رَوَى أَبُو هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيءَ ﵊ قَالَ: «فَاتِحَةُ الْكِتَابِ سَبْعُ آيَاتٍ أُولَاهُنَّ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ
Ebû Hüreyre'nin rivayet ettiğine göre Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Fâtihatü'l-Kitâb yedi ayettir; onların ilki { بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ }'dir
وَقَوْلُ أُمِّ سَلَمَةَ قَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الْفَاتِحَةَ وَعَدَّ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ
ve Ümmü Seleme'nin şu sözüdür: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Fâtiha'yı okudu ve { بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ }'yi
آيَةً. الثَّانِي: الْإِجْمَاعُ عَلَى أَنَّ مَا بَيْنَ الدِّفَّتَيْنِ كَلَامُ اللَّهِ.
bir ayet saydı." İkincisi: İki kapak arasındakilerin Allah'ın kelamı olduğu üzerindeki icmadır.
وَالْجَوَابُ: أَمَّا عَنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ فَهُوَ لَمْ يُخْرِجْهُ أَحَدٌ مِنْ رِجَالِ الصَّحِيحِ إِنَّمَا خَرَّجَهُ الطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ فَهُوَ نَازِلٌ عَنْ دَرَجَةِ الصَّحِيحِ فَلَا يُعَارِضُ الْأَحَادِيثَ الصَّحِيحَةَ، وَأَمَّا حَدِيثُ أُمِّ سَلَمَةَ فَلَمْ يُخْرِجْهُ مِنْ رِجَالِ الصَّحِيحِ غَيْرُ أَبِي دَاوُدَ وَأَخْرَجَهُ أَحْمَدُ بْنُ حَنْبَل وَالْبَيْهَقِيّ، وصحيح بَعْضَ طُرُقِهِ وَقَدْ طَعَنَ فِيهِ الطَّحَاوِيُّ بِأَنَّهُ رَوَاهُ ابْنُ أَبِي مُلَيْكَةَ، وَلَمْ يَثْبُتْ سَمَاعُ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ مِنْ أُمِّ سَلَمَةَ، يَعْنِي أَنَّهُ مَقْطُوعٌ، عَلَى أَنَّهُ رَوَى عَنْهَا مَا يُخَالِفُهُ، عَلَى أَنَّ شيخ الْإِسْلَام زَكَرِيَّاء قَدْ صَرَّحَ فِي «حَاشِيَتِهِ عَلَى تَفْسِيرِ الْبَيْضَاوِيِّ» بِأَنَّهُ لَمْ يُرْوَ بِاللَّفْظِ الْمَذْكُورِ وَإِنَّمَا رُوِيَ بِأَلْفَاظٍ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ بِسْمِ اللَّهِ آيَةٌ وَحْدَهَا، فَلَا يُؤْخَذُ مِنْهُ كَوْنُهَا مِنَ الْفَاتِحَةِ، عَلَى أَنَّ هَذَا يُفْضِي إِلَى إِثْبَاتِ الْقُرْآنِيَّةِ بِغَيْرِ الْمُتَوَاتِرِ وَهُوَ مَا يَأْبَاهُ الْمُسْلِمُونَ.
Cevap şudur: Ebû Hüreyre'nin hadisine gelince, onu Sahîh ricalinden hiçbiri rivayet etmemiş; yalnızca Taberânî, İbn Merdûye ve Beyhakî tahric etmiştir. Dolayısıyla sahih derecesinin altındadır ve sahih hadislerle çelişemez. Ümmü Seleme hadisine gelince, onu da Sahîh ricalinden Ebû Dâvûd'dan başkası tahric etmemiştir; ayrıca Ahmed b. Hanbel ve Beyhakî de tahric etmiş ve Beyhakî bazı yollarını sahih saymıştır. Ancak Tahâvî, bu hadisi İbn Ebî Müleyke'nin rivayet ettiğini ve İbn Ebî Müleyke'nin Ümmü Seleme'den işittiğinin sabit olmadığını, yani hadisin münkati (kesintili) olduğunu belirterek ona itiraz etmiştir; üstelik kendisi ondan buna aykırı olanı da rivayet etmiştir. Ayrıca Şeyhülislam Zekeriyyâ, Hâşiyetü'l-Beydâvî'sinde hadisin zikredilen lafızla rivayet edilmediğini, bilakis besmelenin tek başına bir ayet olduğuna delalet eden lafızlarla rivayet edildiğini, dolayısıyla bundan onun Fâtiha'dan olduğu sonucunun çıkarılamayacağını açıkça ifade etmiştir. Kaldı ki bu durum, mütevatir olmayan bir yolla Kur'an'dan oluşun (Kur'âniyet) ispat edilmesine yol açar ki bu da Müslümanların kabul etmeyeceği bir şeydir.
وَأَمَّا عَنِ الْإِجْمَاعِ عَلَى أَنَّ مَا بَيْنَ الدَّفَّتَيْنِ كَلَامُ اللَّهِ، فَالْجَوَابُ أَنَّهُ لَا يَقْتَضِي إِلَّا أَنَّ الْبَسْمَلَةَ قُرْآنٌ وَهَذَا لَا نِزَاعَ فِيهِ، وَأَمَّا كَوْنُ الْمَوَاضِعِ الَّتِي رُسِمَتْ فِيهَا فِي الْمُصْحَفِ مِمَّا تَجِبُ قِرَاءَتُهَا
İki kapak arasındakilerin Allah'ın kelamı olduğu icmaına gelince; buna cevap şudur ki, bu icma ancak Besmele'nin Kur'an olmasını gerektirir ve bunda bir ihtilaf yoktur. Mushaf'ta yazıldığı yerlerin, okunması vacip olan yerlerden olmasına gelince;
فِيهَا، فَذَلِكَ أَمْرٌ يَتْبَعُ رِوَايَةَ الْقُرَّاءِ وَأَخْبَارَ السُّنَّةِ الصَّحِيحَةِ فَيَعُودُ إِلَى الْأَدِلَّةِ السَّابِقَةِ.
bu, kurrânın rivayetine ve sahih sünnet haberlerine bağlı bir husustur, dolayısıyla önceki delillere döner.
وَهَذَا كُلُّهُ بِنَاءً عَلَى تَسْلِيمِ أَنَّ الصَّحَابَةَ لَمْ يَكْتُبُوا أَسْمَاءَ السُّوَرِ وَكَوْنَهَا مَكِّيَّةً أَوْ مَدَنِيَّةً فِي الْمُصْحَفِ وَأَنَّ ذَلِكَ مِنْ صُنْعِ الْمُتَأَخِّرِينَ وَهُوَ صَرِيحُ كَلَامِ عَبْدِ الْحَكِيمِ فِي «حَاشِيَةِ الْبَيْضَاوِيِّ» ، وَأَمَّا إِذَا ثَبَتَ أَنَّ بَعْضَ السَّلَفِ كَتَبُوا ذَلِكَ كَمَا هُوَ ظَاهِرُ كَلَامِ الْمُفَسِّرِينَ وَالْأُصُولِيِّينَ وَالْقُرَّاءِ كَمَا فِي «لَطَائِفِ الْإِشَارَاتِ» لِلْقَسْطَلَانِيِّ وَهُوَ مُقْتَضَى كِتَابَةِ الْمُتَأَخِّرِينَ لِذَلِكَ لِأَنَّهُمْ مَا كَانُوا يجرأون عَلَى الزِّيَادَةِ عَلَى مَا فَعَلَهُ السَّلَفُ فَالِاحْتِجَاجُ حِينَئِذٍ بِالْكِتَابَةِ بَاطِلٌ مِنْ أَصْلِهِ وَدَعْوَى كَوْنِ أَسْمَاءِ السُّوَرِ كُتِبَتْ بِلَوْنٍ مُخَالِفٍ لِحِبْرِ الْقُرْآنِ، يَرُدُّهُ أَنَّ الْمُشَاهَدَ فِي مَصَاحِفِ السَّلَفِ أَنَّ حِبْرَهَا بِلَوْنٍ وَاحِدٍ وَلَمْ يَكُنِ التَّلْوِينُ فَاشِيًا.
Bütün bunlar, sahâbenin sure isimlerini ve surelerin Mekkî veya Medenî olduğunu Mushaf'a yazmadıklarının ve bunun sonrakilerin (müteahhirîn) işi olduğunun kabul edilmesine dayanır; Abdülhakîm'in Hâşiyetü'l-Beydâvî'deki açık ifadesi de böyledir. Fakat şayet selefin bazılarının bunu yazdığı sabit olursa -ki Kastallânî'nin Letâifü'l-İşârât'ında geçtiği üzere müfessirlerin, usûlcülerin ve kurrânın sözlerinin zahiri böyledir; ayrıca müteahhirînin bunu yazması da bunu gerektirir, zira onlar selefin yaptığına ilave yapmaya cesaret edemezlerdi- o takdirde yazıyla delil getirmek kökünden batıl olur. Sure isimlerinin Kur'an mürekkebinden farklı bir renkle yazıldığı iddiasını ise selefin mushaflarında görülen mürekkebin tek renk olması ve renklendirmenin yaygın olmaması reddetmektedir.
وَقَدِ احْتَجَّ بَعْضُهُمْ بِمَا
Bazıları ise şu delile dayanmışlardır:
رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ عَنْ أَنَسٍ أَنَّهُ سُئِلَ كَيْفَ كَانَتْ قِرَاءَةُ النَّبِيءِ؟
Buhârî'nin rivayet ettiğine göre Enes'e, Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem kıraatinin nasıl olduğu sorulmuş;
فَقَالَ كَانَتْ مَدًّا ثُمَّ قَرَأَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ يَمُدُّ بِسْمِ اللَّهِ وَيَمُدُّ بِالرَّحْمَنِ وَيَمُدُّ بِالرَّحِيمِ
o da: "Uzatmalı (medli) idi" demiş, sonra { بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ }'yi okuyarak "Bismillâh"ı uzatmış, "er-Rahmân"ı uzatmış ve "er-Rahîm"i uzatmıştır
، اهـ، وَلَا حُجَّةَ فِي هَذَا لِأَنَّ ضَمِيرَ قَرَأَ وَضَمِيرَ يَمُدُّ عَائِدَانِ إِلَى أَنَسٍ، وَإِنَّمَا جَاءَ بِالْبَسْمَلَةِ عَلَى وَجْهِ التَّمْثِيلِ لِكَيْفِيَّةِ الْقِرَاءَةِ لِشُهْرَةِ الْبَسْمَلَةِ.
. [İfade burada bitti]. Bunda bir delil yoktur; çünkü "okudu" (karae) ve "uzatır" (yemüddü) fiillerinin zamirleri Enes'e dönmektedir. O, Besmele meşhur olduğu için kıraatin keyfiyetini örneklemek amacıyla Besmele'yi getirmiştir.
وَحُجَّةُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْمُبَارَكِ وَثَانِي قَوْلَيِ الشَّافِعِيِّ مَا
Abdullah b. el-Mübârek'in ve Şâfiî'nin iki görüşünden ikincisinin delili ise şudur:
رَوَاهُ مُسْلِمٌ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: «بَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ بَيْنَ أَظْهُرِنَا ذَاتَ يَوْمٍ إِذْ أَغْفَى إِغْفَاءَةً ثُمَّ رفع رَأسه مُتَبَسِّمًا فَقُلْنَا مَا أَضْحَكَكَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: أُنْزِلَتْ عَلَيَّ سُورَةٌ آنِفًا فَقَرَأَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ إِنَّا أَعْطَيْناكَ الْكَوْثَرَ
Müslim'in Enes'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah [bir gün] aramızda bulunuyorken hafifçe uyukladı, sonra tebessüm ederek başını kaldırdı. Biz: "Sizi ne güldürdü ey Allah'ın Resûlü?" dedik. O da: "Az önce bana bir sure indirildi" buyurdu ve okudu: { بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ إِنَّا أَعْطَيْناكَ الْكَوْثَرَ }
[الْكَوْثَرَ: ١] السُّورَةَ، قَالُوا وَلِلْإِجْمَاعِ عَلَى أَنَّ مَا بَيْنَ الدَّفَّتَيْنِ كَلَامُ اللَّهِ وَلِإِثْبَاتِ الصَّحَابَةِ إِيَّاهَا فِي الْمَصَاحِفِ مَعَ حِرْصِهِمْ عَلَى أَنْ لَا يُدْخِلُوا فِي الْقُرْآنِ مَا لَيْسَ مِنْهُ وَلِذَلِكَ لَمْ يَكْتُبُوا آمِينَ فِي الْفَاتِحَةِ.
“Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla. Şüphesiz biz sana Kevser'i verdik” [Kevser: 1] suresini [okudu]. Onlar şöyle demişlerdir: İki kapak arasındakilerin Allah'ın kelamı olduğu icmaı ve sahâbenin Kur'an'dan olmayanı ona katmama konusundaki titizlikleriyle beraber Besmele'yi mushaflara yazıp sabitlemiş olmaları da [buna delildir]; nitekim bu sebeple Fâtiha'da "Âmin"i yazmamışlardır.
وَالْجَوَابُ عَنِ الْحَدِيثِ أَنَّا نَمْنَعُ أَنْ يَكُونَ قَرَأَ الْبَسْمَلَةَ عَلَى أَنَّهَا مِنَ السُّورَةِ بَلِ افْتَتَحَ بِهَا عِنْدَ إِرَادَةِ الْقِرَاءَةِ لِأَنَّهَا تُغْنِي عَنِ الِاسْتِعَاذَةِ إِذَا نَوَى الْمُبَسْمِلُ تَقْدِيرَ أَسْتَعِيذُ بِاسْمِ اللَّهِ وَحَذَفَ مُتَعَلِّقَ الْفِعْلِ، وَيَتَعَيَّنُ حَمْلُهُ عَلَى نَحْوِ هَذَا لِأَن رَاوِيه أنسا بْنَ مَالِكٍ جَزَمَ فِي حَدِيثِهِ الْآخَرِ أَنَّهُ لَمْ يَسْمَعْ رَسُولَ اللَّهِ بَسْمَلَ فِي الصَّلَاةِ. فَإِنْ أَبَوْا تَأْوِيلَهُ بِمَا تَأَوَّلْنَاهُ لَزِمَ اضْطِرَابُ أَنَسٍ فِي رِوَايَتِهِ اضْطِرَابًا يُوجِبُ سُقُوطَهَا.
Bu hadise cevap şudur: Biz onun Besmele'yi sureden olduğu gerekçesiyle okuduğunu kabul etmiyoruz; aksine o, kıraate başlama iradesi gösterdiğinde onunla başlamıştır. Çünkü besmele çeken kimse "Allah'ın adıyla sığınırım" takdirini niyet edip fiilin müteallakını (bağlantısını) hazfettiğinde Besmele istiâzenin (eûzü çekmenin) yerini tutar. Hadisi bu şekilde yorumlamak zorunludur; çünkü hadisin râvisi olan Enes b. Mâlik diğer hadisinde Resûlullah'ın namazda besmele çektiğini işitmediğini kesin bir dille ifade etmiştir. Şayet bizim yaptığımız bu tevili kabul etmezlerse, Enes'in rivayetinde onun düşmesini (hükümsüz kalmasını) gerektirecek derecede bir ıztırâbın (çelişkinin) varlığı gerekirdi.
وَالْحَقُّ الْبَيِّنُ فِي أَمْرِ الْبَسْمَلَةِ فِي أَوَائِلِ السُّوَرِ، أَنَّهَا كُتِبَتْ لِلْفَصْلِ بَيْنَ السُّوَرِ لِيَكُونَ
Sure başlarındaki Besmele meselesinde apaçık hakikat şudur: O, sureler arasını ayırmak için yazılmıştır; tâ ki
الْفَصْلُ مُنَاسِبًا لِابْتِدَاءِ الْمُصْحَفِ، وَلِئَلَّا يَكُونَ بِلَفْظٍ مِنْ غَيْرِ الْقُرْآنِ، وَقَدْ رَوَى أَبُو دَاوُدَ
bu ayırma işlemi Mushaf'ın başlangıcına uygun olsun ve Kur'an dışından bir lafızla olmasın. Nitekim Ebû Dâvûd
فِي «سُنَنِهِ» وَالتِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ قَالَ: قُلْتُ لِعُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ: «مَا حَمَلَكُمْ أَنْ عَمَدْتُمْ إِلَى بَرَاءَةَ وَهِيَ مِنَ الْمِئِينَ وَإِلَى الْأَنْفَالِ وَهِيَ مِنَ الْمَثَانِي فَجَعَلْتُمُوهُمَا فِي السَّبْعِ الطِّوَالِ وَلَمْ تكْتبُوا بَينهمَا سطرا بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» ، قَالَ عُثْمَانُ كَانَ النَّبِيءُ لَمَّا تَنْزِلُ عَلَيْهِ الْآيَاتُ فَيَدْعُو بَعْضَ مَنْ كَانَ يَكْتُبُ لَهُ وَيَقُولُ لَهُ ضَعْ هَذِهِ الْآيَةَ بِالسُّورَةِ الَّتِي يُذْكَرُ فِيهَا كَذَا وَكَذَا، أَوْ تَنْزِلُ عَلَيْهِ الْآيَةُ وَالْآيَتَانِ فَيَقُولُ مِثْلَ ذَلِكَ، وَكَانَتِ الْأَنْفَالُ مِنْ أَوَّلِ مَا أُنْزِلُ عَلَيْهِ بِالْمَدِينَةِ، وَكَانَتْ بَرَاءَةُ مِنْ آخِرِ مَا أُنْزِلَ مِنَ الْقُرْآنِ وَكَانَتْ قِصَّتُهَا شَبِيهَةً بِقِصَّتِهَا فَقُبِضَ رَسُولُ اللَّهِ وَلَمْ يُبَيِّنْ لَنَا أَنَّهَا مِنْهَا، فَظَنَنْتُ أَنَّهَا مِنْهَا، فَمِنْ هُنَاكَ وَضَعْتُهَا فِي السَّبْعِ الطِّوَالِ وَلَمْ أَكْتُبْ بَيْنَهُمَا سَطْرَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ» .
