الْمُسَبِّحُونَ لَهُ، فَإِنَّ الْكَلَامَ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ كلهَا مُتَعَلق بشؤون اللَّهِ تَعَالَى. وَتَعْرِيفُ جُزْأَيِ الْجُمْلَةِ، وَضَمِيرِ الْفَصْلِ مِنْ قَوْلِهِ:
, “Müsebbihûn” (tesbih edenler) kelimesinden murat ise; sizin ibadetinizin ıslık çalmak ve el çırpmaktan ibaret olduğu şirkinizin aksine ve O'na eşler, kızlar ve hısımlar isnat ettiğiniz küfrünüzün aksine, Allah Teâlâ'yı çocuk edinmekten, Kendisine bir hısım veya bir eş yaratmış olmaktan tenzih edenlerdir. { مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ بِفاتِنِينَ } [Sâffât: 162] kavlinin delaleti sebebiyle “es-sâffûn... el-müsebbihûn” kelimelerinin müteallakı hazfedilmiştir; yani O'na ibadet için saf tutanlar ve O'nu tesbih edenler demektir; zira bütün bu ayetlerdeki kelam Allah Teâlâ'nın şanlarıyla ilgilidir. Cümlenin iki cüzünün marife kılınması ve şu kavlindeki fasıl zamiri:
لَنَحْنُ يُفِيدَانِ قَصْرًا مُؤَكَّدًا فَهُوَ قَصْرُ قَلْبٍ، أَيْ دُونَ مَا وَصَفْتُمُوهُ بِهِ مِنَ البنوّة لله.
{ لَنَحْنُ } [zamirleri], pekiştirilmiş bir kasr (sınırlandırma) ifade eder ki bu da bir kasr-ı kalbtir (yanlış inancı tashih eden tahsis); yani melekleri Allah'a çocuk isnat ederek nitelediğiniz vasıf hariç [biz sadece O'nun saf bağlayan ve tesbih eden kullarıyız demektir].
[سُورَة الصافات (٣٧) : الْآيَات ١٦٧ إِلَى ١٧٠]
[Sâffât Suresi (37), Ayetler 167-170]
وَإِنْ كانُوا لَيَقُولُونَ (١٦٧) لَوْ أَنَّ عِنْدَنا ذِكْراً مِنَ الْأَوَّلِينَ (١٦٨) لَكُنَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٦٩) فَكَفَرُوا بِهِ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (١٧٠)
{ وَإِنْ كانُوا لَيَقُولُونَ (١٦٧) لَوْ أَنَّ عِنْدَنا ذِكْراً مِنَ الْأَوَّلِينَ (١٦٨) لَكُنَّا عِبادَ اللَّهِ الْمُخْلَصِينَ (١٦٩) فَكَفَرُوا بِهِ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (١٧٠) } “(Müşrikler) her ne kadar şöyle diyor idiyseler de: 'Eğer yanımızda öncekilerden bir zikir (kitap) olsaydı, elbette biz Allah'ın ihlaslı/seçkin kulları olurduk!' Fakat ona nankörlük edip inkâr ettiler. Artık yakında bilecekler!”
انْتِقَالٌ مَنْ ذِكْرِ كُفْرِ الْمُشْرِكِينَ بِتَعَدُّدِ الْإِلَهِ وَبِإِنْكَارِ الْبَعْثِ وَمَا وَصَفُوا بِهِ الرَّسُول ﷺ مِنَ السِّحْرِ وَالْجُنُونِ ثُمَّ بِمَا نَسَبُوا لِلَّهِ مِمَّا لَا يَلِيقُ بِإِلَهِيَّتِهِ وَمَا تَخَلَّلَ ذَلِكَ مِنَ الْمَوَاعِظِ وَالْوَعِيدِ لَهُمْ وَالْوَعْدِ لِلْمُؤْمِنِينَ وَالْعِبْرَةِ بِمَصَارِعِ الْمُكَذِّبِينَ السَّابِقِينَ وَمَا لَقِيَهُ رُسُلُ اللَّهِ من أقوامهم.
