وَعِنْدِي أَنَّ الْجَوَابَ أَنْ نَقُولَ إِنَّ شَرْطَ الِاخْتِيَارِيِّ فِي حَقِيقَةِ الْحَمْدِ عِنْدَ مُثْبِتِهِ لِإِخْرَاجِ الصِّفَاتِ غَيْرِ الِاخْتِيَارِيَّةِ لِأَنَّ غَيْرَ الِاخْتِيَارِيِّ فِينَا لَيْسَ مِنْ صِفَاتِ الْكَمَالِ إِذْ لَا تَتَرَتَّبُ عَلَيْهَا الْآثَارُ الْمُوجِبَةُ لِلْحَمْدِ، فَكَانَ شَرْطُ الِاخْتِيَارِ فِي حَمْدِنَا زِيَادَةً فِي تَحَقُّقِ كَمَالِ الْمَحْمُودِ، أَمَّا عَدَمُ الِاخْتِيَارِ الْمُخْتَصِّ بِالصِّفَاتِ الذَّاتِيَّةِ الْإِلَهِيَّةِ فَإِنَّهُ لَيْسَ عِبَارَةً عَنْ نَقْصٍ فِي صِفَاتِهِ وَلَكِنَّهُ كَمَالٌ نَشَأَ مِنْ وُجُوبِ الصِّفَةِ لِلذَّاتِ لِقِدَمِ الصِّفَةِ فَعَدَمُ الِاخْتِيَارِ فِي صِفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى زِيَادَةٌ فِي الْكَمَالِ لِأَنَّ أَمْثَالَ تِلْكَ الصِّفَاتِ فِينَا لَا تَكُونُ وَاجِبَةً لِلذَّاتِ مُلَازِمَةً لَهَا فَكَانَ عَدَمُ الِاخْتِيَارِ فِي صِفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى دَلِيلًا عَلَى زِيَادَةِ الْكَمَالِ وَفِينَا دَلِيلًا عَلَى النَّقْصِ، وَمَا كَانَ نَقْصًا فِينَا بِاعْتِبَارِ مَا قَدْ يَكُونُ كَمَالًا لِلَّهِ تَعَالَى بِاعْتِبَارٍ آخَرَ مِثْلَ عَدَمِ الْوَلَدِ، فَلَا حَاجَةَ إِلَى الْأَجْوِبَةِ الْمَبْنِيَّةِ عَلَى التَّنْزِيلِ إِمَّا بِاعْتِبَارِ الصِّفَةِ أَوْ بِاعْتِبَارِ الْمَوْصُوفِ، عَلَى أَنَّ تَوْجِيهَ الثَّنَاءِ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى بِمَادَّةِ (حَمِدَ) هُوَ أَقْصَى مَا تُسَمَّى بِهِ اللُّغَةُ الْمَوْضُوعَةُ لِأَدَاءِ الْمَعَانِي الْمُتَعَارَفَةِ لَدَى أَهْلِ تِلْكَ اللُّغَةِ، فَلَمَّا طَرَأَتْ عَلَيْهِمُ الْمَدَارِكُ الْمُتَعَلِّقَةُ بِالْحَقَائِقِ الْعَالِيَةِ عَبَّرَ لَهُمْ عَنْهَا بِأَقْصَى مَا يُقَرِّبُهَا مِنْ كَلَامِهِمْ.
Bana göre cevap şudur: Hamdin hakikatinde iradî olma şartını koşan kimseye göre bu şart, irade dışı sıfatları dışarıda bırakmak içindir; zira bizim hakkımızda irade dışı olan hususlar kemal sıfatlarından değildir, çünkü üzerlerine hamdi gerektiren eserler terettüp etmez. Dolayısıyla bizim hamdimizde irade şartı, övülenin kemalinin gerçekleşmesini artıran bir unsurdur. İlâhî zâtî sıfatlara mahsus olan iradî olmama durumuna gelince; bu O'nun sıfatlarında bir noksanlık demek değildir; bilakis sıfatın kıdeminden ötürü zât için zorunlu (vâcip) olmasından kaynaklanan bir kemaldir. Bu bakımdan Yüce Allah'ın sıfatlarında iradî olmama hali kemali artıran bir durumdur; zira bizdeki benzeri sıfatlar zât için zorunlu ve ona ayrılmaz bir şekilde bitişik (mülâzım) değildir. Dolayısıyla Yüce Allah'ın sıfatlarında iradî olmama hali kemalin ziyadeliğine, bizde ise noksanlığa delildir. Bizim hakkımızda bir yönden noksanlık olan bir şey, çocuk sahibi olmamak gibi, başka bir yönden Allah Teâlâ hakkında kemal olabilir. Bu durumda gerek sıfat gerekse mevsûf açısından [mecazen iradî kılma gibi] tevile dayalı cevaplara ihtiyaç kalmaz. Kaldı ki Allah Teâlâ'ya övgünün (hamide / حَمِدَ) köküyle yöneltilmesi, o dilin mensuplarınca bilinen anlamları ifade etmek üzere vazolunmuş dilin ulaşabileceği en ileri noktadır. Onlara yüce hakikatlere dair idrakler ulaştığında, bu hakikatler kendilerine dillerinin imkân verdiği en yakın ve en üst ifadeyle aktarılmıştır.
(الْحَمْدُ) مَرْفُوعٌ بِالِابْتِدَاءِ فِي جَمِيعِ الْقِرَاءَاتِ الْمَرْوِيَّةِ وَقَوْلُهُ (لِلَّهِ) خَبَرُهُ فَلَامُ (لِلَّهِ) مُتَعَلِّقٌ بِالْكَوْنِ وَالِاسْتِقْرَارِ الْعَامِّ كَسَائِرِ الْمَجْرُورَاتِ الْمُخْبَرِ بِهَا وَهُوَ هُنَا مِنَ الْمَصَادِرِ الَّتِي أَتَتْ بَدَلًا عَنْ أَفْعَالِهَا فِي مَعْنَى الْإِخْبَارِ، فَأَصْلُهُ النَّصْبُ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ عَلَى أَنَّهُ بُدِّلَ مِنْ فِعْلِهِ وَتَقْدِيرِ الْكَلَامِ نَحْمَدُ حَمْدًا لِلَّهِ، فَلِذَلِكَ الْتَزَمُوا حَذْفَ أَفْعَالِهَا مَعَهَا. قَالَ سِيبَوَيْهِ هَذَا بَابُ مَا يُنْصَبُ مِنَ الْمَصَادِرِ عَلَى إِضْمَارِ الْفِعْلِ غَيْرِ الْمُسْتَعْمَلِ إِظْهَارُهُ وَذَلِكَ قَوْلُكُ سَقْيًا وَرَعْيًا وَخَيْبَةً وَبُؤْسًا، وَالْحَذَرَ بَدَلًا عَنِ احْذَرْ فَلَا يَحْتَاجُ إِلَى مُتَعَلِّقٍ وَأَمَّا قَوْلُهُمْ سَقْيًا لَكَ نَحْوَ:
(الْحَمْدُ / el-Hamdü) lafzı, rivayet edilen bütün kıraatlerde mübteda (özne) olarak merfûdur; (لِلَّهِ / lillâh) ifadesi ise onun haberidir (yüklemidir). Dolayısıyla (لِلَّهِ) lafzındaki lâm harf-i cerri, haber kılınan diğer mecrûrlar gibi genel bir varlık ve sabit olma anlamına (kevn ve istikrara) müteallıktır. Bu lafız burada, ihbâr anlamında fiillerinin yerine geçen mastarlardandır. Aslında fiilinin yerine geçtiği için mef'ûl-i mutlak olarak mansûb olması gerekirdi ve kelamın takdiri: “Nahmedu hamden lillâh” (Allah'a bir hamd ile hamdederiz) şeklindeydi. Bu sebeple bu tür mastarlarla birlikte fiillerinin hazfedilmesini zorunlu görmüşlerdir. Sîbeveyhi şöyle demiştir: «Bu bâb, zahir kılınması kullanılmayan gizli bir fiille mansûb kılınan mastarlar bâbıdır; senin: (سَقْيًا / sakyen), (رَعْيًا / ra'yen), (خَيْبَةً / haybeten) ve (بُؤْسًا / bü'sen) demen gibi. Yine (احْذَرْ / sakın) yerine (الْحَذَرَ / sakınmayı) kullanman da böyledir; dolayısıyla bir müteallaka ihtiyaç duymaz. Onların şu beyitteki gibi (سَقْيًا لَكَ / sana su olsun):
سَقْيًا وَرَعْيًا لِذَاكَ الْعَاتِبِ الزَّارِي
O kınayan ve ayıplayan kimseye selamet ve bereket olsun
فَإِنَّمَا هُوَ لِيُبَيِّنُوا الْمَعْنَى بِالدُّعَاءِ. ثُمَّ قَالَ بَعْدَ أَبْوَابٍ: هَذَا بَابُ مَا يَنْتَصِبُ عَلَى إِضْمَارِ الْفِعْلِ الْمَتْرُوكِ إِظْهَارُهُ مِنَ الْمَصَادِرِ فِي غَيْرِ الدُّعَاءِ، مِنْ ذَلِكَ قَوْلُكُ حَمْدًا
demelerine gelince; bu sadece dua yoluyla manayı açıklığa kavuşturmak içindir». Ardından birkaç bâb sonra şöyle demiştir: «Bu bâb, dua dışındaki yerlerde açıkça söylenmesi terk edilmiş gizli bir fiille mansûb kılınan mastarlar bâbıdır; senin (حَمْدًا / hamden)
وَشُكْرًا لَا كُفْرًا وَعَجَبًا، فَإِنَّمَا يَنْتَصِبُ هَذَا عَلَى إِضْمَارِ الْفِعْلِ كَأَنَّكَ قُلْتَ أَحْمَدُ اللَّهَ حَمْدًا وَإِنَّمَا اخْتُزِلَ الْفِعْلُ هَاهُنَا لِأَنَّهُمْ جَعَلُوا هَذَا بَدَلًا مِنَ اللَّفْظِ بِالْفِعْلِ كَمَا فَعَلُوا ذَلِكَ فِي بَابِ الدُّعَاءِ وَقَدْ جَاءَ بَعْضُ هَذَا رَفْعًا يُبْتَدَأُ بِهِ ثُمَّ يُبْنَى عَلَيْهِ (أَيْ يُخْبَرُ عَنْهُ) ثُمَّ قَالَ بَعْدَ بَابٍ آخَرَ: هَذَا بَابٌ يُخْتَارُ فِيهِ أَنْ تَكُونَ الْمَصَادِرُ مُبْتَدَأَةً مَبْنِيًّا عَلَيْهَا مَا بَعْدَهَا، وَذَلِكَ قَوْلُكَ الْحَمْدُ لِلَّهِ،
ve (شُكْرًا لَا كُفْرًا / şükran lâ küfran - nankörlük değil, şükür) ve (عَجَبًا / aceben - hayret) demen gibi. Bunlar sadece gizli bir fiille mansûb olur; sanki sen: “Ahmedullâhe hamden” (Allah'a hamd ile hamdederim) demişsin gibi. Burada fiil sadece, dua bâbında yaptıkları gibi bu lafzı fiili telaffuz etmenin yerine ikame ettikleri için hazfedilmiştir. Bunların bir kısmı da mübteda olarak merfû kılınıp ardından üzerine bina edilen (yani haber verilen) şekilde gelmiştir». Bir sonraki bâbın ardından ise şöyle demiştir: «Bu bâb, mastarların mübteda kılınıp sonrasının onun üzerine bina edilmesinin (haber kılınmasının) tercih edildiği bâbdır; senin (الْحَمْدُ لِلَّهِ / el-Hamdü lillâh),
وَالْعَجَبُ لَكَ، وَالْوَيْلُ لَهُ، وَإِنَّمَا اسْتَحَبُّوا الرَّفْعَ فِيهِ لِأَنَّهُ صَارَ مَعْرِفَةً وَهُوَ خَبَرٌ (أَيْ غَيْرُ إِنْشَاءٍ) فَقَوِيَ فِي الِابْتِدَاءِ (أَيْ أَنَّهُ لَمَّا كَانَ خَبَرًا لَا دُعَاءً وَكَانَ مَعْرِفَةً بِأَلْ تَهَيَّأَتْ فِيهِ أَسْبَابُ الِابْتِدَاءِ لِأَنَّ كَوْنَهُ فِي معنى الْإِخْبَار يهّيىء جَانِبَ الْمَعْنَى لِلْخَبَرِيَّةِ وَكَوْنَهَ مَعْرِفَةً يُصَحِّحُ أَنْ يَكُونَ مُبْتَدَأً) بِمَنْزِلَةِ عَبْدِ اللَّهِ، وَالرَّجُلِ، وَالَّذِي تَعْلَمُ (مِنَ الْمَعَارِفِ) لِأَنَّ الِابْتِدَاءَ إِنَّمَا هُوَ خَبَرٌ وَأَحْسَنُهُ إِذَا اجْتَمَعَ مَعْرِفَةٌ وَنَكِرَةٌ أَن تبدأ بالأعرف وَهُوَ أَصْلُ الْكَلَامِ. وَلَيْسَ كُلُّ حَرْفٍ (أَيْ تَرْكِيبٍ) يُصْنَعُ بِهِ ذَاكَ، كَمَا أَنَّهُ لَيْسَ كُلُّ حَرْفٍ (أَيْ كَلِمَةٍ مِنْ هَذِهِ الْمَصَادِرِ) يَدْخُلُ فِيهِ الْأَلِفُ وَاللَّامُ، فَلَوْ قُلْتَ السَّقْيَ لَكَ وَالرَّعْيَ لَكَ لَمْ يَجُزْ (يَعْنِي يُقْتَصَرُ فِيهِ عَلَى السَّمَاعِ) .
(وَالْعَجَبُ لَكَ / şaşılacak şey senin haline) ve (وَالْوَيْلُ لَهُ / yazıklar olsun ona) demen gibi. Burada ref'i müstehap görmelerinin sebebi, marife (belirli) hale gelmiş ve haber (yani inşâ değil) cümlesi olmuş olmasıdır; bu yüzden mübteda olmaya güç kazanmıştır (yani dua değil haber olduğu ve elif-lâm ile marife olduğu için onda ibtida sebepleri hazır hale gelmiştir; zira ihbâr anlamında olması mana yönünü habere elverişli kılar, marife olması ise mübteda olmasını sıhhatli kılar); tıpkı (marifelerden olan) Abdullah, er-Racül (o adam) ve bildiğin kimse gibi. Çünkü ibtida (mübteda ile başlamak) ancak bir haberdir ve bir marife ile bir nekra bir araya geldiğinde en güzeli en marife olanla başlamaktır, kelamın aslı da budur. Her ifadeyle (yani her terkiple) böyle yapılmaz; tıpkı bu mastarlardan olan her kelimeye elif-lâm dahil olamayacağı gibi. Şayet sen: (السَّقْيَ لَكَ / es-sakyü leke) ve (الرَّعْيَ لَكَ / er-ra'yü leke) desen caiz olmaz (yani bu hususta sadece işitmeye / semâya dayanılır).