Sünen'inde ve Tirmizî -ki sahih olduğunu belirtmiştir- İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: İbn Abbâs dedi ki: Osman b. Affân'a: «Yüz ayetlilerden (miîn) olan Berâe ile ikililerden (mesânî) olan Enfâl'e yönelip onları yedi uzun surenin (es-Seb'u't-tıvâl) arasına koymanıza ve aralarına bir satır { بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ } yazmamanıza sizi sevk eden nedir?» dedim. Osman şöyle dedi: «Hz. Peygamber'e ayetler indiğinde kendisine kâtiplik yapanlardan birini çağırır ve ona "Bu ayeti, içinde falan ve falan hususların zikredildiği sureye koy" derdi; yahut ona bir veya iki ayet iner ve yine böyle söylerdi. Enfâl, Medine'de ona ilk indirilenlerdendi; Berâe ise Kur'an'dan en son indirilenlerdendi ve kıssası onun kıssasına benziyordu. Resûlullah vefat etti ve onun ondan [bir parça] olup olmadığını bize açıklamadı. Ben de onun ondan olduğunu zannettim. İşte bu sebeple onu yedi uzun sure arasına koydum ve ikisinin arasına { بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ } satırını yazmadım.»
وَأَرَى فِي هَذَا دَلَالَةً بَيِّنَةً عَلَى أَنَّ الْبَسْمَلَةَ لَمْ تُكْتَبْ بَيْنَ السُّوَرِ غَيْرَ الْأَنْفَالِ وَبَرَاءَةَ إِلَّا حِينَ جُمِعَ الْقُرْآنُ فِي مُصْحَفٍ وَاحِدٍ زَمَنَ عُثْمَانَ، وَأَنَّهَا لَمْ تَكُنْ مَكْتُوبَةً فِي أَوَائِلِ السُّوَرِ فِي الصُّحُفِ الَّتِي جَمَعَهَا زَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ فِي خِلَافَةِ أَبِي بَكْرٍ إِذْ كَانَتْ لِكُلِّ سُورَةٍ صَحِيفَةٌ مُفْرَدَةٌ كَمَا تَقَدَّمَ فِي الْمُقَدِّمَةِ الثَّامِنَةِ مِنْ مُقَدِّمَاتِ هَذَا التَّفْسِيرِ.
Bu rivayette, Besmele'nin Enfâl ve Berâe dışındaki surelerin arasına ancak Hz. Osman zamanında Kur'an tek bir mushafta toplandığı zaman yazıldığına ve Hz. Ebû Bekir'in hilafetinde Zeyd b. Sâbit'in topladığı sahifelerde sure başlarında yazılı olmadığına dair açık bir delil görmekteyim; zira bu tefsirin sekizinci mukaddimesinde geçtiği üzere her surenin müstakil bir sahifesi vardı.
وَعَلَى أَنَّ الْبَسْمَلَةَ مُخْتَلَفٌ فِي كَوْنِهَا آيَةً مِنْ أَوَّلِ كُلِّ سُورَةٍ غَيْرِ بَرَاءَةَ، أَوْ آيَةً مِنْ أَوَّلِ سُورَةِ الْفَاتِحَةِ فَقَطْ، أَوْ لَيْسَتْ بِآيَةٍ مِنْ أَوَّلِ شَيْءٍ مِنَ السُّوَرِ فَإِنَّ الْقُرَّاءَ اتَّفَقُوا عَلَى قِرَاءَةِ الْبَسْمَلَةِ عِنْدَ الشُّرُوعِ فِي قِرَاءَةِ سُورَةٍ مِنْ أَوَّلِهَا غَيْرِ بَرَاءَةَ. وَرَوَوْا ذَلِكَ عَمَّنْ تَلَقَّوْا، فَأَمَّا الَّذِينَ مِنْهُمْ يَرْوُونَ اجْتِهَادًا أَوْ تَقْلِيدًا أَنَّ الْبَسْمَلَةَ آيَةٌ مَنْ أَوَّلِ كُلِّ سُورَةٍ غَيْرِ بَرَاءَةَ، فَأَمْرَهُمْ ظَاهِرٌ، وَقِرَاءَةُ الْبَسْمَلَةِ فِي أَوَائِلِ السُّوَرِ وَاجِبَةٌ عِنْدَهُمْ لَا مَحَالَةَ فِي الصَّلَاةِ وَغَيْرِهَا، وَأَمَّا الَّذِينَ لَا يَرْوُونَ الْبَسْمَلَةَ آيَةً مِنْ أَوَائِلِ السُّوَرِ كُلِّهَا أَوْ مَا عَدَا الْفَاتِحَةَ فَإِنَّ قِرَاءَتَهُمُ الْبَسْمَلَةَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ عِنْدَ الشُّرُوعِ فِي قِرَاءَةِ سُورَةٍ غَيْرِ مَسْبُوقَةٍ بِقِرَاءَةِ سُورَةٍ قَبْلَهَا تَعَلَّلَ بِالتَّيَمُّنِ بِاقْتِفَاءِ أَثَرِ كُتَّابِ الْمُصْحَفِ، أَيْ قَصْدَ التَّشَبُّهِ فِي مُجَرَّدِ ابْتِدَاءِ فِعْلٍ تَشْبِيهًا لِابْتِدَاءِ الْقِرَاءَةِ بِابْتِدَاءِ الْكِتَابَةِ. فَتَكُونُ قِرَاءَتُهُمُ الْبَسْمَلَةَ أَمْرًا مُسْتَحَبًّا لِلتَّأَسِّي فِي الْقِرَاءَةِ بِمَا فَعَلَهُ الصَّحَابَةُ الْكَاتِبُونَ لِلْمُصْحَفِ، فَقِرَاءَةُ الْبَسْمَلَةِ عِنْدَ هَؤُلَاءِ نَظِيرُ النُّطْقِ بِالِاسْتِعَاذَةِ وَنَظِيرُ التَّهْلِيلِ وَالتَّكْبِيرِ بَيْنَ بَعْضِ السُّوَرِ مِنْ آخِرِ الْمُفَصَّلِ، وَلَا يُبَسْمِلُونَ فِي قِرَاءَةِ الصَّلَاةِ الْفَرِيضَةِ، وَهَؤُلَاء إِذا قرأوا فِي صَلَاةِ الْفَرِيضَةِ تَجْرِي قِرَاءَتُهُمْ عَلَى مَا انْتَهَى إِلَيْهِ فَهْمُهُمْ مِنْ أَمْرِ الْبَسْمَلَةِ مِنِ اجْتِهَادٍ أَوْ تَقْلِيدٍ. وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنَّهُ لَا يَنْبَغِي أَنْ يُؤْخَذَ مِنْ قِرَاءَتِهِمْ قَوْلٌ لَهُمْ بِأَنَّ الْبَسْمَلَةَ آيَةٌ
Besmele'nin Berâe dışındaki her surenin başından bir ayet mi, sadece Fâtiha suresinin başından bir ayet mi olduğu veya hiçbir surenin başından ayet olmadığı ihtilaflı olmakla birlikte, kurrâ Berâe hariç bir sureye başından başlandığında Besmele okunması konusunda ittifak etmişlerdir. Bunu da ders aldıkları hocalardan rivayet etmişlerdir. Onlardan Besmele'nin Berâe dışındaki her surenin başından bir ayet olduğunu ictihâden veya taklîden rivayet edenlerin durumu açıktır; sure başlarında Besmele okumak onlara göre namazda ve namaz dışında kesinlikle vaciptir. Besmele'yi surelerin hiçbirinin başından -veya Fâtiha dışındakilerin başından- bir ayet saymayanlara gelince; onların kendisinden önce bir sure okunmaksızın bir sureye başlarken surenin başında Besmele okumaları, mushaf kâtiplerinin izinden giderek teberrükte bulunmakla (uğur saymakla), yani kıraate başlamayı yazıya başlamaya benzeterek sırf bir fiile başlama konusunda benzeme kastıyla gerekçelendirilir. Dolayısıyla onların Besmele okuması, mushafı yazan sahâbîlerin yaptığına kıraatte uymak maksadıyla müstehap bir fiil olur. Bu kimselere göre Besmele okumak, istiâze getirmek veya Mufassal'ın sonundaki bazı sureler arasında tehlil ve tekbir getirmek gibidir; farz namazın kıraatinde ise besmele çekmezler. Bu kimseler farz namazda okuduklarında kıraatleri, Besmele meselesine dair ictihad veya taklit yoluyla vardıkları anlayış üzere cereyan eder. Buradan anlarsın ki onların [sure başındaki] kıraatlerinden Besmele'nin bir ayet olduğu görüşünü benimsedikleri çıkarılmamalıdır;
مِنْ أَوَّلِ كُلِّ سُورَةٍ كَمَا فَعَلَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَالْبَيْضَاوِيُّ.
nitekim el-Keşşâf sahibi ile Beydâvî böyle yapmıştır.
وَاخْتَلَفُوا فِي قِرَاءَةِ الْبَسْمَلَةِ فِي غَيْرِ الشُّرُوعِ فِي قِرَاءَةِ سُورَةٍ مِنْ أَوَّلِهَا، أَيْ فِي قِرَاءَةِ الْبَسْمَلَةِ بَيْنَ السُّورَتَيْنِ.
Bir sureye başından başlama hali dışındaki Besmele kıraatinde, yani iki sure arasında Besmele okuma hususunda ise ihtilaf etmişlerdir.
فَوَرْشٌ عَنْ نَافِعٍ فِي أَشْهَرِ الرِّوَايَاتِ عَنْهُ وَابْنُ عَامِرٍ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَحَمْزَةُ، وَيَعْقُوبُ، وَخَلَفٌ، لَا يُبَسْمِلُونَ بَيْنَ السُّورَتَيْنِ وَذَلِكَ يُعَلَّلُ بِأَنَّ التَّشَبُّهَ بِفِعْلِ كُتَّابِ الْمُصْحَفِ خَاصٌّ بِالِابْتِدَاءِ، وَبِحَمْلِهِمْ رَسْمَ الْبَسْمَلَةِ فِي الْمُصْحَفِ عَلَى أَنَّهُ عَلَامَةٌ عَلَى ابْتِدَاءِ السُّورَةِ لَا عَلَى الْفَصْلِ، إِذْ لَوْ كَانَتِ الْبَسْمَلَةُ عَلَامَةً عَلَى الْفَصْلِ بَيْنَ السُّورَةِ وَالَّتِي تَلِيهَا لَمَا كُتِبَتْ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْفَاتِحَةِ، فَكَانَ صَنِيعُهُمْ وَجِيهًا لِأَنَّهُمْ جَمَعُوا بَيْنَ مَا رَوَوْهُ عَنْ سَلَفِهِمْ وَبَيْنَ دَلِيلِ قَصْدِ التَّيَمُّنِ، وَدَلِيلُ رَأْيِهِمْ أَنَّ الْبَسْمَلَةَ لَيْسَتْ آيَةً مِنْ أَوَّلِ كُلِّ سُورَةٍ.
Nâfi'den gelen en meşhur rivayetinde Verş, İbn Âmir, Ebû Amr, Hamza, Ya'kûb ve Halef iki sure arasında besmele çekmezler. Bu, mushaf kâtiplerinin fiiline benzemenin sadece [kıraate] başlama anına mahsus olmasıyla ve Mushaf'taki Besmele resmini (yazısını) iki sureyi ayırmaya değil, surenin başlangıcına bir işaret saymalarıyla gerekçelendirilir; zira Besmele bir sure ile onu takip eden sureyi ayırma işareti olsaydı Fâtiha suresinin başında yazılmazdı. Dolayısıyla onların bu tutumu tutarlıdır; zira onlar seleflerinden rivayet ettikleri şey ile teberrük kastının delilini ve Besmele'nin her surenin başından bir ayet olmadığına dair görüşlerinin delilini bir araya getirmişlerdir.
وَقَالُونُ عَنْ نَافِعٍ وَابْنُ كَثِيرٍ وَعَاصِمٌ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو جَعْفَرٍ يُبَسْمِلُونَ بَيْنَ السُّورَتَيْنِ سِوَى مَا بَيْنَ الْأَنْفَالِ وَبَرَاءَةَ، وَعَدُّوهُ مِنْ سُنَّةِ الْقِرَاءَةِ، وَلَيْسَ حَظُّهُمْ فِي ذَلِكَ إِلَّا اتِّبَاعَ سَلَفِهِمْ، إِذْ لَيْسَ جَمِيعُهُمْ مِنْ أَهْلِ الِاجْتِهَادِ، وَلَعَلَّهُمْ طَرَدُوا قَصْدَ التَّيَمُّنِ بِمُشَابَهَةِ كُتَّابِ الْمُصْحَفِ فِي الْإِشْعَارِ بِابْتِدَاءِ السُّورَةِ وَالْإِشْعَارِ بِانْتِهَاءِ الَّتِي قَبْلَهَا.
Nâfi'den Kâlûn, İbn Kesîr, Âsım, Kisâî ve Ebû Ca'fer ise Enfâl ile Berâe arası hariç iki sure arasında besmele çekerler ve bunu kıraat sünnetinden sayarlar. Onların bu konudaki dayanağı ancak seleflerine uymaktan ibarettir; zira hepsi ictihad ehli değildir. Muhtemelen onlar surenin başladığını ve öncekinin bittiğini hissettirmede mushaf kâtiplerine benzeyerek teberrük kastını genel kural olarak sürdürmüşlerdir.
وَاتَّفَقَ الْمُسْلِمُونَ عَلَى تَرْكِ الْبَسْمَلَةِ فِي أَوَّلِ سُورَةِ بَرَاءَةَ وَقَدْ تَبَيَّنَ وَجْهُ ذَلِكَ آنِفًا، وَوَجَّهَهُ الْأَئِمَّةُ بِوُجُوهٍ أُخَرَ تَأَتَّى فِي أَوَّلِ سُورَةِ بَرَاءَةَ، وَذَكَرَ الْجَاحِظُ فِي «الْبَيَانِ وَالتَّبْيِينِ» أَنَّ مُؤَرِّجًا السَّدُوسِيَّ الْبَصْرِيَّ سَمِعَ رَجُلًا يَقُولُ: «أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ يَرُدُّ عَلَى الْمَظْلُومِ» فَرَجَعَ مُؤَرِّجٌ إِلَى مُصْحَفِهِ فَرَدَّ عَلَى بَرَاءَةَ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، وَيُحْمَلُ هَذَا الَّذِي صَنَعَهُ مُؤَرِّجٌ- إِنْ صَحَّ عَنْهُ- إِنَّمَا هُوَ عَلَى التَّمْلِيحِ وَالْهَزْلِ وَلَيْسَ عَلَى الْجِدِّ.
Müslümanlar Berâe suresinin başında Besmele'nin terk edilmesi konusunda ittifak etmişlerdir; bunun gerekçesi az önce açıklanmıştı. İmamlar bunu Berâe suresinin başında gelecek başka gerekçelerle de açıklamışlardır. Câhiz el-Beyân ve't-Tebyîn'de Müerric es-Sedûsî el-Basrî'nin bir adamın: "Müminlerin emiri mazluma [hakkını] iade eder" dediğini işittiğini, bunun üzerine Müerric'in mushafına dönüp Berâe'ye { بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ }'yi iade ettiğini (yazdığını) zikretmiştir. Müerric'in bu yaptığı -eğer ondan sahih olarak rivayet edilmişse- ancak latife ve nükteye hamledilir, ciddiyete değil.
