الْخِطَابُ لِقُرَيْشٍ الَّذِينَ سِيقَتْ هَذِهِ الْقَصَصُ لِعِظَتِهِمْ. وَالْمُرُورُ: مُجَاوَزَةُ السَّائِرِ بِسَيْرِهِ شَيْئًا يَتْرُكُهُ، وَالْمُرَادُ هُنَا: مُرُورُهُمْ فِي السَّفَرِ، وَكَانَ أَهْلُ مَكَّةَ إِذَا سَافَرُوا فِي تِجَارَتِهِمْ إِلَى الشَّامِ يَمُرُّونَ بِبِلَادِ فِلَسْطِينَ فَيَمُرُّونَ بِأَرْضِ لوط على شاطىء الْبَحْرِ الْمَيِّتِ الْمُسَمَّى بُحَيْرَةَ لُوطٍ. وَتَعْدِيَةُ الْمُرُورِ بِحَرْفِ (عَلَى) يُعَيِّنُ أَنَّ الضَّمِيرَ الْمَجْرُورَ بِتَقْدِيرِ مُضَافٍ إِلَى: عَلَى أَرْضِهِمْ، كَمَا قَالَ تَعَالَى: أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ [الْبَقَرَة: ٢٥٩] . يُقَالُ: مَرَّ عَلَيْهِ وَمَرَّ بِهِ، وَتَعْدِيَتُهُ بِحَرْفِ (عَلَى) تُفِيدُ تَمَكُّنَ الْمُرُورِ أَشَدَّ مِنْ تَعْدِيَتِهِ بِالْبَاءِ، وَكَانُوا يَمُرُّونَ بِدِيَارِ لُوطٍ بِجَانِبِهَا لِأَنَّ قُرَاهُمْ غَمَرَهَا الْبَحْرُ الْمَيِّتُ وَآثَارُهَا بَاقِيَةٌ تَحْتَ الْمَاءِ.
Hitap, kendilerine ibret olsun diye bu kıssaların anlatıldığı Kureyş'edir. Mürûr (geçmek); yolcunun yürüyüşü esnasında bir şeyin yanından geçip onu geride bırakmasıdır. Buradaki kastedilen ise onların yolculuk esnasındaki geçişleridir. Mekkeliler ticaret için Şam'a seyahat ettiklerinde Filistin topraklarından geçer, böylece Lût Gölü olarak adlandırılan Ölü Deniz kıyısındaki Lût kavminin yurduna uğrarlardı. Mürûr fiilinin { عَلَى } harfiyle geçişli kılınması, mecrûr zamirin { عَلَى أَرْضِهِمْ } (onların topraklarına) takdirinde bir tamlama olduğunu belirler; nitekim Yüce Allah: { أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلى قَرْيَةٍ } “Yahut bir kasabaya uğrayan kimse gibi” [Bakara: 259] buyurmuştur. Arapçada hem “merra aleyhi” hem de “merra bihi” denir; bunun { عَلَى } harfiyle geçişli kılınması, geçişin { بِ } harfine kıyasla daha tam ve yerleşik olduğunu ifade eder. Onlar Lût kavminin yurtlarının hemen yanından geçiyorlardı; zira o beldeleri Ölü Deniz suları kaplamıştı ve kalıntıları suyun altında varlığını sürdürmekteydi.
وَالْمُصْبِحُ: الدَّاخِلُ فِي وَقت الصَّباح، أَي تمرّون عَلَى مَنَازِلِهِمْ فِي الصَّبَاحِ تَارَةً وَفِي اللَّيْلِ تَارَةً بِحَسَبِ تَقْدِيرِ السَّيْرِ فِي أَوَّلِ النَّهَارِ وَآخِرِهِ، لِأَنَّ رِحْلَةَ قُرَيْشٍ إِلَى الشَّامِ
Musbih (مُصْبِح), sabah vaktine giren demektir. Yani gündüzün başında ve sonunda yol almanın ayarlanmasına göre, bazen sabahleyin bazen de geceleyin onların yurtlarının üzerinden/yanından geçersiniz. Çünkü Kureyş'in Şam'a yolculuğu
تَكُونُ فِي زَمَنِ الصَّيْفِ وَيَكُونُ السَّيْرُ بُكْرَةً وَعَشِيًّا وَسُرًى وَالْبَاءُ فِي وَبِاللَّيْلِ
yaz mevsiminde olurdu ve yürüyüş sabah erken vakitte, akşamleyin ve gece vakti (sürâ) yapılırdı. { وَبِاللَّيْلِ } lafzındaki bâ harfi
لِلظَّرْفِيَّةِ.
zarfiyet (zaman bildirme) içindir.
وَالْخَبَرُ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ
Onun: { وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ } sözündeki haber cümlesi,
مُسْتَعْمَلٌ فِي الْإِيقَاظِ وَالِاعْتِبَارِ لَا فِي حَقِيقَةِ الْإِخْبَارِ، وَتَأْكِيدُهُ بِحَرْفِ التَّوْكِيدِ وَبِاللَّامِ تَأْكِيدٌ لِلْمَعْنَى الَّذِي اسْتُعْمِلَ فِيهِ، وَذَلِكَ مِثْلُ قَوْلِهِ: وَإِنَّها لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ [٧٦] . وَفَرَّعَ عَلَى ذَلِكَ بِالْفَاءِ اسْتِفْهَامٌ إِنْكَارِيٌّ مِنْ عَدَمِ فِطْنَتِهِمْ لِدَلَالَةِ تِلْكَ الْآثَارِ عَلَى مَا حَلَّ بِهِمْ مَنْ سَخَطِ اللَّهِ وَعَلَى سَبَبِ ذَلِكَ وَهُوَ تَكْذِيبُ رَسُولِ اللَّهِ لُوطٍ.
salt bir haber verme gayesiyle değil, uyandırma ve ibret aldırma maksadıyla kullanılmıştır. Bunun pekiştirme edatı (inne) ve lâm ile tekit edilmesi ise kullanıldığı bu anlamı pekiştirmek içindir. Bu, Hicr Suresi'ndeki { وَإِنَّها لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ } “Gerçekten o [harabeler], hâlâ işlek bir yol üzerindedir” [76] kavli gibidir. Bunun akabinde fâ harfi ile, o kalıntıların onların başına gelen Allah'ın gazabına ve bunun sebebi olan Allah'ın elçisi Lût'u yalanlamalarına delalet edişini akıl edememelerini kınayan bir inkârî istifham getirilmiştir.
وَقَدْ أَشَرْنَا إِلَى وَجْهِ تَخْصِيصِ قِصَّةِ لُوطٍ مَعَ الْقَصَصِ الْخَمْسِ فِي أَوَّلِ الْكَلَامِ عَلَى قِصَّةِ نُوحٍ وَتَزِيدُ عَلَى تِلْكَ الْقَصَصِ بِأَنَّ فِيهَا مُشَاهَدَةَ آثَارِ قَوْمِهِ الَّذِينَ كَذَّبُوا وَأَصَرُّوا على الْكفْر.
Nûh kıssasının başındaki açıklamada, beş kıssa arasında Lût kıssasının özel olarak zikredilme yönüne işaret etmiştik. Bu kıssa, yalanlayan ve küfürde ısrar eden kavminin kalıntılarının bizzat gözle görülmesini içermesi bakımından diğer kıssalara üstünlük arz eder.
[١٣٩- ١٤٤]
[139- 144]
[سُورَة الصافات (٣٧) : الْآيَات ١٣٩ إِلَى ١٤٤]
[Sâffât Suresi (37), Ayet 139'dan 144'e]
وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٣٩) إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ (١٤٠) فَساهَمَ فَكانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ (١٤١) فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ (١٤٢) فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ (١٤٣)
{ وَإِنَّ يُونُسَ لَمِنَ الْمُرْسَلِينَ (١٣٩) إِذْ أَبَقَ إِلَى الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ (١٤٠) فَساهَمَ فَكانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ (١٤١) فَالْتَقَمَهُ الْحُوتُ وَهُوَ مُلِيمٌ (١٤٢) فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ (١٤٣) } “Şüphesiz Yûnus da peygamberlerdendi. Hani o, dolu bir gemiye kaçmıştı. Kur'a çekmişti de kaybedenlerden olmuştu. O kınanacak bir iş yaparken kendisini balık yutmuştu. Eğer tesbih edenlerden olmasaydı,”
لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (١٤٤)
{ لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (١٤٤) } “Şüphesiz Yûnus da peygamberlerdendi. Hani o, dolu bir gemiye kaçmıştı. Kur'a çekmişti de kaybedenlerden olmuştu. O kınanacak bir iş yaparken kendisini balık yutmuştu. Eğer tesbih edenlerden olmasaydı, tekrar diriltilecekleri güne kadar onun karnında kalırdı.”
يُونُسُ هُوَ ابْنُ مَتَّى، وَاسْمُهُ بِالْعِبْرَانِيَّةِ (يُونَانُ بْنُ آمِتَايَ) ، وَهُوَ مِنْ أَهْلِ فِلَسْطِينَ، وَهُوَ من أَنْبيَاء بني إِسْرَائِيلَ أَرْسَلَهُ اللَّهُ إِلَى أَهْلِ (نِينَوَى) وَكَانَتْ نِينَوَى مَدِينَةً عَظِيمَةً مِنْ بِلَادِ الْآشُورِيِّينَ وَكَانَ بِهَا أَسْرَى بَنِي إِسْرَائِيلَ الَّذِينَ بِأَيْدِي الْآشُورِيِّينَ وَكَانُوا زُهَاءَ مِائَةِ أَلْفٍ بَقَوْا بَعْدَ (دَانْيَالَ) . وَكَانَ يُونُسُ فِي أَوَّلِ الْقَرْنِ الثَّامِنِ قَبْلَ الْمَسِيحِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ وَذِكْرُ قَوْمِهِ فِي الْأَنْعَامِ وَسُورَةِ يُونُسَ.
Yûnus, Mettâ'nın oğludur. İbranice'deki adı “Yonah ben Amittay”dır. O, Filistin halkındandır ve İsrâiloğulları peygamberlerindendir. Allah onu Ninova (Nînevâ) halkına göndermiştir. Ninova, Asurluların büyük bir şehriydi ve orada Asurluların elinde esir bulunan, Danyal'dan sonra kalmış yaklaşık yüz bin civarında İsrâiloğulları esiri vardı. Yûnus, Milattan önce sekizinci yüzyılın başlarında yaşamıştır. Onun ve kavminin zikri daha önce En'âm ve Yûnus Surelerinde geçmişti.
وإِذْ
{ إِذْ } lafzı,
ظَرْفٌ مُتَعَلِّقٌ بِ الْمُرْسَلِينَ
{ الْمُرْسَلِينَ } kelimesine taalluk eden bir zarftır.