وَاعْلَمْ أَنَّ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَإِنِ ابْتَدَأْتَهُ فَفِيهِ مَعْنَى الْمَنْصُوبِ وَهُوَ بَدَلٌ مِنَ اللَّفْظِ بِقَوْلِكَ أَحْمَدُ اللَّهَ. وَسَمِعْنَا نَاسًا مِنَ الْعَرَبِ كَثِيرًا يَقُولُونَ: التُّرَابَ لَكَ وَالْعَجَبَ لَكَ، فَتَفْسِيرُ نَصْبِ هَذَا كَتَفْسِيرِهِ حَيْثُ كَانَ نَكِرَةً، كَأَنَّكَ قُلْتُ حَمْدًا وَعَجَبًا، ثمَّ جِئْت بلك لِتُبَيِّنَ مَنْ تَعْنِي وَلَمْ تَجْعَلْهُ مَبْنِيًّا عَلَيْهِ فَتَبْتَدِئَهُ» . انْتَهَى كَلَامُ سِيبَوَيْهِ بِاخْتِصَارٍ. وَإِنَّمَا جَلَبْنَاهُ هُنَا لِأَنَّهُ أَفْصَحُ كَلَامٍ عَنْ أَطْوَارِ هَذَا الْمَصْدَرِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ وَاسْتِعْمَالِهِمْ، وَهُوَ الَّذِي أَشَارَ لَهُ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» بِقَوْلِهِ: «وَأَصْلُهُ النَّصْبُ بِإِضْمَارِ فِعْلِهِ عَلَى أَنَّهُ مِنَ الْمَصَادِرِ الَّتِي يَنْصِبُهَا الْعَرَبُ بِأَفْعَالٍ مُضْمَرَةٍ فِي مَعْنَى الْإِخْبَارِ كَقَوْلِهِمْ شُكْرًا، وَكُفْرًا، وَعَجَبًا، يُنْزِلُونَهَا مَنْزِلَةَ أَفْعَالِهَا وَيَسُدُّونَ بِهَا مَسَدَّهَا، وَلِذَلِكَ لَا يَسْتَعْمِلُونَهَا مَعَهَا وَالْعُدُولُ بِهَا عَنِ النَّصْبِ إِلَى الرَّفْعِ عَلَى الِابْتِدَاءِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى ثَبَاتِ الْمَعْنَى» إِلَخْ.
Bil ki el-Hamdü lillâh ifadesine mübteda olarak başlasan da onda mansûbun manası vardır ve o, senin “Ahmedullâh” (Allah'a hamdederim) sözünü telaffuz etmenin bedelidir. Araplardan birçok kimsenin: (التُّرَابَ لَكَ / et-Türâbe leke - toprağa giresice) ve (الْعَجَبَ لَكَ / el-'Acebe leke - şaşılır haline) dediklerini çokça işittik. Bunların nasbının açıklaması, tıpkı nekra oldukları zamanki açıklamaları gibidir; sanki sen: “Hamden ve 'aceben” demişsin, sonra kimi kastettiğini belirtmek için “leke” lafzını getirmişsin ve onu üzerine bina edilecek bir haber yapıp mübteda kılmamışsın demektir». Sîbeveyhi'nin sözü özetle burada bitti. Bunu buraya nakletmemizin sebebi, bu mastarın Arap kelamındaki ve kullanımındaki aşamalarını en fasih şekilde açıklayan söz olmasıdır. Nitekim el-Keşşâf sahibi de şu sözüyle buna işaret etmiştir: «Bunun aslı, Arapların haber verme manasında gizli fiillerle mansûb kıldıkları şükran, küfran ve aceben gibi mastarlardan olması hasebiyle gizli fiiliyle mansûb olmasıdır; onları fiillerinin yerine koyarlar ve onların yerini doldururlar. Bu sebeple onları bu fiillerle birlikte kullanmazlar. Mansûb olmaktan mübteda olarak merfû olmaya dönüştürülmesi ise mananın sebatına delalet etmesi içindir...» ilh.
وَمِنْ شَأْنِ بُلَغَاءِ الْعَرَبِ أَنَّهُمْ لَا يَعْدِلُونَ عَنِ الْأَصْلِ إِلَّا وَهُمْ يَرْمُونَ إِلَى غَرَضٍ عَدَلُوا لِأَجْلِهِ، وَالْعُدُولُ عَنِ النَّصْبِ هُنَا إِلَى الرَّفْعِ لِيَتَأَتَّى لَهُمُ الدَّلَالَةُ عَلَى الدَّوَامِ وَالثَّبَاتِ بِمَصِيرِ الْجُمْلَةِ اسْمِيَّةً وَالدَّلَالَةُ عَلَى الْعُمُومِ الْمُسْتَفَادِ فِي الْمَقَامِ مِنْ أَلِ الْجِنْسِيَّةِ، وَالدَّلَالَةُ عَلَى الِاهْتِمَامِ الْمُسْتَفَادِ مِنَ التَّقْدِيمِ. وَلَيْسَ وَاحِدٌ مِنْ هَذِهِ الثَّلَاثَةِ بِمُمْكِنِ الِاسْتِفَادَةِ لَوْ بَقِيَ الْمَصْدَرُ مَنْصُوبًا إِذِ النَّصْبُ يَدُلُّ عَلَى الْفِعْلِ الْمُقَدَّرِ وَالْمُقَدَّرُ كَالْمَلْفُوظِ فَلَا تَكُونُ الْجُمْلَةُ اسْمِيَّةً إِذِ الِاسْمُ فِيهَا نَائِبٌ
Arap belagat erbabının şanındandır ki, bir amaca yönelmedikçe asla asıl olandan sapmazlar. Burada nasbtan ref'e geçiş; cümlenin isim cümlesi haline gelmesiyle devamlılık ve sebata delalet etmeyi, bu makamda cins bildiren elif-lâm takısından anlaşılan umûmiyet (kapsamlılık) manasına delalet etmeyi ve öne almaktan (takdimden) kaynaklanan ehemmiyete delalet etmeyi sağlamak içindir. Mastar mansûb olarak kalsaydı bu üç faydanın hiçbirini elde etmek mümkün olmazdı; zira nasb takdir edilen fiile delalet eder, takdir edilen ise telaffuz edilmiş gibidir. Bu durumda isim cümlesi olmaz; çünkü içindeki isim fiile nâibdir
عَنِ الْفِعْلِ فَهُوَ يُنَادِي عَلَى تَقْدِيرِ الْفِعْلِ فَلَا يَحْصُلُ الدَّوَامُ. وَلِأَنَّهُ لَا يَصِحُّ مَعَهُ اعْتِبَارُ التَّقْدِيمِ فَلَا يَحْصُلُ الِاهْتِمَامُ. وَلِأَنَّهُ وَإِنْ صَحَّ اجْتِمَاعُ الْأَلِفِ وَاللَّامِ مَعَ النصب كَمَا قرىء بِذَلِكَ وَهِيَ لُغَةُ تَمِيمٍ كَمَا قَالَ سِيبَوَيْهِ فَالتَّعْرِيفُ حِينَئِذٍ لَا يَكُونُ دَالًّا عَلَى عُمُومِ الْمَحَامِدِ لِأَنَّهُ إِنْ قُدِّرَ الْفِعْلُ أَحْمَدُ بِهَمْزَةِ الْمُتَكَلِّمِ فَلَا يَعُمُّ إِلَّا تَحْمِيدَاتِ الْمُتَكَلِّمِ دُونَ تَحْمِيدَاتِ جَمِيعِ النَّاسِ، وَإِنْ قُدِّرَ الْفِعْلُ نَحْمَدُ وَأُرِيدَ بِالنُّونِ جَمِيعُ الْمُؤْمِنِينَ بِقَرِينَةِ اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ وَبِقَرِينَةِ إِيَّاكَ نَعْبُدُ فَإِنَّمَا يَعُمُّ مَحَامِدَ الْمُؤْمِنِينَ أَوْ مَحَامِدَ الْمُوَحِّدِينَ كُلِّهِمْ، كَيْفَ وَقَدْ حَمِدَ أَهْلُ الْكِتَابِ اللَّهَ تَعَالَى وَحَمِدَهُ الْعَرَبُ فِي الْجَاهِلِيَّةِ. قَالَ أُمَيَّةُ بْنُ
ve fiilin takdir edildiğini ilan eder, dolayısıyla devamlılık hâsıl olmaz. Ayrıca onunla birlikte takdimi (öne almayı) dikkate almak sahih olmayacağından ehemmiyet de gerçekleşmez. Bir de —kıraatte okunduğu ve Sîbeveyhi'nin belirttiği üzere Temîm kabilesinin lügati olduğu gibi— elif-lâm ile nasbın bir arada bulunması sahih olsa dahi, bu durumda belirlilik (târif) hamdlerin tamamını kapsayacak şekilde umûm ifade etmez; çünkü şayet fiil mütekellim hemzesiyle “ahmedu” (hamdederim) diye takdir edilirse sadece konuşanın hamdlerini kapsar, bütün insanların hamdlerini kapsamaz. Eğer fiil “nahmedu” (hamdederiz) diye takdir edilir ve nûn harfiyle { اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } ve { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } karinesiyle bütün müminler murat edilirse, sadece müminlerin hamdlerini veya bütün muvahhidlerin hamdlerini kapsar. Oysa Ehl-i kitap da Allah Teâlâ'ya hamdetmiş, Câhiliye döneminde Araplar da O'na hamdetmiştir. Nitekim Ümeyye b. Ebi's-Salt şöyle demiştir:
أَبِي الصَّلْتِ:
Ebi's-Salt:
الْحَمْدُ لِلَّهِ حَمْدًا لَا انْقِطَاعَ لَهُ ... فَلَيْسَ إِحْسَانُهُ عَنَّا بِمَقْطُوعِ
Hamdolsun Allah'a, hiç kesilmeyen bir hamd ile... Zira O'nun bize olan ihsanı asla kesilmez.
أَمَّا إِذَا صَارَ الْحَمْدُ غَيْرَ جَارٍ عَلَى فِعْلٍ فَإِنَّهُ يَصِيرُ الْإِخْبَارُ عَنْ جِنْسِ الْحَمْدِ بِأَنَّهُ ثَابِتٌ لِلَّهِ فَيَعُمُّ كُلَّ حَمْدٍ كَمَا سَيَأْتِي. فَهَذَا مَعْنَى مَا نُقِلَ عَنْ سِيبَوَيْهِ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ الَّذِي يَرْفَعُ الْحَمْدَ يُخْبِرُ أَنَّ الْحَمْدَ مِنْهُ وَمِنْ جَمِيعِ الْخَلْقِ وَالَّذِي يَنْصِبُ يُخْبِرُ أَنَّ الْحَمْدَ مِنْهُ وَحْدَهُ لِلَّهِ تَعَالَى.
Fakat hamd bir fiile tabi olmaktan çıktığında, hamd cinsinin Allah'a sabit olduğu haberi verilmiş olur ve gelecekte açıklanacağı üzere her bir hamdi kapsar. Sîbeveyhi'den nakledilen şu sözün manası da budur: «Hamdi merfû okuyan kimse, hamdin hem kendisinden hem de bütün mahlukattan olduğunu haber verir; mansûb okuyan ise hamdin sadece kendisinden Allah Teâlâ'ya olduğunu haber verir».
وَاعْلَمْ أَنَّ قِرَاءَةَ النَّصْبِ وَإِنْ كَانَتْ شَاذَّةً إِلَّا أَنَّهَا مُجْدِيَةٌ هُنَا لِأَنَّهَا دَلَّتْ عَلَى اعْتِبَارٍ عَرَبِيٍّ فِي تَطَوُّرِ هَذَا التَّرْكِيبِ الْمَشْهُورِ، وَأَنَّ بَعْضَ الْعَرَبِ نَطَقُوا بِهِ فِي حَالِ التَّعْرِيفِ وَلَمْ يَنْسَوْا أَصْلَ الْمَفْعُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ. فَقَدْ بَانَ أَنَّ قَوْلَهُ الْحَمْدُ لِلَّهِ أَبْلَغُ مِنَ الْحَمْدُ لِلَّهِ بِالنَّصْبِ، وَأَنَّ الْحَمْدُ لِلَّهِ بِالنَّصْبِ وَالتَّعْرِيفِ أَبْلَغُ مِنْ حَمْدًا لِلَّهِ بِالتَّنْكِيرِ. وَإِنَّمَا كَانَ الْحَمْدُ لِلَّهِ بِالرَّفْعِ أَبْلَغَ لِأَنَّهُ دَالٌّ عَلَى الدَّوَامِ وَالثَّبَاتِ. قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : «إِنَّ الْعُدُولَ عَنِ النَّصْبِ إِلَى الرَّفْعِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى ثَبَاتِ الْمَعْنَى وَاسْتِقْرَارِهِ وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: قالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ [الذاريات: ٢٥] رَفْعُ السَّلَامِ الثَّانِي لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ إِبْرَاهِيمَ ﵇ حَيَّاهُمْ بِتَحِيَّةٍ أَحْسَنَ مِنْ تَحِيَّتِهِمُ» اهـ.
Bil ki nasb kıraati şâzz olsa da burada faydalıdır; zira bu meşhur terkibin gelişimindeki Arapça bir yaklaşıma ve Arapların bazısının bunu marife kılındığı halde telaffuz ettiklerine ve asıl mef'ûl-i mutlak olma özelliğini unutmadıklarına delalet etmiştir. Böylece merfû olarak { الْحَمْدُ لِلَّهِ } demenin mansûb olarak “el-Hamde lillâh” demekten daha beliğ olduğu; marife ve mansûb olarak “el-Hamde lillâh” demenin de nekra olarak “hamden lillâh” demekten daha beliğ olduğu açığa çıkmıştır. Ref' ile { الْحَمْدُ لِلَّهِ } demenin daha beliğ olması ise devamlılık ve sebata delalet etmesindendir. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: «Nasbtan ref'e geçiş, mananın sebat ve istikrarına delalet etmek içindir; Yüce Allah'ın: { قالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ } [Zâriyât: 25] “Onlar 'Selâm' dediler. O da 'Selâm' dedi” kavli de böyledir; ikinci selâmın ref' kılınması, İbrahim aleyhisselâm'ın onları kendi selamlarından daha güzeliyle selamladığına delalet etmek içindir» .