وَفِي هَذَا مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ اخْتِلَافَ مَذَاهِبِ الْقُرَّاءِ فِي قِرَاءَةِ الْبَسْمَلَةِ فِي مَوَاضِعَ مِنَ الْقُرْآنِ ابْتِدَاءً وَوَصْلًا كَمَا تَقَدَّمَ لَا أَثَرَ لَهُ فِي الِاخْتِلَافِ فِي حُكْمِ قِرَاءَتِهَا فِي الصَّلَاةِ، فَإِنَّ قِرَاءَتَهَا فِي الصَّلَاةِ تَجْرِي عَلَى إِحْكَامِ النَّظَرِ فِي الْأَدِلَّة، وَلَيْسَ مَذَاهِبُ الْقُرَّاءِ بِمَعْدُودَةٍ مِنْ أَدِلَّةِ الْفِقْهِ، وَإِنَّمَا قِرَاءَاتُهُمْ رِوَايَاتٌ وَسُنَّةٌ مُتَّبَعَةٌ فِي قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ دُونَ اسْتِنَادٍ إِلَى اعْتِبَارِ أَحْكَامِ رِوَايَةِ الْقُرْآنِ مِنْ تَوَاتُرٍ وَدُونِهِ، وَلَا إِلَى وُجُوبٍ واستحباب وتخيير، فالقارىء يَقْرَأُ كَمَا رُوِيَ عَنْ مُعَلِّمِيهِ
Bunda, daha önce geçtiği üzere Kur'an'ın bazı yerlerinde gerek ibtidâ (başlarken) gerek vasl (geçiş yaparken) kurrânın Besmele'yi okuma konusundaki mezhep farklılıklarının, namazda Besmele okumanın hükmü hususundaki ihtilafta hiçbir etkisi olmadığına delalet eden bir yön vardır. Çünkü namazda onun okunması delilleri sağlam bir şekilde incelemeye dayanır; kurrânın mezhepleri ise fıkıh delillerinden sayılmaz. Onların kıraatleri, Kur'an rivayetinin tevatür ve alt derecedeki hükümlerinin dikkate alınmasına veya vücûb (gereklilik), istihbâb (tavsiye edilme) ve tahyîr (serbest bırakılma) [hükümlerine] dayanmaksızın, sadece Kur'an tilavetinde nakledilen rivayetler ve tâbi olunan bir sünnettir. Dolayısıyla kâri (kıraat eden kimse), hocalarından rivayet edildiği şekilde okur,
وَلَا يَنْظُرُ فِي حُكْمِ مَا يَقْرَأُهُ مِنْ لُزُومِ كَوْنِهِ كَمَا قَرَأَ أَوْ عدم اللُّزُوم، فالقراء تَجْرِي أَعْمَالُهُمْ فِي صَلَاتِهِمْ عَلَى نَزَعَاتِهِمْ فِي الْفِقْهِ مِنِ اجْتِهَادٍ وَتَقْلِيدٍ، وَيُوَضَّحُ غَلَطُ مَنْ ظَنَّ أَنَّ خِلَافَ الْفُقَهَاءِ فِي إِثْبَاتِ الْبَسْمَلَةِ وَعَدَمِهِ مَبْنِيٌّ عَلَى خِلَافِ الْقُرَّاءِ، كَمَا يُوَضَّحُ
okuduğu şeyin okuduğu gibi olmasının lüzumu veya adem-i lüzumu (bağlayıcı olup olmaması) hükmünü araştırmaz. Dolayısıyla kurrânın namazlarındaki uygulamaları, fıkıhtaki ictihad ve taklit eğilimlerine göre cereyan eder. Fakihlerin Besmele'yi ispat edip etmeme konusundaki ihtilaflarının kurrânın ihtilafına dayandığını zanneden kimsenin hatası burada açığa çıktığı gibi,
تَسَامُحُ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» فِي عَدِّهِ مَذَاهِبَ الْقُرَّاءِ فِي نَسَقِ مَذَاهِبِ الْفُقَهَاءِ. وَإِنَّمَا اخْتَلَفَ الْمُجْتَهِدُونَ لِأَجْلِ الْأَدِلَّةِ الَّتِي تَقَدَّمَ بَيَانُهَا، وَأَمَّا الْمُوَافَقَةُ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ قُرَّاءِ أَمْصَارِهِمْ غَالِبًا فِي هَاتِهِ الْمَسْأَلَةِ فَسَبَبُهُ شُيُوعُ الْقَوْلِ بَيْنَ أَهْلِ ذَلِكَ الْعَصْرِ بِمَا قَالَ بِهِ فُقَهَاؤُهُ فِي الْمَسَائِلِ، أَوْ شُيُوعُ الْأَدِلَّةِ الَّتِي تَلَقَّاهَا المجتهدون من مشائخهم بَيْنَ أَهْلِ ذَلِكَ الْعَصْرِ وَلَوْ مِنْ قَبْلِ ظُهُورِ الْمُجْتَهِدِ مِثْلَ سَبْقِ نَافِعِ بْنِ أَبِي نُعَيْمٍ إِلَى عَدَمِ ذِكْرِ الْبَسْمَلَةِ قَبْلَ أَنْ يَقُولَ مَالِكٌ بِعَدَمِ جُزْئِيَّتِهَا لِأَنَّ مَالِكًا تَلَقَّى أَدِلَّةَ نَفْيِ الْجُزْئِيَّةِ عَنْ عُلَمَاءِ الْمَدِينَةِ وَعَنْهُمْ أَوْ عَنْ شُيُوخِهِمْ تَلَقَّى نَافِعُ بْنُ أَبِي نُعَيْمٍ، وَإِذْ قَدْ كُنَّا قَدْ تَقَلَّدْنَا مَذْهَبَ مَالِكٍ وَاطْمَأْنَنَّا لِمَدَارِكِهِ فِي انْتِفَاءِ كَوْنِ الْبَسْمَلَةِ آيَةً مِنْ أَوَّلِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ كَانَ حَقًّا عَلَيْنَا أَنْ لَا نَتَعَرَّضَ لِتَفْسِيرِهَا هُنَا وَأَنْ نُرْجِئَهُ إِلَى الْكَلَامِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ النَّمْلِ [٣٠] : إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ غَيْرَ أَنَّنَا لَمَّا وَجَدْنَا مَنْ سَلَفَنَا مِنَ الْمُفَسِّرِينَ كُلِّهِمْ لَمْ يُهْمِلُوا الْكَلَامَ عَلَى الْبَسْمَلَةِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ اقْتَفَيْنَا أَثَرَهُمْ إِذْ صَارَ ذَلِكَ مُصْطَلَحَ الْمُفَسِّرِينَ.
el-Keşşâf sahibinin kurrânın mezheplerini fakihlerin mezhepleriyle aynı sırada saymasındaki müsamahakârlığı (gevşekliği) da açığa çıkmaktadır. Müctehidler ancak daha önce beyan edilen deliller sebebiyle ihtilaf etmişlerdir. Bu meselede genellikle kendileri ile kendi beldelerinin kurrâsı arasındaki uyuma gelince; bunun sebebi, o asrın ahalisi arasında fakihlerinin meselelerde benimsediği görüşün yaygın olması veya müctehidlerin hocalarından aldıkları delillerin -müctehidin ortaya çıkışından önce dahi olsa- o asrın ahalisi arasında yaygın bulunmasıdır; nitekim Mâlik'in Besmele'nin cüz olmadığını söylemesinden önce Nâfi' b. Ebî Nuaym'ın Besmele'yi zikretmeme hususunda öne geçmiş olması böyledir. Çünkü Mâlik cüz oluşun nefyine dair delilleri Medine âlimlerinden almış, Nâfi' b. Ebî Nuaym da onlardan veya onların hocalarından almıştır. Biz Mâlik'in mezhebini benimsediğimize ve Besmele'nin Bakara suresinin başından bir ayet olmadığı hususunda onun dayanaklarına kanaat getirdiğimize göre, aslında burada onun tefsirine hiç girmeyip bunu Yüce Allah'ın Neml suresindeki [30] { إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } “O Süleyman’dandır ve o ‘Rahmân ve Rahîm olan Allah’ın adıyla’ [başlamakta]dır” kavli hakkındaki açıklamaya ertelememiz gerekirdi. Ancak bizden önceki müfessirlerin tamamının bu yerde Besmele hakkında konuşmayı ihmal etmediklerini gördüğümüz için, onların izini takip ettik; zira bu durum müfessirlerin bir ıstılahı (yerleşik geleneği) haline gelmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ مُتَعَلِّقَ الْمَجْرُورِ فِي بِسْمِ اللَّهِ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ هُنَا أَقْرَأُ، وَسَبَبُ حَذْفِ مُتَعَلِّقِ الْمَجْرُورِ أَنَّ الْبَسْمَلَةَ سُنَّتْ عِنْدَ ابْتِدَاءِ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ فَحُذِفَ مُتَعَلِّقُ الْمَجْرُورِ فِيهَا حَذْفًا مُلْتَزَمًا إِيجَازًا اعْتِمَادًا عَلَى الْقَرِينَةِ، وَقَدْ حَكَى الْقُرْآنُ قَوْلَ سَحَرَةِ فِرْعَوْنَ عِنْدَ شُرُوعِهِمْ فِي السِّحْرِ بِقَوْلِهِ: فَأَلْقَوْا حِبالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ وَقالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ [الشُّعَرَاء: ٤٤] وَذَكَرَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» أَنَّ أَهْلَ الْجَاهِلِيَّةِ كَانُوا يَقُولُونَ فِي ابْتِدَاءِ أَعْمَالِهِمْ: «بِاسْمِ اللَّاتِ بِاسْمِ الْعُزَّى» فَالْمَجْرُورُ ظَرْفُ لَغْوٍ مَعْمُولٍ لِلْفِعْلِ الْمَحْذُوفِ وَمُتَعَلِّقٍ بِهِ وَلَيْسَ ظَرْفًا مُسْتَقِرًّا مِثْلَ الظُّرُوفِ الَّتِي تَقَعُ أَخْبَارًا، وَدَلِيل الْمُتَعَلّق ينبىء عَنْهُ الْعَمَلُ الَّذِي شُرِعَ فِيهِ فَتَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ فِعْلًا خَاصًّا مِنَ النَّوْعِ الدَّالِّ عَلَى مَعْنَى الْعَمَلِ الْمَشْرُوعِ فِيهِ دُونَ الْمُتَعَلِّقِ الْعَام مثل أبتدىء لِأَنَّ الْقَرِينَةَ الدَّالَّةَ عَلَى الْمُتَعَلِّقِ هِيَ الْفِعْلُ الْمَشْرُوعُ فِيهِ الْمَبْدُوءُ بِالْبَسْمَلَةِ فَتَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ الْمُقَدَّرُ اللَّفْظَ الدَّالَّ عَلَى ذَلِكَ الْفِعْلِ، وَلَا يَجْرِي فِي هَذَا الْخِلَافِ الْوَاقِعِ بَيْنَ النُّحَاةِ فِي كَوْنِ مُتَعَلِّقِ الظُّرُوفِ هَلْ يُقَدَّرُ اسْمًا نَحْوَ كَائِنٍ أَوْ مُسْتَقِرٍّ أَمْ فِعْلًا نَحْوَ كَانَ أَوِ اسْتَقَرَّ لِأَنَّ ذَلِكَ الْخِلَافَ فِي الظُّرُوفِ الْوَاقِعَةِ أَخْبَارًا أَوْ أَحْوَالًا بِنَاءً عَلَى تَعَارُضِ
Bil ki { بِسْمِ اللَّهِ } ifadesindeki mecrûrun müteallakı (bağlandığı öge) mahzuftur (düşürülmüştür); buradaki takdiri "okuyorum" [anlamındaki أَقْرَأُ / akrau fiilidir]. Mecrûrun müteallakının hazfedilme sebebi, Besmele'nin salih amellerin başlangıcında sünnet kılınmış olmasıdır. Bu yüzden karîneye dayanılarak îcaz (kısalık) amacıyla mecrûrun müteallakı onda zorunlu olarak hazfedilmiştir. Nitekim Kur'an, Firavun'un sihirbazlarının büyüye başladıkları sıradaki sözlerini şu buyruğuyla nakletmiştir: { فَأَلْقَوْا حِبالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ وَقالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ } “Hemen iplerini ve değneklerini attılar ve: «Firavun'un izzetine andolsun ki...» dediler.” [eş-Şuarâ: 44]. el-Keşşâf sahibi, Câhiliye ehlinin işlerine başlarken « بِاسْمِ اللَّاتِ بِاسْمِ الْعُزَّى » «Lât'ın adıyla, Uzzâ'nın adıyla» dediklerini zikretmiştir. Dolayısıyla buradaki mecrûr, mahzuf fiilin mamûlü olan ve ona bağlanan bir zarf-ı lağvdır; haber konumunda bulunan zarflar gibi bir zarf-ı müstekarr değildir. Müteallakın delilini bizzat başlanılan amel bildirmektedir. Bu sebeple [müteallakın], "başlıyorum" [anlamındaki أبتدىء / ebtediü] gibi genel bir müteallak değil de, başlanılan amelin anlamına delalet eden türden özel bir fiil olması gerekmiştir. Çünkü müteallaka delalet eden karîne, Besmele ile başlanılan fiilin ta kendisidir; bu yüzden takdir edilen lafzın o fiile delalet eden kelime olması zorunlu olmuştur. Zarfların müteallakının kâin (var olan) veya müstekarr (yerleşmiş olan) gibi bir isim mi, yoksa kâne (oldu) veya istekarra (yerleşti) gibi bir fiil mi takdir edileceği hususunda nahivciler arasında cereyan eden ihtilaf burada geçerli olmaz; çünkü o ihtilaf, haber veya hâl konumundaki zarflarda olup,
مُقْتَضَى تَقْدِيرِ الِاسْمِ وَهُوَ كَوْنُهُ الْأَصْلَ فِي الْأَخْبَارِ وَالْحَالِيَّةِ، وَمُقْتَضَى تَقْدِيرِ الْفِعْلِ وَهُوَ كَوْنُهُ الْأَصْلَ فِي الْعَمَلِ لِأَنَّ مَا هُنَا ظَرْفُ لَغْوٍ، وَالْأَصْلُ فِيهِ أَنْ يُعَدِّيَ الْأَفْعَالَ وَيَتَعَلَّقَ بِهَا، وَلِأَنَّ مَقْصِدَ الْمُبْتَدِئِ بِالْبَسْمَلَةِ أَنْ يَكُونَ جَمِيعُ عَمَلِهِ ذَلِكَ مُقَارِنًا لِبَرَكَةِ اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى فَلِذَلِكَ نَاسَبَ أَنْ يُقَدَّرَ
haberlerde ve haliyette asıl olması bakımından isim takdir etmenin gereği ile amelde asıl olması bakımından fiil takdir etmenin gereğinin çatışmasına dayanır. Çünkü buradaki zarf-ı lağvdır; onda asıl olan ise fiilleri geçişli kılmak ve onlara bağlanmaktır. Bir de Besmele ile başlayanın maksadı, o amelinin tamamının Yüce Allah'ın isminin bereketine eşlik etmesidir; bu sebeple
مُتَعَلِّقُ الْجَارِّ لَفْظًا دَالًّا عَلَى الْفِعْلِ الْمَشْرُوعِ فِيهِ. وَهُوَ أَنْسَبُ لِتَعْمِيمِ التَّيَمُّنِ لِأَجْزَاءِ الْفِعْلِ، فَالِابْتِدَاءُ مِنْ هَذِهِ الْجِهَةِ أَقَلُّ عُمُومًا، فَتَقْدِيرُ الْفِعْلِ الْعَامِّ يُخَصَّصُ وَتَقْدِيرُ الْفِعْلِ الْخَاصِّ يُعَمَّمُ وَهَذَا يُشْبِهُ أَنْ يُلْغَزَ بِهِ. وَهَذَا التَّقْدِيرُ مِنَ الْمُقَدَّرَاتِ الَّتِي دَلَّتْ عَلَيْهَا الْقَرَائِنُ كَقَوْلِ الدَّاعِي لِلْمُعَرِّسِ «بِالرِّفَاءِ وَالْبَنِينَ» وَقَوْلِ الْمُسَافِرِ عِنْدَ حُلُولِهِ وَتَرْحَالِهِ «بِاسْمِ اللَّهِ وَالْبَرَكَاتِ» وَقَوْلِ نسَاء الْعَرَب عِنْد مَا يَزْفُفْنَ الْعَرُوسَ «بِالْيُمْنِ وَالْبَرَكَةِ وَعَلَى الطَّائِرِ الْمَيْمُونِ» وَلِذَلِكَ كَانَ تَقْدِيرُ الْفِعْلِ هَاهُنَا وَاضِحًا. وَقَدْ أُسْعِفَ هَذَا الْحَذْفُ بِفَائِدَةٍ وَهِيَ صَلُوحِيَّةُ الْبَسْمَلَةِ لِيَبْتَدِئَ بِهَا كُلُّ شَارِعٍ فِي فِعْلٍ فَلَا يَلْجَأُ إِلَى مُخَالَفَةِ لَفْظِ الْقُرْآنِ عِنْدَ اقْتِبَاسِهِ، وَالْحَذْفُ مِنْ قَبِيلِ الْإِيجَازِ لِأَنَّهُ حَذْفُ مَا قَدْ يُصَرَّحُ بِهِ فِي الْكَلَامِ، بِخِلَافِ مُتَعَلِّقَاتِ الظُّرُوفِ الْمُسْتَقِرَّةِ نَحْوَ عِنْدَكَ خَيْرٌ، فَإِنَّهُمْ لَا يُظْهِرُونَ الْمُتَعَلِّقَ فَلَا يَقُولُونَ خَيْرٌ كَائِنٌ عِنْدَكَ وَلِذَلِكَ عَدُّوا نَحْوَ قَوْلِهِ:
carın müteallakının başlanılan fiile delalet eden bir lafız olarak takdir edilmesi uygun düşmüştür. Bu, fiilin kısımlarına teberrükü genelleştirmek için daha uygundur; dolayısıyla başlama (ibtida) bu yönden daha az geneldir. O halde genel fiilin takdiri [bereketi] özelleştirir, özel fiilin takdiri ise [bereketi fiilin tümüne] genelleştirir; bu da bir bilmeceyi andırır. Bu takdir, karînelerin delalet ettiği mukadderattandır; nitekim yeni evlenene dua edenin "Uyum ve oğullarla (beraber olsun)" demesi, yolcunun konakladığında ve yola çıktığında "Allah'ın adıyla ve bereketlerle (olsun)" demesi ve Arap kadınlarının gelini uğurlarken "Uğurla, bereketle ve kutlu talihle (olsun)" demeleri böyledir. İşte bu yüzden burada fiilin takdiri açıktır. Bu hazif bir fayda ile de desteklenmiştir ki o da Besmele'nin bir fiile başlayan herkesin onunla başlamasına elverişli olması ve böylece iktibasta bulunurken Kur'an lafzına muhalefet etmek zorunda kalmamasıdır. Bu hazif îcaz kabilindendir; zira kelamda açıkça söylenebilecek bir şeyin hazfedilmesidir. İndeke hayrun (Senin yanında hayır vardır) gibi zarf-ı müstekarların müteallakları ise böyle değildir; çünkü onlar müteallakı açığa vurmazlar, "Hayrun kâinün indeke" demezler. Bu sebeple şairin şu sözü gibilerini:
فَإِنَّكَ كَاللَّيْلِ الَّذِي هُوَ مُدْرِكِي
“Muhakkak ki sen bana yetişecek olan gece gibisin”
مِنَ الْمُسَاوَاةِ دُونَ الْإِيجَازِ يَعْنِي مَعَ مَا فِيهِ مِنْ حَذْفِ الْمُتَعَلِّقِ. وَإِذْ قَدْ كَانَ الْمُتَعَلِّقُ مَحْذُوفًا تَعَيَّنَ أَنْ يُقَدَّرَ فِي مَوْضِعِهِ مُتَقَدِّمًا عَلَى الْمُتَعَلِّقِ بِهِ كَمَا هُوَ أَصْلُ الْكَلَامِ إِذْ لَا قَصْدَ هُنَا لِإِفَادَةِ الْبَسْمَلَةِ الْحَصْرَ، وَدَعْوَى صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» تَقْدِيرَهُ مُؤَخَّرًا تَعَمُّقٌ غَيْرُ مَقْبُولٍ، لَا سِيَّمَا عِنْدَ حَالَةِ الْحَذْفِ، فَالْأَنْسَبُ أَنْ يُقَدَّرَ عَلَى حَسَبِ الْأَصْلِ.
-içinde müteallakın hazfi bulunmasıyla birlikte- îcazdan değil müsâvât (lafız-anlam denkliği) türünden saymışlardır. Müteallak mahzuf olduğuna göre, kelamın aslında olduğu gibi, kendisine bağlanandan (müteallak bih) önce kendi yerinde takdir edilmesi zorunlu olmuştur; zira burada Besmele'nin hasr (tahsis) ifade etmesi kastı yoktur. el-Keşşâf sahibinin onu sonra takdir etme iddiası ise kabul edilemez bir zorlamadır; bilhassa hazif durumunda asıl olana göre takdir edilmesi en uygun olanıdır.