، وَإِنَّمَا وُقِّتَتْ رِسَالَتُهُ بِالزَّمَنِ الَّذِي أَبَقَ فِيهِ إِلَى الْفُلْكِ لِأَنَّ فِعْلَتَهُ تِلْكَ كَانَت عِنْد مَا أَمَرَهُ اللَّهُ بِالذَّهَابِ إِلَى نِينَوَى لِإِبْلَاغِ بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنَّ اللَّهَ غَضِبَ عَلَيْهِمْ لِأَنَّهُمُ انْحَرَفُوا عَنْ شَرِيعَتِهِمْ.
Onun elçiliğinin gemiye kaçtığı zamanla vakitlendirilmesi ise şu sebepledir: Onun bu davranışı, Allah'ın kendisine şeriatlarından saptıkları için Allah'ın onlara gazap ettiğini İsrâiloğullarına tebliğ etmek üzere Ninova'ya gitmesini emrettiği sırada vuku bulmuştu.
فَحِينَمَا أَوْحَى اللَّهُ إِلَيْهِ بِذَلِكَ عَظُمَ عَلَيْهِ هَذَا الْأَمْرُ فَخَرَجَ مِنْ بَلَدِهِ وَقَصَدَ مَرْسَى (يَافَا) لِيَذْهَبَ إِلَى مَدِينَةِ (تَرْشِيشَ) وَهِيَ طرطوسية على شاطىء بِلَادِ الشَّامِ فَهَالَ
Allah ona bunu vahyettiğinde, bu emir ona pek ağır geldi; böylece memleketinden ayrılıp Şam sahilindeki Tartus kenti olan Tarşiş şehrine gitmek üzere Yafa limanına yöneldi. [Denize açıldıklarında] deniz kabardı,
الْبَحْرُ حَتَّى اضْطَرَّ أَهْلُ السَّفِينَةِ إِلَى تَخْفِيفِ عَدَدِ رُكَّابِهَا فَاسْتَهَمُوا عَلَى مَنْ يَطْرَحُونَهُ مِنْ سَفِينَتِهِمْ فِي الْبَحْرِ فَكَانَ يُونُسُ مِمَّنْ خَرَجَ سَهْمُ إِلْقَائِهِ فِي الْبَحْرِ فَالْتَقَمَهُ حُوتٌ عَظِيمٌ وَجَرَتْ قِصَّتُهُ الْمَذْكُورَةُ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ، فَلَمَّا كَانَ هُرُوبُهُ مِنْ كُلْفَةِ الرِّسَالَةِ مُقَارِنًا لِإِرْسَالِهِ وُقِّتَ بِكَوْنِهِ مِنَ الْمُرْسَلِينَ.
öyle ki gemi halkı yolcuların sayısını hafifletmek zorunda kaldı. Gemiden denize atacakları kişi üzerine kur'a çektiler; denize atılma oku çıkanlardan biri de Yûnus oldu. Bunun üzerine onu büyük bir balık yuttu ve Enbiyâ Suresi'nde zikredilen kıssası cereyan etti. Onun peygamberlik mükellefiyetinden kaçışı elçi olarak gönderilmesiyle eş zamanlı olduğu için, [kaçışı] peygamberlerden oluşu ile vakitlendirilmiştir.
وأَبَقَ
{ أَبَقَ } fiilinin
مَصْدَرُهُ إِبَاقٌ بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ وَتَخْفِيفِ الْبَاءِ وَهُوَ فِرَارُ الْعَبْدِ مِنْ مَالِكِهِ. وَفِعْلُهُ كَضَرَبَ وَسَمِعَ. وَالْمُرَادُ هُنَا: أَنَّ يُونُسَ هَرَبَ مِنَ الْبَلَدِ الَّذِي أُوحِيَ إِلَيْهِ فِيهِ قَاصِدًا بَلَدًا آخَرَ تَخَلُّصًا مِنْ إِبْلَاغِ رِسَالَةِ اللَّهِ إِلَى أَهْلِ (نِينَوَى) وَلَعَلَّهُ خَافَ بَأْسَهُمْ وَاتَّهَمَ صَبْرَ نَفْسِهِ عَلَى أَذَاهُمُ الْمُتَوَقَّعِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ فِي حِمَايَةِ الْآشُورِيِّينَ. فَفِعْلُ أَبَقَ
masdarı, hemzenin kesresi ve bâ'nın şeddesiz okunuşuyla ibâk (إِبَاق) olup, kölenin efendisinden kaçması demektir. Fiili 'darabe' ve 'semia' bablarındandır. Buradaki murat: Yûnus'un, kendisine vahiy gelen beldeden, Allah'ın elçilik mesajını Ninova halkına tebliğ etmekten kurtulmak maksadıyla başka bir beldeye yönelerek kaçmasıdır. Muhtemelen o, onların şiddetinden korkmuş ve Asurluların koruması altındaki İsrâiloğullarından olmaları sebebiyle, onlardan gelmesi muhtemel eziyetlere karşı nefsinde göstereceği sabırdan endişe etmişti. Dolayısıyla { أَبَقَ } fiili,
هُنَا اسْتِعَارَةٌ تَمْثِيلِيَّةٌ، شَبَّهَتْ حَالَةَ خُرُوجِهِ مِنَ الْبَلَدِ الَّذِي كَلَّفَهُ رَبُّهُ فِيهِ بِالرِّسَالَةِ تَبَاعُدًا مِنْ كُلْفَةِ رَبِّهِ بِإِبَاقِ الْعَبْدِ مِنْ سَيِّدِهِ الَّذِي كَلَّفَهُ عَمَلًا.
burada bir temsîlî istiâredir; onun, Rabbinin yüklediği mükellefiyetten uzaklaşmak amacıyla Rabbinin kendisine elçilik görevi verdiği beldeden çıkış hali, kendisine iş veren efendisinden kölenin kaçışına benzetilmiştir.
والْفُلْكِ الْمَشْحُونِ
{ الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ } ifadesi;
: الْمَمْلُوءُ بِالرَّاكِبِينَ، وَتَقَدَّمَ مَعْنَاهُ فِي قِصَّةِ نُوحٍ.
yolcularla dopdolu gemi demektir; anlamı Nûh kıssasında daha önce geçmişti.
وَسَاهَمَ: قَارَعَ. وَأَصْلُهُ مُشْتَقٌّ مِنِ اسْمِ السَّهْمِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَقْتَرِعُونَ بِالسِّهَامِ وَهِيَ أَعْوَادُ النِّبَالِ وَتُسَمَّى الْأَزْلَامَ.
Sâheme (سَاهَمَ): Kur'a çekti demektir. Aslı sehm (ok) isminden türetilmiştir; zira onlar ezlâm adı verilen ok çubuklarıyla kur'a çekerlerdi.
وَتَفْرِيعُ فَساهَمَ
{ فَساهَمَ } kavlindeki fâ ile yapılan tafri' (bağlama),
يُؤْذِنُ بِجُمَلٍ مَحْذُوفَةٍ تَقْدِيرُهَا: فَهَالَ الْبَحْرُ وَخَافَ الرَّاكِبُونَ الْغَرَقَ فَسَاهَمَ. وَهَذَا نَظِيرُ التَّفْرِيعِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ [الشُّعَرَاء: ٦٣] وَالْمَذْكُورُ فِي كِتَابِ «يُونَانَ» مِنْ كُتُبِ الْيَهُودِ: أَنَّ بَعْضَهُمْ قَالَ لِبَعْضٍ: هَلُمَّ نُلْقِ قُرْعَةً لِنَعْرِفَ مَنْ هُوَ سَبَبُ هَذِهِ الْبَلِيَّةِ فَأَلْقَوْا قُرْعَةً فَوَقَعَتْ عَلَى يُونُسَ. وَعَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَوَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ أَنَّ الْقُرْعَةَ خَرَجَتْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ عَلَى يُونُسَ.
takdiri “Deniz kabardı, yolcular boğulmaktan korktu, o da kur'a çekti” şeklinde olan hazfedilmiş cümlelerin varlığını bildirir. Bu, Yüce Allah'ın { أَنِ اضْرِبْ بِعَصاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ } “Asânla denize vur! [Vurdu] ve derhal yarıldı” [Şuarâ: 63] kavlindeki tafri' gibidir. Yahudilerin kitaplarından olan Yûnus (Yonah) kitabında zikredildiğine göre: Onlardan bazıları diğerlerine 'Gelin, bu felaketin sebebinin kim olduğunu anlamak için kur'a atalım' demişler, kur'a atmışlar ve kur'a Yûnus'a çıkmıştır. İbn Abbâs ve Vehb b. Münebbih'ten rivayet edildiğine göre ise kur'a Yûnus'a üç defa çıkmıştır.