فَإِنْ قُلْتَ وَقَعَ الِاهْتِمَامُ بِالْحَمْدِ مَعَ أَنَّ ذِكْرَ اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى أَهَمُّ فَكَانَ الشَّأْنُ تَقْدِيمَ اسْمِ اللَّهِ تَعَالَى وَإِبْقَاءَ الْحَمْدِ غَيْرَ مُهْتَمٍّ بِهِ حَتَّى لَا يَلْجَأَ إِلَى تَغْيِيرِهِ عَنِ النَّصْبِ إِلَى الرَّفْعِ لِأَجْلِ هَذَا الِاهْتِمَامِ، قُلْتُ قُدِّمَ الْحَمْدُ لِأَنَّ الْمَقَامَ هُنَا مَقَامُ الْحَمْدِ إِذْ هُوَ ابْتِدَاءُ أَوْلَى النِّعَمِ بِالْحَمْدِ وَهِيَ نِعْمَةُ تَنْزِيلِ الْقُرْآنِ الَّذِي فِيهِ نَجَاحُ الدَّارَيْنِ، فَتِلْكَ الْمِنَّةُ مِنْ أَكْبَرِ مَا يُحْمَدُ اللَّهُ عَلَيْهِ مِنْ جَلَائِلِ صِفَاتِ الْكَمَالِ لَا سِيَّمَا وَقَدِ اشْتَمَلَ الْقُرْآنُ عَلَى كَمَالِ الْمَعْنَى وَاللَّفْظِ وَالْغَايَةِ فَكَانَ خُطُورُهُ عِنْدَ ابْتِدَاءِ سَمَاعِ إِنْزَالِهِ وَابْتِدَاءِ تِلَاوَتِهِ مُذَكِّرًا بِمَا لِمُنْزِلِهِ تَعَالَى مِنَ الصِّفَاتِ الْجَمِيلَةِ، وَذَلِكَ يُذَكِّرُ بِوُجُوبِ حَمْدِهِ وَأَنْ لَا يُغْفَلَ عَنْهُ فَكَانَ الْمَقَامُ مَقَامَ الْحَمْدِ لَا مَحَالَةَ، فَلِذَلِكَ قُدِّمَ وَأُزِيلُ عَنْهُ مَا يُؤْذِنُ بِتَأَخُّرِهِ لِمُنَافَاتِهُُِ
Şayet: «Allah Teâlâ'nın isminin anılması daha mühim olduğu halde hamde ehemmiyet verilmiştir; dolayısıyla asıl olan Allah Teâlâ'nın ismini öne almak ve hamdi bu ehemmiyet sebebiyle nasbtan ref'e değiştirmeye mecbur kalmamak için ehemmiyetsiz [asıl konumunda] bırakmak gerekmez miydi?» dersen, derim ki: Hamd öne alınmıştır, çünkü buradaki makam hamd makamıdır; zira bu, dünya ve ahiret kurtuluşunu içeren Kur'an'ın indirilmesi nimetinin ki hamde en lâyık olan ilk nimettir, başlangıcıdır. Bu lütuf, Yüce Allah'ın yüce kemal sıfatlarından ötürü kendisine hamdolunacak en büyük şeylerden biridir; bilhassa Kur'an mana, lafız ve gaye kemalini ihtiva etmiştir. Dolayısıyla onun indirilmesinin ilk işitildiği ve ilk tilavet edildiği andaki hatıra gelişi, onu indiren Yüce Zât'ın güzel sıfatlarını hatırlatıcıdır; bu da O'na hamdetmenin vacip olduğunu ve O'ndan gafil olunmaması gerektiğini hatırlatır. Böylece makam şüphesiz hamd makamı olmuştur; bu sebeple öne alınmış ve ehemmiyete aykırı olacağı için sonraya bırakıldığını bildiren durumlar ondan giderilmiştir.
الِاهْتِمَامَ، ثُمَّ إِنَّ ذَلِكَ الِاهْتِمَامَ تَأَتَّى بِهِ اعْتِبَارُ الِاهْتِمَامِ بِتَقْدِيمِهِ أَيْضًا عَلَى ذِكْرِ اللَّهِ تَعَالَى اعْتِدَادًا بِأَهَمِّيَّةِ الْحَمْدِ الْعَارِضَةِ فِي الْمَقَامِ وَإِنْ ذِكْرُ اللَّهِ أَهَمَّ فِي نَفْسِهِ لِأَنَّ الْأَهَمِّيَّةَ الْعَارِضَةَ تُقَدَّمُ عَلَى الْأَهَمِّيَّةِ الْأَصْلِيَّةِ لِأَنَّهَا أَمْرٌ يَقْتَضِيهِ الْمَقَامُ وَالْحَالُ وَالْآخَرُ يَقْتَضِيهِ الْوَاقِعُ، وَالْبَلَاغَةُ هِيَ الْمُطَابَقَةُ لِمُقْتَضَى الْحَالِ وَالْمَقَامِ، وَلِأَنَّ مَا كَانَ الِاهْتِمَامُ بِهِ لِعَارِضٍ هُوَ الْمُحْتَاجُ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى عَارِضِهِ إِذْ قَدْ يَخْفَى، بِخِلَافِ الْأَمْرِ الْمَعْرُوفِ الْمُقَرَّرِ فَلَا فَائِدَةَ فِي التَّنْبِيهِ عَلَيْهِ بَلْ وَلَا يُفِيتُهُ التَّنْبِيهُ عَلَى غَيْرِهِ.
Sonra, bu ehemmiyet sayesinde, Allah Teâlâ'nın zikri kendi zatında daha mühim olsa bile, bu makamda hamdin arızî olan ehemmiyetine itibar edilerek Allah Teâlâ'nın zikrinin önüne geçirilmesi hususundaki ehemmiyet dikkate alınabilmiştir. Zira arızî ehemmiyet asıl ehemmiyetin önüne geçirilir; çünkü arızî olan makamın ve halin gerektirdiği bir husustur, diğeri ise vaki olanın gerektirdiğidir. Belagat ise halin ve makamın gereğine uygunluktur. Ayrıca ehemmiyeti arızî bir sebepten olan şey, gizli kalabileceği için sebebine dikkat çekilmeye muhtaçtır; bilinen ve yerleşik olan durumun aksine ona dikkat çekmenin bir faydası yoktur, hatta başkasına dikkat çekmek onu gözden kaçırmaz.
فَإِنْ قُلْتَ كَيْفَ يَصِحُّ كَوْنُ تَقْدِيمِ الْحَمْدِ وَهُوَ مُبْتَدَأٌ مُؤْذِنًا بِالِاهْتِمَامِ مَعَ أَنَّهُ الْأَصْلُ،
Eğer dersen ki: Mübteda olan hamdin öne alınması asıl [yerinde olmak] iken nasıl ehemmiyeti bildirebilir?
وَشَأْنُ التَّقْدِيمِ الْمُفِيدِ لِلِاهْتِمَامِ هُوَ تَقْدِيمُ مَا حَقُّهُ التَّأْخِيرِ؟
Oysa ehemmiyet ifade eden takdim, hakkı tehir edilmek (sonraya bırakılmak) olan bir şeyin öne alınması değil midir?
قُلْتُ لَوْ سَلِمَ ذَلِكَ فَإِنَّ مَعْنَى تَقْدِيمِهِ هُوَ قَصْدُ الْمُتَكَلِّمِ لِلْإِتْيَانِ بِهِ مُقَدَّمًا مَعَ إِمْكَانِ الْإِتْيَانِ بِهِ مُؤَخَّرًا لِأَنَّ لِلْبُلَغَاءِ صِيغَتَيْنِ مُتَعَارَفَتَيْنِ فِي حَمْدِ اللَّهِ تَعَالَى إِحْدَاهُمَا الْحَمْدُ لِلَّهِ كَمَا فِي الْفَاتِحَة وَالْأُخْرَى فَلِلَّهِ كَمَا فِي سُورَةِ الْجَاثِيَةِ [٣٦] .
Derim ki: Bu kabul edilse bile, onun öne alınmasının manası, mütekellimin onu sona bırakması mümkünken öne getirmeyi kastetmesidir. Zira belagat ehlinin Allah Teâlâ'ya hamdetmede bildiği iki sîga vardır: Biri Fâtiha'da olduğu gibi { الْحَمْدُ لِلَّهِ }, diğeri ise Câsiye sûresinde [36] olduğu gibi { فَلِلَّهِ } ifadesidir.
وَأَمَّا قَصْدُ الْعُمُومِ فَسَيَتَّضِحُ عِنْدَ بَيَانِ مَعْنَى التَّعْرِيفِ فِيهِ.
Umûmun kastedilmesine gelince; bu durum, ondaki belirliliğin (târifin) manası açıklanırken vuzuha kavuşacaktır.
وَالتَّعْرِيفُ فِيهِ بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ لِأَنَّ الْمَصْدَرَ هُنَا فِي الْأَصْلِ عِوَضٌ عَنِ الْفِعْلِ فَلَا جَرَمَ أَنْ يَكُونَ الدَّالُّ عَلَى الْفِعْلِ وَالسَّادُّ مَسَدَّهُ دَالًّا عَلَى الْجِنْسِ فَإِذَا دَخَلَ عَلَيْهِ اللَّامُ فَهُوَ لِتَعْرِيفِ مَدْلُولِهِ لِأَنَّ اللَّامَ تَدُلُّ عَلَى التَّعْرِيفِ لِلْمُسَمَّى فَإِذَا كَانَ الْمُسَمَّى جِنْسًا فَاللَّامُ تَدُلُّ عَلَى تَعْرِيفِهِ. وَمَعْنَى تَعْرِيفِ الْجِنْسِ أَنَّ هَذَا الْجِنْسَ هُوَ مَعْرُوفٌ عِنْدَ السَّامِعِ فَإِذَا قُلْتَ الْحَمْدُ لِلَّهِ أَوِ الْعَجَبُ لَكَ فَكَأَنَّكَ تُرِيدُ أَنَّ هَذَا الْجِنْسَ مَعْرُوفٌ لَدَيْكَ وَلَدَى مُخَاطَبِكَ لَا يَلْتَبِسُ بِغَيْرِهِ كَمَا أَنَّكَ إِذَا قُلْتَ الرَّجُلُ وَأَرَدْتَ مُعَيَّنًا فِي تَعْرِيفِ الْعَهْدِ النَّحْوِيِّ فَإِنَّكَ تُرِيدُ أَنَّ هَذَا الْوَاحِدَ مِنَ النَّاسِ مَعْرُوفٌ بَيْنَكَ وَبَيْنَ مُخَاطَبِكَ فَهُوَ فِي الْمَعْنَى كَالنَّكِرَةِ مِنْ حَيْثُ إِنَّ تَعْرِيفَ الْجِنْسِ لَيْسَ مَعَهُ كَبِيرُ مَعْنًى إِذْ تَعَيُّنُ الْجِنْسِ مِنْ بَيْنِ بَقِيَّةِ الْأَجْنَاسِ حَاصِلٌ بِذِكْرِ لَفْظَهِ الدَّالِّ عَلَيْهِ لُغَةً وَهُوَ كَافٍ فِي عَدَمِ الدَّلَالَةِ عَلَى غَيْرِهِ، إِذْ لَيْسَ غَيْرُهُ مِنَ الْأَجْنَاسِ بِمُشَارِكٍ لَهُ فِي اللَّفْظِ وَلَا مُتَوَهَّمٍ دُخُولُهُ مَعَهُ فِي ذِهْنِ الْمُخَاطَبِ بِخِلَافِ تَعْرِيفِ الْعَهْدِ الْخَارِجِيِّ فَإِنَّهُ يَدُلُّ عَلَى وَاحِدٍ مُعَيَّنٍ بَيْنَكَ وَبَيْنَ مُخَاطَبِكَ مِنْ بَيْنِ بَقِيَّةِ أَفْرَادِ الْجِنْسِ الَّتِي يَشْمَلُهَا اللَّفْظُ، فَلَا يُفِيدُ هَذَا التَّعْرِيفُ أَعْنِي تَعْرِيفَ الْجِنْسِ إِلَّا تَوْكِيدَ اللَّفْظِ وَتَقْرِيرَهُ وَإِيضَاحَهُ لِلسَّامِعِ لِأَنَّكَ
Ondaki elif-lâm ile belirlilik (târif), cinsin târifidir. Çünkü buradaki mastar aslen fiilin karşılığıdır; dolayısıyla fiile delalet eden ve onun yerine geçen lafzın cinse delalet etmesi kaçınılmazdır. Üzerine elif-lâm dahil olduğunda bu, medlûlünün belirlenmesi içindir; zira elif-lâm isimlendirilen şeyin (müsemmânın) bilinirliğine delalet eder, isimlendirilen şey bir cins olduğunda ise elif-lâm onun belirliliğine delalet eder. Cinsin târifi şu demektir: Bu cins dinleyen nezdinde bilinmektedir. Sen: { الْحَمْدُ لِلَّهِ } veya “el-'Acebü leke” (Haline şaşılır) dediğinde, sanki sen bu cinsin senin ve muhatabının nezdinde bilindiğini ve başkasıyla karışmayacağını kastetmektesin; tıpkı nahivdeki ahd târifiyle belirli bir kimseyi kastederek “er-Racül” (o adam) dediğinde, insanlar içinden bu tek kişinin seninle muhatabın arasında bilindiğini kastetmen gibi. Dolayısıyla mana bakımından nekra gibidir; çünkü cinsin târifiyle birlikte büyük bir mana bulunmaz, nitekim cinsin diğer cinsler arasından tayin edilmesi dilde ona delalet eden lafzın anılmasıyla zaten hâsıl olur ve bu da başkasına delalet etmemesi için yeterlidir. Zira diğer cinsler lafızda ona ortak olmadığı gibi muhatabın zihninde onunla birlikte girmesi de vehmedilmez. Haricî ahd târifi ise bunun aksinedir; çünkü o, lafzın kapsadığı diğer cins fertleri arasından seninle muhatabın arasında belirli olan bir ferde delalet eder. Dolayısıyla bu târif, yani cinsin târifi, lafzı pekiştirmekten, dinleyici için onu perçinleyip açıklamaktan başka bir şey ifade etmez; çünkü sen
لَمَّا جَعَلْتَهُ مَعْهُودًا فَقَدْ دَلَلْتَ عَلَى أَنَّهُ وَاضِحٌ ظَاهِرٌ، وَهَذَا يَقْتَضِي الِاعْتِنَاءَ بِالْجِنْسِ وَتَقْرِيبِهِ مِنَ الْمَعْرُوفِ الْمَشْهُورِ، وَهَذَا مَعْنَى قَوْلِ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» : «وَهُوَ نَحْوُ التَّعْرِيفِ فِي أَرْسَلَهَا الْعِرَاكَ»
onu bilinen (ma'hûd) kıldığında, onun açık ve aşikâr olduğuna delalet etmiş olursun. Bu da cinse itina göstermeyi ve onu bilinen ve meşhur olana yaklaştırmayı gerektirir. el-Keşşâf sahibinin şu sözünün manası da budur: «Bu, (أَرْسَلَهَا الْعِرَاكَ / onları birbirine karışmış halde saldı) ifadesindeki târif gibidir;
وَمَعْنَاهُ الْإِشَارَةُ إِلَى مَا يَعْرِفُهُ كُلُّ أَحَدٍ مِنْ أَنَّ الْحَمْدَ مَا هُوَ وَالْعِرَاكَ مَا هُوَ مِنْ بَيْنِ أَجْنَاسِ الْأَفْعَالِ» وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ كَلَامِ سِيبَوَيْهِ.
bunun manası da, fiil cinsleri arasından hamdin ne olduğuna ve 'ırâk'ın (kalabalık halinde suya hücum etmenin) ne olduğuna dair herkesin bildiği şeye işaret etmektir». Bu da Sîbeveyhi'nin sözünden alınmıştır.