وَالْبَاءُ بَاء الملابسة والملابسة، هِيَ الْمُصَاحَبَةُ، وَهِيَ الْإِلْصَاقُ أَيْضًا فَهَذِهِ مُتَرَادِفَاتٌ فِي الدَّلَالَةِ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى وَهِيَ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ [الْمُؤْمِنُونَ: ٢٠] وَقَوْلِهِمْ: «بِالرِّفَاءِ وَالْبَنِينَ» وَهَذَا الْمَعْنَى هُوَ أَكْثَرُ مَعَانِي الْبَاءِ وَأَشْهَرُهَا، قَالَ سِيبَوَيْهِ:
Bâ harfi mülâbese (birliktelik/ilişki) bâ'sıdır. Mülâbese ise musâhabet (beraberlik) olup aynı zamanda ilsâktır (yapışma/bağlantı); bunlar bu manaya delalette eşanlamlıdır. Bu, Yüce Allah'ın: { تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ } “Yağ ile biter” [Mü'minûn: 20] kavlinde ve Arapların "Uyum ve oğullarla (olsun)" sözündeki gibidir. Bu mana bâ harfinin manalarının en çok ve en meşhur olanıdır. Sîbeveyh şöyle demiştir:
الْإِلْصَاقُ لَا يُفَارِقُ الْبَاءَ وَإِلَيْهِ تَرْجِعُ تَصَارِيفُ مَعَانِيهَا وَلِذَلِكَ قَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» :
"İlsâk (yapışma/bağlanma) bâ harfinden hiç ayrılmaz ve onun manalarının tüm çeşitleri ona döner." Bu sebeple el-Keşşâf sahibi şöyle demiştir:
«وَهَذَا الْوَجْهُ (أَيِ الْمُلَابَسَةُ) أَعْرَبُ وَأَحْسَنُ» أَيْ أَحْسَنُ مِنْ جَعْلِ الْبَاءِ لِلْآلَةِ أَيْ أَدْخَلَ فِي الْعَرَبِيَّةِ وَأَحْسَنَ لِمَا فِيهِ مِنْ زِيَادَةِ التَّبَرُّكِ بِمُلَابَسَةِ جَمِيعِ أَجْزَاءِ الْفِعْلِ لِاسْمِهِ تَعَالَى.
"Bu vecih (yani mülâbese) daha fasihtir ve daha güzeldir"; yani bâ'yı alet için kılmaktan daha güzeldir, yani Arap dil kurallarına daha uygundur ve fiilin bütün kısımlarının Yüce Allah'ın ismiyle birlikte olması sayesinde teberrükün ziyadeleşmesini sağladığı için daha güzeldir.
وَالِاسْمُ لَفْظٌ جُعِلَ دَالًّا عَلَى ذَاتٍ حِسِّيَّةٍ أَوْ مَعْنَوِيَّةٍ بِشَخْصِهَا أَوْ نَوْعِهَا، وَجَعَلَهُ أَئِمَّةُ الْبَصْرَةِ مُشْتَقًّا مِنَ السُّمُوِّ وَهُوَ الرِّفْعَةُ لِأَنَّهَا تَتَحَقَّقُ فِي إِطْلَاقَاتِ الِاسْمِ وَلَوْ بِتَأْوِيلٍ فَإِنَّ أَصْلَ
İsim; şahsı veya türü itibarıyla hissî yahut manevî bir zâta delalet etmek üzere konulmuş bir lafızdır. Basra [dil] imamları onu, yücelik anlamına gelen es-sümüvv (السُّمُوّ) kelimesinden türemiş kabul etmişlerdir. Zira bir tevil ile de olsa bu [yücelik], ismin kullanımlarında gerçekleşmektedir. Çünkü...
الِاسْمِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ هُوَ الْعِلْمُ وَلَا تُوضَعُ الْأَعْلَامُ إِلَّا لِشَيْءٍ مُهْتَمٍّ بِهِ، وَهَذَا اعْتِدَادٌ بِالْأَصْلِ وَالْغَالِبِ، وَإِلَّا فَقَدَ تُوضَعُ الْأَعْلَامُ لِغَيْرِ مَا يُهْتَمُّ بِهِ كَمَا قَالُوا فُجَّارٌ عَلَمٌ لِلْفَجَرَةِ.
Arap kelamında ismin aslı özel isimdir (âlem) ve özel isimler ancak ehemmiyet verilen bir şey için konulur. Bu, asıl ve galip olana itibar etmektir; aksi takdirde günahkârlar için özel isim olarak Fücâr (فُجَّار) demeleri gibi ehemmiyet verilmeyen şeyler için de özel isimler konulabilir.
فَأَصْلُ صِيغَتِهِ عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ مِنَ النَّاقِصِ الْوَاوِيِّ فَهُوَ إِمَّا سِمْوٌ بِوَزْنِ حِمْلٍ، أَوْ سُمْوٌ بِوَزْنِ قُفْلٍ فَحُذِفَتِ اللَّامُ حَذْفًا لِمُجَرَّدِ التَّخْفِيفِ أَوْ لِكَثْرَةِ الِاسْتِعْمَالِ وَلِذَلِكَ جَرَى الْإِعْرَابُ عَلَى الْحَرْفِ الْبَاقِي، لِأَنَّهُ لَوْ حُذِفَتْ لَامَهُ لِعِلَّةٍ صَرْفِيَّةٍ لَكَانَ الْإِعْرَابُ مُقَدَّرًا عَلَى الْحَرْفِ الْمَحْذُوفِ كَمَا فِي نَحْوِ قَاضٍ وَجَوَارٍ، فَلَمَّا جَرَى الْإِعْرَابُ عَلَى الْحَرْفِ الْبَاقِي الَّذِي كَانَ سَاكِنًا نَقَلُوا سُكُونَهُ لِلْمُتَحَرِّكِ وَهُوَ أَوَّلُ الْكَلِمَةِ وَجَلَبُوا هَمْزَةَ الْوَصْلِ لِلنُّطْقِ بِالسَّاكِنِ إِذِ الْعَرَبُ لَا تَسْتَحْسِنُ الِابْتِدَاءَ بِحَرْفٍ سَاكِنٍ لِابْتِنَاءِ لُغَتِهِمْ عَلَى التَّخْفِيفِ، وَقَدْ قَضَوْا بِاجْتِلَابِ الْهَمْزَةِ وَطَرًا ثَانِيًا مِنَ التَّخْفِيفِ وَهُوَ عَوْدُ الْكَلِمَةِ إِلَى الثُّلَاثِيِّ لِأَنَّ الْأَسْمَاءَ الَّتِي تَبْقَى بِالْحَذْفِ عَلَى حَرْفَيْنِ كَيَدٍ وَدَمٍ لَا تَخْلُو مِنْ ثِقَلٍ، وَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْهَمْزَةَ لَمْ تُجْتَلَبْ لِتَعْوِيضِ الْحَرْفِ الْمَحْذُوف وَإِلَّا لَا جتلبوها فِي يَدٍ وَدَمٍ وَغَدٍ.
Basralılara göre onun kalıbının aslı vâvî nâkıs fiildendir; dolayısıyla o ya hıml vezninde simv (سِمْو) yahut kufl vezninde sümv (سُمْو) kalıbındadır. Sırf hafifletme amacıyla veya kullanım çokluğundan ötürü lâmı (son harfi) hazfedilmiştir; bu sebeple irap geride kalan harf üzerinde cereyan etmiştir. Zira eğer lâmı sarfî bir illet sebebiyle hazfedilmiş olsaydı, kâdın ve cevârin kelimelerinde olduğu gibi irap hazfedilen harf üzerinde takdir edilirdi. İrap daha önce sakin olan gerideki harf üzerinde cereyan edince, onun sükûnunu harekelenen harfe, yani kelimenin ilk harfine naklettiler ve sakin ile telaffuza başlamak için hemze-i vasıl getirdiler; zira dilleri hafifletme üzerine kurulu olduğundan Araplar sakin bir harfle başlamayı uygun görmezler. Hemzenin getirilmesiyle hafifletmeden ikinci bir maksadı da yerine getirmişlerdir ki o da kelimenin sülâsîye (üç harfli haline) dönmesidir; çünkü hazif sebebiyle yed (el) ve dem (kan) gibi iki harf üzerinde kalan isimler ağırlıktan uzak değildir. Bunda, hemzenin hazfedilen harfe karşılık (ivaz) olarak getirilmediğine de bir delil vardır; aksi takdirde onu yed, dem ve gad kelimelerinde de getirirlerdi.
وَقَدِ احْتَجُّوا عَلَى أَنَّ أَصْلَهُ كَذَلِكَ بِجَمْعِهِ عَلَى أَسْمَاءٍ بِوَزْنِ أَفْعَالٍ، فَظَهَرَتْ فِي آخِرِهِ هَمْزَةٌ وَهِيَ مُنْقَلِبَةٌ عَنِ الْوَاوِ الْمُتَطَرِّفَةِ إِثْرَ أَلِفِ الْجَمْعِ، وَبِأَنَّهُ جُمِعَ عَلَى أَسَامِي وَهُوَ جَمْعُ الْجَمْعِ بِوَزْنِ أَفَاعِيلَ بِإِدْغَامِ يَاءِ الْجَمْعِ فِي لَامِ الْكَلِمَةِ وَيَجُوزُ تَخْفِيفُهَا كَمَا فِي أَثَافِي وَأَمَانِي، وَبِأَنَّهُ صُغِّرَ عَلَى سُمَيٍّ. وَأَنَّ الْفِعْلَ مِنْهُ سَمَّيْتُ، وَهِيَ حُجَجٌ بَيِّنَةٌ عَلَى أَنَّ أَصْلَهُ مِنَ النَّاقِصِ الْوَاوِيِّ. وَبِأَنَّهُ يُقَالُ سُمًى كَهُدًى لِأَنَّهُمْ صَاغُوهُ عَلَى فِعْلٍ كَرَطُبَ فَتَنْقَلِبُ الْوَاوُ الْمُتَحَرِّكَةُ أَلِفًا إِثْرَ الْفَتْحَةِ وَأَنْشَدُوا عَلَى ذَلِكَ قَوْلَ أَبِي خَالِدٍ الْقَنَانِيِّ الرَّاجِزِ :
Kelimenin aslının böyle olduğuna, ef'âl vezninde esmâ' (أَسْمَاء) şeklinde çoğul yapılmasıyla -ki sonunda çoğul elifinin ardından gelen ve uçtaki vâvdan dönüşen bir hemze ortaya çıkmıştır-, çoğulun çoğulu olarak efâ'îl vezninde çoğul yâ'sının kelimenin lâmına idğam edilmesiyle esâmî (أَسَامِي) şeklinde çoğul yapılmasıyla -ki esâfî ve emânî'de olduğu gibi bunun şeddesiz okunması da caizdir-, ism-i tasgîrinin sümeyy (سُمَيّ) şeklinde gelmesiyle ve ondan türeyen mazi fiilin semmeytü (سَمَّيْتُ) olmasıyla delil getirmişlerdir; bunlar kelimenin aslının vâvî nâkıs olduğuna dair apaçık delillerdir. Bir de hüdâ gibi sümen (سُمًى) denilmesiyle de delil getirmişlerdir; zira onu ratub gibi fi'l kalıbında kurmuşlar, böylece fethanın ardından gelen harekeli vâv elife dönüşmüştür. Buna delil olarak receb şairi Ebû Hâlid el-Kanânî'nin şu beytini inşâd etmişlerdir:
وَاللَّهُ أَسْمَاكَ سُمًى مُبَارَكًا ... آثَرَكَ اللَّهُ بِهِ إِيثَارَكَا
“Allah sana mübarek bir isim verdi, ... Allah onunla seni seçkin kıldı.”
وَقَالَ ابْنُ يَعِيشَ: لَا حُجَّةَ فِيهِ لِاحْتِمَالِ كَوْنِهِ لُغَةً مَنْ قَالَ سُمَ وَالنَّصْبُ فِيهِ نَصْبُ إِعْرَابٍ لَا نَصْبُ الْإِعْلَالِ، وَرَدَّهُ عَبْدُ الْحَكِيمِ بِأَنَّ كِتَابَتَهُ بِالْإِمَالَةِ تَدُلُّ عَلَى خِلَافِ ذَلِكَ.
İbn Yaîş şöyle demiştir: "Bunda bir delil yoktur; çünkü bunun süme diyen kimsenin lügati olması muhtemeldir ve buradaki nasb hali i'lâl nasbı değil, irap nasbıdır." Abdülhakîm ise onun imâle ile [yâ şeklinde] yazılmasının bunun aksine delalet ettiğini belirterek ona karşı çıkmıştır.
وَعِنْدِي فِيهِ أَنَّ الْكِتَابَةَ لَا تَتَعَلَّقُ بِهَا الرِّوَايَةُ فَلَعَلَّ الَّذِينَ كَتَبُوهُ بِالْيَاءِ هُمُ الَّذِينَ ظَنُّوهُ مَقْصُورًا، عَلَى أَنَُُّ
Bana göre ise rivayet yazıya [imla biçimine] bağlı değildir; nitekim onu yâ ile yazanlar, muhtemelen onun maksûr olduğunu zanneden kimselerdir. Bununla birlikte
قِيَاسَهَا الْكِتَابَةُ بِالْأَلِفِ مُطْلَقًا لِأَنَّهُ وَاوِيٌّ إِلَّا إِذَا أُرِيدَ عَدَمُ الْتِبَاسِ الْأَلِفِ بِأَلِفِ النَّصْبِ. وَرَأْيُ الْبَصْرِيِّينَ أَرْجَحُ مِنْ نَاحِيَةِ تَصَارِيفِ هَذَا اللَّفْظِ. وَذَهَبَ الْكُوفِيُّونَ إِلَى أَنَّ أَصْلَهُ وِسْمٌ بِكَسْرِ الْوَاوِ لِأَنَّهُ مِنَ السِّمَةِ وَهِيَ الْعَلَامَةُ، فَحُذِفَتِ الْوَاوُ وَعُوِّضَتْ عَنْهَا هَمْزَةُ الْوَصْلِ لِيُبْقَى عَلَى ثَلَاثَةِ أَحْرُفٍ ثُمَّ يُتَوَسَّلُ بِذَلِكَ إِلَى تَخْفِيفِهِ فِي الْوَصْلِ، وَكَأَنَّهُمْ رَأَوْا أَنْ لَا
vâvî olduğu için elifin nasb elifiyle karışmaması hedeflenmedikçe onun kural gereği mutlak olarak elifle yazılması gerekirdi. Bu lafzın sarfî çekimleri bakımından Basralıların görüşü daha tercihe şayandır. Kûfeliler ise onun aslının vâvın kesresiyle vism (وِسْم) olduğu görüşüne gitmişlerdir; çünkü o "alâmet/işaret" anlamına gelen sime (سِمَة) kelimesindendir. Vâv hazfedilmiş ve kelimenin üç harf üzere kalması için yerine hemze-i vasıl getirilmiş, ardından vasıl halinde bununla hafifletmeye ulaşılmıştır. Sanki onlar,
وَجْهَ لِاشْتِقَاقِهِ مِنَ السُّمُوِّ لِأَنَّهُ قَدْ يُسْتَعْمَلُ لِأَشْيَاءَ غَيْرِ سَامِيَةٍ وَقَدْ عَلِمْتَ وَجْهَ الْجَوَابِ، وَرَأْيُ الْكُوفِيِّينَ أَرْجَحُ مِنْ جَانِبِ الِاشْتِقَاقِ دُونَ التَّصْرِيفِ، عَلَى أَنَّ هَمْزَةَ الْوَصْلِ لَمْ يُعْهَدْ دُخُولُهَا عَلَى مَا حُذِفَ صَدْرُهُ وَرَدُّوا اسْتِدْلَالَ الْبَصْرِيِّينَ بِتَصَارِيفِهِ بِأَنَّهَا يَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ تِلْكَ التَّصَارِيفُ مِنَ الْقَلْبِ الْمَكَانِيِّ بِأَنْ يَكُونَ أَصْلُ اسْمٍ وسم، ثمَّ نقلب الْوَاوُ الَّتِي هِيَ فَاءُ الْكَلِمَةِ فَجُعِلَتْ لَامًا لِيُتَوَسَّلَ بِذَلِكَ إِلَى حَذْفِهَا وَرُدَّ فِي تَصَرُّفَاتِهِ فِي الْمَوْضِعِ الَّذِي حُذِفَ مِنْهُ لِأَنَّهُ تُنُوسِيَ أَصْلُهُ، وَأُجِيبَ عَنْ ذَلِكَ بِأَنَّ هَذَا بَعِيدٌ لِأَنَّهُ خِلَافُ الْأَصْلِ وَبِأَنَّ الْقَلْبَ لَا يَلْزَمُ الْكَلِمَةَ فِي سَائِرِ تَصَارِيفِهَا وَإِلَّا لَمَا عُرِفَ أَصْلُ تِلْكَ الْكَلِمَةِ. وَقَدِ اتَّفَقَ عُلَمَاءُ اللُّغَةِ عَلَى أَنَّ التَّصَارِيفَ هِيَ الَّتِي يُعْرَفُ بِهَا الزَّائِدُ مِنَ الْأَصْلِيِّ وَالْمُنْقَلِبَ مِنْ غَيْرِهِ. وَزَعَمَ ابْنُ حَزْمٍ فِي كِتَابِ «الْمِلَلِ وَالنِّحَلِ» أَنَّ كِلَا قَوْلَيِ الْبَصْرِيِّينَ وَالْكُوفِيِّينَ فَاسِدٌ افْتَعَلَهُ النُّحَاةُ وَلَمْ يَصِحَّ عَنِ الْعَرَبِ وَأَنَّ لَفْظَ الِاسْمِ غَيْرُ مُشْتَقٍّ بَلْ هُوَ جَامِدٌ وَتَطَاوَلَ بِبَذَاءَتِهِ عَلَيْهِمْ وَهِيَ جُرْأَةٌ عَجِيبَةٌ، وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ [النَّحْل: ٤٣] .
yüce olmayan şeyler için de kullanılabildiği gerekçesiyle onun sümüvvden türetilmesinin bir dayanağı olmadığını düşünmüşlerdir; bunun cevabını ise öğrenmiştin. Kûfelilerin görüşü sarf yönünden değil iştikak (türetme) yönünden daha üstündür; bununla beraber hemze-i vaslın baş tarafı hazfedilen kelimelere dahil olduğu görülmüş bir şey değildir. Kûfeliler, Basralıların sarfî çekimlerle delil getirmesini, bu çekimlerin kalb-i mekânî (harf yer değiştirmesi) olabileceği ihtimaliyle reddetmişlerdir; şöyle ki: İsm kelimesinin aslı vesm olup kelimenin fâ'sı olan vâv yer değiştirerek hazfedilmesine vesile olsun diye lâm kılınmış ve aslı unutulduğu için çekimlerinde hazfedildiği yere döndürülmüştür. Buna ise bunun asla aykırı olduğu için uzak bir ihtimal olduğu ve kalbin kelimenin bütün çekimlerinde zorunlu olarak bulunmayacağı, aksi halde o kelimenin aslının bilinemeyeceği söylenerek cevap verilmiştir. Dil âlimleri, zâid harfin asıl harften, dönüşmüş harfin de diğerinden ancak sarfî çekimler vasıtasıyla bilinebileceği hususunda ittifak etmişlerdir. İbn Hazm ise el-Milel ve'n-Nihal adlı kitabında hem Basralıların hem de Kûfelilerin her iki görüşünün de nahivcilerin uydurduğu fasit sözler olduğunu, Araplardan sahih olarak gelmediğini, ism lafzının türemiş olmayıp bilakis câmid olduğunu iddia etmiş ve edep sınırlarını aşan sözleriyle onlara dil uzatmıştır; bu ise hayret verici bir cürettir. Oysa Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَسْئَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِنْ كُنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ } “Eğer bilmiyorsanız zikir ehline sorun” [Nahl: 43].