وَسُنَّةُ الِاقْتِرَاعِ فِي أَسْفَارِ الْبَحْرِ كَانَتْ مُتَّبَعَةً عِنْدَ الْأَقْدَمِينَ إِذَا ثَقُلَتِ السَّفِينَةُ بِوَفْرَةِ الرَّاكِبِينَ أَوْ كَثْرَةِ الْمَتَاعِ. وَفِيهَا قِصَّةُ الْحِيلَةِ الَّتِي ذَكَرَهَا الصَّفَدَيُّ فِي «شَرْحِ الطُّغْرَائِيَّةِ» :
Deniz yolculuklarında kur'a çekme geleneği, gemi yolcuların çokluğu veya eşyanın fazlalığı sebebiyle ağırlaştığında eskiler arasında uygulanan bir yöntemdi. Bu hususta Safedî'nin Şerhu't-Tuğrâiyye'de zikrettiği hile kıssası şöyledir:
أَنَّ بَعْضَ الْأَصْحَابِ يَدَّعِي أَنَّ مَرْكَبًا فِيهِ مُسْلِمُونَ وَكُفَّارٌ
Dostlardan birinin rivayet ettiğine göre; içinde Müslümanların ve kâfirlerin bulunduğu bir geminin
أَشْرَفَ عَلَى الْغَرَقِ وَأَرَادُوا أَنْ يَرْمُوا بَعْضَهُمْ إِلَى الْبَحْرِ لِيَخِفَّ الْمَرْكَبُ فَيَنْجُوَ بَعْضُهُمْ وَيَسْلَمَ الْمَرْكَبُ فَقَالُوا: نَقْتَرِعُ فَمَنْ وَقَعَتِ الْقُرْعَةُ عَلَيْهِ أَلْقَيْنَاهُ. فَنَظَرَ رَئِيسُ الْمَرْكَبِ إِلَيْهِمْ وَهُمْ جَالِسُونَ عَلَى هَذِهِ الصُّورَةِ فَقَالَ: لَيْسَ هَذَا حُكْمًا مُرْضِيًا وَإِنَّمَا نَعُدُّ الْجَمَاعَةَ فَمَنْ كَانَ تَاسِعًا أَلْقَيْنَاهُ فَارْتَضَوْا بِذَلِكَ فَلَمْ يَزَلْ يَعُدُّهُمْ وَيُلْقِي التَّاسِعَ فَالتَّاسِعَ إِلَى أَنْ أَلْقَى الْكُفَّارَ وَسَلِمَ الْمُسْلِمُونَ وَهَذِهِ صُورَةُ ذَلِكَ (وَصَوَّرَ دَائِرَةً فِيهَا عَلَامَاتٌ حُمْرٌ وَعَلَامَاتٌ سُودٌ، فَالْحُمْرُ لِلْمُسْلِمِينَ وَمِنْهُمُ ابْتِدَاءُ الْعَدِّ وَهُوَ إِلَى جِهَةِ الشِّمَالِ) قَالَ: وَلَقَدْ ذَكَرْتُهَا لِنُورِ الدِّينِ عَلِيِّ بْنِ إِسْمَاعِيلَ الصَّفَدِيِّ فَأَعْجَبَتْهُ وَقَالَ:
batmak üzere olduğunu, gemi hafiflesin de bir kısmı kurtulsun ve gemi selamete ersin diye içlerinden bazılarını denize atmak istediklerini nakleder. Şöyle derler: 'Kur'a çekelim, kur'a kime çıkarsa onu denize atalım.' Gemi reisi onların bu şekilde oturduklarına bakıp der ki: 'Bu tatmin edici bir hüküm değildir; topluluğu sayalım, kim dokuzuncu olursa onu atalım.' Buna razı olurlar. Reis onları saymaya başlar ve kâfirler denize atılıp Müslümanlar kurtuluncaya kadar her dokuzuncuyu bir bir atar. İşte bunun şekli şöyledir: (İçinde kırmızı ve siyah işaretler bulunan bir daire çizdi; kırmızılar Müslümanlar içindi ve sayım kuzey yönüne doğru onlardan başlıyordu). Safedî der ki: 'Bunu Nûreddîn Ali b. İsmâîl es-Safedî'ye anlattım, çok hoşuna gitti ve:
كَيْفَ أَصْنَعُ بِحِفْظِ هَذَا التَّرْتِيبِ فَقُلْتُ لَهُ: الضَّابِطُ فِي هَذَا الْبَيْتِ تَجْعَلُ حُرُوفَهَ الْمُعْجَمَةَ لِلْكُفَّارِ وَالْمُهْمَلَةَ لِلْمُسْلِمِينَ وَهُوَ:
Bu dizilimi ezberde tutmak için ne yapayım?' dedi. Ben de ona dedim ki: 'Bunun kuralı şu beyittir; noktalı harflerini kâfirlere, noktasız harflerini ise Müslümanlara ayırırsın. O beyit şudur:
اللَّهُ يَقْضِي بِكُلِّ يُسْرٍ ... ويرزق الضَّيْف حِين كَانَا ا. هـ
Allâhu yakdî bi külli yusrin ... ve yerzuku'd-dayfe hîne kânâ' [Allah her türlü kolaylığı takdir eder ve her nerede olursa olsun misafiri rızıklandırır]. (Alıntı sonu).
وَكَانَتِ الْقُرْعَةُ طَرِيقًا مِنْ طُرُقِ الْقَضَاءِ عِنْدَ الْتِبَاسِ الْحَقِّ أَوْ عِنْدَ اسْتِوَاءِ عَدَدٍ فِي اسْتِحْقَاقِ شَيْءٍ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٤٤] عِنْدَ قَوْلِهِ: وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وَهِيَ طَرِيقَةٌ إِقْنَاعِيَّةٌ كَانَ الْبَشَرُ يَصِيرُونَ إِلَيْهَا لِفَصْلِ التَّنَازُعِ يَزْعُمُونَ أَنَّهَا دَالَّةٌ عَلَى إِرَادَةِ اللَّهِ تَعَالَى عِنْدَ الْأُمَمِ الْمُتَدَيِّنَةِ، أَوْ إِرَادَةِ الْأَصْنَامِ عِنْدَ الْأُمَمِ الَّتِي تَعْبُدُ الْأَصْنَامَ تَمْيِيزَ صَاحِبِ الْحَقِّ عِنْدَ التَّنَازُعِ. وَلَعَلَّهَا مِنْ مُخْتَرَعَاتِ الْكَهَنَةِ وَسَدَنَةِ الْأَصْنَامِ. فَلَمَّا شَاعَتْ فِي الْبَشَرِ أَقَرَّتْهَا الشَّرَائِعُ لِمَا فِيهَا مِنْ قَطْعِ الْخِصَامِ وَالْقِتَالِ، وَلَكِنَّ الشَّرَائِعَ الْحَقَّ لَمَّا أَقَرَّتْهَا اقْتَصَدَتْ فِي اسْتِعْمَالِهَا بِحَيْثُ لَا يُصَارُ إِلَيْهَا إِلَّا عِنْدَ التَّسَاوِي فِي الْحَقِّ وَفُقْدَانِ الْمُرَجِّحِ، الَّذِي هُوَ مُؤَثِّرٌ فِي نَوْعِ مَا يَخْتَلِفُونَ فِيهِ، فَهِيَ مِنْ بَقَايَا الْأَوْهَامِ.
Kur'a, hakkın şüpheli olduğu veya bir şeyi hak etmede birden fazla kişinin eşit olduğu durumlarda hüküm yollarından biriydi. Âl-i İmrân Suresi'nde [44] geçen { وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ } “Meryem'i hangisi himayesine alacak diye kalemlerini atarlarken sen onların yanında değildin” ayetinin tefsirinde daha önce geçtiği üzere kur'a; insanların çekişmeyi sona erdirmek için başvurdukları, dindar milletlerde Allah Teâlâ'nın muradına, putperest milletlerde ise çekişme anında hak sahibini belirlemek için putların iradesine delalet ettiğini sandıkları ikna edici bir yöntemdi. Belki de bu, kâhinlerin ve put bekçilerinin uydurmalarındandı. İnsanlar arasında yaygınlaşınca şeriatlar, ihtilafı ve kavgayı kesmesi sebebiyle onu onaylamıştır; ancak hak şeriatlar onu onayladığında kullanımını sınırlandırmış, öyle ki ancak hakta eşitlik olduğunda ve ihtilaf konusu olan şeyin mahiyetinde etkili olabilecek tercih edici bir delil (müreccih) bulunmadığında başvurulur hale getirmiştir; zira o, asılsız vehimlerin kalıntılarındandır.
وَقَدِ اقْتَصَرَتِ الشَّرِيعَةُ الْإِسْلَامِيَّةُ فِي اعْتِبَارِهَا عَلَى أَقَلِّ مَا تُعْتَبَرُ فِيهِ. مِثْلَ تَعْيِينِ أَحَدِ الْأَقْسَامِ الْمُتَسَاوِيَةِ لِأَحَدِ الْمُتَقَاسِمِينَ إِذْ تَشَاحُّوا فِي أَحَدِهَا، قَالَ ابْنُ رُشْدٍ فِي «الْمُقَدِّمَاتِ» :
İslam şeriatı, kur'ayı muteber kabul etmeyi en asgari düzeyle sınırlandırmıştır. Paylaşanlar eşit paylardan birine talip olup çekiştiğinde payların birini muayyen kılmak gibi. İbn Rüşd el-Mukaddimât'ta şöyle demiştir:
«وَالْقُرْعَةُ إِنَّمَا جُعِلَتْ تَطْيِيبًا لِأَنْفُسِ الْمُتَقَاسِمِينَ وَأَصْلُهَا قَائِمٌ فِي كِتَابِ اللَّهِ لِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي قِصَّةِ يُونُسَ: فَساهَمَ فَكانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ.
“Kur'a ancak paylaşanların gönüllerini hoş etmek için meşru kılınmıştır; aslı ise Yüce Allah'ın Yûnus kıssasındaki { فَساهَمَ فَكانَ مِنَ الْمُدْحَضِينَ } kavli sebebiyle Allah'ın Kitabı'nda sabittir.”
وَعِنْدِي: أَنْ لَيْسَ فِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى مَشْرُوعِيَّةِ الْقُرْعَةِ فِي الْفَصْلِ بَيْنَ الْمُتَسَاوِيَيْنِ لِأَنَّهَا لَمْ تَحْكِ شَرْعًا صَحِيحًا كَانَ قَبْلَ الْإِسْلَامِ إِذْ لَا يُعْرَفُ دِينُ أَهْلِ السَّفِينَةِ الَّذِينَ أَجْرَوُا الِاسْتِهَامَ عَلَى يُونُسَ، عَلَى أَنَّ مَا أُجْرِيَ الِاسْتِهَامُ عَلَيْهِ قَدْ أَجْمَعَ الْمُسْلِمُونَ
Bana göre: Bu ayette eşit iki taraf arasındaki hükmü ayırmada kur'anın meşruiyetine dair bir delil yoktur; çünkü bu ayet, İslam'dan önceki sahih bir şeriatı hikâye etmemektedir. Zira Yûnus'a kur'a çeken gemi halkının hangi dinden olduğu bilinmemektedir. Kaldı ki üzerine kur'a çekilen husus hakkında Müslümanlar,
عَلَى أَنَّهُ لَا يَجْرِي فِي مِثْلِهِ اسْتِهَامٌ.
böyle bir konuda kur'a çekilemeyeceği hususunda icmâ etmişlerdir.
فَلَوْ صَحَّ أَنَّ ذَلِكَ كَانَ شَرْعًا لِمَنْ قَبِلْنَا فَقَدْ نَسَخَهُ إِجْمَاعُ عُلَمَاءِ أُمَّتِنَا.
Bunun bizden öncekilerin şeriatı olduğu sahih kabul edilse bile, ümmetimizin âlimlerinin icmâı bunu nesh etmiştir.
قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ: الِاقْتِرَاعُ عَلَى إِلْقَاءِ الْآدَمِيِّ فِي الْبَحْرِ لَا يَجُوزُ فَكَيْفَ الْمُسْلِمُ فَإِنَّهُ لَا
İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: Bir insanın denize atılması üzerine kur'a çekmek caiz değildir, nerede kaldı ki Müslüman olsun! Zira
يَجُوزُ فِيمَنْ كَانَ عَاصِيًا أَنْ يقتل وَلَا أَن يُرْمَى بِهِ فِي النَّارِ وَالْبَحْرِ. وَإِنَّمَا تَجْرِي عَلَيْهِ الْحُدُود وَالتَّعْزِير عَلَى مِقْدَارِ جِنَايَتِهِ. وَظَنَّ بَعْضُ النَّاسِ أَنَّ الْبَحْرَ إِذَا هَالَ عَلَى الْقَوْمِ فَاضْطَرُّوا إِلَى تَخْفِيفِ السَّفِينَةِ أَنَّ الْقُرْعَةَ تُضْرَبُ عَلَيْهِمْ فَيُطْرَحُ بَعْضُهُمْ تَخْفِيفًا، وَهَذَا فَاسِدٌ فَلَا تُخَفَّفُ بِرَمْيِ بَعْضِ الرِّجَالِ وَإِنَّمَا ذَلِكَ فِي الْأَمْوَالِ وَإِنَّمَا يَصْبِرُونَ عَلَى قَضَاءِ اللَّهِ.
günahkâr olan bir kimsenin dahi öldürülmesi caiz olmadığı gibi ateşe ya da denize atılması da caiz değildir. Ona ancak işlediği suç nispetinde had ve ta'zir cezaları uygulanır. Bazı kimseler, deniz kabarıp da gemidekiler gemiyi hafifletmek zorunda kaldıklarında, kur'a çekilerek hafifletme maksadıyla bazılarının denize atılacağını sanmışlardır; oysa bu batıldır. İnsanlardan bazıları atılarak gemi hafifletilmez; bu [hafifletme] ancak mallarda yapılır, can hususunda ise Allah'ın takdirine sabrederler.