وَلَيْسَتْ لَامُ التَّعْرِيفِ هُنَا لِلِاسْتِغْرَاقِ لِمَا عَلِمْتَ أَنَّهَا لَامُ الْجِنْسِ وَلِذَلِكَ قَالَ صَاحِبُ
Buradaki târif lâm'ı, cins lâm'ı olduğunu bildiğin üzere istiğrak (bütün fertleri içine alma) için değildir. Bu sebeple el-Keşşâf sahibi
«الْكَشَّافِ» : «وَالِاسْتِغْرَاقُ الَّذِي تَوَهَّمَهُ كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ وَهْمٌ مِنْهُمْ» غَيْرَ أَنَّ مَعْنَى الِاسْتِغْرَاقِ حَاصِلٌ هُنَا بِالْمِثَالِ لِأَنَّ الْحُكْمَ بِاخْتِصَاصِ جِنْسِ الْحَمْدِ بِهِ تَعَالَى لِوُجُودِ لَامِ تَعْرِيفِ الْجِنْسِ فِي قَوْلِهِ: الْحَمْدُ وَلَامِ الِاخْتِصَاصِ فِي قَوْلِهِ: لِلَّهِ يَسْتَلْزِمُ انْحِصَارَ أَفْرَادِ الْحَمْدِ فِي التَّعَلُّقِ بِاسْمِ اللَّهِ تَعَالَى لِأَنَّهُ إِذَا اخْتَصَّ الْجِنْسُ اخْتَصَّتِ الْأَفْرَادُ إِذْ لَوْ تَحَقَّقَ فَرَدٌ مِنْ أَفْرَادِ الْحَمْدِ لِغَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى لَتَحَقَّقَ الْجِنْسُ فِي ضِمْنِهِ فَلَا يَتِمُّ مَعْنَى اخْتِصَاصِ الْجِنْسِ الْمُسْتَفَادِ مِنْ لَامِ الِاخْتِصَاصِ الدَّاخِلَةِ عَلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ، ثُمَّ هَذَا الِاخْتِصَاصُ اخْتِصَاصٌ ادِّعَائِيٌّ فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ الْقَصْرِ الِادِّعَائِيِّ لِلْمُبَالَغَةِ.
şöyle demiştir: «İnsanların çoğunun vehmettiği istiğrak bir yanılgıdır». Ancak istiğrak manası burada dolaylı olarak (misal yoluyla) hâsıldır; çünkü { الْحَمْدُ } lafzındaki cins târifi lâm'ının ve { لِلَّهِ } lafzındaki ihtisas lâm'ının bulunması sebebiyle hamd cinsinin O Yüce Zât'a mahsus olduğuna hükmetmek, hamdin fertlerinin Allah Teâlâ'nın ismine taalluk etmesinde münhasır olmasını gerektirir. Zira cins mahsus olunca fertler de mahsus olur; çünkü hamd fertlerinden bir fert Allah Teâlâ'dan başkası için gerçekleşseydi cins onun zımnında gerçekleşmiş olurdu ve bu durumda lafza-i celâle dahil olan ihtisas lâm'ından anlaşılan cinsin ihtisası manası tamamlanmazdı. Sonra bu ihtisas iddiâî (iddia yoluyla) bir ihtisastır; dolayısıyla mübalağa için yapılan iddiâî kasr mesabesindedir.
وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لِلَّهِ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لِلِاخْتِصَاصِ عَلَى أَنَّهُ اخْتِصَاصٌ ادِّعَائِيٌّ كَمَا مَرَّ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لَامَ التَّقْوِيَةِ قُوَّتْ تَعَلُّقَ الْعَامِلِ بِالْمَفْعُولِ لِضَعْفِ الْعَامِلِ بِالْفَرْعِيَّةِ وَزَادَهُ التَّعْرِيفُ بِاللَّامِ ضَعْفًا لِأَنَّهُ أَبْعَدَ شَبَهَهُ بِالْأَفْعَالِ، وَلَا يَفُوتُ مَعْنَى الِاخْتِصَاصِ لِأَنَّهُ قَدِ اسْتُفِيدَ مِنْ تَعْرِيفِ الْجُزْأَيْنِ.
Yüce Allah'ın { لِلَّهِ } kavlindeki lâm harfinin, geçtiği üzere iddiâî bir ihtisas olmak kaydıyla ihtisas için olması caiz olduğu gibi; âmilin fer'î olması sebebiyle zayıflığından ötürü âmilin mef'ûle taallukunu kuvvetlendiren takviye lâm'ı olması da caizdir. Lâm ile marife kılınması da fiillere benzerliğini uzaklaştırdığı için zayıflığını artırmıştır. İki cüzün marife kılınmasından zaten istifade edildiği için ihtisas manası da elden gitmez.
هَذَا وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي أَنَّ جُمْلَةَ (الْحَمْدِ) هَلْ هِيَ خَبَرٌ أَوْ إِنْشَاءٌ؟ فَإِنَّ لِذَلِكَ مَزِيدَ تَعَلُّقٍ بِالتَّفْسِيرِ لِرُجُوعِهِ إِلَى الْمَعْنَى بِقَوْلِ الْقَائِلِ (الْحَمْدُ لِلَّهِ) .
Bununla birlikte, hamd cümlesinin bir haber cümlesi mi yoksa inşâ cümlesi mi olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir; zira bu mesele, söyleyenin { الْحَمْدُ لِلَّهِ } sözündeki manaya râci olması sebebiyle tefsirle son derece yakından ilişkilidir.
وَجِمَاعُ الْقَوْلِ فِي ذَلِكَ أَنَّ الْإِنْشَاءَ قَدْ يَحْصُلُ بِنَقْلِ الْمُرَكَّبِ مِنَ الْخَبَرِيَّةِ إِلَى الْإِنْشَاءِ وَذَلِكَ كَصِيَغِ الْعُقُودِ مِثْلَ بِعْتُ وَاشْتَرَيْتُ، وَكَذَلِكَ أَفْعَالُ الْمَدْحِ وَالذَّمِّ وَالرَّجَاءِ كَعَسَى وَنِعْمَ وَبِئْسَ وَهَذَا الْأَخِيرُ قِسْمَانِ مِنْهُ مَا اسْتُعْمِلَ فِي الْإِنْشَاءِ مَعَ بَقَاءِ اسْتِعْمَالِهِ فِي الْخَبَرِ وَمِنْهُ مَا خُصَّ بِالْإِنْشَاءِ فَالْأَوَّلُ كَصِيَغِ الْعُقُودِ فَإِنَّهَا تُسْتَعْمَلُ أَخْبَارًا تَقُولُ بِعْتُ الدَّارَ لِزَيْدٍ الَّتِي أَخْبَرْتُكَ بِأَنَّهُ سَاوَمَنِي إِيَّاهَا
Bu konudaki sözün özü şudur: İnşâ, mürekkebin (terkibin) haberiyyetten inşâya nakledilmesiyle meydana gelebilir. Bu da bi'tu (sattım) ve iştereytu (satın aldım) gibi akit sîgaları; keza 'asâ (umulur ki), ni'me (ne güzel) ve bi'se (ne kötü) gibi övgü, yergi ve umut fiilleri gibidir. Bu sonuncusu iki kısımdır: Bir kısmı haber olarak kullanımı baki kalmakla beraber inşâda kullanılandır; bir kısmı da sadece inşâya tahsis edilendir. Birincisi akit sîgaları gibidir; zira bunlar haber olarak da kullanılırlar. Nitekim sen: “Sana benimle pazarlığını yaptığını haber verdiğim evi Zeyd'e sattım” dersin
فَهَذَا خَبَرٌ، وَتَقُولُ بِعْتُ الدَّارَ لِزَيْدٍ أَوْ بِعْتُكَ الدَّارَ بِكَذَا فَهَذَا إِنْشَاءٌ بِقَرِينَةِ أَنَّهُ جَاءَ لِلْإِشْهَادِ أَوْ بِقَرِينَةِ إِسْنَادِ الْخَبَرِ لِلْمُخَاطَبِ مَعَ أَنَّ الْمُخْبَرَ عَنْهُ حَالٌ مِنْ أَحْوَالِهِ، وَالثَّانِي كَنِعْمَ وَعَسَى.
ki bu bir haberdir. “Evi Zeyd'e sattım” veya “Evi sana şu fiyata sattım” dediğinde ise; şahit tutma gayesiyle gelmesi karinesiyle veya haber verilen şey muhatabın hallerinden biri olduğu halde haberin muhataba isnad edilmesi karinesiyle bu bir inşâdır. İkincisi ise ni'me ve 'asâ gibidir.
فَإِذَا تَقَرَّرَ هَذَا فَقَدِ اخْتَلَفَ الْعُلَمَاءُ فِي أَنَّ جُمْلَةَ الْحَمْدُ لِلَّهِ هَلْ هِيَ إِخْبَارٌ عَنْ ثُبُوتِ الْحَمْدُ لِلَّهِ أَوْ هِيَ إِنْشَاءُ ثَنَاءٍ عَلَيْهِ إِلَى مَذْهَبَيْنِ، فَذَهَبَ فَرِيقٌ إِلَى أَنَّهَا خَبَرٌ، وَهَؤُلَاءِ فَرِيقَانِ مِنْهُمْ مَنْ زَعَمَ أَنَّهَا خَبَرٌ بَاقٍ عَلَى الْخَبَرِيَّةِ وَلَا إِشْعَارَ فِيهِ بِالْإِنْشَائِيَّةِ، وَأُورِدَ عَلَيْهِ أَنَّ الْمُتَكَلِّمَ بِهَا لَا يَكُونُ حَامِدًا لِلَّهِ تَعَالَى مَعَ أَنَّ الْقَصْدَ أَنَّهُ يُثْنِي وَيَحْمَدُ اللَّهَ تَعَالَى، وَأُجِيبَ بِأَنَّ الْخَبَرَ بِثُبُوتِ الْحَمْدِ لَهُ تَعَالَى اعْتِرَافٌ بِأَنَّهُ مَوْصُوفٌ بِالْجَمِيلِ إِذِ الْحَمْدُ هُوَ عَيْنُ الْوَصْفِ بِالْجَمِيلِ، وَيَكْفِي أَنْ يَحْصُلَ هَذَا الْوَصْفُ مِنَ النَّاسِ وَيَنْقُلَهُ الْمُتَكَلِّمُ. وَيُمْكِنُ أَنْ يُجَابَ أَيْضًا بِأَنَّ الْمُخْبِرَ دَاخِلٌ فِي عُمُومِ خَبَرِهِ عِنْدَ الْجُمْهُورِ مِنْ أَهْلِ أُصُولِ الْفِقْهِ. وَأُجِيبَ أَيْضًا
Bu durum tespit edildikten sonra; âlimler { الْحَمْدُ لِلَّهِ } cümlesinin hamdin Allah'a sübûtunu haber vermek mi yoksa O'na övgüyü inşâ etmek mi olduğu hususunda iki mezhebe ayrılmışlardır. Bir grup onun haber olduğu görüşüne varmıştır. Bunlar da iki kısımdır: İçlerinden bir kısmı onun haberiyyeti üzere baki kalan bir haber olduğunu ve onda inşâîlik hissi bulunmadığını ileri sürmüştür. Buna karşı; söyleyenin maksadı Allah Teâlâ'yı övmek ve O'na hamdetmek olduğu halde bu sözü söyleyenin Allah Teâlâ'ya hamdeden konumunda olmayacağı itirazı getirilmiştir. Buna şöyle cevap verilmiştir: Hamdin O Yüce Zât'a sübûtunu haber vermek, O'nun güzel sıfatlarla mevsûf olduğunu itiraf etmektir; zira hamd, güzel ile vasfetmenin ta kendisidir ve bu vasfın insanlardan sâdır olması ile mütekellimin bunu nakletmesi kâfidir. Fıkıh usulü ehlinin cumhuru nezdinde haber verenin kendi haberinin umûmuna dahil olduğu söylenerek de cevap verilebilir. Yine şöyle de cevap verilmiştir:
بِأَنَّ كَوْنَ الْمُتَكَلِّمِ حَامِدًا قَدْ يَحْصُلُ بِالِالْتِزَامِ مِنَ الْخَبَرِ يُرِيدُونَ أَنَّهُ لَازِمٌ عُرْفِيٌّ لِأَنَّ شَأْنَ الْأَمْرِ الَّذِي تَضَافَرَ عَلَيْهِ النَّاسُ قَدِيمًا أَنْ يَقْتَدِيَ بِهِمْ فِيهِ غَيْرُهُمْ مِنْ كُلِّ مَنْ عَلِمَهُ، فَإِخْبَارُ الْمُتَكَلِّمِ بِأَنَّهُ عَلِمَ ذَلِكَ يَدُلُّ عُرْفًا عَلَى أَنَّهُ مُقْتَدٍ بِهِمْ فِي ذَلِكَ هَذَا وَجْهُ اللُّزُومِ، وَقَدْ خَفِيَ عَلَى كَثِيرٍ أَيْ فَيَكُونُ مِثْلَ حُصُولِ لَازِمِ الْفَائِدَةِ مِنَ الْخَبَرِ الْمُقَرَّرَةٍ فِي عِلْمِ الْمَعَانِي، مِثْلَ قَوْلِكَ سَهِرْتَ اللَّيْلَةَ وَأَنْتَ تُرِيدُ أَنَّكَ عَلِمْتَ بِسَهَرِهِ، فَلَا يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ إِنْشَاءٌ لِأَنَّ التَّقْدِيرَ عَلَى هَذَا الْقَوْلِ أَنَّ الْمُتَكَلِّمَ يُخْبِرُ عَنْ كَوْنِهِ حَامِدًا كَمَا يُخْبِرُ عَنْ كَوْنِ جَمِيعِ النَّاسِ حَامِدِينَ فَهِيَ خَبَرٌ لَا إِنْشَاءٌ وَالْمُسْتَفَادُ مِنْهَا بِطَرِيقِ اللُّزُومِ مَعْنًى إِخْبَارِيٌّ أَيْضًا. وَيُرَدُّ على هَذَا التَّقْرِير أَيْضًا أَنَّ حَمْدَ الْمُتَكَلِّمِ يَصِيرُ غَيْرَ مَقْصُودٍ لِذَاتِهِ بَلْ حَاصِلًا بِالتَّبَعِ مَعَ أَنَّ الْمَقَامَ مَقَامَ حَمْدِ الْمُتَكَلِّمِ لَا حَمْدِ غَيْرِهِ مِنَ النَّاسِ، وَأُجِيبَ بِأَنَّ الْمَعْنَى الْمُطَابَقِيَّ قَدْ يُؤْتَى بِهِ لِأَجْلِ الْمَعْنَى الِالْتِزَامِيِّ لِأَنَّهُ وَسِيلَةٌ لَهُ، وَنَظِيرُهُ قَوْلُهُمْ طَوِيلُ النَّجَادِ وَالْمُرَادُ طُولُ الْقَامَةِ فَإِنَّ طُولَ النَّجَادِ أَتَى بِهِ لِيَدُلَّ عَلَى مَعْنَى طُولِ الْقَامَةِ.