وَإِنَّمَا أُقْحِمَ لَفْظُ اسْمٍ مُضَافًا إِلَى عَلَمِ الْجَلَالَةِ إِذْ قِيلَ (بِسْمِ اللَّهِ) وَلَمْ يُقَلْ بِاللَّهِ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ أَنْ يَكُونَ الْفِعْلُ الْمَشْرُوعُ فِيهِ من شؤون أَهْلِ التَّوْحِيدِ الْمَوْسُومَةِ بِاسْمِ الْإِلَهِ الْوَاحِدِ فَلِذَلِكَ تُقْحَمُ كَلِمَةُ اسْمٍ فِي كُلِّ مَا كَانَ عَلَى هَذَا الْمَقْصِدِ كَالتَّسْمِيَةِ عَلَى النُّسُكِ قَالَ تَعَالَى:
{ بِاللَّهِ } "Billâh" denilmeyip lafza-i celâle muzâf kılınarak { بِسْمِ اللَّهِ } "Bismillâh" denilip "isim" lafzının araya sokulmasının sebebi; başlanılan fiilin, bir olan İlah'ın ismiyle damgalanmış tevhid ehlinin işlerinden olmasının hedeflenmesidir. Bu sebeple kurban keserken besmele çekilmesi gibi bu maksatta olan her yerde "isim" kelimesi araya sokulur. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ [الْأَنْعَام: ١١٨] وَقَالَ: وَما لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ [الْأَنْعَام: ١١٩] وَكَالْأَفْعَالِ الَّتِي يُقْصَدُ بِهَا التَّيَمُّنُ وَالتَّبَرُّكُ وَحُصُولُ الْمَعُونَةِ مِثْلَ: اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ [العلق: ١] فَاسْمُ اللَّهِ هُوَ الَّذِي تُمْكِنُ مُقَارَنَتُهُ لِلْأَفْعَالِ لَا ذَاتُهُ، فَفِي مِثْلِ هَذَا لَا يَحْسُنُ أَنْ يُقَالَ بِاللَّهِ لِأَنَّهُ حِينَئِذٍ يَكُونُ الْمَعْنَى أَنَّهُ يَسْتَمِدُّ مِنَ اللَّهِ تَيْسِيرًا وَتَصَرُّفَا مِنْ تَصَرُّفَاتِ قُدْرَتِهِ وَلَيْسَ ذَلِكَ هُوَ الْمَقْصُودَ بِالشُّرُوعِ، فَقَوْلُهُ تَعَالَى: فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ [الْوَاقِعَة:
{ فَكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } “Üzerine Allah'ın ismi anılanlardan yiyin” [En'âm: 118] ve şöyle buyurmuştur: { وَما لَكُمْ أَلَّا تَأْكُلُوا مِمَّا ذُكِرَ اسْمُ اللَّهِ عَلَيْهِ } “Üzerine Allah'ın ismi anılmış olanlardan yememenize ne oluyor?” [En'âm: 119]. Yine teberrük, bereket ve yardım elde edilmesi kastedilen fiillerde de böyledir; örneğin: { اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ } “Rabbinin adıyla oku” [Alak: 1] gibi. Zira fiillere eşlik etmesi mümkün olan O'nun zâtı değil, Allah'ın ismidir. Dolayısıyla böylesi durumlarda "Billâh" denilmesi güzel olmaz; çünkü o takdirde mana, Allah'tan bir kolaylaştırma ve O'nun kudret tasarruflarından bir tasarruf talep ettiği şeklinde olur ki [fiile] başlarken kastedilen bu değildir. Yüce Allah'ın şu kavli de böyledir: { فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ } “O halde ulu Rabbinin adını tesbih et” [Vâkıa:
٧٤] أَمْرٌ بِأَنْ يَقُولَ سُبْحَانَ اللَّهِ، وَقَوله: وَسَبِّحْهُ [الْإِنْسَان: ٢٦] أَمْرٌ بِتَنْزِيهِ ذَاتِهِ وَصِفَاتِهِ عَنِ النَّقَائِصِ، فَاسْتِعْمَالُ لَفْظِ الِاسْمِ فِي هَذَا بِمَنْزِلَةِ اسْتِعْمَالِ سِمَاتِ الْإِبِلِ عِنْدَ الْقَبَائِلِ، وَبِمَنْزِلَةِ اسْتِعْمَالِ
74] âyeti "Sübhânallâh" demesini emretmektir; { وَسَبِّحْهُ } “Ve O'nu tesbih et” [İnsân: 26] buyruğu ise O'nun zâtını ve sıfatlarını noksanlıklardan tenzih etme emridir. Burada "isim" lafzının kullanılması, kabileler nezdinde develere vurulan damgaların kullanılması mesabesinde ve
الْقَبَائِلِ شِعَارَ تَعَارُفِهِمْ ، وَاسْتِعْمَالِ الْجُيُوشِ شِعَارَهُمُ الْمُصْطَلَحَ عَلَيْهِ.
kabilelerin birbirlerini tanıma parolasını kullanması ve orduların üzerinde anlaştıkları parolayı kullanması mesabesindedir.
وَالْخُلَاصَةُ أَنَّ كُلَّ مَقَامٍ يُقْصَدُ فِيهِ التَّيَمُّنُ وَالِانْتِسَابُ إِلَى الرَّبِّ الْوَاحِدِ الْوَاجِبِ الْوُجُودِ يُعَدَّى فِيهِ الْفِعْلُ إِلَى لَفْظِ اسْمِ اللَّهِ كَقَوْلِهِ: وَقالَ ارْكَبُوا فِيها بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها
Özetle, teberrükte bulunmanın ve bir olan Vâcibü'l-Vücûd Rabb'e intisabın kastedildiği her makamda fiil Allah'ın "isim" lafzına geçişli kılınır; nitekim O'nun: { وَقالَ ارْكَبُوا فِيها بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها } “Dedi ki: 'Binin ona; onun akıp gitmesi de durması da Allah'ın adıyladır'” kavlinde olduğu gibi.
[هود: ٤١]
[Hûd: 41]
وَفِي الْحَدِيثِ فِي دُعَاءِ الِاضْطِجَاعِ: «بِاسْمِكَ رَبِّي وَضَعْتُ جَنْبِي وَبِاسْمِكَ أَرْفَعُهُ»
Yatağa yatarken yapılan dua hakkındaki hadiste şöyle buyrulmuştur: «Rabbim! Senin adınla yanımı [yatağa] koydum ve senin adınla onu kaldırırım.»
وَكَذَلِكَ الْمَقَامُ الَّذِي يُقْصَدُ فِيهِ ذِكْرُ اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ أَيْ قُلْ سُبْحَانَ اللَّهِ: سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى [الْأَعْلَى: ١] وَكُلُّ مَقَامٍ يُقْصَدُ فِيهِ طَلَبُ التَّيْسِيرِ وَالْعَوْنِ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى يُعَدَّى الْفِعْلُ الْمَسْئُولُ إِلَى عَلَمِ الذَّاتِ بِاعْتِبَارِ مَا لَهُ مِنْ صِفَاتِ الْخَلْقِ وَالتَّكْوِينِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَاسْجُدْ لَهُ [الْإِنْسَان: ٢٦]
Aynı şekilde Yüce Allah'ın isminin anılmasının kastedildiği makam da böyledir; nitekim Yüce Allah'ın: { فَسَبِّحْ بِاسْمِ رَبِّكَ الْعَظِيمِ } “Ulu Rabbinin adını tesbih et” yani “Sübhânallâh” de buyruğunda ve { سَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى } “Yüceler yücesi Rabbinin adını tesbih et” [A'lâ: 1] ayetinde olduğu gibi. Yüce Allah'tan kolaylık ve yardım talep edilmesinin kastedildiği her makamda ise, talep edilen fiil, yaratma ve var etme sıfatları dikkate alınarak zâtın alemine (özel ismine) geçişli kılınır; nitekim Yüce Allah'ın: { فَاسْجُدْ لَهُ } “O'na secde et” [İnsân: 26] buyruğunda...
وَقَوْلِهِ فِي الْحَدِيثِ: «اللَّهُمَّ بِكَ نُصْبِحُ وَبِكَ نُمْسِي»
ve hadiste geçen: «Allahım! Seninle sabaha erer, seninle akşama kavuşuruz» sözünde olduğu gibi.
أَيْ بِقُدْرَتِكَ وَمَشِيئَتِكَ وَكَذَلِكَ الْمَقَامُ الَّذِي يُقْصَدُ فِيهِ تَوَجَّهُ الْفِعْلِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَاسْجُدْ لَهُ وَسَبِّحْهُ أَيْ نَزِّهْ ذَاتَهُ وَحَقِيقَتَهُ عَنِ النَّقَائِصِ. فَمَعْنَى (بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ) أَقْرَأُ قِرَاءَةً مُلَابِسَةً لِبَرَكَةِ هَذَا الِاسْمِ الْمُبَارَكِ.
Yani senin kudretin ve meşietinle [sabahlar ve akşamlarız]. Aynı şekilde fiilin Yüce Allah'a yöneltilmesinin kastedildiği makam da böyledir; nitekim Yüce Allah'ın: { فَاسْجُدْ لَهُ وَسَبِّحْهُ } “O'na secde et ve O'nu tesbih et” yani O'nun zâtını ve hakikatini noksanlıklardan tenzih et buyruğunda olduğu gibi. Dolayısıyla { بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ } “Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla” ifadesinin manası; 'Bu mübarek ismin bereketine bitişik bir okuyuşla okuyorum' demektir.
هَذَا وَقَدْ وَرَدَ فِي اسْتِعْمَالِ الْعَرَبِ تَوَسُّعَاتٍ فِي إِطْلَاقِ لَفْظِ الِاسْمِ مَرَّةً يَعْنُونَ بِهِ مَا يُرَادِفُ الْمُسَمَّى كَقَوْلِ النَّابِغَةِ:
Bununla birlikte, Arapların kullanımında "isim" lafzının ıtlakında genişletmeler (mecazi kullanımlar) var olagelmiştir; bazen bununla, Nâbiga'nın şu sözünde olduğu gibi müsemmâ (isimlendirilen varlık) ile eşanlamlı olanı kastederler:
نَبَّئْتُ زُرْعَةَ وَالسَّفَاهَةُ كَاسْمِهَا ... يُهْدِي إِلَيَّ غَرَائِبَ الْأَشْعَارِ
Haber aldım ki Zür'a -ki sefahat tıpkı ismi gibidir- / Bana tuhaf tuhaf şiirler sunarmış.
يَعْنِي أَنَّ السَّفَاهَةَ هِيَ هِيَ لَا تُعَرَّفُ لِلنَّاسِ بِأَكْثَرَ مِنِ اسْمِهَا وَهُوَ قَرِيبٌ مِنِ اسْتِعْمَالِ اسْمِ الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً [الْبَقَرَة: ١٤٣] . أَيْ مِثْلَ ذَلِكَ الْجَعْلِ الْوَاضِحِ الشَّهِيرِ وَيُطْلِقُونَ الِاسْمَ مُقْحَمًا زَائِدًا كَمَا فِي قَوْلِ لَبِيدٍ:
Yani sefahat, kendisinden ibarettir; insanlara isminden daha fazlasıyla tanıtılamaz. Bu da Yüce Allah'ın: { وَكَذلِكَ جَعَلْناكُمْ أُمَّةً وَسَطاً } “İşte böylece sizi vasat bir ümmet kıldık” [Bakara: 143] ayetindeki işaret isminin kullanımına yakındır; yani 'işte o apaçık ve meşhur kılma gibi' demektir. Bazen de Lebîd'in şu beytinde olduğu gibi "isim" [kelimesini] araya sokulmuş [ve] zâid olarak kullanırlar:
إِلَى الْحَوْلِ ثُمَّ اسْمُ السَّلَامِ عَلَيْكُمَا
Bir yıla kadar [ağlayın], sonra ikinize esenlik ismi olsun!
يَعْنِي ثُمَّ السَّلَامُ عَلَيْكُمَا وَلَيْسَ هَذَا خَاصًّا بِلَفْظِ الِاسْمِ بَلْ يَجِيءُ فِيمَا يُرَادِفُهُ مِثْلَ الْكَلِمَةِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى [الْفَتْح: ٢٦] وَكَذَلِكَ «لَفْظٌ» فِي قَوْلِ بَشَّارٍ هَاجِيًا:
Yani: 'Sonra ikinize selâm olsun.' Bu durum sadece "isim" lafzına has olmayıp, Yüce Allah'ın: { وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى } “Onlara takva kelimesini gerekli kıldı” [Fetih: 26] ayetindeki "kelime" gibi onunla eşanlamlı olan lafızlarda da gelir. Nitekim Beşşâr'ın hicvederken söylediği şu beyitteki "lafız" kelimesi de böyledir:
وَكَذَاكَ، كَانَ أَبُوكَ يُؤْثَرُ بِالْهُنَى ... وَيَظَلُّ فِي لَفْظِ النَّدَى يَتَرَدَّدُ
Senin baban da öylece cömertlikle anılmayı arzu eder / Ve 'cömertlik' lafzı dilinde dolanıp dururdu.
وَقَدْ يُطْلَقُ الِاسْمُ وَمَا فِي مَعْنَاهُ كِنَايَةً عَنْ وُجُودِ الْمُسَمَّى، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ [الرَّعْد: ٣٣] وَالْأَمْرُ لِلتَّعْجِيزِ أَيْ أَثْبِتُوا وُجُودَهُمْ وَوَضْعَ أَسْمَاءٍ لَهُمْ.
Bazen de "isim" ve onun anlamındaki kelimeler, müsemmânın (isimlendirilenin) varlığından kinaye olarak kullanılır. Yüce Allah'ın şu kavli bundandır: { وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ } “Allah'a ortaklar koştular. De ki: 'Onları isimlendirin (adlarını koyun bakalım)!'” [Ra'd: 33]. Buradaki emir âciz bırakma (ta'ciz) içindir; yani 'onların varlığını ve onlar için isimler konulduğunu ispat edin' demektir.
فَهَذِهِ إِطْلَاقَاتٌ أُخْرَى لَيْسَ ذِكْرُ اسْمِ اللَّهِ فِي الْبَسْمَلَةِ مِنْ قَبِيلِهَا، وَإِنَّمَا نَبَّهْنَا عَلَيْهَا لِأَنَّ بَعْضَ الْمُفَسِّرِينَ خَلَطَ بِهَا فِيُُ
İşte bunlar başka kullanımlardır ki Besmele'deki Allah'ın isminin zikredilmesi bu kabil[ler]den değildir. Biz bunlara sırf bazı müfessirler [Besmele tefsirinde] bunları birbirine karıştırdığı için dikkat çektik...
تَفْسِيرِ الْبَسْمَلَةِ، ذَكَرْتُهَا هُنَا تَوْضِيحًا لِيَكُونَ نَظَرُكُمْ فِيهَا فَسِيحًا فَشُدُّوا بِهَا يَدًا وَلَا تَتَّبِعُوا طَرَائِقَ قِدَدًا.
...bu konudaki bakışınız geniş olsun diye açıklama sadedinde burada zikrettim. Artık buna sımsıkı sarılın ve darmadağın yollara sapmayın.
وَقَدْ تَكَلَّمُوا عَلَى مَلْحَظِ تَطْوِيلِ الْبَاءِ فِي رَسْمِ الْبَسْمَلَةِ بِكَلَامٍ كُلُّهُ غَيْرُ مُقْنِعٍ، وَالَّذِي يَظْهَرُ لِي أَنَّ الصَّحَابَةَ لَمَّا كَتَبُوا الْمُصْحَفَ طَوَّلُوهَا فِي سُورَةِ النَّمْلِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّهَا مَبْدَأُ
Besmele'nin yazımında 'bâ' (ب) harfinin uzatılmasının hikmeti hakkında konuşmuşlarsa da bunların tamamı ikna edici olmayan sözlerdir. Bana göre aşikâr olan şudur: Sahâbe Mushaf'ı yazdığında, onun Süleyman'ın mektubunun başlangıcı olduğuna...