وَكَانَتْ فِي شَرِيعَةِ مَنْ قَبْلَنَا الْقُرْعَةُ جَائِزَةٌ فِي كُلِّ شَيْءٍ عَلَى الْعُمُومِ. وَجَاءَتِ الْقُرْعَةُ فِي شَرْعِنَا عَلَى الْخُصُوصِ فِي ثَلَاثَةِ مَوَاطِنَ:
Bizden öncekilerin şeriatında kur'a genel olarak her şeyde caizdi. Bizim şeriatımızda ise kur'a hususi olarak üç yerde gelmiştir:
الْأَوَّلُ: كَانَ النبيء ﷺ إِذَا أَرَادَ سَفَرًا أَقْرَعَ بَيْنَ نِسَائِهِ فَأَيَّتُهُنَّ خَرَجَ سَهْمُهَا خَرَجَ بِهَا مَعَهُ.
Birincisi: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem sefere çıkmak istediğinde hanımları arasında kur'a çeker, hangisinin oku çıkarsa onunla birlikte sefere çıkardı.
الثَّانِي: أَن النبيء ﷺ رُفِعَ إِلَيْهِ أَنَّ رَجُلًا أَعْتَقَ فِي مَرَضِ مَوْتِهِ سِتَّةَ أَعْبُدٍ لَا مَالَ لَهُ غَيْرُهُمْ فَأَقْرَعَ بَيْنَ اثْنَيْنِ- وَهُمَا مُعَادِلُ الثُّلُثِ- وَأَرَقَّ أَرْبَعَةً.
İkincisi: Bir adamın ölüm hastalığında, kendilerinden başka hiçbir malı bulunmayan altı kölesini azat ettiği Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e intikal ettirildiğinde, o ikisi arasında —ki onlar malın üçte birine denktir— kur'a çekmiş ve dördünü kölelikte bırakmıştı.
الثَّالِثُ: أَنَّ رَجُلَيْنِ اخْتَصَمَا إِلَيْهِ فِي مَوَارِيثَ دُرِسَتْ، فَقَالَ: اذْهَبَا وَتَوَخَّيَا الْحَقَّ وَاسْتَهِمَا وَلْيُحْلِلْ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْكُمَا صَاحِبَهُ.
Üçüncüsü: İki adam, izi silinmiş/belirsizleşmiş miraslar hakkında hüküm vermesi için ona dava açmışlardı; o da: “Gidin, hakkı araştırıp bulun, kur'a çekin ve her biriniz diğerine hakkını helal etsin” buyurmuştu.
وَاخْتَلَفَ عُلَمَاؤُنَا فِي الْقُرْعَةِ بَيْنَ الزَّوْجَاتِ عِنْدَ الْغَزْوِ عَلَى قَوْلَيْنِ: الصَّحِيحُ مِنْهُمَا الِاقْتِرَاعُ، وَبِهِ قَالَ أَكْثَرُ فُقَهَاءِ الْأَمْصَارِ، وَذَلِكَ لِأَنَّ السَّفَرَ بِجَمِيعِهِنَّ لَا يُمْكِنُ وَاخْتِيَارُ وَاحِدَةٍ مِنْهُنَّ إِيثَارٌ فَلَمْ يَبْقَ إِلَّا الْقُرْعَةُ.
Âlimlerimiz gazaya çıkarken hanımlar arasında kur'a çekilmesi hususunda iki görüşe ayrılmışlardır: Bu iki görüşten sahih olanı kur'a çekilmesidir ve şehirlerin fakihlerinin çoğunluğunun görüşü de budur. Çünkü hepsini birden sefere götürmek mümkün değildir, içlerinden birini [kur'asız] seçmek ise kayırma (îsâr) olur; bu durumda geriye kur'adan başka seçenek kalmaz.
قَالَ الْقَرَافِيُّ فِي «الْفِرَقِ» (٢٤٠) : مَتَى تَعَيَّنَتِ الْمَصْلَحَةُ أَوِ الْحَقُّ فِي جِهَةٍ لَا يَجُوزُ الِاقْتِرَاعُ لِأَنَّ فِي الْقُرْعَةِ ضَيَاعَ الْحَقِّ وَمَتَى تَسَاوَتِ الْحُقُوقُ أَوِ الْمَصَالِحُ فَهَذَا مَوْضِعُ الْقُرْعَةِ دَفْعَا لِلضَّغَائِنِ فَهِيَ مَشْرُوعَةٌ بَيْنَ الْخُلَفَاءِ إِذَا اسْتَوَتْ فِيهِمُ الْأَهْلِيَّة للولاية وَالْأَئِمَّة والمؤذنين إِذْ اسْتَوَوْا وَالتَّقَدُّمُ لِلصَّفِّ الْأَوَّلِ عِنْدَ الِازْدِحَامِ وَتَغْسِيلُ الْأَمْوَاتِ عِنْدَ تَزَاحُمِ الْأَوْلِيَاءِ وَتُسَاوِيهِمْ وَبَيْنَ الْحَاضِنَاتِ وَالزَّوْجَاتِ فِي السَّفَرِ
Karâfî el-Furûk'ta (240) şöyle demiştir: Maslahat veya hak bir tarafta kesinleştiğinde kur'a çekmek caiz olmaz; zira kur'ada hakkın zayi olması tehlikesi vardır. Haklar veya maslahatlar eşit olduğunda ise kin ve düşmanlıkları defetmek için kur'a yeri burasıdır. Dolayısıyla yöneticilik ehliyetinde eşit olduklarında halifeler arasında, eşit olduklarında imamlar ve müezzinler arasında, izdiham anında birinci safa geçmede, velilerin çokluğu ve eşitliği halinde cenazeyi yıkamada, çocuk bakımını üstlenen kadınlar (hâdınât) arasında ve seferde eşler arasında kur'a çekmek meşrudur;
وَالْقِسْمَةُ وَالْخُصُومُ عِنْدَ الْحُكَّامِ فِي عِتْقِ الْعَبِيدِ إِذَا أَوْصَى بِعِتْقِهِمْ فِي الْمَرَضِ وَلَمْ يُحَمِّلَهُمُ الثُّلُثَ. وَقَالَهُ الشَّافِعِيُّ وَابْنُ حَنْبَلٍ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: لَا تَجُوزُ الْقُرْعَةُ (بَيْنَهُمْ) . وَيُعْتَقُ مِنْ كُلِّ وَاحِدٍ ثُلُثُهُ وَيُسْتَسْعَى فِي قِيمَتِهِ وَوَافَقَ فِي قِيمَةِ الْأَرْضِ. قَالَ: وَالْحَقُّ عِنْدِي أَنَّهَا تَجْرِي فِي كل مُشكل ا. هـ. قُلْتُ: وَفِي «الصَّحِيحِ» «عَنْ أُمِّ الْعَلَاءِ الْأَنْصَارِيَّةِ أَنَّهُ لَمَّا اقْتَرَعَتِ الْأَنْصَارُ عَلَى سُكْنَى الْمُهَاجِرِينَ وَقَعَ فِي سَهْمِهِمْ عُثْمَانُ بْنُ مَظْعُونٍ» الْحَدِيثَ. وَقَالَ الْجَصَّاصُ: (احْتَجَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ بَعْضُ الْأَغْمَارِ فِي إِيجَابِ الْقُرْعَةِ فِي الْعَبِيدِ يَعْتِقُهُمُ الْمَرِيضُ. وَذَلِكَ إِغْفَالٌ مِنْهُ لِأَنَّ يُونُسَ سَاهَمَ فِي طَرْحِهِ فِي الْبَحْرِ وَذَلِكَ لَا يَجُوزُ عِنْدَ أَحَدٍ مِنَ الْفُقَهَاءِ كَمَا لَا تَجُوزُ الْقُرْعَةُ فِي قَتْلِ مَنْ خَرَجَتْ
taksimatta, hâkimler nezdindeki davalarda ve hastalık halinde kölelerin azat edilmesini vasiyet edip de [terekenin] üçte biri onları karşılamadığında kur'a çekilir. Şâfiî ve İbn Hanbel de böyle demiştir. Ebû Hanîfe ise şöyle demiştir: Onların arasında kur'a çekilmesi caiz değildir; her birinin üçte biri azat edilir ve kıymetini ödemesi için çalıştırılır (istis'â), arazinin kıymeti konusunda da muvafakat etmiştir. Karâfî der ki: 'Bana göre hak olan, kur'anın müşkil olan her meselede cereyan etmesidir.' (Alıntı sonu). Derim ki: Sahîh'te Ümmü'l-Alâ el-Ensâriyye'den şöyle rivayet edilmiştir: “Ensar, Muhacirlerin barınması hususunda kur'a çektiğinde onların payına Osmân b. Maz'ûn düşmüştü...” hadisi. Cessâs ise şöyle demiştir: “Bazı tecrübesiz kimseler, hastanın azat ettiği kölelerde kur'a çekilmesinin vücubuna bu ayeti delil getirmişlerdir. Bu onların bir gafletidir; zira Yûnus denize atılma hususunda kur'a çekmiştir ve bu, fakihlerden hiçbirine göre caiz değildir. Nitekim kime çıkarsa onun öldürülmesi şartıyla kur'a çekmek de caiz değildir.”