Mütekellimin hamdeden olması, haberden lüzum yoluyla hâsıl olabilir; bununla örfî bir lüzumu kastederler. Çünkü öteden beri insanların üzerinde birleştiği bir hususta, bunu bilen herkesin onlara iktida etmesi (uyması) o işin şanındandır. Dolayısıyla konuşanın bunu bildiğini haber vermesi, örfen bu hususta onlara uyduğuna delalet eder; lüzumun yönü budur ve pek çok kimseye gizli kalmıştır. Yani meânî ilminde yerleşmiş olan haberden lâzım-ı fâidenin hâsıl olması gibidir; meselâ senin, birinin uykusuz kaldığını bildiğini kastettiğin halde ona “Bu gece uykusuz kaldın” demen gibi. Dolayısıyla bunun inşâ olması gerekmez; çünkü bu görüşe göre takdir, mütekellimin bütün insanların hamdedici olduğunu haber verdiği gibi kendisinin de hamdedici olduğunu haber vermesidir. Dolayısıyla bu bir inşâ değil haberdir; ondan lüzum yoluyla anlaşılan mana da yine ihbârî bir manadır. Bu izaha da şu itiraz yöneltilir: Makam başkalarının değil bizzat mütekellimin hamd makamı olduğu halde mütekellimin hamdi bizzat kastedilen olmayıp dolaylı olarak hâsıl olan bir durum haline gelir. Buna da şöyle cevap verilmiştir: Mutâbakî mana, bazen iltizâmî manaya bir vesile olduğu için iltizâmî mana hatırına getirilir; bunun benzeri onların, boy uzunluğunu kastederek “kılıç bağı uzundur” demeleridir; zira kılıç bağının uzunluğu boyun uzunluğu manasına delalet etmesi için zikredilmiştir.
وَذَهَبَ فَرِيقٌ ثَانٍ إِلَى أَنَّ جُمْلَةَ الْحَمْدُ لِلَّهِ هِيَ خَبَرٌ لَا مَحَالَةَ إِلَّا أَنَّهُ أُرِيدَ مِنْهُ الْإِنْشَاءُ مَعَ اعْتِبَارِ الْخَبَرِيَّةِ كَمَا يُرَادُ مِنَ الْخَبَرِ إِنْشَاءُ التَّحَسُّرِ وَالتَّحَزُّنِ فِي نَحْوِ: إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى [آل عمرَان: ٣٦] وَقَوْلُ جَعْفَرِ بْنِ عُلْبَةَ الْحَارِثِيِّ:
İkinci bir grup ise { الْحَمْدُ لِلَّهِ } cümlesinin şüphesiz bir haber olduğu, ancak haber olma özelliği korunmakla birlikte kendisiyle inşânın murat edildiği görüşüne varmıştır; tıpkı { إِنِّي وَضَعْتُها أُنْثى } [Âl-i İmrân: 36] “Onu kız doğurdum” kavlinde ve Ca'fer b. Ulbe el-Hârisî'nin şu sözünde:
هَوَايَ مَعَ الرَّكْبِ الْيَمَانِيِّنَ مُصْعِدُ
Gönlüm Yemenli kervanla birlikte yukarı doğru gitmektedir
فَيَكُونُ الْمَقْصِدُ الْأَصْلِيُّ هُوَ الْإِنْشَاءُ وَلَكِنَّ الْعُدُولَ إِلَى الْإِخْبَارِ لِمَا يَتَأَتَّى بِوَاسِطَةِ الْإِخْبَارِ مِنَ الدّلَالَة على استغراق وَالِاخْتِصَاصِ وَالدَّوَامِ وَالثَّبَاتِ وَوَجْهُ التَّلَازُمِ بَيْنَ الْإِخْبَارِ عَنْ حَمْدِ النَّاسِ وَبَيْنَ إِنْشَاءِ الْحَمْدِ وَاضِحٌ مِمَّا عَلِمْتَهُ فِي وَجْهِ التَّلَازُمِ عَلَى التَّقْرِيرِ الْأَوَّلِ، بَلْ هُوَ هُنَا أَظْهَرُ لِأَنَّ الْمُخْبِرَ عَنْ حَمْدِ النَّاسِ
haberden esef ve hüzün inşâ etmenin murat edilmesi gibi. Bu durumda asıl maksat inşâdır; ancak haber verme vasıtasıyla istiğraka, ihtisasa, devam ve sebata delalet etmek mümkün olduğu için ihbâra yönelinmiştir. İnsanların hamdini haber vermek ile hamdi inşâ etmek arasındaki telâzümün (ayrılmaz bağın) yönü, birinci izah tarzındaki telâzüm veçhinden öğrendiğin üzere açıktır; hatta burada daha da zâhirdir. Çünkü insanların Allah Teâlâ'ya olan hamdini haber veren kimse,
لِلَّهِ تَعَالَى لَا جرم أَنه منشىء ثَنَاء عَلَيْهِ بِذَلِكَ، وَكَوْنُ الْمَعْنَى الِالْتِزَامِيِّ فِي الْكِنَايَةِ هُوَ الْمَقْصُودُ دُونَ الْمَعْنَى الْمُطَابَقِيِّ أَظْهَرَ مِنْهُ فِي اعْتِبَارِ الْخَبَرِيَّةِ الْمَحْضَةِ لِمَا عُهِدَ فِي الْكِنَايَةِ مِنْ أَنَّهَا لَفْظٌ أُرِيدَ بِهِ لَازِمُ مَعْنَاهُ مَعَ جَوَازِ إِرَادَةِ الْأَصْلِ مَعَهُ، فَدَلَّ عَلَى أَنَّ الْمَعْنَى الْأَصْلِيَّ إِمَّا غَيْرُ مُرَادٍ أَوْ مُرَادٌ تَبَعًا لِأَنَّ مَعَ تَدْخُلُ عَلَى الْمَتْبُوعِ.
şüphesiz bununla O'na övgüyü inşâ etmektedir. Kinâyede iltizâmî mananın mutâbakî mana yerine asıl kastedilen olması, kinâyenin asıl mananın da murat edilmesinin caiz olmasıyla birlikte manasının lüzumunun murat edildiği bir lafız olarak bilinmesi sebebiyle, sırf haberiyyete itibar etmekten daha açıktır. Bu da gösterir ki asıl mana ya murat edilmemiştir veya tâbi olarak murat edilmiştir; çünkü 'birlikte' (ma'a) lafzı metbû (tâbi olunan) üzerine dahil olur.
الْمَذْهَبُ الثَّانِي أَنَّ جُمْلَةَ الْحَمْدُ لِلَّهِ إِنْشَاءٌ مَحْضٌ لَا إِشْعَارَ لَهُ بِالْخَبَرِيَّةِ، عَلَى أَنَّهَا مِنَ الصِّيَغِ الَّتِي نَقَلَتْهَا الْعَرَبُ مِنَ الْإِخْبَارِ إِلَى إِنْشَاءِ الثَّنَاءِ كَمَا نَقَلَتْ صِيَغَ الْعُقُودِ وَأَفْعَالَ الْمَدْحِ وَالذَّمِّ أَيْ نَقْلًا مَعَ عَدَمِ إِمَاتَةِ الْمَعْنَى الْخَبَرِيِّ فِي الِاسْتِعْمَالِ، فَإِنَّكَ قَدْ تَقُولُ الْحَمْدُ لِلَّهِ جَوَابًا لِمَنْ قَالَ لِمَنِ الْحَمْدُ أَوْ مَنْ أَحْمَدُ وَلَكِنَّ تَعَهُّدَ الْمَعْنَى الْأَصْلِيِّ ضَعِيفٌ فَيَحْتَاجُ إِلَى الْقَرِينَةِ. وَالْحَقُّ الَّذِي لَا مَحِيدَ عَنْهُ أَنَّ الْحَمْدَ لِلَّهِ خَبَرٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْإِنْشَاءِ فَالْقَصْدُ هُوَ
İkinci mezhep; { الْحَمْدُ لِلَّهِ } cümlesinin, haberiyyet hissi barındırmayan sırf bir inşâ olduğu görüşüdür. Şöyle ki; Arapların akit sîgalarını ve medih-zem fiillerini aktardıkları gibi haber vermekten övgüyü inşâ etmeye aktardıkları sîgalardandır; yani bu aktarım kullanımda haberiyyet manasını büsbütün öldürmeksizin yapılmıştır. Zira sen “Hamd kime aittir?” veya “Kime hamdedeyim?” diyen birine cevap olarak { الْحَمْدُ لِلَّهِ } diyebilirsin, fakat asıl manaya riayet zayıf olduğundan karineye ihtiyaç duyar. Kaçınılmaz olan hakikat şudur ki { الْحَمْدُ لِلَّهِ } ifadesi inşâda kullanılan bir haberdir; dolayısıyla maksat
الْإِنْشَائِيَّةُ لَا مَحَالَةَ، وَعُدِّلَ إِلَى الْخَبَرِيَّةِ لِتَحْمِلَ جُمْلَةُ الْحَمْدِ مِنَ الْخُصُوصِيَّاتِ مَا يُنَاسِبُ جَلَالَةَ الْمَحْمُودِ بِهَا مِنَ الدَّلَالَةِ عَلَى الدَّوَامِ وَالثَّبَاتِ وَالِاسْتِغْرَاقِ وَالِاخْتِصَاصِ وَالِاهْتِمَامِ، وَشَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ لَا يُمْكِنُ حُصُولُهُ بِصِيغَةِ إِنْشَاءٍ نَحْوَ حَمْدًا لِلَّهِ أَو أَحْمد لله حَمْدًا وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى اعْتِبَارِ الْعَرَبِ إِيَّاهَا إِنْشَاءً لَا خَبَرًا قَوْلُ ذِي الرُّمَّةِ:
şüphesiz inşâîliktir. Hamd cümlesinin; devam, sebat, istiğrak, ihtisas ve ehemmiyete delalet etmek gibi kendisiyle övülen Zât'ın celâline lâyık olan hususiyetleri taşıması için habere dönüştürülmüştür. Bunların hiçbiri “Hamden lillâh” veya “Ahmedullâhe hamden” gibi bir inşâ sîgasıyla elde edilemez. Arapların bunu haber değil inşâ olarak kabul ettiklerine delalet eden hususlardan biri de Zü'r-Rumme'nin şu sözüdür:
وَلَمَّا جَرَتْ فِي الْجَزْلِ جَرْيًا كَأَنَّهُ ... سَنَا الْفَجْرِ أَحْدَثْنَا لِخَالِقِهَا شُكْرَا
Ateş iri odunların içinde fecrin parıltısı gibi parlayıp aktığında, onun yaratıcısına bir şükür ihdas ettik (meydana getirdik)
فَعَبَّرَ عَنْ ذِكْرِ لَفْظِ الْحَمْدِ أَوِ الشُّكْرِ بِالْإِحْدَاثِ، وَالْإِحْدَاثُ يُرَادِفُ الْإِنْشَاءَ لُغَةً فَقَوْلُهُ أَحْدَثْنَا خَبَرٌ حَكَى بِهِ مَا عَبَّرَ عَنْهُ بِالْإِحْدَاثِ وَهُوَ حَمْدُهُ الْوَاقِعُ حِينَ الْتِهَابِهَا فِي الْحَطَبِ.
Şair hamd veya şükür lafzının zikredilmesini ihdas (meydana getirme) ile ifade etmiştir; ihdas ise lügatte inşâ ile eşanlamlıdır. Dolayısıyla onun “ahdesnâ” (ihdas ettik) sözü, ihdas kelimesiyle ifade ettiği şeyi yani odunun alev aldığı sırada vaki olan hamdini aktardığı bir haberdir.