[Bu ayetler,] müşriklerin ilahların çokluğuna [inanmak] ve öldükten sonra dirilmeyi inkâr etmek suretiyle küfürlerinin, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i sihir ve delilikle nitelemelerinin, ardından Allah'a O'nun uluhiyetine yakışmayan şeyleri isnat etmelerinin zikrinden; bunların arasında yer alan onlara yönelik öğüt ve tehditlerden, müminlere yönelik vaatlerden, önceki yalanlayıcıların helak edildikleri yerlerden ibret alınmasından ve Allah'ın elçilerinin kavimlerinden gördükleri muamelelerden bir intikaldir (geçiştir).
فانتقال الْكَلَامُ إِلَى ذِكْرِ مَا كَفَرَ بِهِ الْمُشْرِكُونَ مِنْ تَكْذِيبِ الْقُرْآنِ الَّذِي أَنْزَلَهُ اللَّهُ هَدًى لَهُمْ، فَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا هُوَ قَوْلُهُ: فَكَفَرُوا بِهِ أَيِ الذِّكْرِ، وَإِنَّمَا قَدَّمَ لَهُ فِي نَظْمِ الْكَلَامِ مَا فِيهِ تَسْجِيلٌ عَلَيْهِمْ تَهَافُتُهُمْ فِي الْقَوْلِ إِذْ كَانُوا قَبْلَ أَنْ يَأْتِيهم مُحَمَّد ﷺ بِالْكِتَابِ الْمُبِينِ يَوَدُّونَ أَنْ يُشَرِّفَهُمُ اللَّهُ بِكِتَابٍ لَهُمْ كَمَا شَرَّفَ الْأَوَّلِينَ وَيَرْجُونَ لَوْ كَانَ ذَلِكَ أَنْ يَكُونُوا عِبَادًا لِلَّهِ مُخْلَصِينَ لَهُ فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا رَغِبُوا فِيهِ كَفَرُوا بِهِ وَذَلِكَ أَفْظَعُ الْكُفْرِ لِأَنَّهُ كُفْرٌ بِمَا كَانُوا عَلَى بَصِيرَةٍ مِنْ أَمْرِهِ إِذْ كَانُوا يَتَمَنَّوْنَهُ لِأَنْفُسِهِمْ وَيَغْبِطُونَ الْأُمَمَ الَّتِي أُنْزِلَ عَلَيْهِمْ مِثْلُهُ فَلَمْ يَكُنْ كُفْرُهُمْ عَنْ مُبَاغَتَةٍ وَلَا عَنْ قِلَّةِ تَمَكُّنٍ مِنَ النَّظَرِ.
Böylece söz, Allah'ın kendilerine bir hidayet olarak indirdiği Kur'an'ı yalanlamak suretiyle müşriklerin inkâr ettiği şeye intikal etmiştir. Buradaki asıl maksat: { فَكَفَرُوا بِهِ } “Fakat onu inkâr ettiler” yani Zikr'i [inkâr ettiler] kavlidir. Söz diziminde bundan önce, onların sözlerindeki tutarsızlığı yüzlerine vurup tescilleyen hususa yer verilmiştir; zira onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine apaçık Kitap ile gelmeden önce, öncekileri şereflendirdiği gibi Allah'ın kendilerini de bir kitapla şereflendirmesini temenni ediyor ve bu gerçekleştiği takdirde Allah'a ihlasla bağlanan halis kullar olacaklarını umuyorlardı. Ancak arzuladıkları şey kendilerine gelince onu inkâr ettiler. Bu ise küfrün en çirkinidir; çünkü durumunu bilip kavradıkları bir şeyi inkâr etmişlerdir; zira bunu kendileri için temenni ediyor ve kendilerine benzeri indirilmiş olan ümmetlere gıpta ediyorlardı. Dolayısıyla onların küfrü ne bir gafil avlanmadan ne de düşünüp inceleme imkânı bulamamaktan kaynaklanmıştır.
وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِ إِنْ الْمُخَفَّفَةِ مِنَ الثَّقِيلَةِ وَبِلَامِ الِابْتِدَاءِ الْفَارِقَةِ بَيْنَ الْمُخَفَّفَةِ وَالنَّافِيَةِ لِلتَّسْجِيلِ عَلَيْهِمْ بِتَحْقِيقِ وُقُوعِ ذَلِكَ مِنْهُمْ لِيَسُدَّ عَلَيْهِمْ بَابَ الْإِنْكَارِ. وَإِقْحَامُ فِعْلِ كانُوا لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ خَبَرَ (كَانَ) ثَابِتٌ لَهُمْ فِي الْمَاضِي. وَالتَّعْبِيرُ بِالْمُضَارِعِ فِي «يَقُولُونَ» لِإِفَادَةِ أَنَّ ذَلِكَ تَكَرَّرَ مِنْهُمْ.
Haberin muhaffefe (şeddesi hafifletilmiş) { إِنْ } ve muhaffefe ile nefiy edatını birbirinden ayıran lâm-ı ibtida ile tekit edilmesi; inkâr kapısını yüzlerine kapatmak amacıyla bu sözün kendilerinden kesin olarak sadır olduğunu tescil etmek içindir. { كانُوا } fiilinin araya sokulması, { كَانَ } fiilinin haberinin geçmişte onlar için sabit olduğunu göstermektedir. { يَقُولُونَ } ifadesinde muzari fiil kullanılması ise bu sözün onlardan tekrar tekrar çıktığını ifade etmek içindir.
ولَوْ شَرْطِيَّةٌ وَسَدَّتْ أَنَّ وَصِلَتُهَا مَسَدَّ فِعْلِ الشَّرْطِ وَهُوَ كَثِيرٌ فِي الْكَلَامِ.
{ لَوْ } şart edatıdır; { أَنَّ } ve sılası ise şart fiilinin yerini tutmuştur ve bu [Arap] kelamında çokça bulunur.
وَالذِّكْرُ: الْكِتَابُ الْمَقْرُوءُ، سُمِّيَ ذِكْرًا لِأَنَّهُ يُذَكِّرُ النَّاسَ بِمَا يَجِبُ عَلَيْهِمْ مُسَمًّى بِالْمَصْدَرِ. وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ [٦] .
ez-Zikr (الذِّكْرُ): Okunan kitaptır; insanlara üzerlerine vacip olan şeyleri hatırlattığı için masdar ismiyle “zikir” diye adlandırılmıştır. Bu husus Hicr Suresi'nde [6] Allah Teâlâ'nın: { وَقالُوا يَا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ } “Ve dediler ki: 'Ey kendisine Zikir (Kur'an) indirilen kişi! Sen kesinlikle bir delisin!'” kavlinde geçmişti.
ومِنَ الْأَوَّلِينَ صِفَةٌ لِ ذِكْراً، وَالْمُرَادُ بِ الْأَوَّلِينَ الرُّسُلُ السَّابِقُونَ، ومِنَ ابْتِدَائِيَّةٌ، أَيْ ذِكْرًا جَائِيًا مِنَ الرُّسُلِ الْأَوَّلِينَ، أَيْ مِثْلَ مُوسَى وَعِيسَى. وَمُرَادُهُمْ
{ مِنَ الْأَوَّلِينَ } ifadesi { ذِكْراً } kelimesinin sıfatıdır; { الْأَوَّلِينَ } ile murat önceki elçilerdir. { مِنَ } ibtidaiyedir (başlangıç bildirir); yani Musa ve İsa gibi önceki elçilerden gelen bir zikir demektir. Onların maksadı...