عَلَيْهِ وَفِي أَخْذِ مَالِهِ فَدَلَّ عَلَى أَنَّهُ خَاصٌّ فِيهِ) . وَقَالَ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ: «وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَحْتَجُّ بِإِلْقَاءِ الْأَقْلَامِ فِي كَفَالَةِ مَرْيَمَ» عَلَى جَوَازِ الْقُرْعَةِ فِي الْعَبِيدِ يَعْتِقُهُمُ الرَّجُلُ فِي مَرَضِهِ ثُمَّ يَمُوتُ وَلَا مَالَ لَهُ غَيْرُهُمْ وَلَيْسَ هَذَا (أَيْ إِلْقَاءُ الْأَقْلَامِ) مِنْ عِتْقِ الْعَبِيدِ فِي شَيْءٍ لِأَنَّ الرِّضَى بِكَفَالَةِ الْوَاحِدِ مِنْهُمْ مَرْيَمَ جَائِزٌ فِي مِثْلِهِ وَلَا يَجُوزُ التَّرَاضِي عَلَى اسْتِرْقَاقِ مَنْ حَصَلَتْ لَهُ الْحُرِّيَّةُ، وَقَدْ كَانَ عِتْقُ الْمَيِّتِ نَافِذًا فِي الْجَمِيعِ فَلَا يَجُوزُ نَقْلُهُ بِالْقُرْعَةِ عَنْ أَحَدٍ مِنْهُمْ إِلَى غَيْرِهِ كَمَا لَا يَجُوزُ التَّرَاضِي عَلَى نَقْلِ الْحُرِّيَّةِ عَمَّنْ وَقَعَتْ عَلَيْهِ.
aleyhine [kur'a] çıkması ve malının alınması hususunda kur'a çekilemeyeceği gibi; bu da onun bu olaya mahsus olduğunu gösterir.) Âl-i İmrân sûresinde de şöyle demiştir: «İnsanlardan bazıları, Meryem'in bakımını üstlenme hususunda kur'a oklarının atılmasını, bir kimsenin hastalığı sırasında azat ettiği ve kendilerinden başka hiçbir malı bulunmayan köleler hakkında kur'a çekilmesinin caiz oluşuna delil getirirler. Oysa bu (yani kur'a oklarının atılması), kölelerin azat edilmesiyle hiçbir şekilde alakalı değildir; zira içlerinden birinin Meryem'in bakımını üstlenmesine diğerlerinin rıza göstermesi böyle bir durumda caizdir. Oysa hürriyeti elde etmiş bir kimsenin yeniden köleleştirilmesine karşılıklı rıza caiz değildir. Ölen kimsenin azadı ise hepsinde geçerli olmuştur; dolayısıyla kur'a yoluyla bu hakkı onlardan birinden alıp diğerine aktarmak caiz olmadığı gibi, hürriyet kime tahakkuk etmişse ondan başkasına aktarılması konusunda rızalaşmak da caiz değildir.»
وَالْإِدْحَاضُ: جَعْلُ الْمَرْءِ دَاحِضًا، أَيْ زَالِقًا غَيْرَ ثَابِتِ الرِّجْلَيْنِ وَهُوَ هُنَا اسْتِعَارَةٌ لِلْخُسْرَانِ وَالْمَغْلُوبِيَّةِ.
İdhâd (إِدْحَاض): Bir kimseyi dâhid kılmak, yani ayağı kaymış ve iki ayağı üzerinde sabit duramaz hale getirmektir. Bu kelime burada hüsran ve yenilgi için bir istiaredir.
وَالِالْتِقَامُ: الْبَلْعُ. وَالْحُوتُ الَّذِي الْتَقَمَهُ: حُوتٌ عَظِيمٌ يَبْتَلِعُ الْأَشْيَاءَ وَلَا يَعَضُّ بِأَسْنَانِهِ وَيُقَالُ: إِنَّهُ الْحُوتُ الَّذِي يُسَمَّى (بَالَيْنُ) بِالْإِفْرِنْجِيَّةِ.
İltikām (اِلْتِقَام): Yutmak demektir. Onu yutan balık ise şeyleri çiğnemeden yutan ve dişleriyle ısırmayan devasa bir balıktır. Frengî dilde (batı dillerinde) “balina” diye isimlendirilen balık olduğu da söylenir.
وَالْمُلِيمُ: اسْمُ فَاعِلٍ مِنْ أَلَامَ، إِذَا فَعَلَ مَا يَلُومُهُ عَلَيْهِ النَّاسُ لِأَنَّهُ جَعَلَهُمْ لَائِمِينَ فَهُوَ أَلَامَهُمْ عَلَى نَفْسِهِ.
Mülîm (مُلِيم): Elâme (أَلَامَ) fiilinin ism-i failidir; insanların kendisini kınamasına yol açan bir iş yaptığında kullanılır. Çünkü onları kendisini kınayan kimseler kılmıştır; böylece onları kendi aleyhine kınayıcı yapmıştır.
وَكَانَ غَرَقُهُ فِي الْبَحْرِ الْمُسَمَّى بَحْرَ الرُّومِ وَهُوَ الَّذِي نُسَمِّيهِ الْبَحْرَ الْأَبْيَضَ الْمُتَوَسِّطَ، وَلَمْ يَكُنْ بِنَهْرِ دِجْلَةَ كَمَا غَلِطَ فِيهِ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ.
Onun [denize atılıp] boğulması Bahr-i Rûm denilen denizde vuku bulmuştur ki o, bizim Akdeniz dediğimiz denizdir; bazı müfessirlerin yanıldığı gibi Dicle Nehri'nde değildir.
وكانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ بِقَوْلِهِ: لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ كَمَا فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ [٨٧] ، فَأَنْجَاهُ اللَّهُ بِسَبَبِ تَسْبِيحِهِ وَتَوْبَتِهِ فَقَذَفَهُ الْحُوتُ مِنْ بَطْنِهِ إِلَى الْبَرِّ بَعْدَ أَنْ مَكَثَ فِي جَوْفِ الْحُوتِ ثَلَاثَ لَيَالٍ، وَقِيلَ: يَوْمًا وَلَيْلَةً، وَقِيلَ: بِضْعَ سَاعَاتٍ.
Enbiyâ sûresinde [87] geçtiği üzere { لَا إِلهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ } “Senden başka hiçbir ilah yoktur, sen her türlü noksanlıktan münezzehsin, gerçekten ben zalimlerden oldum” sözüyle tesbih edenlerden idi. Allah da onun tesbihi ve tevbesi sebebiyle kendisini kurtardı ve balık, karnında üç gece kaldıktan sonra onu karaya fırlatıp attı. Bir gün bir gece, birkaç saat kaldığı da söylenmiştir.
وَمَعْنَى قَوْلِهِ: إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ التَّأْبِيدُ بِأَنْ يُمِيتَ اللَّهُ الْحُوتَ حِينَ ابْتِلَاعِهِ وَيُبْقِيَهُمَا فِي قَعْرِ الْبَحْرِ، أَوْ بِأَنْ يُخْتَطَفَ الْحُوتُ فِي حَجَرٍ فِي الْبَحْرِ أَوْ نَحْوِهُ فَلَا يَطْفُو عَلَى الْمَاءِ حَتَّى يُبْعَثَ يُونُسُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنْ قَعْر الْبَحْر.
Onun { إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ } “diriltilecekleri güne kadar” sözünün anlamı ebediliktir; yani ya Allah balığı onu yuttuğu anda öldürür ve ikisini denizin dibinde bırakırdı, yahut balık denizde bir kayanın içine veya benzeri bir yere sıkışır, su yüzüne çıkamaz ve Yûnus kıyamet günü denizin dibinden diriltilirdi.
[١٤٥- ١٤٦]
[145- 146]
[سُورَة الصافات (٣٧) : الْآيَات ١٤٥ إِلَى ١٤٦]
[Sâffât Sûresi (37), Âyetler 145-146]
فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ وَهُوَ سَقِيمٌ (١٤٥) وَأَنْبَتْنا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ (١٤٦)
{ فَنَبَذْناهُ بِالْعَراءِ وَهُوَ سَقِيمٌ (١٤٥) وَأَنْبَتْنا عَلَيْهِ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ (١٤٦) } “Bunun üzerine onu hasta bir halde çıplak bir yere attık. (145) Üzerine de kabak türünden bir ağaç bitirdik. (146)”
الْفَاءُ فَصِيحَةٌ لِأَنَّهَا تُفْصِحُ عَنْ كَلَامٍ مُقَدَّرٍ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ [الصافات: ١٤٣، ١٤٤] . فَالتَّقْدِيرُ: يُسَبِّحُ رَبَّهُ فِي بَطْنِ الْحُوتِ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنْتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنْتُ مِنَ الظَّالِمِينَ فَاسْتَجَابَ اللَّهُ لَهُ وَنَجَّاهُ كَمَا فِي سُورَةِ
Fâ harfi fasiha fâsıdır; zira { فَلَوْلا أَنَّهُ كانَ مِنَ الْمُسَبِّحِينَ لَلَبِثَ فِي بَطْنِهِ } [Sâffât: 143, 144] buyruğunun delalet ettiği takdiri bir sözü açıklamaktadır. Takdiri şöyledir: Balığın karnında “Senden başka hiçbir ilah yoktur, sen her türlü noksanlıktan münezzehsin, gerçekten ben zalimlerden oldum” diyerek Rabbini tesbih etti; Enbiyâ sûresinde geçtiği üzere Allah da onun duasını kabul etti ve onu kurtardı.
الْأَنْبِيَاءِ. وَالْمَعْنَى: فَلَفَظَهُ الْحُوتُ وَقَاءَهُ، وَحَمَلَهُ الْمَوْجُ إِلَى الشَّاطِئِ.
Anlamı şudur: Balık onu ağzından çıkarıp kustu, dalga da onu sahile taşıdı.
وَالنَّبْذُ: الْإِلْقَاءُ وَأُسْنِدَ نَبْذُهُ إِلَى اللَّهِ لِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الَّذِي سَخَّرَ الْحُوتَ لِقَذْفِهِ مِنْ بَطْنه إِلَى شاطىء لَا شَجَرَ فِيهِ. وَالْعَرَاءُ: الْأَرْضُ الَّتِي لَا شَجَرَ فِيهَا وَلَا مَا يُغَطِّيهَا.
Nebz (نَبْذ): Fırlatıp atmak demektir. Atılması fiili Allah'a isnat edilmiştir; çünkü balığı, karnındakini ağaçsız bir sahile fırlatması için boyun eğdiren Allah'tır. Arâ (عَرَاء): Üzerinde hiçbir ağaç ve örtecek bir şey bulunmayan çıplak arazidir.