وَاللَّهُ هُوَ اسْمُ الذَّاتِ الْوَاجِبُ الْوُجُودِ الْمُسْتَحِقُّ لِجَمِيعِ الْمَحَامِدِ. وَأَصْلُ هَذَا الِاسْمِ الْإِلَهُ بِالتَّعْرِيفِ وَهُوَ تَعْرِيف إلاه الَّذِي هُوَ اسْمُ جِنْسٍ لِلْمَعْبُودِ مُشْتَقٌّ مِنْ أَلَهَ بِفَتْحِ اللَّامِ بِمَعْنَى عَبَدَ، أَوْ مِنْ أَلِهَ بِكَسْرِ اللَّامِ بِمَعْنَى تَحَيَّرَ أَوْ سَكَنَ أَوْ فَزِعَ أَوْ وُلِعَ مِمَّا يَرْجِعُ إِلَى مَعْنًى هُوَ مَلْزُومٌ لِلْخُضُوعِ وَالتَّعْظِيمِ فَهُوَ فِعَالٌ بِكَسْرِ الْفَاءِ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ مِثْلَ كِتَابٍ، أَطْلَقَهُ الْعَرَبُ عَلَى كُلِّ مَعْبُودٍ مِنْ أَصْنَامِهِمْ لِأَنَّهُمْ يَرَوْنَهَا حَقِيقَةً بِالْعِبَادَةِ وَلِذَلِكَ جَمَعُوهُ عَلَى آلِهَةٍ بِوَزْنِ أَفْعِلَةٍ مَعَ تَخْفِيفِ الْهَمْزَةِ الثَّانِيَةِ مَدَّةً، وَأَحْسَبُ أَنَّ اسْمَهُ تَعَالَى تَقَرَّرَ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ قَبْلَ دُخُولُُِ
Allah; varlığı zorunlu (vâcibu'l-vücûd) ve bütün övgülere lâyık olan Zât'ın ismidir. Bu ismin aslı, harf-i tarifli olarak el-İlâh'tır (الْإِلَاه); bu da mâbûd için cins ismi olan ilâh (إِلَاه) kelimesinin belirlilik kazanmış hâlidir. [Bu kelime] 'ibadet etti' anlamındaki fetha lâm ile elehe (أَلَهَ) fiilinden yahut boyun eğme ve tâzimin ayrılmaz bir gereği olan 'hayrete düştü', 'huzur buldu', 'korkup sığındı' veya 'aşırı tutkun oldu' anlamlarına gelen kesre lâm ile elihe (أَلِهَ) fiilinden türetilmiştir. Dolayısıyla o, kitâb (كِتَاب) gibi mef'ûl (ismi mef'ûl) anlamında, fâ'sı kesreli fi'âl (فِعَال) veznindedir. Araplar bu kelimeyi putlarından her bir mâbûd için kullanmışlardır; çünkü onların ibadete lâyık olduğuna inanıyorlardı. Bu sebeple onu, ikinci hemzenin med ile hafifletilmesiyle ef'ile (أَفْعِلَة) vezninde âlihe (آلِهَة) şeklinde çoğul yapmışlardır. Kanaatimce O Yüce Zât'ın bu ismi, [şirk] aralarına girmeden önce Arap dilinde yerleşmiş bulunuyordu.
الْإِشْرَاكِ فِيهِمْ فَكَانَ أَصْلُ وَضْعِهِ دَالًّا عَلَى انْفِرَادِهِ بِالْأُلُوهِيَّةِ إِذْ لَا إِلَهَ غَيْرُهُ فَلِذَلِكَ صَارَ عَلَمًا عَلَيْهِ، وَلَيْسَ ذَلِكَ مِنْ قَبِيلِ الْعَلَمِ بِالْغَلَبَةِ بَلْ مِنْ قَبِيلِ الْعَلَمِ بِالِانْحِصَارِ مِثْلَ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ فَلَا بِدَعَ فِي اجْتِمَاعِ كَوْنِهِ اسْمَ جِنْسٍ وَكَوْنِهِ عَلَمًا، وَلِذَلِكَ أَرَادُوا بِهِ الْمَعْبُودَ بِحَقٍّ رَدًّا عَلَى أَهْلِ الشِّرْكِ قَبْلَ دُخُولِ الشِّرْكِ فِي الْعَرَبِ وَإِنَّنَا لَمْ نَقِفْ عَلَى أَنَّ الْعَرَبَ أَطْلَقُوا الْإِلَهَ مُعَرَّفًا بِاللَّامِ مُفْرَدًا عَلَى أَحَدِ أَصْنَامِهِمْ وَإِنَّمَا يضيفون فَيَقُولُونَ إلاه بَنِي فُلَانٍ وَالْأَكْثَرُ أَنْ يَقُولُوا رَبُّ بَنِي فُلَانٍ أَوْ يَجْمَعُونَ كَمَا قَالُوا لِعَبْدِ الْمُطَّلِبِ أَرْضُ الْآلِهَةِ، وَفِي حَدِيثِ فَتْحِ مَكَّةَ: «وَجَدَ رَسُولُ اللَّهِ الْبَيْتَ فِيهِ الْآلِهَةَ» . فَلَمَّا اخْتَصَّ الْإِلَهُ بِالْإِلَهِ الْوَاحِدِ وَاجِبِ الْوُجُودِ اشْتَقُّوا لَهُ مِنَ اسْمِ الْجِنْسِ عَلَمًا زِيَادَةً فِي الدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُ الْحَقِيقُ بِهَذَا الِاسْمِ لِيَصِيرَ الِاسْمُ خَاصًّا بِهِ غَيْرَ جَائِزِ الْإِطْلَاقِ عَلَى غَيْرِهِ سُنَنِ الْأَعْلَامِ الشَّخْصِيَّةِ،
aralarına girmeden önce yerleşmişti; dolayısıyla ilk vazolunuşu O'nun ilahlıkta tek olduğuna delalet ediyordu, zira O'ndan başka ilah yoktur. Bu sebeple O'na alem (özel isim) olmuştur. Bu durum galebe yoluyla alem nevinden değil, güneş ve ay gibi inhisar yoluyla alem nevinden olmuştur; dolayısıyla hem cins ismi hem de alem olmasının bir arada bulunmasında şaşılacak bir şey yoktur. Bu yüzden Araplara şirk girmeden önce şirk ehline reddiye olarak bununla hak mâbudu murat etmişlerdir. Biz Arapların, elif-lâm ile marife kılınmış olarak tekil halde (الْإِلَه / el-İlâh) lafzını putlarından herhangi birine ıtlak ettiklerine rastlamadık; onlar ancak izafe ederek “filanoğullarının ilahı” derler, çoğunlukla da “filanoğullarının rabbi” derler yahut Abdülmuttalib'e “ilahların toprağı” dedikleri gibi çoğul yaparlar. Mekke'nin fethi hadisinde de: «Resûlullah Beyt'i içinde ilahlar (putlar) olduğu halde buldu» buyrulmuştur. (الْإِلَه / el-İlâh) lafzı vâcibü'l-vücûd olan tek İlâh'a tahsis edilince, bu isme lâyık olduğuna daha fazla delalet etmesi için cins isminden O'na bir alem türettiler; ta ki bu isim şahsî alemler gibi başkasına ıtlakı caiz olmayan O'na has bir isim haline gelsin.
وَأَرَاهُمْ أَبْدَعُوا وَأَعْجَبُوا إِذْ جَعَلُوا عَلَمَ ذَاتِهِ تَعَالَى مُشْتَقًّا مِنَ اسْمِ الْجِنْسِ الْمُؤْذِنِ بِمَفْهُومِ الْأُلُوهِيَّةِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ ذَاتَهُ تَعَالَى لَا تستحضر عِنْد وَاضح الْعَلَمِ وَهُوَ النَّاطِقُ الْأَوَّلُ بِهَذَا الِاسْمِ مِنْ أَهْلِ اللِّسَانِ إِلَّا بِوَصْفِ الْأُلُوهِيَّةِ وَتَنْبِيهًا عَلَى أَنَّهُ تَعَالَى أَوْلَى مَنْ يُؤَلَّهُ وَيُعْبَدُ لِأَنَّهُ خَالِقُ الْجَمِيعِ فَحَذَفُوا الْهَمْزَةَ مِنَ الْإِلَهِ لِكَثْرَةِ اسْتِعْمَالِ هَذَا اللَّفْظِ عِنْدَ الدَّلَالَةِ عَلَيْهِ تَعَالَى كَمَا حَذَفُوا هَمْزَةَ الْأُنَاسِ فَقَالُوا النَّاسُ وَلِذَلِكَ أَظْهَرُوهَا فِي بَعْضِ الْكَلَامِ. قَالَ الْبَعِيثُ بْنُ حُرَيْثٍ .
Görüyorum ki Araplar, Yüce Zât'ın alemini ulûhiyyet mefhumunu bildiren cins isminden türetmekle eşsiz ve hayranlık uyandırıcı bir tasarrufta bulunmuşlardır; bu da alemi ilk vazedip bu ismi dil ehlinden ilk telaffuz eden nezdinde O Yüce Zât'ın ancak ulûhiyyet vasfıyla zihinde canlandırılabileceğine ve yaratıcı olduğu için O Yüce Zât'ın ibadet edilmeye ve ilah edinilmeye en lâyık varlık olduğuna dikkat çekmek içindir. Dolayısıyla O Yüce Zât'a delalet ederken bu lafzın çokça kullanılması sebebiyle, tıpkı (الْأُنَاس / el-ünâs) kelimesinin hemzesini hazfedip (النَّاس / en-nâs) dedikleri gibi (الْإِلَه / el-ilâh) kelimesinden de hemzeyi hazfettiler. Bu sebeple onu bazı sözlerde açıkça göstermişlerdir. el-Ba'îs b. Hureys şöyle demiştir:
مَعَاذَ الْإِلَهِ أَنْ تَكُونَ كَظَبْيَةٍ ... وَلَا دُمْيَةٍ وَلَا عَقِيلَةِ رَبْرَبٍُُ
Allah’a sığınırım ki o, ne bir dişi ceylan gibi, ne [kusursuz] bir sûret/heykel gibi, ne de bir ceylan sürüsünün en güzeli gibi olsun!
كَمَا أَظْهَرُوا هَمْزَةَ الْأُنَاسِ فِي قَوْلِ عَبِيدِ بْنِ الْأَبْرَصِ الْأَسَدِيِّ:
Tıpkı Ubeyd b. el-Ebras el-Esedî'nin şu sözünde (الْأُنَاس / el-ünâs) kelimesinin hemzesini açıkça gösterdikleri gibi:
إِنَّ الْمَنَايَا لَيَطَّلِعْ ... نَ عَلَى الْأُنَاسِ الْآمِنِينَ
Muhakkak ki eceller mutlaka çıkıp gelir... Güvende olan insanların karşısına.
وَنَزَلَ هَذَا اللَّفْظُ فِي طَوْرِهِ الثَّالِثِ مَنْزِلَةَ الْأَعْلَامِ الشَّخْصِيَّةِ فَتَصَرَّفُوا فِيهِ هَذَا التَّصَرُّفَ لِيَنْتَقِلُوا بِهِ إِلَى طَوْرٍ جَدِيدٍ فَيَجْعَلُوهُ مِثْلَ عَلَمٍ جَدِيدٍ، وَهَذِهِ الطَّرِيقَةُ مَسْلُوكَةٌ فِي بَعْضِ الْأَعْلَامِ. قَالَ أَبُو الْفَتْحِ بْنُ جِنِّي فِي شَرْحِ قَوْلِ تَأَبَّطَ شَرًّا فِي النَّشِيدِ الثَّالِثِ عَشَرَ مِنَ «الْحَمَاسَةِ» :
Bu lafız üçüncü merhalesinde şahsî alemler mertebesine inmiş, böylece onu yeni bir merhaleye taşımak ve adeta yepyeni bir alem kılmak için üzerinde bu tür tasarruflarda bulunmuşlardır. Bu yöntem bazı alemlerde takip edilen bir yoldur. Ebu'l-Feth b. Cinnî, el-Hamâse'nin on üçüncü kasidesinde Taabbata Şerran'ın şu sözünün şerhinde demiştir ki:
إِنِّي لَمُهْدٍ مِنْ ثَنَائِي فَقَاصِدٌ ... بِهِ لِابْنِ عَمِّ الصِّدْقِ شُمْسِ بْنِ مَالِكٍ
Ben övgümü armağan edip doğrudan yöneltirim... Sadık amcazadem Şüms b. Mâlik'e.
شُمْسُ بِضَمِّ الشِّينِ وَأَصْلُهُ شَمْسُ بِفَتْحِهَا كَمَا قَالُوا حُجْرَ وَسُلْمَى فَيَكُونُ مِمَّا غُيِّرَ عَنْ نَظَائِرِهِ لِأَجْلِ الْعَلَمِيَّةِ اهـ. وَفِي «الْكَشَّافِ» فِي تَفْسِيرِ سُورَةِ أَبِي لَهَبٍ بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ أَنَّ مِنَ الْقُرَّاءِ مَنْ قَرَأَ (أَبِي لَهْبٍ) بِسُكُونِ الْهَاءِ مَا نَصَّهُ وَهِيَ مِنْ تَغْيِيرِ الْأَعْلَامِ كَقَوْلِهِمْ شُمْسُ بْنُ مَالِكٍ بِالضَّمِّ اهـ. وَقَالَ قَبْلَهُ: «وَلِفُلَيْتَةَ بْنِ قَاسِمٍ أَمِيرِ مَكَّة ابْنَانِ أحد هما عَبْدِ اللَّهِ بِالْجَرِّ، وَالْآخَرُ عَبْدَ اللَّهِ بِالنَّصْبِ، وَكَانَ بِمَكَّةَ رَجُلٌ يُقَالُ لَهُ عَبْدِ اللَّهِ لَا يُعْرَفُ إِلَّا هَكَذَا» اهـ. يَعْنِي بِكَسْرِ دَالِ عَبْدِ فِي جَمِيعِ أَحْوَالِ إِعْرَابِهِ، فَهُوَ بِهَذَا الْإِيمَاءِ نَوْعٌ مَخْصُوصٌ مِنَ الْعَلَمِ، وَهُوَ أَنَّهُ أَقْوَى مِنَ الْعَلَمِ بِالْغَلَبَةِ لِأَنَّ لَهُ لَفْظًا جَدِيدًا بَعْدَ اللَّفْظِ الْمُغَلَّبِ. وَهَذِهِ الطَّرِيقَةُ فِي الْعَلَمِيَّةِ الَّتِي عَرَضَتْ لِاسْمِ الْجَلَالَةِ لَا نَظِيرَ لَهَا فِي الْأَعْلَامِ فَكَانَ اسْمُهُ تَعَالَى غَيْرُ مُشَابِهٍ لِأَسْمَاءِ الْحَوَادِثِ كَمَا أَنَّ مُسَمَّى ذَلِكَ الِاسْمِ غَيْرُ مُمَاثِلٍ لِمُسَمَّيَاتِ أَسْمَاءِ الْحَوَادِثِ. وَقَدْ دَلُّوا عَلَى تَنَاسِيهِمْ مَا فِي الْأَلِفِ وَاللَّامِ مِنَ التَّعْرِيف وَأَنَّهُمْ جعلو هما جُزْءًا مِنَ الْكَلِمَةِ بِتَجْوِيزِهِمْ نِدَاءَ اسْمِ الْجَلَالَةِ مَعَ إِبْقَاءِ الْأَلِفِ وَاللَّامِ إِذْ يَقُولُونَ يَا اللَّهُ مَعَ أَنَّهُمْ يَمْنَعُونَ نِدَاءَ مَدْخُولِ الْأَلِفِ وَاللَّامِ.