كِتَابِ سُلَيْمَانَ فَهِيَ مِنَ الْمَحْكِيِّ، فَلَمَّا جَعَلُوهَا عَلَامَةً عَلَى فَوَاتِحِ السُّوَرِ نَقَلُوهَا بِرَسْمِهَا، وَتَطْوِيلُ الْبَاءِ فِيهَا صَالِحٌ لِاتِّخَاذِهِ قُدْوَةً فِي ابْتِدَاءِ الْغَرَضِ الْجَدِيدِ مِنَ الْكَلَامِ بِحَرْفٍ غَلِيظٍ أَوْ مُلَوَّنٍ.
...işaret etmek üzere Neml sûresinde 'bâ'yı uzatmışlardı; çünkü bu, nakledilen bir ifadedir. Daha sonra bunu sûre başlarının işareti yaptıklarında aynı yazılış resmiyle aktardılar. Buradaki 'bâ' harfinin uzatılması, sözdeki yeni bir maksadın başlangıcında kalın veya renkli bir harfle başlama konusunda örnek alınmaya elverişlidir.
وَالْكَلَامُ عَلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ وَوَصْفِهِ يَأْتِي فِي تَفْسِير قَوْلِهِ تَعَالَى: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ [الْفَاتِحَة: ٢، ٣] .
Lafza-i Celâl ve sıfatı hakkındaki açıklama, Yüce Allah'ın: { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } “Hamd, Âlemlerin Rabbi, Rahmân, Rahîm olan Allah'a mahsustur” [Fâtiha: 2, 3] kavlinin tefsirinde gelecektir.
وَمُنَاسَبَةُ الْجَمْعِ فِي الْبَسْمَلَةِ بَيْنَ عَلَمِ الْجَلَالَةِ وَبَيْنَ صِفَتَيِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ، قَالَ الْبَيْضَاوِيُّ إِنَّ الْمُسَمِّي إِذَا قَصَدَ الِاسْتِعَانَةَ بِالْمَعْبُودِ الْحَقِّ الْمَوْصُوفِ بِأَنَّهُ مُولِي النِّعَمِ كُلِّهَا جَلِيلِهَا وَدَقِيقِهَا يَذْكُرُ عَلَمَ الذَّاتِ إِشَارَةً إِلَى اسْتِحْقَاقِهِ أَنْ يُسْتَعَانَ بِهِ بِالذَّاتِ، ثُمَّ يَذْكُرُ وَصْفَ الرَّحْمَنِ إِشَارَةً إِلَى أَنَّ الِاسْتِعَانَةَ عَلَى الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ وَهِيَ نِعَمٌ، وَذِكْرُ الرَّحِيمِ لِلْوُجُوهِ الَّتِي سَنَذْكُرُهَا فِي عَطْفِ صِفَةِ الرَّحِيمِ عَلَى صِفَةِ الرَّحْمَنِ.
Besmele'de Lafza-i Celâl ile Rahmân ve Rahîm sıfatlarının bir arada getirilmesinin münasebetine gelince; Beyzâvî şöyle demiştir: Besmele çeken kimse, büyüğüyle küçüğüyle bütün nimetleri bahşeden sıfatına sahip hak mâbuddan yardım dilemeyi kastettiğinde, bizzat kendisinden yardım istenmeye müstahak olduğuna işaret etmek üzere zâtın özel ismini zikreder. Ardından, salih ameller üzerine yardım dilemenin de birer nimet olduğuna işaretle 'Rahmân' sıfatını zikreder. 'Rahîm' sıfatının zikri ise, Rahîm sıfatının Rahmân sıfatına atfedilmesinde zikredeceğimiz vecihlerden ötürüdür.
وَقَالَ الْأُسْتَاذُ الْإِمَامُ مُحَمَّد عَبْدُه: إِنَّ النَّصَارَى كَانُوا يَبْتَدِئُونَ أَدْعِيَتَهُمْ وَنَحْوَهَا بِاسْمِ الْأَبِ وَالِابْنِ وَالرُّوحِ الْقُدُسِ إِشَارَةً إِلَى الْأَقَانِيمِ الثَّلَاثَةِ عِنْدَهُمْ، فَجَاءَتْ فَاتِحَةُ كِتَابِ الْإِسْلَامِ بِالرَّدِّ عَلَيْهِمْ مُوقِظَةً لَهُمْ بِأَنَّ الْإِلَهَ الْوَاحِدَ وَإِنْ تَعَدَّدَتْ أَسْمَاؤُهُ فَإِنَّمَا هُوَ تَعَدُّدُ الْأَوْصَافِ دُونَ تَعَدُّدِ الْمُسَمَّيَاتِ، يَعْنِي فَهُوَ رد عَلَيْهِم بتغليظ وَتَبْلِيدٍ. وَإِذَا صَحَّ أَنَّ فَوَاتِحَ النَّصَارَى وَأَدْعِيَتَهُمْ كَانَتْ تَشْتَمِلُ عَلَى ذَلِكَ- إِذِ النَّاقِلُ أَمِينٌ- فَهِيَ نُكْتَةٌ لَطِيفَةٌ.
Üstat İmam Muhammed Abduh ise şöyle demiştir: Hristiyanlar dualarına ve benzeri sözlerine, kendilerindeki üç uknuma (teslis unsurlarına) işaret etmek üzere 'Baba, Oğul ve Kutsal Ruh'un adıyla' diye başlarlardı. İslâm Kitabı'nın fâtihası (başlangıcı) ise onlara bir reddiye olarak gelmiş ve bir olan İlah'ın isimleri çok olsa da bunun isimlendirilenlerin (zâtların) çokluğu değil, yalnızca sıfatların çokluğu olduğunu bildirerek onları uyarmıştır; yani bu, onlara sert ve susturucu bir reddiyedir. Eğer Hristiyanların başlangıçlarının ve dualarının bunu içerdiği sahih ise —ki nakleden güvenilirdir— bu latif bir nüktedir.
وَعِنْدِي أَنَّ الْبَسْمَلَةَ كَانَ مَا يُرَادِفُهَا قَدْ جَرَى عَلَى أَلْسِنَةِ الْأَنْبِيَاءِ مِنْ عَهْدِ إِبْرَاهِيمَ ﵇ فَهِيَ مِنْ كَلَامِ الْحَنِيفِيَّةِ، فَقَدْ حَكَى اللَّهُ عَنْ إِبْرَاهِيمَ أَنَّهُ قَالَ لِأَبِيهِ: يَا أَبَتِ إِنِّي أَخافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذابٌ مِنَ الرَّحْمنِ [مَرْيَم: ٤٥] ، وَقَالَ: سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا [مَرْيَم: ٤٧] وَمَعْنَى الْحَفِيِّ قَرِيبٌ مِنْ مَعْنَى الرَّحِيمِ. وَحَكَى عَنْهُ قَوْلَهُ: وَتُبْ عَلَيْنا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ [الْبَقَرَة: ١٢٨] . وَوَرَدَ ذِكْرُ مُرَادِفِهَا فِي كِتَابِ سُلَيْمَانَ إِلَى مَلِكَةِ سَبَأٍ: إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ أَلَّا تَعْلُوا عَلَيَّ وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ [النَّمْل: ٣٠، ٣١] . وَالْمَظْنُونُ أَنَّ سُلَيْمَانَ اقْتَدَى فِي افْتِتَاحِ كِتَابِهِ بِالْبَسْمَلَةِ بِسُنَّةٍ مَوْرُوثَةٍ مِنْ عَهْدِ إِبْرَاهِيمَ جَعَلَهَا إِبْرَاهِيمُ كَلِمَةً بَاقِيَةً فِي وَارِثِي نُبُوَّتِهِ، وَأَن الله أَحيَاء هَذِهِ السُّنَّةَ فِي الْإِسْلَامِ فِي جُمْلَةِ مَا أَوْحَى لَهُ مِنَ الْحَنِيفِيَّةِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ [الْحَج
Bana göre ise Besmele'nin eşanlamlısı İbrâhim aleyhisselâm zamanından beri peygamberlerin dillerinde cari olmuştur; dolayısıyla o, Hanifliğin sözlerindendir. Nitekim Allah Teâlâ, İbrâhim'in babasına şöyle dediğini nakletmiştir: { يَا أَبَتِ إِنِّي أَخافُ أَنْ يَمَسَّكَ عَذابٌ مِنَ الرَّحْمنِ } “Babacığım! Doğrusu ben, Rahmân'dan sana bir azabın dokunmasından korkuyorum” [Meryem: 45]. Yine o şöyle demiştir: { سَأَسْتَغْفِرُ لَكَ رَبِّي إِنَّهُ كانَ بِي حَفِيًّا } “Senin için Rabbimden mağfiret dileyeceğim; şüphesiz O, bana karşı çok lütufkârdır” [Meryem: 47]. Burada geçen 'hafî' kelimesinin manası 'rahîm' manasına yakındır. Yine onun: { وَتُبْ عَلَيْنا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ } “Tövbelerimizi kabul buyur; şüphesiz Sen, tövbeleri çokça kabul eden, çok merhametli olansın” [Bakara: 128] dediğini nakletmiştir. Ayrıca bunun benzeri Süleyman'ın Sebe melikesine yazdığı mektupta da zikredilmiştir: { إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ أَلَّا تَعْلُوا عَلَيَّ وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ } “Mektup Süleyman'dandır ve 'Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla. Bana karşı büyüklük taslamayın ve teslim olarak bana gelin' diye başlamaktadır” [Neml: 30, 31]. Muhtemeldir ki Süleyman mektubuna Besmele ile başlarken İbrâhim devrinden tevarüs edilen ve İbrâhim'in kendi nübüvvet vârisleri arasında baki bir kelime kıldığı bir sünnete uymuştur; Allah Teâlâ da: { مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ هُوَ سَمَّاكُمُ الْمُسْلِمِينَ مِنْ قَبْلُ } “Babanız İbrâhim'in dinidir; O sizi daha önce de Müslümanlar olarak isimlendirdi” [Hac: ...
: ٧٨] .
78] buyurduğu gibi, İslâm'da kendisine vahyettiği Haniflik esasları cümlesinden olarak bu sünneti ihya etmiştir.
[٢] الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ.
[2] { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Hamd, Âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur.”
الْحَمْدُ لِلَّهِ.
{ الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Hamd Allah'a mahsustur.”
الشَّأْنُ فِي الْخِطَابِ بِأَمْرٍ مُهِمٍّ لَمْ يَسْبِقْ لِلْمُخَاطَبِ بِهِ خِطَابٌ مِنْ نَوْعِهِ أَنْ يُسْتَأْنَسَ لَهُ قَبْلَ إِلْقَاءِ الْمَقْصُودِ وَأَنْ يُهَيَّأَ لِتَلَقِّيهِ، وَأَنْ يُشَوَّقَ إِلَى سَمَاعِ ذَلِكَ وَتُرَاضُ نَفْسُهُ عَلَى الِاهْتِمَامِ بِالْعَمَلِ بِهِ لِيَسْتَعِدَّ لِلتَّلَقِّي بِالتَّخَلِّي عَنْ كُلِّ مَا شَأْنُهُ أَنْ يَكُونَ عَائِقًا عَنِ الِانْتِفَاعِ بِالْهُدَى مِنْ عِنَادٍ وَمُكَابَرَةٍ أَوِ امْتِلَاءِ الْعَقْلِ بِالْأَوْهَامِ الضَّالَّةِ، فَإِنَّ النَّفْسَ لَا تَكَادُ تَنْتَفِعُ بِالْعِظَاتِ وَالنُّذُرِ، وَلَا تُشْرِقُ فِيهَا الْحِكْمَةُ وَصِحَّةُ النَّظَرِ مَا بَقِيَ يُخَالِجُهَا الْعِنَادُ وَالْبُهْتَانُ، وَتُخَامِرُ رُشْدَهَا نَزَغَاتُ الشَّيْطَانِ، فَلَمَّا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ تَكُونَ هَذِهِ السُّورَةُ أُولَى سُوَرِ الْكِتَابِ الْمَجِيدِ بِتَوْقِيفِ النَّبِيءِ ﷺ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا نَبَّهَ اللَّهُ تَعَالَى قُرَّاءَ كِتَابِهِ وَفَاتِحِي مُصْحَفِهِ إِلَى أُصُولِ هَذِهِ التَّزْكِيَةِ النَّفْسِيَّةِ بِمَا لَقَّنَهُمْ أَنْ يَبْتَدِئُوا بِالْمُنَاجَاةِ الَّتِي تَضَمَّنَتْهَا سُورَةُ الْفَاتِحَةِ مِنْ قَوْلِهِ: إِيَّاكَ نَعْبُدُ إِلَى آخِرِ السُّورَةِ، فَإِنَّهَا تَضَمَّنَتْ أُصُولًا عَظِيمَةً: أَوَّلُهَا التَّخْلِيَةُ عَنِ التَّعْطِيلِ وَالشِّرْكِ بِمَا تَضَمَّنَهُ إِيَّاكَ نَعْبُدُ. الثَّانِي التَّخَلِّي عَنْ خَوَاطِرِ الِاسْتِغْنَاءِ عَنْهُ بِالتَّبَرِّي مِنَ الْحَوْلِ وَالْقُوَّةِ تِجَاهَ عَظَمَتِهِ بِمَا تَضَمَّنَهُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ. الثَّالِثُ الرَّغْبَةُ فِي التَّحَلِّي بِالرُّشْدِ وَالِاهْتِدَاءِ بِمَا تَضَمَّنَهُ اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ. الرَّابِعُ الرَّغْبَةُ فِي التَّحَلِّي بِالْأُسْوَةِ الْحَسَنَةِ بِمَا تَضَمَّنَهُ صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ. الْخَامِسُ التَّهَمُّمُ بِالسَّلَامَةِ مِنَ الضَّلَالِ الصَّرِيحِ بِمَا تَضَمَّنَهُ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ. السَّادِسُ التَّهَمُّمُ بِسَلَامَةِ تَفْكِيرِهِمْ مِنَ الِاخْتِلَاطِ بِشُبُهَاتِ الْبَاطِلِ الْمُمَوَّهِ بِصُورَةِ الْحَقِّ وَهُوَ الْمُسَمَّى بِالضَّلَالِ لِأَنَّ الضَّلَالَ خَطَأُ الطَّرِيقِ الْمَقْصُودِ بِمَا تَضَمَّنَهُ وَلَا الضَّالِّينَ.
Muhatabın daha önce benzeri bir hitaba muhatap olmadığı mühim bir meseleyle hitap edilirken usul; asıl kastedilen şey aktarılmadan önce muhatabın alıştırılması, onu kabule hazırlanması, onu dinlemeye teşvik edilmesi ve onunla amel etmeye nefsinin terbiye edilmesidir. Ta ki inat, kibir veya aklın sapkın kuruntularla dolması gibi hidayetten yararlanmaya engel olabilecek her şeyden arınarak (tahliye) [mesajı] almaya hazır hale gelsin. Zira nefis, içinde inat ve bühtan çalkalandığı, aklıselimine şeytanın vesveseleri karıştığı müddetçe öğüt ve uyarılardan neredeyse hiç faydalanamaz; hikmet ve doğru bakış onda parıldamaz. Allah Teâlâ, az önce geçtiği üzere Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem tevkiifiyle bu sûrenin Yüce Kitab'ın ilk sûresi olmasını murad edince, Kitabını okuyanlara ve Mushaf'ını açanlara, Fâtiha sûresinin { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana kulluk ederiz” ifadesinden sûrenin sonuna kadar içerdiği münacat ile başlamalarını telkin ederek bu nefis tezkiyesinin esaslarını hatırlatmıştır. Zira bu münacat pek yüce esasları içermektedir: Birincisi, { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana kulluk ederiz” ifadesinin içerdiği ta'tîl (Allah'ın sıfatlarını inkâr) ve şirkten arınmaktır. İkincisi, { وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Ve yalnız Senden yardım dileriz” ifadesinin içerdiği O'nun azameti karşısında güç ve kuvvetten teberri ederek O'ndan müstağni olma düşüncelerinden arınmaktır. Üçüncüsü, { اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Bizi dosdoğru yola ilet” ifadesinin içerdiği doğruluk ve hidayetle donanma (tahallî) arzusudur. Dördüncüsü, { صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } “Kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna” ifadesinin içerdiği güzel örneklikle donanma arzusudur. Beşincisi, { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ } “Gazaba uğrayanların değil” ifadesinin içerdiği apaçık sapkınlıktan kurtulma gayretidir. Altıncısı, { وَلَا الضَّالِّينَ } “Sapmışların da değil” ifadesinin içerdiği, düşüncelerinin hak suretine büründürülmüş bâtılın şüpheleriyle karışmasından korunma gayretidir. Bu da sapkınlık (dalâlet) olarak adlandırılır; çünkü sapkınlık, hedeflenen yoldan şaşmaktır.
وَأَنْتَ إِذَا افْتَقَدْتَ أُصُولَ نَجَاحِ الْمُرْشِدِ فِي إِرْشَادِهِ وَالْمُسْتَرْشِدِ فِي تَلَقِّيهِ عَلَى كَثْرَتِهَا وَتَفَارِيعِهَا وَجَدْتَهَا عَاكِفَةً حَوْلَ هَذِهِ الْأَرْكَانِ السِّتَّةِ فَكُنْ فِي اسْتِقْصَائِهَا لَبِيبًا. وَعَسَى أَنْ أَزِيدَكَ مِنْ تَفْصِيلِهَا قَرِيبًا. وَإِنَّ الَّذِي لَقَّنَ أَهْلَ الْقُرْآنِ مَا فِيهِ جِمَاعُ طَرَائِقِ الرُّشْدِ بِوَجْهٍ لَا يُحِيطُ بِهِ غَيْرُ عَلَّامِ الْغُيُوبِ لَمْ يُهْمِلْ إِرْشَادَهُمْ إِلَى التَّحَلِّي بِزِينَةِ الْفَضَائِلِ وَهِيَ أَنْ يُقَدِّرُوا النِّعْمَةَ حَقَّ قَدْرِهَا بِشُكْرِ الْمُنْعِمِ بِهَا فَأَرَاهُمْ كَيْفَ يُتَوِّجُونَ مُنَاجَاتِهِمْ بِحَمْدِ وَاهِبِ الْعَقْلِ وَمَانِحِ التَّوْفِيقِ، وَلِذَلِكَ كَانَ افْتِتَاحُ كُلِّ كَلَامٍ مُهِمٍّ بِالتَّحْمِيدِ سُنَّةَ الْكِتَابِ الْمَجِيدِ.