وَكَانَ يُونُسُ قَدْ خَرَجَ مِنْ بَطْنِ الْحُوتِ سَقِيمًا لِأَنَّ أَمْعَاءَ الْحُوتِ أَضَرَّتْ بِجِلْدِهِ بِحَرَكَتِهَا حَوْلَهُ فَإِنَّهُ كَانَ قَدْ نزع ثِيَابه عِنْد مَا أُرِيدَ رَمْيُهُ فِي الْبَحْرِ لِيَخِفَّ لِلسِّبَاحَةِ، وَلَعَلَّ اللَّهَ أَصَابَ الْحُوتَ بِشِبْهِ الْإِغْمَاءِ فَتَعَطَّلَتْ حَرَكَة هضمه تعطلا مَا فَبَقِيَ كَالْخَدِرِ لِئَلَّا تَضُرَّ أَمْعَاؤُهُ لَحْمَ يُونُسَ. وَأَنْبَتَ اللَّهُ شَجَرَةً مِنْ يَقْطِينٍ لِتُظَلِّلَهُ وَتَسْتُرَهُ. وَالْيَقْطِينُ: الدُّبَّاءُ وَهِيَ كَثِيرَةُ الْوَرَقِ تَتَسَلَّقُ أَغْصَانُهَا فِي الشَّيْءِ الْمُرْتَفِعِ، فَالظَّاهِرُ أَنَّ أَغْصَانَ الْيَقْطِينَةِ تَسَلَّقَتْ عَلَى جَسَدِ يُونُس فكسته وأضلته. وَاخْتِيرَ لَهُ الْيَقْطِينُ لِيُمْكِنَ لَهُ أَنْ يَقْتَاتَ مِنْ غَلَّتِهِ
Yûnus balığın karnından hasta bir halde çıkmıştı; zira balığın bağırsakları, etrafındaki hareketleriyle onun derisine zarar vermişti. Çünkü o, yüzmeyi hafifletmek için denize atılmak istendiği sırada elbiselerini çıkarmıştı. Muhtemelen Allah balığa baygınlık benzeri bir durum verdi ve sindirim hareketi bir nebze durdu; böylece bağırsakları Yûnus'un etine zarar vermesin diye uyuşmuş bir halde kaldı. Allah, onu gölgelesin ve örtsün diye üzerine kabak türünden bir ağaç bitirdi. Yaktîn (يَقْطِين): Kabaktır; yaprağı bol olup dalları yüksek şeylere tırmanır (sarılır). Görünen o ki kabak bitkisinin dalları Yûnus'un bedenine sarılmış, onu örtmüş ve gölgelemiştir. Ürününden beslenebilsin diye kendisi için kabak seçilmiştir.
فَيَصْلُحُ جَسَدُهُ لُطْفًا مِنْ رَبِّهِ بِهِ بَعْدَ أَنْ أَجْرَى لَهُ حَادِثًا لِتَأْدِيبِهِ، شَأْنُ الرَّبِّ مَعَ عَبِيدِهِ أَنْ يُعْقِبَ الشِّدَّةَ بِالْيُسْرِ.
Böylece kendisini terbiye etmek için başına bir hadise getirdikten sonra Rabbinden bir lütuf olarak bedeni iyileşti. Zira Rabbin kullarına muamelesi, zorluğun ardından kolaylık getirmektir.
وَهَذَا حَدَثٌ لَمْ يَعْهَدْ مَثِيلَهُ مِنَ الرُّسُلِ وَلِأَجْلِهِ
Bu, resullerden benzeri görülmemiş bir hadisedir ve bu sebepledir ki
قَالَ النبيء ﷺ: «مَا يَنْبَغِي لِأَحَدٍ أَنْ يَقُولَ أَنَا خَيِرٌ مِنْ يُونُسَ بْنِ مَتَّى»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Hiçbir kimsenin 'Ben Yûnus b. Mettâ'dan daha hayırlıyım' demesi yakışık almaz» buyurmuştur.
، يُرِيدُ رَسُول الله ﷺ نَفْسَهُ إِذْ لَا يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ أَرَادَ أَحَدًا آخَرَ إِذْ لَا يَخْطُرُ بِالْبَالِ أَنْ يَقُولَهُ أَحَدٌ غَيْرُ الْأَنْبِيَاءِ. وَالْمَعْنَى نَفْيُ الْأَخْيَرِيَّةِ فِي وَصْفِ النُّبُوءَةِ، أَيْ لَا يَظُنَّنَّ أَحَدٌ أَنَّ فِعْلَةَ يُونُسَ تَسْلُبُ عَنْهُ النُّبُوءَةَ.
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu sözüyle bizzat kendisini kastetmektedir; zira peygamberler dışında hiç kimsenin bunu söylemesi akla gelmeyeceğinden, başka birini kastetmiş olması muhtemel değildir. Anlamı ise, peygamberlik vasfında üstünlüğü nefyetmektir; yani hiç kimse Yûnus'un bu fiilinin ondan peygamberliği alıp götürdüğünü zannetmesin.
فَذَلِكَ مثل
Bu durum şunun gibidir:
قَوْله ﷺ: «لَا تُفَضِّلُوا بَيْنَ الْأَنْبِيَاءِ»
Onun sallallâhu aleyhi ve sellem: «Peygamberler arasında üstünlük yarışı yapmayınız» buyruğu;
، أَيْ فِي أَصْلِ النُّبُوءَةِ لَا فِي دَرَجَاتِهَا فَقَدْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى: تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ [الْبَقَرَة: ٢٥٣] وَقَالَ: وَلَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيئِينَ عَلى بَعْضٍ [الْإِسْرَاء: ٥٥] .
yani peygamberliğin aslındadır, derecelerinde değildir; nitekim Allah Teâlâ: { تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ كَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجاتٍ } [Bakara: 253] “İşte bu resuller; biz onların bir kısmını bir kısmına üstün kıldık. İçlerinden kimiyle Allah konuştu, kiminin de derecelerini yükseltti” ve: { وَلَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيئِينَ عَلى بَعْضٍ } [İsrâ: 55] “Andolsun biz peygamberlerin bir kısmını bir kısmına üstün kıldık” buyurmuştur.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْغَرَضَ مِنْ ذِكْرِ يُونُسَ هُنَا تَسْلِيَة النبيء ﷺ فِيمَا يَلْقَاهُ مَنْ ثِقَلِ الرِّسَالَةِ بِأَنَّ ذَلِكَ قَدْ أَثْقَلَ الرُّسُلَ مِنْ قَبْلِهِ فَظَهَرَتْ مرتبَة النبيء ﷺ فِي صَبْرِهِ عَلَى ذَلِكَ وَعدم تذمّره ولإعلام جَمِيعِ النَّاسِ بِأَنَّهُ مَأْمُورٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى بِمُدَاوَمَةِ الدَّعْوَةِ لِلدِّينِ لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ كَانُوا يَلُومُونَهُ عَلَى إِلْحَاحِهِ عَلَيْهِمْ وَدَعْوَتِهِ إِيَّاهُمْ فِي مُخْتَلَفِ الْأَزْمَانِ وَالْأَحْوَالِ وَيَقُولُونَ: لَا تَغْشَنَا فِي مَجَالِسِنَا فَمن جَاءَك فمنّا فَاسْمَعْهُ، كَمَا قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ قَالَ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رسالاته [الْمَائِدَة: ٦٧] فَلِذِكْرِ قِصَّةِ يُونُسَ أَثَرٌ مِنْ مَوْعِظَةِ التَّحْذِيرِ مِنَ الْوُقُوعِ فِيمَا وَقع فِيهِ يُونُس مِنْ غَضَبِ رَبِّهِ أَلَا تَرَى إِلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلا تَكُنْ كَصاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نَادَى وَهُوَ مَكْظُومٌ لَوْلا أَنْ تَدارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَراءِ وَهُوَ مَذْمُومٌ [الْقَلَم: ٤٨، ٤٩] .
Bil ki burada Yûnus'un zikredilmesinden maksat, risaletin ağırlığından karşılaştığı güçlüklere karşı Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i teselli etmektir; zira bu yük kendisinden önceki resullere de ağır gelmişti. Böylece Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in buna sabretmedeki ve sızlanmamadaki mertebesi açığa çıkmıştır. Ayrıca bütün insanlara, dine daveti sürdürmekle Allah Teâlâ tarafından emrolunduğunu bildirmektir; çünkü müşrikler, her türlü zaman ve ahvalde kendilerine ısrarla davette bulunmasından dolayı onu kınıyor ve Abdullah b. Übey'in dediği gibi: 'Meclislerimize gelip bizi rahatsız etme, bizden sana kim gelirse ona anlat' diyorlardı. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ وَإِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ } [Mâide: 67] “Ey Resul! Rabbinden sana indirileni tebliğ et; eğer bunu yapmazsan O'nun elçiliğini tebliğ etmemiş olursun”. Dolayısıyla Yûnus kıssasının zikredilmesinde, Yûnus'un düştüğü Rabbinin gazabına maruz kalmaktan sakındırma uyarısı niteliğinde bir tesir vardır. Allah Teâlâ'nın şu buyruğunu görmez misin: { فَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ وَلا تَكُنْ كَصاحِبِ الْحُوتِ إِذْ نَادَى وَهُوَ مَكْظُومٌ لَوْلا أَنْ تَدارَكَهُ نِعْمَةٌ مِنْ رَبِّهِ لَنُبِذَ بِالْعَراءِ وَهُوَ مَذْمُومٌ } [Kalem: 48, 49] “Sen Rabbinin hükmünü sabırla bekle ve balık sahibi (Yûnus) gibi olma! Hani o, keder ve öfke dolu olarak yalvarmıştı. Eğer Rabbinden ona bir lütuf erişmemiş olsaydı, elbette kınanmış bir halde çıplak bir yere atılacaktı.”
وَلْيَعْلَمِ النَّاسُ أَنَّ اللَّهَ إِذَا اصْطَفَى أَحَدًا لِلرِّسَالَةِ لَا يُرَخِّصُ لَهُ فِي الْفُتُورِ عَنْهَا وَلَا يَنْسَخُ أَمْرَهُ بِذَلِكَ لِأَنَّ اللَّهَ أَعْلَمُ حَيْثُ يَجْعَل رسالاته.
İnsanlar bilmelidir ki Allah, bir kimseyi risalet için seçtiğinde ona bunda gevşeklik göstermesi için ruhsat vermez ve bu konudaki emrini de neshetmez; zira Allah, peygamberliğini nereye vereceğini en iyi bilendir.
[سُورَة الصافات (٣٧) : الْآيَات ١٤٧ إِلَى ١٤٨]
[Sâffât Sûresi (37), Âyetler 147-148]
وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ (١٤٧) فَآمَنُوا فَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ (١٤٨)
{ وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ (١٤٧) فَآمَنُوا فَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ (١٤٨) } “Ve onu yüz bin kişiye yahut daha da artacak olanlara peygamber gönderdik. (147) Sonunda inandılar; biz de onları bir süreye kadar geçindirdik. (148)”
ظَاهِرُ تَرْتِيبِ ذِكْرِ الْإِرْسَالِ بَعْدَ الْإِنْجَاءِ مِنَ الْحُوتِ أَنَّهُ إِعَادَةٌ لِإِرْسَالِهِ. وَهَذَا هُوَ مُقْتَضَى مَا فِي كِتَابِ يُونُسَ مِنْ كُتُبِ الْيَهُودِ إِذْ وَقَعَ فِي الْإِصْحَاحِ الثَّالِثِ: ثُمَّ صَارَ قَوْلُ الرَّبِّ إِلَى يُونُسَ ثَانِيَةً: قُمِ اذْهَبْ إِلَى نِينَوَى وَنَادِ لَهَا الْمُنَادَاةَ الَّتِي أَنَا مُكَلِّمُكَ بِهَا.
Gönderilmenin balıktan kurtarılışın ardından zikredilmesinin zahiri, bunun onun yeniden gönderilmesi olduğunu gösterir. Yahudilerin kitaplarından Yûnus Kitabı'nda geçen şu ifade de bunu gerektirmektedir; zira üçüncü babda şöyle yer almaktadır: 'Sonra Rabbin sözü Yûnus'a ikinci kez geldi: Kalk, Ninova'ya git ve sana söyleyeceğim bildiriyi ona bildir.'