«(Şüms / شُمْسُ) şîn harfinin dammesiyledir; aslı ise (Hucr / حُجْر) ve (Sülmâ / سُلْمَى) dedikleri gibi fetha ile (Şems / شَمْسُ)tir. Dolayısıyla bu, alem olması sebebiyle benzerlerinden farklılaştırılan kelimelerdendir». el-Keşşâf'ta Ebû Leheb sûresinin tefsirinde, kurrâdan bazılarının he harfinin sükûnuyla (Ebî Lehb / أَبِي لَهْبٍ) okuduğunu zikrettikten sonra aynen şöyle denmektedir: «Bu, onların damme ile (Şüms b. Mâlik / شُمْسُ بْنُ مَالِكٍ) demeleri gibi alemlerde yapılan değişikliklerdendir». Ondan önce de şöyle demiştir: «Mekke Emiri Fuleyte b. Kâsım'ın iki oğlu vardı; birinin adı cer ile 'Abdillâh', diğerininki nasb ile 'Abdallâh' idi. Mekke'de de 'Abdillâh' denilen bir adam vardı ve ancak böyle tanınırdı». Yani bütün irap hallerinde 'Abd' kelimesinin dâl harfinin kesresiyle okunurdu. Bu işaretle lafza-i celâl, özel bir alem türüdür ki galebe yoluyla alem olmaktan daha güçlüdür; çünkü galip kılınan lafızdan sonra yeni bir lafza sahip olmuştur. Lafza-i celâle arız olan bu alemiyet usulünün alemler içinde bir benzeri yoktur; dolayısıyla bu ismin müsemmâsının yaratılmışların isimlerinin müsemmâlarına benzemediği gibi O Yüce Zât'ın ismi de yaratılmışların isimlerine benzemez. Nitekim harf-i tarif dahil olan kelimelere nida edilmesini yasakladıkları halde (يَا اللَّهُ / Yâ Allâh) diyerek lafza-i celâli elif-lâm'ı koruyarak nida etmeyi caiz kılmakla, elif-lâm'daki târif manasını unuttuklarını ve o ikisini kelimenin bir cüzü kıldıklarını göstermişlerdir.
وَقَدِ احْتَجَّ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» عَلَى كَوْنِ أَصْلِهِ الْإِلَهَ بِبَيْت البعيث الْمُتَقَدّم، وَلَمْ يُقَرِّرْ نَاظِرُوهُ وَجْهَ احْتِجَاجِهِ بِهِ، وَهُوَ احْتِجَاجٌ وَجِيهٌ لِأَنَّ مَعَاذَ مِنَ الْمَصَادِرِ الَّتِي لَمْ تَرِدْ فِي اسْتِعْمَالِهِمْ مُضَافَةً لِغَيْرِ اسْمِ الْجَلَالَةِ، مِثْلَ سُبْحَانَ فأجريت مجْرى أَمْثَال فِي لُزُومِهَا لهاته الْإِضَافَة، إِذا تَقُولُ مَعَاذَ اللَّهِ فَلَمَّا قَالَ الشَّاعِرُ مَعَاذَ الْإِلَهِ وَهُوَ مِنْ فُصَحَاءِ اللِّسَانِ عَلِمْنَا أَنَّهُمْ يَعْتَبِرُونَ الْإِلَهَ أَصْلًا لِلَفْظِ اللَّهِ، وَلِذَلِكَ لَمْ يَكُنْ هَذَا التَّصَرُّفُ تَغْيِيرًا إِلَّا أَنَّهُ تَصَرَّفٌ فِي حُرُوفِ اللَّفْظِ الْوَاحِدِ كَاخْتِلَافِ وُجُوهِ الْأَدَاءِ مَعَ كَوْنِ اللَّفْظِ وَاحِدًا، أَلَا تَرَى أَنَّهُمُ احْتَجُّواُُ
el-Keşşâf sahibi, kelimenin aslının (الْإِلَه / el-ilâh) olduğuna el-Ba'îs'in yukarıda geçen beytiyle istidlal etmiş, ona bakanlar ise bununla istidlal yönünü ortaya koyamamışlardır. Oysa bu gayet yerinde bir istidlaldir; çünkü (مَعَاذَ / me'âze) mastarı, onların kullanımında (سُبْحَانَ / sübhâne) gibi lafza-i celâlden başkasına izafe edilmiş olarak vârit olmamış mastarlardandır; dolayısıyla bu izafeye mülâzemetinde atasözleri gibi cereyan etmiştir, nitekim (مَعَاذَ اللَّهِ / me'âzallâh) dersin. Fasih lisan erbabından olan şair (مَعَاذَ الْإِلَهِ / me'âze'l-ilâh) deyince, onların (الْإِلَه / el-ilâh) kelimesini (اللَّه / Allah) lafzının aslı kabul ettiklerini anladık. Bu sebeple bu tasarruf bir değişiklik olmayıp, tıpkı lafız bir olduğu halde eda vecihlerinin farklılaşması gibi tek bir lafzın harflerinde yapılan bir tasarruftan ibarettir. Görmez misin ki onlar,
عَلَى أَنَّ لَاهَ مُخَفَّفُ اللَّهِ بِقَوْلِ ذِي الْأُصْبُعِ الْعَدْوَانِيِّ:
(لَاهَ / lâhe) kelimesinin (اللَّهِ / Allah) lafzının hafifletilmiş hali olduğuna Zü'l-Isba' el-Advanî'nin şu sözüyle delil getirmişlerdir:
لَاهَ ابْنُ عَمِّكَ لَا أُفْضِلْتَ فِي حَسَبٍ ... عَنِّي وَلَا أَنْتَ دَيَّانِي فَتَخْزُونِي
Allah'a andolsun ki amcaoğlum, sen soy bakımından benden üstün kılınmadın... Sen benim hâkimim de değilsin ki beni zelil kılasın.
وَبِقَوْلِهِمْ لَاهَ أَبُوكَ لِأَنَّ هَذَا مِمَّا لَزِمَ حَالَةً وَاحِدَةً، إِذْ يَقُولُونَ لِلَّهِ أَبُوكَ وَلِلَّهِ ابْنُ عَمِّكَ وَلِلَّهِ أَنْتَ.
Ve [yine] «لَاهَ أَبُوكَ / Lâhe ebûke» sözleriyle [delil getirmişlerdir]; çünkü bu, tek bir duruma mülâzemet etmiş [ifadelerden]dir; zira «لِلَّهِ أَبُوكَ / Lillâhi ebûke», «لِلَّهِ ابْنُ عَمِّكَ / Lillâhibnu 'ammike» ve «لِلَّهِ أَنْتَ / Lillâhi ente» derler.
وَقَدْ ذُكِرَتْ وُجُوهٌ أُخَرُ فِي أَصْلِ اسْمِ الْجَلَالَةِ: مِنْهَا أَنَّ أَصْلَهُ لَاهٌ مَصْدَرُ لَاهَ يَلِيهُ لَيْهًا إِذَا احْتَجَبَ سُمِّيَ بِهِ اللَّهُ تَعَالَى، ثُمَّ أُدْخِلَتْ عَلَيْهِ الْأَلِفُ وَاللَّامُ لِلَمْحِ الْأَصْلِ كَالْفَضْلِ وَالْمَجْدِ اسْمَيْنِ، وَهَذَا الْوَجْهُ ذَكَرَ الْجَوْهَرِيُّ عَنْ سِيبَوَيْهِ أَنَّهُ جَوَّزَهُ. وَمِنْهَا أَنَّ أَصْلَهُ وِلَاهٌ بِالْوَاوِ فِعَالٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ مِنْ وَلَهَ إِذَا تَحَيَّرَ، ثُمَّ قُلِبَتِ الْوَاوُ هَمْزَةً لِاسْتِثْقَالِ الْكَسْرَةِ عَلَيْهَا، كَمَا قُلِبَتْ فِي إِعَاءٍ وَإِشَاحٍ، أَيْ وِعَاءٍ وَوِشَاحٍ، ثُمَّ عُرِّفَ بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ وَحُذِفَتِ الْهَمْزَةُ.
Lafza-i celâlin aslı hakkında başka vecihler de zikredilmiştir: Bunlardan biri, aslının (لَاهٌ / lâh) olduğudur; bu da gizlendiği zaman [söylenen] (لَاهَ يَلِيهُ لَيْهًا / lâhe yelîhu leyhen) fiilinin mastarı olup Yüce Allah bununla isimlendirilmiştir. Daha sonra, iki özel isim olan (الْفَضْل / el-Fadl) ve (الْمَجْد / el-Mecd) kelimelerinde olduğu gibi aslını gözetmek (lemhu'l-asl) için başına harf-i tarif (elif-lâm) getirilmiştir. Bu vechi el-Cevherî, Sîbeveyh'in caiz gördüğünü zikretmiştir. Diğer bir vecih ise aslının vâv harfiyle (وِلَاهٌ / vilâh) olduğudur; bu da hayrete düştü manasındaki (وَلَهَ / velehe) fiilinden mef'ûl manasında (فِعَال / fi'âl) veznindedir. Daha sonra, tıpkı (وِعَاء / vi'â') ve (وِشَاح / vişâh) kelimelerinde olduğu gibi (إِعَاء / i'â') ve (إِشَاح / işâh) şeklinde dönüştürülmesi gibi, üzerindeki kesrenin ağırlığından ötürü vâv harfi hemzeye dönüştürülmüş, ardından elif-lâm ile marife yapılıp hemze hazfedilmiştir.
وَمِنْهَا أَنَّ أَصْلَهُ (لَاهَا) بِالسُّرْيَانِيَّةِ عَلَمٌ لَهُ تَعَالَى فَعُرِّبَ بِحَذْفِ الْأَلِفِ وَإِدْخَالِ اللَّامِ عَلَيْهِ.
Bir diğeri de aslının Süryanicede Yüce Zât'ın özel ismi olan (لَاهَا / Lâhâ) olduğu, elifin hazfedilmesi ve başına lâmın getirilmesiyle Arapçalaştırıldığıdır.
وَمِنْهَا أَنَّهُ عَلَمٌ وُضِعَ لِاسْمِ الْجَلَالَةِ بِالْقَصْدِ الْأَوَّلِيِّ مِنْ غَيْرِ أَخْذٍ مِنْ أَلَّهَ وَتَصْيِيرِهِ الْإِلَهَ فَتَكُونُ مُقَارَبَتُهُ فِي الصُّورَةِ لِقَوْلِنَا الْإِلَهُ مُقَارَبَةً اتِّفَاقِيَّةً غَيْرَ مَقْصُودَةٍ، وَقَدْ قَالَ بِهَذَا جَمْعٌ مِنْهُمُ الزَّجَّاجُ وَنُسِبَ إِلَى الْخَلِيلِ وَسِيبَوَيْهِ، وَوَجَّهَهُ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ بِأَنَّ الْعَرَبَ لَمْ تُهْمِلْ شَيْئًا حَتَّى وَضَعَتْ لَهُ لَفْظًا فَكَيْفَ يَتَأَتَّى مِنْهُمْ إِهْمَالُ اسْمٍ لَهُ تَعَالَى لِتَجْرِي عَلَيْهِ صِفَاتُهُ.
Bir diğeri ise (أَلَّهَ / ellehe) kelimesinden türetilip (الْإِلَه / el-ilâh) haline getirilmeksizin, ilk vazedilişten itibaren lafza-i celâl için konulmuş bir alem (özel isim) olduğudur. Dolayısıyla sûret bakımından (الْإِلَهُ / el-ilâh) sözümüze olan benzerliği, kastedilmemiş rastlantısal bir benzerliktir. Aralarında ez-Zeccâc'ın da bulunduğu bir topluluk bu görüşü benimsemiş olup el-Halîl ve Sîbeveyh'e de nispet edilmiştir. Bazı âlimler bunu, Arapların hiçbir şeyi ihmal etmeyip mutlaka onun için bir lafız koymuş olmalarıyla açıklamışlardır; zira sıfatlarının kendisine isnat edilebilmesi için Yüce Allah'a ait bir ismi ihmal etmeleri nasıl mümkün olabilir?
وَقَدِ الْتُزِمَ فِي لَفْظِ الْجَلَالَةِ تَفْخِيمُ لَامِهِ إِذَا لَمْ يَنْكَسِرْ مَا قَبْلَ لَفْظِهِ وَحَاوَلَ بَعْضُ الْكَاتِبِينَ تَوْجِيهَ ذَلِكَ بِمَا لَا يَسْلَمُ مِنَ الْمَنْعِ، وَلِذَلِكَ أَبَى صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» التَّعْرِيجَ عَلَيْهِ فَقَالَ: «وَعَلَى ذَلِكَ (أَيِ التَّفْخِيمُ) الْعَرَبُ كُلُّهُمْ، وَإِطْبَاقُهُمْ عَلَيْهِ دَلِيلُ أَنَّهُمْ وَرِثُوهُ كَابِرًا عَنْ كَابِرٍ» .
Lafza-i celâlde, kendisinden önceki harf kesreli olmadığında lâmının tefhimi (kalın okunması) iltizam edilmiştir. Bazı müellifler bunu itirazdan uzak olmayan gerekçelerle açıklamaya çalışmışlar, bu sebeple de el-Keşşâf sahibi buna değinmekten kaçınarak şöyle demiştir: «Bütün Araplar bunun (yani tefhimin) üzerindedir; bu husustaki ittifakları da onu nesilden nesile tevarüs ettiklerinin delilidir».
وَإِنَّمَا لَمْ يُقَدَّمِ الْمُسْنَدُ الْمَجْرُورُ وَهُوَ مُتَضَمِّنٌ لِاسْمِ الْجَلَالَةِ عَلَى الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ فَيُقَالُ لِلَّهِ الْحَمْدُ، لِأَنَّ الْمُسْنَدَ إِلَيْهِ حَمْدٌ عَلَى تَنْزِيلِ الْقُرْآنِ وَالتَّشَرُّفِ بِالْإِسْلَامِ وَهُمَا مِنَّةٌ مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فَحَمِدَهُ عَلَيْهِمَا عِنْدَ ابْتِدَاءِ تِلَاوَةِ الْكِتَابِ الَّذِي بِهِ صَلَاحُ النَّاسِ فِي الدَّارَيْنِ فَكَانَ الْمَقَامُ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ اعْتِبَارًا لِأَهَمِّيَّةِ الْحَمْدِ الْعَارِضَةِ، وَإِنْ كَانَ ذِكْرُ اللَّهِ أَهَمَّ أَصَالَةً فَإِنَّ الْأَهَمِّيَّةَ الْعَارِضَةَ تُقَدَّمُ عَلَى الْأَهَمِّيَّةِ الْأَصْلِيَّةِ لِاقْتِضَاءِ الْمَقَامِ وَالْحَالِ، وَالْبَلَاغَةُ هِيَ الْمُطَالِبَةُ لِمُقْتَضَى الْحَالِ، عَلَى أَنَّ الْحَمْدَ لَمَّا تَعَلَّقَ بِاسْمِ اللَّهِ تَعَالَى كَانَ فِي الِاهْتِمَامِ بِهِ اهتمام بشؤون اللَّهِ تَعَالَى.