Sen, mürşidin irşadındaki, müsterşidin (irşad talep edenin) ise [bu irşadı] almasındaki başarı esaslarını, çokluğuna ve teferruatına rağmen incelediğinde, hepsinin bu altı rükün etrafında toplandığını görürsün; öyleyse bunları etraflıca kavramada basiretli ol! Umulur ki yakında bunun detaylarını sana daha da artırırım. Kur'an ehline gaybları hakkıyla bilenden başkasının kuşatamayacağı bir tarzda doğru yolların tamamını telkin eden Yüce Allah, onları faziletlerin ziynetiyle süslenmeye yönlendirmeyi de ihmal etmemiştir ki bu da, nimeti verene şükrederek nimetin kadrini hakkıyla bilmeleridir. Nitekim onlara, akıl bahşeden ve muvaffakiyet lütfeden Allah'a hamd ile münacatlarını nasıl taçlandıracaklarını göstermiştir. Bu sebeple her mühim söze hamd ile başlamak Yüce Kitab'ın bir sünneti olmuştur.
فَسُورَةُ الْفَاتِحَةِ بِمَا تَقَرَّرَ مُنَزَّلَةٌ مِنَ الْقُرْآنِ مَنْزِلَةَ الدِّيبَاجَةِ لِلْكِتَابِ أَوِ الْمُقَدِّمَةِ لِلْخُطْبَةِ، وَهَذَا الْأُسْلُوبُ لَهُ شَأْنٌ عَظِيمٌ فِي صِنَاعَةِ الْأَدَبِ الْعَرَبِيِّ وَهُوَ أَعْوَنُ لِلْفَهْمِ وَأَدْعَى لِلْوَعْيِ.
Dolayısıyla Fâtiha sûresi, ortaya konan bu hususlarla Kur'an için bir kitabın önsözü veya bir hutbenin mukaddimesi mesabesindedir. Bu üslubun Arap edebiyat sanatında büyük bir yeri vardır; zira o, anlamaya daha çok yardımcı olur ve kavramaya daha fazla zemin hazırlar.
وَقَدْ رَسَمَ أُسْلُوبَ الْفَاتِحَةِ لِلْمُنْشِئِينَ ثَلَاثَ قَوَاعِدَ لِلْمُقَدِّمَةِ: الْقَاعِدَةُ الْأَوْلَى إِيجَازُ الْمُقَدِّمَةِ لِئَلَّا تَمَلَّ نُفُوسُ السَّامِعِينَ بِطُولِ انْتِظَارِ الْمَقْصُودِ وَهُوَ ظَاهِرٌ فِي الْفَاتِحَةِ، وَلِيَكُونَ
Fâtiha'nın üslubu, yazı ve söz ustalarına (münşîlere) mukaddime için üç kural belirlemiştir: Birinci kural, dinleyenlerin nefisleri asıl maksadın uzun süre beklenmesinden ötürü usanmasın diye mukaddimenin veciz tutulmasıdır ki bu, Fâtiha'da apaçıktır. Ayrıca...
سُنَّةً لِلْخُطَبَاءِ فَلَا يُطِيلُوا الْمُقَدِّمَةَ كَيْ لَا يُنْسَبُوا إِلَى الْعَيِّ فَإِنَّهُ بِمِقْدَارِ مَا تُطَالُ الْمُقَدِّمَةُ يَقْصُرُ الْغَرَضُ، وَمِنْ هَذَا يَظْهَرُ وَجْهُ وَضْعِهَا قَبْلَ السُّوَرِ الطِّوَالِ مَعَ أَنَّهَا سُورَةٌ قَصِيرَةٌ. الثَّانِيَةُ أَنْ تُشِيرَ إِلَى الْغَرَضِ الْمَقْصُودِ وَهُوَ مَا يُسَمَّى بَرَاعَةَ الِاسْتِهْلَالِ لِأَن ذَلِك يهيىء السَّامِعِينَ لِسَمَاعِ تَفْصِيلِ مَا سَيَرِدُ عَلَيْهِمْ فَيَتَأَهَّبُوا لِتَلَقِّيهِ إِنْ كَانُوا مِنْ أَهْلِ التَّلَقِّي فَحَسْبُ، أَوْ لِنَقْدِهِ وَإِكْمَالِهِ إِنْ كَانُوا فِي تِلْكَ الدَّرَجَةِ، وَلِأَنَّ ذَلِكَ يَدُلُّ عَلَى تَمَكُّنِ الْخَطِيبِ مِنَ الْغَرَضِ وَثِقَتِهِ بِسَدَادِ رَأْيِهِ فِيهِ بِحَيْثُ يُنَبِّهُ السَّامِعِينَ لِوَعْيِهِ، وَفِيهِ سُنَّةٌ لِلْخُطَبَاءِ لِيُحِيطُوا بِأَغْرَاضِ كَلَامِهِمْ. وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ اشْتِمَالِ الْفَاتِحَةِ عَلَى هَذَا عِنْدَ الْكَلَامِ عَلَى وَجْهِ تَسْمِيَتِهَا أُمَّ الْقُرْآنِ. الثَّالِثَةُ أَنْ تَكُونَ الْمُقَدِّمَةُ مِنْ جَوَامِعِ الْكَلِمِ وَقَدْ بَيَّنَ ذَلِكَ عُلَمَاءُ الْبَيَانِ عِنْدَ ذِكْرِهِمُ الْمَوَاضِعَ الَّتِي يَنْبَغِي لِلْمُتَكَلِّمِ أَنْ يَتَأَنَّقَ فِيهَا. الرَّابِعُ أَنْ تُفْتَتَحَ بِحَمْدِ اللَّهِ.
...hatipler için de bir sünnet (yöntem) olsun ki, acizlik ve meramını anlatamamakla itham edilmemek adına mukaddimeyi uzatmasınlar; zira mukaddime ne kadar uzatılırsa asıl gaye o denli sönükleşir. Kısa bir sûre olmasına rağmen uzun sûrelerden önce yerleştirilmesinin hikmeti de buradan anlaşılır. İkinci kural, mukaddimenin asıl hedeflenen gayeye işaret etmesidir ki buna "berâat-i istihlâl" (giriş güzelliği) denir. Çünkü bu, dinleyenleri kendilerine sunulacak olan şeyin tafsilatını dinlemeye hazırlar; böylece şayet sadece dinleyip anlama ehlinden iseler onu kabule hazırlanırlar, eğer o seviyede iseler onu tenkit edip tamamlamaya hazırlanırlar. Ayrıca bu durum, hatibin konuya hâkimiyetine ve onda doğru görüşe sahip olduğuna dair güvenine delalet eder, dinleyenleri de onu kavramaya sevk eder. Bunda hatiplerin sözlerinin gayelerini kuşatmaları için de bir yöntem vardır. Fâtiha'nın bunu içerdiğinin beyanı, ona "Ümmü'l-Kur'ân" denilmesinin gerekçesi açıklanırken geçmişti. Üçüncü kural, mukaddimenin cevâmiu'l-kelim (az sözle çok anlam ifade eden) kabilinden olmasıdır; belâgat âlimleri, mütekellimin özen göstermesi gereken yerleri zikrederken bunu açıklamışlardır. Dördüncüsü ise mukaddimenin Allah'a hamd ile açılmasıdır.
إِنَّ الْقُرْآنَ هُدًى لِلنَّاسِ وَتِبْيَانًا لِلْأَحْكَامِ الَّتِي بِهَا إِصْلَاحُ النَّاسِ فِي عَاجِلِهِمْ وَآجِلِهِمْ وَمَعَاشِهِمْ وَمَعَادِهِمْ وَلَمَّا لَمْ يَكُنْ لِنُفُوسِ الْأُمَّةِ اعْتِيَادٌ بِذَلِكَ لَزِمَ أَنْ يُهَيَّأَ الْمُخَاطَبُونَ بِهَا إِلَى تَلَقِّيهَا وَيُعْرَفُ تَهَيُّؤُهَمْ بِإِظْهَارِهِمُ اسْتِعْدَادَ النُّفُوسِ بِالتَّخَلِّي عَنْ كُلِّ مَا مِنْ شَأْنِهِ أَنْ يَعُوقَ عَنِ الِانْتِفَاعِ بِهَاتِهِ التَّعَالِيمِ النَّافِعَةِ وَذَلِكَ بِأَنْ يُجَرِّدُوا نُفُوسَهُمْ عَنِ الْعِنَادِ وَالْمُكَابَرَةِ وَعَنْ خَلْطِ مَعَارِفِهِمْ بِالْأَغْلَاطِ الْفَاقِرَةِ، فَلَا مَنَاصَ لَهَا قَبْلَ اسْتِقْبَالِ تِلْكَ الْحِكْمَةِ وَالنَّظَرِ مِنَ الِاتِّسَامِ بِمَيْسِمِ الْفَضِيلَةِ وَالتَّخْلِيَةِ عَنِ السَّفَاسِفِ الرَّذِيلَةِ.
Şüphesiz Kur'an, insanlar için bir hidayet rehberi ve insanların dünyalarında, ahiretlerinde, maişetlerinde ve dönüş yerlerinde ıslahını sağlayan hükümlerin apaçık bir açıklamasıdır. Ümmetin nefisleri buna önceden alışkın olmadığı için, muhatapların bu hükümleri almaya hazırlanması gerekmiştir. Onların hazırlanmış olduğu ise, bu faydalı öğretilerden yararlanmaya engel olabilecek her şeyden arınarak nefislerinin kabiliyetini ortaya koymalarıyla bilinir. Bu da nefislerini inat ve kibirden, bilgilerini helak edici yanlışlarla karıştırmaktan arındırmalarıyla mümkündür. Dolayısıyla nefsin, o hikmeti ve doğru bakışı karşılamadan önce fazilet damgasıyla damgalanmaktan ve rezil süfli şeylerden arınmaktan başka çaresi yoktur.
فَالْفَاتِحَةُ تَضَمَّنَتْ مُنَاجَاةً لِلْخَالِقِ جَامِعَةً التَّنَزُّهَ عَنِ التَّعْطِيلِ وَالْإِلْحَادِ وَالدَّهْرِيَّةِ بِمَا تَضَمَّنَهُ قَوْلُهُ: مَلِكِ يَوْمِ الدِّينِ، وَعَنِ الْإِشْرَاكِ بِمَا تَضَمَّنَهُ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ، وَعَنِ الْمُكَابَرَةِ وَالْعِنَادِ بِمَا تَضَمَّنَهُ اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ فَإِنَّ طَلَبَ الْهِدَايَةِ اعْتِرَافٌ بِالِاحْتِيَاجِ إِلَى الْعِلْمِ، وَوَصْفُ الصِّرَاطِ بِالْمُسْتَقِيمِ اعْتِرَافٌ بِأَنَّ مِنَ الْعِلْمِ مَا هُوَ حَقٌّ وَمِنْهُ مَا هُوَ مَشُوبٌ بِشُبَهٍ وَغَلَطٍ، وَمَنِ اعْتَرَفَ بِهَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ فَقَدْ أَعَدَّ نَفْسَهُ لِاتِّبَاعِ أَحْسَنِهِمَا، وَعَنِ الضَّلَالَاتِ الَّتِي تَعْتَرِي الْعُلُومَ الصَّحِيحَةَ وَالشَّرَائِعَ الْحَقَّةَ فَتَذْهَبُ بِفَائِدَتِهَا
Fâtiha; Yaratıcı'ya { مَلِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Din gününün mâliki” buyruğunun içerdiği şekilde ta'tîl, mülhidlik ve dehriyyikten (materyalizmden) uzak durmayı; { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Senden yardım dileriz” buyruğunun içerdiği şekilde şirkten arınmayı; { اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } “Bizi dosdoğru yola, kendilerine nimet verdiğin kimselerin yoluna ilet” buyruğunun içerdiği şekilde kibir ve inattan uzak durmayı kapsayan bir münacatı içermiştir. Zira hidayet talebi, ilme muhtaç olunduğunun itirafıdır; yolun 'müstakim' (dosdoğru) olarak nitelendirilmesi ise ilmin hak olanının da, şüphe ve yanlışlarla karışmış olanının da bulunduğunun itirafıdır. Bu iki hususu itiraf eden kimse de nefsini en güzeline uymaya hazırlamış olur. [Ayrıca Fâtiha], sahih ilimlere ve hak şeriatlara arız olup onların faydasını yok eden...
وَتُنْزِلُ صَاحِبَهَا إِلَى دَرَكَةٍ أَقَلَّ مِمَّا وَقَفَ عِنْدَهُ الْجَاهِلُ الْبَسِيطُ، وَذَلِكَ بِمَا تَضَمَّنَهُ قَوْلُهُ: غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ كَمَا أَجْمَلْنَاهُ قَرِيبًا، وَلِأَجْلِ هَذَا سُمِّيَتْ هَاتِهِ السُّورَةُ أُمَّ الْقُرْآنِ كَمَا تَقَدَّمَ.
...ve sahibini basit bir cahilin durduğu seviyenin de altına düşüren sapkınlıklardan uzak durmayı da az önce özetlediğimiz gibi { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ } “Gazaba uğrayanların ve sapmışların değil” buyruğunun içerdiği şekilde kapsamıştır. İşte daha önce geçtiği üzere bu sûreye 'Ümmü'l-Kur'ân' adı verilmesi bundandır.
وَلَمَّا لُقِّنَ الْمُؤْمِنُونَ هَاتِهِ الْمُنَاجَاةَ الْبَدِيعَةَ الَّتِي لَا يَهْتَدِي إِلَى الْإِحَاطَةِ بِهَا فِي كَلَامِهِ غَيْرُ عَلَّامِ الْغُيُوبِ سُبْحَانَهُ قَدَّمَ الْحَمْدَ عَلَيْهَا لِيَضَعَهُ الْمُنَاجُونَ كَذَلِكَ فِي مُنَاجَاتِهِمْ جَرْيًا عَلَى طَرِيقَةِ بُلَغَاءِ الْعَرَبِ عِنْدَ مُخَاطَبَةِ الْعُظَمَاءِ أَنْ يَفْتَتِحُوا خِطَابَهُمْ إِيَّاهُمْ وَطِلْبَتَهُمْ بِالثَّنَاءِ وَالذِّكْرِ
Müminlere, gaybları hakkıyla bilen Sübhânehu'dan başkasının sözlerinde kuşatmaya güç yetiremeyeceği bu eşsiz münacat telkin edilince; Arap beliğlerinin büyüklere hitap ederken hitaplarına ve taleplerine övgü ve güzel...
الْجَمِيلِ. قَالَ أُمَيَّةُ ابْن أَبِي الصَّلْتِ يَمْدَحُ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ جُدْعَانَ:
...anışla başlama yöntemlerine uygun olarak münacatta bulunanların da münacatlarına aynı şekilde koymaları için hamd bunun önüne geçirilmiştir. Ümeyye b. Ebi's-Salt, Abdullah b. Cüd'ân'ı överken şöyle demiştir:
أَأَذْكُرُ حَاجَتِي أَمْ قَدْ كَفَانِي ... حَيَاؤُكَ إِنَّ شِيمَتَكَ الْحَيَاءُ
İhtiyacımı söyleyeyim mi, yoksa senin hayân bana yetti mi? / Zira hayâ senin tabiatındır.
إِذَا أَثْنَى عَلَيْكَ الْمَرْءُ يَوْمًا ... كَفَاهُ عَنْ تَعَرُّضِهِ الثَّنَاءُ
Bir gün bir kimse seni övecek olsa / Sana [hacetini] arz etmek yerine o övgü ona kâfi gelir.
فَكَانَ افْتِتَاحُ الْكَلَامِ بِالتَّحْمِيدِ سُنَّةَ الْكِتَابِ الْمَجِيدِ لِكُلِّ بَلِيغٍ مُجِيدٍ، فَلَمْ يَزَلِ الْمُسْلِمُونَ مِنْ يَوْمِئِذٍ يُلَقِّبُونَ كُلَّ كَلَامِ نَفِيسٍ لَمْ يَشْتَمِلْ فِي طَالِعِهِ عَلَى الْحَمْدِ بِالْأَبْتَرِ أَخْذًا مِنْ
Böylece söze hamd ile başlamak, her usta beliğ için Yüce Kitab'ın bir sünneti (yolu) olmuştur. O günden bu yana Müslümanlar, başlangıcında hamd bulunmayan her değerli söze 'ebter' (kesik/bereketsiz) adını vermişlerdir. Bu da...
حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ «كُلُّ أَمْرِ ذِي بَالٍ لَا يُبْدَأُ فِيهِ بِالْحَمْدِ لِلَّهِ أَوْ بِالْحَمْدِ فَهُوَ أَقْطَعُ»
...Ebû Hüreyre'nin Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet ettiği: «Önemli her iş ki başında 'el-hamdü lillâh' veya 'hamd' ile başlanmazsa, o iş bereketsizdir (kesiktir)»
. وَقَدْ لُقِّبَتْ خُطْبَةُ زِيَادِ ابْن أَبِي سُفْيَانَ الَّتِي خَطَبَهَا بِالْبَصْرَةِ بِالْبَتْرَاءِ لِأَنَّهُ لَمْ يَفْتَتِحْهَا بِالْحَمْدِ، وَكَانَتْ سُورَةُ الْفَاتِحَةِ لِذَلِكَ مُنَزَّلَةً مِنَ الْقُرْآنِ مَنْزِلَةَ الدِّيبَاجَةِ لِلْكِتَابِ أَوِ الْمُقَدِّمَةِ لِلْخُطْبَةِ، وَلِذَلِكَ شَأْنٌ مُهِمٌّ فِي صِنَاعَةِ الْإِنْشَاءِ فَإِنَّ تَقْدِيمَ الْمُقَدِّمَةِ بَيْنَ يَدي الْمَقْصُود أَعُود لِلْأَفْهَامِ وأدعى لوعيها.
hadisinden mülhemdir. Nitekim Ziyâd b. Ebî Süfyân'ın Basra'da irad ettiği hutbeye, hamd ile başlamadığı için 'el-Betrâ' (kesik hutbe) adı verilmiştir. Bundan dolayı Fâtiha sûresi Kur'an nezdinde bir kitabın önsözü veya bir hutbenin mukaddimesi mesabesinde kılınmıştır. Bunun inşâ (yazı/hitabet) sanatında önemli bir yeri vardır; nitekim mukaddimenin maksadın önüne geçirilmesi, zihinlere daha faydalı ve kavramaya daha çok teşvik edicidir.