وَالْمُرْسَلُ إِلَيْهِمْ: الْيَهُودُ الْقَاطِنُونَ فِي نِينَوَى فِي أَسْرِ الْآشُورِيِّينَ كَمَا تَقَدَّمَ. وَالظَّاهِرُ أَنَّ الرَّسُولَ إِذَا بُعِثَ إِلَى قَوْمٍ مُخْتَلِطِينَ بِغَيْرِهِمْ أَنْ تَعُمَّ رسَالَته جَمِيع الخليط لِأَنَّ فِي تَمْيِيزِ الْبَعْضِ بِالدَّعْوَةِ تَقْرِيرًا لِكُفْرِ غَيْرِهِمْ. وَلِهَذَا لَمَّا بَعَثَ اللَّهُ مُوسَى ﵇ لِتَخْلِيصِ بَنِي إِسْرَائِيلَ دَعَا فِرْعَوْنَ وَقَوْمَهُ إِلَى نَبْذِ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ، فَيُحْتَمَلُ أَنَّ الْمُقَدَّرَيْنِ بِمِائَةِ أَلْفٍ هُمُ الْيَهُودُ وَأَنَّ الْمَعْطُوفَيْنِ بِقَوْلِهِ: أَوْ يَزِيدُونَ هُمْ بَقِيَّةُ سُكَّانِ (نِينَوَى) . وَذُكِرَ فِي كِتَابِ يُونُسَ أَنَّ دَعْوَةَ يُونُسَ لَمَّا بَلَغَتْ مَلِكَ نِينَوَى قَامَ عَنْ كُرْسِيِّهِ وَخَلَعَ رِدَاءَهُ وَلَبِسَ مَسْحًا وَأَمَرَ أَهْلَ مَدِينَتِهِ بِالتَّوْبَةِ وَالْإِيمَانِ إِلَخْ. وَلَمْ يُذْكَرْ أَنَّ يُونُسَ دَعَا غَيْرَ أَهْلِ نِينَوَى مِنْ بِلَادِ أَشُورَ مَعَ سَعَتِهَا.
Kendilerine gönderilenler ise, daha önce geçtiği üzere Ninova'da Asurluların esareti altında yaşayan Yahudilerdir. Zahir olan şudur ki, peygamber başkalarıyla karışık yaşayan bir kavme gönderildiğinde risaleti o topluluğun tamamını kapsar; çünkü davette bir kısmını ayrı tutmak, diğerlerinin küfrünü onaylamak anlamına gelir. Bu sebepledir ki Allah Mûsâ aleyhisselâm'ı İsrâiloğullarını kurtarmak için gönderdiğinde Firavun ve kavmini de putlara tapmayı bırakmaya davet etmiştir. Dolayısıyla yüz bin olarak takdir edilenlerin Yahudiler olması, { أَوْ يَزِيدُونَ } “yahut daha da artacak olanlar” kavliyle matuf kılınanların ise (Ninova'nın) geri kalan sakinleri olması muhtemeldir. Yûnus Kitabı'nda zikredildiğine göre, Yûnus'un daveti Ninova kralına ulaştığında tahtından kalkmış, kaftanını çıkarıp çula bürünmüş ve şehir halkına tövbe ve imanı emretmiştir... Genişliğine rağmen Âsûr ülkesinden Ninova halkı dışındakileri Yûnus'un davet ettiği zikredilmemiştir.
وَرَوَى التِّرْمِذِيُّ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ قَالَ: سَأَلْتُ رَسُول الله ﷺ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ تَعَالَى:
Tirmizî, Übey b. Ka'b'dan şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Allah Teâlâ'nın şu kavlini sordum:
وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ قَالَ: «عِشْرُونَ أَلْفًا»
{ وَأَرْسَلْناهُ إِلى مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ يَزِيدُونَ } “Ve onu yüz bin kişiye yahut daha da artacak olanlara peygamber gönderdik”; şöyle buyurdu: «Yirmi bin [fazlası].»
. قَالَ التِّرْمِذِيُّ: حَدِيثٌ غَرِيبٌ.
Tirmizî: “Garip bir hadistir” demiştir.
فَحَرْفُ أَوْ فِي قَوْلِهِ: أَوْ يَزِيدُونَ بِمَعْنَى (بَلْ) عَلَى قَوْلِ الْكُوفِيِّينَ وَاخْتِيَارِ الْفَرَّاءِ وَأَبِي عَلِيٍّ الْفَارِسِيِّ وَابْنِ جِنِّيِّ وَابْنِ بُرْهَانَ (١) . وَاسْتَشْهَدُوا بِقَوْلِ جَرِيرٍ:
Kûfelilerin görüşüne ve Ferrâ, Ebû Ali el-Fârisî, İbn Cinnî ve İbn Bürhân'ın (1) tercihine göre { أَوْ يَزِيدُونَ } buyruğundaki ev (أَوْ) harfi bel (بَلْ / bilakis) anlamındadır. Cerîr'in şu beytini de buna delil getirmişlerdir:
مَاذَا تَرَى فِي عِيَالٍ قَدْ بَرَمْتَ بِهِمْ ... لَمْ أُحْصِ عِدَّتَهُمْ إِلَّا بّعَدَّادِ
Artık usandığın o çoluk çocuk hakkında ne düşünürsün? ... Sayılarını ancak sayarak bilebildim.
كَانُوا ثَمَانِينَ أَوْ زَادُوا ثَمَانِيَةً ... لَوْلَا رَجَاؤُكَ قَدْ قَتَّلْتَ أَوْلَادِي
Seksen kişiydiler yahut sekiz kişi fazlaydılar... Sana olan umudum olmasaydı çocuklarımı öldürürdüm.
وَالْبَصْرِيُّونَ لَا يُجِيزُونَ ذَلِكَ إِلَّا بِشَرْطَيْنِ أَنْ يَتَقَدَّمَهَا نَفْيٌ أَوْ نَهْيٌ وَأَنْ يُعَادَ
Basralılar ise buna ancak iki şartla cevaz verirler: Kendisinden önce bir nefy (olumsuzluk) veya nehiy (yasaklama) bulunması ve [diğeri de]
الْعَامِلُ، وَتَأَوَّلُوا هَذِهِ الْآيَةَ بِأَنَّ أَوْ لِلتَّخْيِيرِ، وَالْمَعْنَى إِذَا رَآهُمُ الرَّائِي تَخَيَّرَ بَيْنَ أَنْ يَقُولَ: هُمْ
âmilin tekrarlanması. Onlar bu ayeti şöyle tevil etmişlerdir: ev (أَوْ) muhayyerlik (tahyîr) içindir. Anlamı ise, gören kişi baktığında
مِائَةُ أَلْفٍ، أَوْ يَقُولَ: يَزِيدُونَ.
'Onlar yüz bindir' demekle 'Daha fazladırlar' demek arasında muhayyer kalır.
وَيُرَجِّحُهُ أَنَّ الْمَعْطُوفَ بِ أَوْ غَيْرُ مُفْرَدٍ بَلْ هُوَ كَلَامٌ مُبِينٌ نَاسَبَ أَنْ يَكُونَ الْحَرْفُ لِلْإِضْرَابِ. وَالْفَاءُ فِي فَآمَنُوا لِلتَّعْقِيبِ الْعُرْفِيِّ لِأَنَّ يُونُسَ لَمَّا أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ وَدَعَاهُمُ امْتَنَعُوا فِي أَوَّلِ الْأَمْرِ فَأَخْبَرَهُمْ بِوَعِيدٍ بِهَلَاكِهِمْ بَعْدَ أَرْبَعِينَ يَوْمًا ثُمَّ خَافُوا فَآمَنُوا كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَلَوْلا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَها إِيمانُها إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْيِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ [يُونُس: ٩٨] .
Bunu kuvvetlendiren husus, ev (أَوْ) ile matuf olanın tekil bir kelime olmayıp bilakis açık bir kelam olmasıdır ki bu da harfin idrâb (vazgeçip yeni bir söze geçme) için olmasına uygun düşmektedir. { فَآمَنُوا } kavlindeki fâ harfi örfî takip içindir; zira Yûnus kendilerine gönderilip onları davet ettiğinde ilk başta yüz çevirdiler, o da kırk gün sonra helak olacaklarına dair bir tehdidi kendilerine haber verdi, bunun üzerine korkup iman ettiler. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da buna işaret etmektedir: { فَلَوْلا كانَتْ قَرْيَةٌ آمَنَتْ فَنَفَعَها إِيمانُها إِلَّا قَوْمَ يُونُسَ لَمَّا آمَنُوا كَشَفْنا عَنْهُمْ عَذابَ الْخِزْيِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَمَتَّعْناهُمْ إِلى حِينٍ } [Yûnus: 98] “Keşke azap gelip çatmadan önce inanıp da imanı kendisine fayda sağlayan bir memleket olsaydı! Yalnız Yûnus'un kavmi müstesnadır; onlar iman edince dünya hayatındaki rezillik azabını kendilerinden kaldırdık ve onları bir süreye kadar geçindirdik.”
[سُورَة الصافات (٣٧) : آيَة ١٤٩]
[Sâffât Sûresi (37), Âyet 149]
فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ (١٤٩)
{ فَاسْتَفْتِهِمْ أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ وَلَهُمُ الْبَنُونَ (١٤٩) } “Şimdi onlara sor: Kızlar senin Rabbinin de, erkek çocuklar onların mı? (149)”
تَفْرِيعٌ عَلَى مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْإِنْكَارِ عَلَى الْمُشْرِكِينَ وَإِبْطَالِ دَعَاوِيهِمْ، وَضَرَبَ الْأَمْثَالَ لَهُمْ بِنُظَرَائِهِمْ مِنَ الْأُمَمِ فَفَرَّعَ عَلَيْهِ أَمْرَ الله رَسُوله ﷺ بِإِبْطَالِ مَا نَسَبَهُ الْمُشْرِكُونَ إِلَى اللَّهِ مِنَ الْوَلَدِ. فَضَمِيرُ الْغَيْبَةِ مِنْ قَوْلِهِ: فَاسْتَفْتِهِمْ عَائِدٌ عَلَى غَيْرِ مَذْكُورٍ يُعْلَمُ مِنَ الْمَقَامِ. مِثْلَ نَظِيرِهِ السَّابِقِ فِي قَوْلِهِ: فَاسْتَفْتِهِمْ أَهُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمْ مَنْ خَلَقْنا [الصافات: ١١] . وَالْمُرَادُ:
Daha önce geçen, müşrikleri kınama ve iddialarını boşa çıkarma konusuna ve geçmiş ümmetlerden benzerleriyle kendilerine misaller getirilmesine dayanan bir tafsildir. Bunun üzerine Allah, Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e müşriklerin Allah'a çocuk isnat etmelerini iptal etmesini emretmiştir. { فَاسْتَفْتِهِمْ } kavlindeki gaip zamiri, sözün gelişinden bilinen ve açıkça zikredilmeyen bir merciye racidir; nitekim önceki { فَاسْتَفْتِهِمْ أَهُمْ أَشَدُّ خَلْقاً أَمْ مَنْ خَلَقْنا } [Sâffât: 11] “Şimdi onlara sor: Yaratılışça kendileri mi daha çetin, yoksa bizim yarattıklarımız mı?” kavlindeki benzeri de böyledir. Kastedilen şudur:
التَّهَكُّمُ عَلَيْهِمْ بِصُورَةِ الِاسْتِفْتَاءِ إِذْ يَقُولُونَ: وُلَدَ اللَّهُ، عَلَى أَنَّهُمْ قَسَّمُوا قِسْمَةً ضِيزَى حَيْثُ جَعَلُوا لِلَّهِ الْبَنَاتِ وَهُمْ يَرْغَبُونَ فِي الْأَبْنَاءِ الذُّكُورِ وَيَكْرَهُونَ الْإِنَاثَ، فَجَعَلُوا لِلَّهِ مَا يَكْرَهُونَ.