و (الْحَمد) هُوَ الثَّنَاءُ عَلَى الْجَمِيلِ أَيِ الْوَصْفُ الْجَمِيلُ الِاخْتِيَارِيُّ فِعْلًا كَانَ كَالْكَرَمِ وَإِغَاثَةِ الْمَلْهُوفِ أَمْ غَيْرِهِ كَالشَّجَاعَةِ. وَقَدْ جَعَلُوا الثَّنَاءَ جِنْسًا لِلْحَمْدِ فَهُوَ أَعَمُّ مِنْهُ وَلَا يَكُونُ ضِدَّهُ. فَالثَّنَاءُ الذِّكْرُ بِخَيْرٍ مُطْلَقًا وَشَذَّ مَنْ قَالَ يُسْتَعْمَلُ الثَّنَاءُ فِي الذِّكْرِ مُطْلَقًا وَلَوْ بِشَرٍّ، وَنَسَبَا إِلَى ابْنِ الْقَطَّاعِ وَغَرَّهُ فِي ذَلِك مَا رَود
Hamd (الْحَمْد); ister cömertlik ve darda kalana yardım etmek gibi bir fiil, isterse cesaret gibi fiil dışı bir nitelik olsun, güzel olanı yani iradî güzel vasfı övmektir. [Âlimler] senâyı (övgüyü) hamdin cinsi kılmışlardır; dolayısıyla senâ hamdden daha geneldir ve onun zıddı olmaz. Zira senâ, mutlak olarak hayırla anmaktır. Senânın şerle de olsa mutlak anma anlamında kullanıldığını söyleyen kimse şâz kalmıştır; bu görüş İbnü'l-Kattâ'a nispet edilmiştir. Onu bu konuda yanıltan ise...
فِي الْحَدِيثِ وَهُوَ قَوْلُهُ ﷺ: «مَنْ أَثْنَيْتُمْ عَلَيْهِ خَيْرًا وَجَبَتْ لَهُ الْجَنَّةُ وَمَنْ أَثْنَيْتُمْ عَلَيْهِ شَرًّا وَجَبَتْ لَهُ النَّارُ»
...hadiste geçen husustur ki o da Hz. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kimi hayırla anarsanız (överseniz) ona cennet vacip olur; kimi de şerle anarsanız ona cehennem vacip olur» hadisidir.
وَإِنَّمَا هُوَ مَجَازٌ دَعَتْ إِلَيْهِ الْمُشَاكَلَةُ اللَّفْظِيَّةُ وَالتَّعْرِيضُ بِأَنَّ مَنْ كَانَ مُتَكَلِّمًا فِي مُسْلِمٍ فَلْيَتَكَلَّمْ بِثَنَاءٍ أَوْ لِيَدَعْ، فَسَمَّى ذِكْرَهُمْ بِالشَّرِّ ثَنَاءًُُ
Oysa bu, lafzî müşâkele (söz uyumu) ile bir Müslüman hakkında konuşacak olan kimsenin ya övgüyle (hayırla) konuşması ya da susması gerektiğine yapılan tarizin (üstü kapalı uyarının) gerektirdiği bir mecazdan ibarettir. Bu sebeple onların şerle anmasını da senâ (övgü) diye isimlendirmiştir.
تَنْبِيهًا عَلَى ذَلِكَ. وَأَمَّا الَّذِي يُسْتَعْمَلُ فِي الْخَيْرِ وَالشَّرِّ فَهُوَ النِّثَاءُ بِتَقْدِيمِ النُّونِ وَهُوَ فِي الشَّرِّ أَكْثَرُ كَمَا قِيلَ.
...buna dikkat çekmek içindir. Hayır ve şerde kullanılan kelimeye gelince, o; nûn harfinin öne geçirilmesiyle nisâ (النِّثَاء) kelimesidir ve denildiğine göre şerde kullanımı daha çoktur.
وَأَمَّا الْمَدْحُ فَقَدِ اخْتُلِفَ فِيهِ فَذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى أَنَّ الْمَدْحَ أَعَمُّ مِنَ الْحَمْدِ فَإِنَّهُ يَكُونُ عَلَى الْوَصْفِ الِاخْتِيَارِيِّ وَغَيْرِهِ. وَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» الْحَمْدُ وَالْمَدْحُ أَخَوَانِ فَقِيلَ أَرَادَ أَخَوَانِ فِي الِاشْتِقَاقِ الْكَبِيرِ نَحْوَ جَبَذَ وَجَذَبَ، وَإِنَّ ذَلِكَ اصْطِلَاحٌ لَهُ فِي «الْكَشَّافِ» فِي مَعْنَى أُخُوَّةٍ اللَّفْظَيْنِ لِئَلَّا يَلْزَمَ مِنْ ظَاهِرِ كَلَامِهِ أَنَّ الْمَدْحَ يُطْلَقُ عَلَى الثَّنَاءِ عَلَى الْجَمِيلِ الِاخْتِيَارِيِّ، لَكِنَّ هَذَا فَهْمٌ غَيْرُ مُسْتَقِيمٍ وَالَّذِي عَلَيْهِ الْمُحَقِّقُونَ مِنْ شُرَّاحِ «الْكَشَّافِ» أَنَّهُ أَرَادَ
Medih (الْمَدْح) kavramına gelince, bu hususta ihtilaf edilmiştir. Cumhur, medhin hamdden daha genel olduğu görüşüne varmıştır; çünkü medih hem iradî hem de gayriiradî vasıf üzerine olur. el-Keşşâf sahibi ise: 'Hamd ve medih iki kardeştir' demiştir. Bunun üzerine, sözünün zahirinden medhin [yalnızca] iradî güzeli övmek için kullanıldığı anlamı çıkmasın diye, cebeze (جَبَذَ) ile cezebe (جَذَبَ) gibi büyük iştikakta (iştikâk-ı kebîr) iki kardeş olduğunu kastettiği ve iki lafzın kardeşliği manasında bunun el-Keşşâf'ta onun bir ıstılahı olduğu söylenmiştir. Ancak bu doğru bir anlayış değildir; el-Keşşâf şârihlerinden muhakkiklerin benimsediği görüşe göre o...
مِنَ الْأُخُوَّةِ هُنَا التَّرَادُفَ لِأَنَّهُ ظَاهِرُ كَلَامِهِ وَلِأَنَّهُ صَرِيحُ قَوْلِهِ فِي «الْفَائِقِ» : «الْحَمْدِ هُوَ الْمَدْحُ وَالْوَصْفُ بِالْجَمِيلِ» وَلِأَنَّهُ ذَكَرَ الذَّمَّ نَقِيضًا لِلْحَمْدِ إِذْ قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : «وَالْحَمْدُ نَقِيضُهُ الذَّمُّ» مَعَ شُيُوعِ كَوْنِ الذَّمِّ نَقِيضًا لِلْمَدْحِ، وَعُرْفُ عُلَمَاءِ اللُّغَةِ أَنْ يُرِيدُوا مِنَ النَّقِيضِ الْمُقَابِلَ لَا مَا يُسَاوِي النَّقِيضَ حَتَّى يُجَابَ بِأَنَّهُ أَرَادَ مِنَ النَّقِيضِ مَا لَا يُجَامِعُ الْمَعْنَى وَالذَّمُّ لَا يُجَامِعُ الْحَمْدَ وَإِنْ لَمْ يَكُنْ مَعْنَاهُ رَفْعَ مَعْنَى الْحَمْدِ بَلْ رَفْعَ مَعْنَى الْمَدْحِ إِلَّا أَنَّ نَفْيَ الْأَعَمِّ وَهُوَ الْمَدْحُ يَسْتَلْزِمُ نَفْيَ الْأَخَصِّ وَهُوَ الْحَمْدُ لِأَنَّ هَذَا لَا يَقْصِدُهُ عُلَمَاءُ اللُّغَةِ، يَعْنِي وَإِنِ اغْتُفِرَ مِثْلُهُ فِي اسْتِعْمَالِ الْعَرَبِ كَقَوْلِ زُهَيْرٍ:
...buradaki kardeşlikten eşanlamlılığı kastetmiştir. Zira kelamının zahiri budur ve el-Fâik'taki: 'Hamd; övgü (medih) ve güzellikle nitelemektir' sözü de bunu açıkça ifade etmektedir. Ayrıca o, zemmin medhin zıddı/nakîzi olduğu meşhur iken el-Keşşâf'ta: 'Hamd; onun nakîzi zemdir' diyerek zemmi hamdin nakîzi olarak zikretmiştir. Dil âlimlerinin örfü, nakîz ile -nakîze denk olanı değil- bizzat karşıtı kastetmektir; ta ki 'o nakîz ile anlamın birlikte bulunamayacağı şeyi kastetmiştir; zemm, anlamı itibariyle hamdin manasını değil medhin manasını kaldırıyor olsa da hamd ile bir arada bulunmaz, ancak daha genel olan medhin olumsuzlanması daha özel olan hamdin de olumsuzlanmasını gerektirir' diye cevap verilebilsin; zira dil âlimleri bunu kastetmez. Yani Züheyr'in şu sözündeki gibi Arapların kullanımında böylesi durumlar müsamaha ile karşılansa da...
وَمَنْ يَجْعَلِ الْمَعْرُوفَ فِي غَيْرِ أَهْلِهِ ... يَكُنْ حَمْدُهُ ذَمًّا عَلَيْهِ وَيَنْدَمِ
Kim iyiliği ehil olmayana yaparsa / Onun övgüsü aleyhine yergiye döner ve pişman olur.
لِأَنَّ كَلَامَ الْعُلَمَاءِ مَبْنِيٌّ عَلَى الضَّبْطِ وَالتَّدْقِيقِ.
...çünkü âlimlerin sözü ضبط (zapt/kesinlik) ve tedkik (inceleme/titizlik) üzerine kuruludur.
ثُمَّ اخْتُلِفَ فِي مُرَادِ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» مِنْ تَرَادُفِهِمَا هَلْ هُمَا مُتَرَادِفَانِ فِي تَقْيِيد هما بِالثَّنَاءِ عَلَى الْجَمِيلِ الِاخْتِيَارِيِّ؟ أَوْ مُتَرَادِفَانِ فِي عَدَمِ التَّقْيِيدِ بِالِاخْتِيَارِيِّ، وَعَلَى الْأَوَّلِ حَمَلَهُ السَّيِّدُ الشَّرِيفُ وَهُوَ ظَاهِرُ كَلَامِ سَعْدِ الدِّينِ. وَاسْتَدَلَّ السَّيِّدُ بِأَنَّهُ صَرَّحَ بِذَلِكَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلكِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمانَ [الحجرات: ٧] إِذْ قَالَ: «فَإِنْ قُلْتَ فَإِنَّ الْعَرَبَ تَمْدَحُ بِالْجَمَالِ وَحُسْنِ الْوُجُوهِ وَهُوَ مَدْحٌ مَقْبُولٌ عِنْدَ النَّاسِ، قُلْتُ الَّذِي سَوَّغَ ذَلِكَ أَنَّهُمْ رَأَوْا حُسْنَ الرِّوَاءِ وَوَسَامَةَ الْمَنْظَرِ فِي الْغَالِبِ يُسْفِرُ عَنْ مَخْبَرٍ مُرْضٍ وَأَخْلَاقٍ مَحْمُودَةٍ عَلَى أَنَّ مِنْ مُحَقِّقَةِ الثِّقَاتِ وَعُلَمَاءِ الْمَعَانِي مَنْ دَفَعَ صِحَّةَ ذَلِكَ وَخَطَّأَ الْمَادِحَ بِهِ وَقَصَرَ الْمَدْحَ عَلَى النَّعْتِ بِأُمَّهَاتِ الْخَيْرِ وَهِيَ كَالْفَصَاحَةِ وَالشَّجَاعَةِ وَالْعَدْلِ وَالْعِفَّةِ وَمَا يَتَشَعَّبُ عَنْهَا» اهـ.
Daha sonra el-Keşşâf sahibinin bu ikisinin eşanlamlılığından muradı konusunda ihtilaf edilmiştir: İkisi, [övgünün] iradî güzel ile kayıtlanmasında mı eşanlamlıdır? Yoksa iradî olma şartıyla kayıtlanmamasında mı eşanlamlıdır? Seyyid Şerîf bunu birinci ihtimale hamletmiştir ki Sa'düddin [et-Teftâzânî]'in sözünün zahiri de budur. Seyyid [Şerîf], el-Keşşâf sahibinin Yüce Allah'ın: { وَلكِنَّ اللَّهَ حَبَّبَ إِلَيْكُمُ الْإِيمانَ } “Fakat Allah size imanı sevdirdi” [Hucurât: 7] kavlindeki şu açık beyanını delil getirmiştir: «Şayet 'Araplar güzellik ve yüz güzelliğiyle överler (medhederler) ve bu insanlar nezdinde makbul bir övgüdür' dersen, derim ki: Buna cevaz veren şey, onların görünüş güzelliğinin ve sima çekiciliğinin çoğunlukla hoşnut olunan bir iç hâle ve övülen ahlaka işaret ettiğini görmeleridir. Kaldı ki güvenilir muhakkiklerden ve meânî âlimlerinden, bunun sıhhatini reddeden, bununla öveni hatalı bulan ve övgüyü fasahat, şecaat, adalet, iffet ve bunlardan türeyen temel hayır nitelikleriyle sınırlayanlar da vardır».
وَعَلَى الْمَحْمَلِ الثَّانِي وَهُوَ أَنْ يَكُونَ قَصَدَ مِنَ التَّرَادُفِ إِلْغَاءَ قَيْدِ الِاخْتِيَارِيِّ فِي كِلَيْهِمَا حَمَلَهُ الْمُحَقِّقُ عَبْدُ الْحَكِيمِ السَّلَكُوتِيُّ فِي «حَوَاشِي التَّفْسِيرِ» فَرْضًا أَوْ نَقْلًا لَا تَرْجِيحًا بِنَاءً عَلَى أَنَّهُ ظَاهِرُ كَلَامِهِ فِي «الْكَشَّاف» و «الْفَائِق» إِذْ أَلْغَى قَيْدَ الِاخْتِيَارِيِّ فِي تَفْسِيرِ الْمَدْحِ بِالثَّنَاءِ عَلَى الْجَمِيلِ وَجَعَلَهُمَا مَعَ ذَلِكَ مُتَرَادِفَيْنِ.
İkinci yoruma, yani eşanlamlılıktan kastının her ikisinde de iradî olma kaydını kaldırmak olduğu görüşüne gelince; Muhakkik Abdülhakîm es-Siyâlkûtî Hâşiyetü't-Tefsîr'de —tercih olarak değil, bir ihtimal veya nakil olarak— bunu el-Keşşâf ve el-Fâik'taki sözünün zahirine dayanarak bu manaya hamletmiştir. Zira o, medhi güzel olanı övmekle tefsir ederken iradî olma kaydını kaldırmış ve buna rağmen ikisini eşanlamlı kılmıştır.
وَبِهَذَا يَنْدَفِعُ الْإِشْكَالُ عَنْ حَمْدِنَا اللَّهَ تَعَالَى عَلَى صِفَاتِهِ الذَّاتِيَّةِ كَالْعِلْمِ وَالْقُدْرَةِ دُونَ صِفَاتِ الْأَفْعَالِ وَإِنْ كَانَ انْدِفَاعُهُ عَلَى اخْتِيَارِ الْجُمْهُورِ أَيْضًا ظَاهِرًا فَإِنَّ مَا وَرَدَ عَلَيْهِمْ مِنْ أَنَّ مَذْهَبَهُمْ يَسْتَلْزِمُ أَنْ لَا يُحْمَدَ اللَّهُ تَعَالَى عَلَى صِفَاتِهِ لِأَنَّهَا ذَاتِيَّةٌ فَلَا تُوصَفُ بِالِاخْتِيَارِ إِذِ الِاخْتِيَارُ يَسْتَلْزِمُ إِمْكَانَ الِاتِّصَافِ، وَقَدْ أَجَابُوا عَنْهُ إِمَّا بِأَنَّ تِلْكَ الصِّفَاتِ الْعَلِيَّةَ نَزَلَتْ مَنْزِلَةَ الِاخْتِيَارِيَّةِ لِاسْتِقْلَالِ مَوْصُوفِهَا، وَإِمَّا بِأَنْ تَرَتُّبَ الْآثَارِ الِاخْتِيَارِيَّةِ عَلَيْهَا يَجْعَلُهَا كَالِاخْتِيَارِيَّةِ، وَإِمَّا بِأَنَّ الْمُرَادَ بِالِاخْتِيَارِيَّةِ أَنْ يَكُونَ الْمَحْمُودُ فَاعِلًا بِالِاخْتِيَارِ وَإِنْ لَمْ يَكُنِ الْمَحْمُودُ عَلَيْهِ
Böylece Yüce Allah'ı fiilî sıfatları bir yana ilim ve kudret gibi zâtî sıfatları üzerine hamdetmemiz hususundaki müşkillik ortadan kalkmış olur. Gerçi cumhurun tercihine göre de bu müşkilliğin ortadan kalkması açıktır. Zira cumhura yöneltilen; mezheplerinin, zâtî olup iradîlikle nitelenemeyeceği için —çünkü irade (ihtiyar), nitelenmenin [olup olmama] imkânını gerektirir— Allah Teâlâ'nın sıfatları üzerine hamdolunamayacağı neticesini doğurduğu itirazına karşı [cumhur] şöyle cevap vermiştir: Ya o yüce sıfatlar, mevsûflarının müstakil olması hasebiyle iradî sıfatlar mesabesinde kabul edilmiştir; ya iradî eserlerin o sıfatlara terettüp etmesi onları iradî gibi kılmıştır; ya da iradîlikten murat, üzerine hamdedilen nitelik...
اخْتِيَارِيًّا.
...iradî olmasa bile övülen Zât'ın iradeyle (ihtiyar ile) fail olmasıdır.