Onlar 'Allah doğurdu' dedikleri için, kendilerine soru sorma suretiyle onlarla alay etmektir; zira onlar Allah'a kızları isnat ederken kendileri erkek çocukları arzulamakta ve dişileri hoş görmemekle haksız bir taksim yapmışlardır; böylece kendilerinin hoşlanmadığı şeyi Allah'a nispet etmişlerdir.
وَقَدْ جَاءُوا فِي مَقَالِهِمْ هَذَا بِثَلَاثَةِ أَنْوَاعٍ مِنَ الْكُفْرِ:
Onlar bu sözleriyle üç türlü küfrü bir arada işlemişlerdir:
أَحَدُهَا: أَنَّهُمْ أَثْبَتُوا التَّجْسِيمَ لِلَّهِ لِأَنَّ الْوِلَادَةَ مِنْ أَحْوَالِ الْأَجْسَامِ.
Birincisi: Allah hakkında tecsimi (cisim olmayı) ispat etmişlerdir; zira doğurmak/çocuk sahibi olmak cisimlerin hallerindendir.
الثَّانِي: إِيثَارُ أَنْفُسِهِمْ بِالْأَفْضَلِ وَجَعْلُهُمْ لِلَّهِ الْأَقَلَّ. قَالَ تَعَالَى: وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِما ضَرَبَ لِلرَّحْمنِ مَثَلًا ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ [الزخرف: ١٧] .
İkincisi: Kendilerine daha üstün olanı seçip Allah'a ise daha aşağı olanı layık görmüşlerdir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِذا بُشِّرَ أَحَدُهُمْ بِما ضَرَبَ لِلرَّحْمنِ مَثَلًا ظَلَّ وَجْهُهُ مُسْوَدًّا وَهُوَ كَظِيمٌ } [Zuhruf: 17] “Onlardan biri, Rahmân'a isnat ettiği şeyle müjdelendiği zaman, içi öfkeyle dolarak yüzü simsiyah kesilir.”
الثَّالِثُ: أَنَّهُمْ جَعَلُوا لِلْمَلَائِكَةِ الْمُقَرَّبِينَ وَصْفَ الْأُنُوثَةِ وَهُمْ يَتَعَيَّرُونَ بِأَبِي الْإِنَاثِ، وَلِذَلِكَ كَرَّرَ اللَّهُ تَعَالَى هَذِهِ الْأَنْوَاعَ مِنْ كُفْرِهِمْ فِي كِتَابِهِ غَيْرَ مَرَّةٍ.
Üçüncüsü: [Allah'a] yakın kılınmış meleklere dişilik vasfı isnat etmişlerdir; oysa kendileri kız babası olmayı bir ayıp sayarlardı. Bu sebeple Allah Teâlâ onların küfrünün bu türlerini Kitabı'nda defalarca tekrarlamıştır.
فَجُمْلَةُ أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ فَاسْتَفْتِهِمْ. وَضَمِيرُ لِرَبِّكَ مُخَاطَبٌ بِهِ النبيء ﷺ وَهُوَ حِكَايَةٌ لِلِاسْتِفْتَاءِ بِالْمَعْنَى لِأَنَّهُ إِذَا اسْتَفْتَاهُمْ يَقُولُ: أَلِرَبِّكُمُ الْبَنَاتُ، وَكَذَلِكَ ضَمِيرُ وَلَهُمُ مَحْكِيٌّ بِالْمَعْنَى لِأَنَّهُ إِنَّمَا يَقُولُ لَهُمْ: وَلَكُمُ الْبَنُونَ. وَهَذَا التَّصَرُّفُ يَقَعُ فِي حِكَايَةِ الْقَوْلِ وَنَحْوِهُ مِمَّا فِيهِ مَعْنَى الْقَوْلِ مثل الاستفتاء.
{ أَلِرَبِّكَ الْبَناتُ } cümlesi, { فَاسْتَفْتِهِمْ } cümlesinin beyanıdır. { لِرَبِّكَ } ifadesindeki zamir ile Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem muhatap alınmaktadır; bu, sorma eyleminin manen aktarılmasıdır (hikâye edilmesidir); çünkü onlara sorduğunda 'Rabbinizin kızları mı var?' diyecektir. Aynı şekilde { وَلَهُمُ } zamiri de manen nakledilmiştir; çünkü onlara ancak 'Erkek çocuklar da sizin mi?' diyecektir. Bu tür tasarruf, sözün veya fetva sormak gibi söz anlamı taşıyan şeylerin aktarılmasında vuku bulur.
[سُورَة الصافات (٣٧) : آيَة ١٥٠]
[Sâffât Sûresi (37), Âyet 150]
أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِناثاً وَهُمْ شاهِدُونَ (١٥٠)
{ أَمْ خَلَقْنَا الْمَلائِكَةَ إِناثاً وَهُمْ شاهِدُونَ (١٥٠) } “Yoksa melekleri dişi olarak yarattık da onlar buna şahit mi idiler? (150)”
أَمْ مُنْقَطِعَةٌ بِمَعْنَى (بَلْ) وَهِيَ لَا يُفَارِقُهَا مَعْنَى الِاسْتِفْهَامِ، فَالْكَلَامُ بَعْدَهَا مُقَدَّرٌ
{ أَمْ } (Yoksa) edatı, { بَلْ } (bilakis/yoksa) anlamında munkatıdır (cümle başı edatıdır) ve soru anlamı kendisinden ayrılmaz. Dolayısıyla ondan sonraki kelam takdir edilmiştir;
بِهَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِ، أَيْ بَلْ أَخَلَقْنَا الْمَلَائِكَةَ إِنَاثًا. وَضَمِيرُ خَلَقْنَا الْتِفَاتٌ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى التَّكَلُّمِ وَهُوَ إِذَا اسْتَفْتَاهُمْ يَقُولُ لَهُمْ: أَمْ خَلَقَ الْمَلَائِكَةَ، كَمَا تَقَدَّمَ، وَالِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيٌّ وَتَعْجِيبِيٌّ مِنْ جُرْأَتِهِمْ وَقَوْلِهِمْ بِلَا عِلْمٍ.
istifham (soru) hemzesiyle takdir edilmiştir; yani 'Bilakis, melekleri dişi olarak mı yarattık?' [demektir]. { خَلَقْنَا } ifadesindeki zamir, gaibden mütekellime (üçüncü şahıstan birinci şahsa) iltifattır. O [Peygamber], onlara soru sorduğunda daha önce geçtiği gibi kendilerine: 'Yoksa melekleri [Allah mı] yarattı?' der. Buradaki soru, onların cüretlerini ve bilgisizce söz söylemelerini inkâr ve hayretle karşılama (taaccüb) amacına matuftur.
وَجُمْلَةُ وَهُمْ شاهِدُونَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ وَهِيَ قَيْدٌ لِلْإِنْكَارِ، أَيْ كَانُوا حَاضِرِينَ حِينَ خَلَقْنَا الْمَلَائِكَةَ فَشَهِدُوا أُنُوثَةَ الْمَلَائِكَةِ لِأَنَّ هَذَا لَا يَثْبُتُ لِأَمْثَالِهِمْ إِلَّا بِالْمُشَاهَدَةِ إِذْ لَا قِبَلَ لَهُمْ بِعِلْمِ ذَلِكَ إِلَّا الْمُشَاهَدَةُ. وَبَقِيَ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ بِالْخَبَرِ الْقَاطِعِ فَذَلِكَ مَا سَيَنْفِيهِ بِقَوْلِهِ: أَمْ لَكُمْ سُلْطانٌ مُبِينٌ [الصافات: ١٥٦] ، وَذَلِكَ لِأَنَّ أُنُوثَةَ الْمَلَائِكَةِ لَيْسَتْ مِنَ الْمُسْتَحِيلِ وَلَكِنَّهُ قَوْلٌ بِلَا دَلِيلٍ.
{ وَهُمْ شاهِدُونَ } cümlesi hâl konumundadır ve inkârın kaydıdır; yani 'Biz melekleri yarattığımız sırada onlar orada hazır bulunup meleklerin dişiliğine şahit mi oldular?' [demektir]. Zira onlar gibiler için bu durum ancak müşahede (gözle görmek) ile sabit olur; çünkü onların bunu bilmesinin müşahededen başka bir yolu yoktur. Geriye bunun kesin bir haberle bilinmesi ihtimali kalmaktadır ki onu da { أَمْ لَكُمْ سُلْطانٌ مُبِينٌ } [Sâffât: 156] “Yoksa sizin apaçık bir deliliniz mi var?” kavliyle nefyedecektir. Zira meleklerin dişi olması imkânsız şeylerden değildir; fakat delilsiz bir iddiadır.
وَضَمِيرُ: وَهُمْ شاهِدُونَ مَحْكِيٌّ بِالْمَعْنَى فِي الِاسْتِفْتَاءِ. وَالْأَصْلُ: وَأَنْتُمْ شَاهِدُونَ، كَمَا تقدم آنِفا.
{ وَهُمْ شاهِدُونَ } ifadesindeki zamir, soru sorma makamında manen nakledilmiştir (hikâye edilmiştir). Aslı ise az önce geçtiği üzere 'Siz şahit mi idiniz?' şeklindedir.
[١٥١- ١٥٢]
[151-152]
[سُورَة الصافات (٣٧) : الْآيَات ١٥١ إِلَى ١٥٢]
[Sâffât Sûresi (37), Âyet 151'den 152'ye]
أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ (١٥١) وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (١٥٢)
{ أَلا إِنَّهُمْ مِنْ إِفْكِهِمْ لَيَقُولُونَ (١٥١) وَلَدَ اللَّهُ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (١٥٢) } “İyi bilin ki onlar, sırf iftiraları yüzünden: 'Allah doğurdu' diyorlar. Onlar kesinlikle yalancıdırlar. (151-152)”