Lafza-i celâli ihtiva eden mecrûr müsnedin müsnedün ileyhin önüne geçirilip de (لِلَّهِ الْحَمْدُ / Lillâhi'l-hamd) denilmemesi şundandır: Çünkü müsnedün ileyh, Kur'an'ın indirilmesine ve İslam ile şereflenmeye karşı bir hamddir ki bu ikisi Yüce Allah'tan bir lütuftur. Dolayısıyla insanların iki cihandaki kurtuluşuna vesile olan Kitab'ın tilavetine başlarken bu iki nimetten ötürü O'na hamdetmiştir. Bu sebeple makam, hamdin ârızî ehemmiyetini gözeterek onunla ilgilenmeyi gerektirmiştir. Asıl itibarıyla Allah'ın zikri daha mühim olsa da ârızî ehemmiyet, makam ve hâlin gereği olarak aslî ehemmiyetin önüne geçirilir; belâgat ise hâlin muktezasına uygunluktur. Kaldı ki hamd Yüce Allah'ın ismine taalluk edince, onunla ilgilenmek zaten Yüce Allah'ın şe'nleriyle ilgilenmek demektir.
وَمِنْ أَعْجَبِ الْآرَاءِ مَا ذَكَرَهُ صَاحِبُ «الْمَنْهَلِ الْأَصْفَى فِي شَرْحِ الشِّفَاءِ» التِّلْمِسَانِيُّ عَنْ جَمْعٍ مِنَ الْعُلَمَاءِ الْقَوْلُ بِأَنَّ اسْمَ الْجَلَالَةِ يُمْسَكُ عَنِ الْكَلَامِ فِي مَعْنَاهُ نعظيما وَإِجْلَالًا وَلِتَوَقُّفِ الْكَلَامِ فِيهِ عَلَى إِذْنِ الشَّارِعِ.
En şaşırtıcı görüşlerden biri de el-Menhelü'l-Asfâ fî Şerhi'ş-Şifâ sahibi et-Tilimsânî'nin bir grup âlimden naklettiği şu görüştür: Lafza-i celâlin anlamı hakkında konuşmaktan tazim ve iclâl gayesiyle ve bu hususta konuşmanın Şâri'in iznine bağlı olması sebebiyle imtina edilir.
رَبِّ الْعالَمِينَ.
{ رَبِّ الْعَالَمِينَ } “Âlemlerin Rabbi.”
وَصْفٌ لِاسْمِ الْجَلَالَةِ فَإِنَّهُ بَعْدَ أَنْ أَسْنَدَ الْحَمْدَ لِاسْمِ ذَاتِهِ تَعَالَى تَنْبِيهًا عَلَى الِاسْتِحْقَاقِ الذَّاتِيِّ، عَقَّبَ بِالْوَصْفِ وَهُوَ الرَّبُّ لِيَكُونَ الْحَمْدُ مُتَعَلِّقًا بِهِ أَيْضًا لِأَنَّ وَصْفَ الْمُتَعَلَّقِ مُتَعَلِّقٌ أَيْضًا، فَلِذَلِكَ لَمْ يَقُلِ الْحَمْدُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ كَمَا قَالَ: يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ [المطففين: ٦] لِيُؤْذِنَ بِاسْتِحْقَاقِهِ الْوَصْفِيِّ أَيْضًا لِلْحَمْدِ كَمَا اسْتَحَقَّهُ بِذَاتِهِ.
Lafza-i celâlin sıfatıdır. Zira hamdi O Yüce Zât'ın ismine isnat edip zâtî istihkaka dikkat çektikten sonra, hamdin bu sıfata da taalluk etmesi için ardından (الرَّبُّ / er-Rabb) sıfatını getirmiştir; çünkü müteallakın sıfatı da müteallaktır. Bu sebeple, zâtıyla hak ettiği gibi sıfatıyla da hamdi hak ettiğini bildirmek için { يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ } [el-Mutaffifîn 6] “İnsanların âlemlerin Rabbi için divan duracağı gün” ayetinde buyurduğu gibi «el-Hamdü li-Rabbi'l-âlemîn» dememiştir.
وَقَدْ أَجْرَى عَلَيْهِ أَرْبَعَةَ أَوْصَافٍ هِيَ: رَبِّ الْعَالَمِينَ، الرَّحْمَنِ، الرَّحِيمِ، مَلِكْ يَوْمِ الدِّينِ، لِلْإِيذَانِ بِالِاسْتِحْقَاقِ الْوَصْفِيِّ فَإِنَّ ذِكْرَ هَذِهِ الْأَسْمَاءِ الْمُشْعِرَةِ بِالصِّفَاتِ يُؤْذِنُ بِقَصْدِ
O'na sıfatî istihkakı bildirmek üzere dört sıfat carî kılmıştır ki bunlar: «Rabbi'l-âlemîn», «er-Rahmân», «er-Rahîm» ve «Mâliki yevmi'd-dîn»dir. Zira sıfatları ihsas ettiren bu isimlerin zikredilmesi,
مُلَاحَظَةِ مَعَانِيهَا الْأَصْلِيَّةِ، وَهَذَا مِنَ الْمُسْتَفَادَاتِ مِنَ الْكَلَامِ بِطَرِيقِ الِاسْتِتْبَاعِ لِأَنَّهُ لَمَّا كَانَ فِي ذِكْرِ الْوَصْفِ غُنْيَةٌ عَنْ ذِكْرِ الْمَوْصُوفِ لَا سِيَّمَا إِذَا كَانَ الْوَصْفُ مُنَزَّلًا مَنْزِلَةَ الِاسْمِ كَأَوْصَافِهِ تَعَالَى وَكَانَ فِي ذِكْرِ لَفْظِ الْمَوْصُوفِ أَيْضًا غُنْيَةٌ فِي التَّنْبِيهِ عَلَى اسْتِحْقَاقِ الْحَمْدِ الْمَقْصُودِ مِنَ الْجُمْلَةِ عَلِمْنَا أَنَّ الْمُتَكَلِّمَ مَا جَمَعَ بَيْنَهُمَا إِلَّا وَهُوَ يُشِيرُ إِلَى أَنَّ كِلَا مَدْلُولَيِ الْمَوْصُوفِ وَالصِّفَةِ جَدِيرٌ بِتَعَلُّقِ الْحَمْدِ لَهُ مَعَ مَا فِي ذِكْرِ أَوْصَافِهِ الْمُخْتَصَّةِ بِهِ مِنَ التَّذْكِيرِ بِمَا يُمَيِّزُهُ عَنِ الْآلِهَةِ الْمَزْعُومَةِ عِنْدَ الْأُمَمِ مِنَ الْأَصْنَامِ وَالْأَوْثَانِ وَالْعَنَاصِرِ كَمَا سَيَأْتِي عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: مَلِكِ يَوْمِ الدِّينِ.
onların aslî manalarının gözetilmesinin kastedildiğini bildirir. Bu da kelamdan istitbâ' (tâbi kılma) yoluyla anlaşılan hususlardandır; çünkü özellikle Yüce Zât'ın sıfatlarında olduğu gibi sıfat isim mertebesine indirildiğinde sıfatın zikri mevsûfun zikrinden müstağni kıldığı ve mevsûf lafzının zikri de cümlenin gayesi olan hamdin istihkakına dikkat çekmede yeterli olduğu halde, mütekellimin ikisini bir arada zikretmesinin ancak hem mevsûfun hem de sıfatın medlûlünün hamdin kendisine taallukuna lâyık olduğuna işaret etmek için olduğunu anlarız. Bununla birlikte O'na mahsus sıfatların zikredilmesinde, Yüce Allah'ın { مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Din gününün sahibi” buyruğunda geleceği üzere, milletlerin putlar, heykeller ve unsurlardan ibaret sözde ilahlarından O'nu ayıran hususları hatırlatma da vardır.
وَالرَّبُّ إِمَّا مَصْدَرٌ وَإِمَّا صِفَةٌ مُشَبَّهَةٌ عَلَى وَزْنِ فَعْلٍ مِنْ رَبَّهَ يَرُبُّهُ بِمَعْنَى رَبَّاهُ وَهُوَ رَبٌّ بِمَعْنَى مُرَبٍّ وَسَائِسٍ. وَالتَّرْبِيَةُ تَبْلِيغُ الشَّيْءِ إِلَى كَمَالِهِ تَدْرِيجًا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ رَبَّهُ بِمَعْنَى مَلَكَهُ، فَإِنْ كَانَ مَصْدَرًا عَلَى الْوَجْهَيْنِ فَالْوَصْفُ بِهِ لِلْمُبَالَغَةِ، وَهُوَ ظَاهِرٌ، وَإِنْ كَانَ صِفَةً مُشَبَّهَةً عَلَى الْوَجْهَيْنِ فَهِيَ وَارِدَةٌ عَلَى الْقَلِيلِ فِي أَوْزَانِ الصِّفَةِ الْمُشَبَّهَةِ فَإِنَّهَا لَا تَكُونُ عَلَى فَعْلٍ مِنْ فَعَلَ يَفْعُلُ إِلَّا قَلِيلًا، مِنْ ذَلِكَ قَوْلِهِمْ نَمَّ الْحَدِيثَ يَنُمُّهُ فَهُوَ نَمٌّ لِلْحَدِيثِ.
(الرَّبّ / er-Rabb) ya bir mastar ya da terbiye etti manasındaki (رَبَّهُ يَرُبُّهُ / rabbehû yerubbuhû) fiilinden (فَعْل / fa'l) vezninde bir sıfat-ı müşebbehedir; bu durumda (رَبّ / rabb), terbiye eden (mürebbî) ve yöneten (sâis) manasındadır. Terbiye, bir şeyi aşama aşama kemaline ulaştırmaktır. Mülk edindi manasındaki (رَبَّهُ / rabbehû) fiilinden olması da caizdir. Eğer her iki ihtimale göre mastar ise onunla tavsif mübalağa içindir ki bu açıktır. Eğer her iki ihtimale göre sıfat-ı müşebbehe ise sıfat-ı müşebbehe vezinlerinde az gelen türdendir; zira (فَعَلَ يَفْعُلُ / fa'ale yef'ulü) babından gelen fiillerde (فَعْل / fa'l) vezni ancak nadiren olur. Nitekim «نَمَّ الْحَدِيثَ يَنُمُّهُ فَهُوَ نَمٌّ لِلْحَدِيثِ / Sözü koğuculukla yaydı, yayıyor; o söz taşıyıcıdır» demeleri böyledir.
وَالْأَظْهَرُ أَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنْ رَبَّهُ بِمَعْنَى رَبَّاهُ وَسَاسَهُ، لَا مِنْ رَبَّهُ بِمَعْنَى مَلَكَهُ لِأَنَّ الْأَوَّلَ الْأَنْسَبَ بِالْمَقَامِ هُنَا إِذِ الْمُرَادُ أَنَّهُ مُدَبِّرُ الْخَلَائِقِ وَسَائِسُ أُمُورِهَا وَمُبَلِّغُهَا غَايَةَ كَمَالِهَا، وَلِأَنَّهُ لَوْ حُمِلَ عَلَى مَعْنَى الْمَالِكِ لَكَانَ قَوْلُهُ تَعَالَى بَعْدَ ذَلِكَ مَلِكِ يَوْمِ الدِّينِ كَالتَّأْكِيدِ وَالتَّأْكِيدُ خِلَافُ الْأَصْلِ وَلَا دَاعِيَ
Daha zâhir olan, sahip oldu manasındaki (رَبَّهُ / rabbehû) fiilinden değil, terbiye edip yönetti manasındaki (رَبَّهُ / rabbehû) fiilinden türetilmiş olmasıdır; çünkü buradaki makama en uygun olan birincisidir; zira murat, O'nun yaratılmışları sevk ve idare eden, işlerini tedbir eden ve onları kemal derecelerine ulaştıran olmasıdır. Ayrıca mâlik manasına hamledilseydi, Yüce Allah'ın bundan sonraki { مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } buyruğu tekit gibi olurdu; tekit ise asıl olana aykırıdır ve burada ona bir gerekçe de
إِلَيْهِ هُنَا، إِلَّا أَنْ يُجَابَ بِأَنَّ الْعَالَمِينَ لَا يَشْمَلُ إِلَّا عَوَالِمَ الدُّنْيَا، فَيَحْتَاجُ إِلَى بَيَانِ أَنَّهُ مَلَكَ الْآخِرَةَ كَمَا أَنَّهُ مَلَكَ الدُّنْيَا، وَإِنْ كَانَ الْأَكْثَرُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ وُرُودَ الرَّبِّ بِمَعْنَى الْمَلِكِ وَالسَّيِّدِ وَذَلِكَ الَّذِي دَعَا صَاحِبَ «الْكَشَّافِ» إِلَى الِاقْتِصَارِ عَلَى مَعْنَى السَّيِّدِ وَالْمَلِكِ وَجَوَّزَ فِيهِ وَجْهَيِ الْمَصْدَرِيَّةِ وَالصِّفَةِ، إِلَّا أَنَّ قَرِينَةَ الْمَقَامِ قَدْ تَصْرِفَ عَنْ حَمْلِ اللَّفْظِ عَلَى أَكْثَرِ مَوَارِدِهِ إِلَى حَمْلِهِ عَلَى مَا دُونَهُ فَإِنَّ كِلَا الِاسْتِعْمَالَيْنِ شَهِيرٌ حَقِيقِيٌّ أَوْ مَجَازِيٌّ وَالتَّبَادُرُ الْعَارِضُ مِنَ الْمَقَامِ الْمَخْصُوصِ لَا يَقْضِي بِتَبَادُرِ اسْتِعْمَالِهِ فِي ذَلِكَ الْمَعْنَى فِي جَمِيعِ الْمَوَاقِعِ كَمَا لَا يَخْفَى. وَالْعَرَبُ لَمْ تَكُنْ تَخُصُّ لَفْظَ الرَّبِّ بِهِ تَعَالَى لَا مُطْلَقًا وَلَا مُقَيَّدًا لِمَا عَلِمْتَ مِنْ وَزْنِهِ واشتقاقه. قَالَ الْحَرْث بْنُ حِلِّزَةَ:
yoktur; meğerki «âlemler» kelimesinin sadece dünya âlemlerini kapsadığı, dolayısıyla tıpkı dünyaya mâlik olduğu gibi ahirete de mâlik olduğunun beyanına ihtiyaç duyulduğu şeklinde cevap verilsin. Arap kelamında «Rabb» kelimesinin çoğunlukla mâlik ve efendi manasında gelmesi -ki el-Keşşâf sahibini efendi ve mâlik manasıyla yetinmeye ve hem mastar hem sıfat olma vechini caiz görmeye sevk eden de budur- bulunsa da, makam karinesi lafzı en çok kullanıldığı manadan daha az kullanıldığı manaya sarf edebilir. Zira her iki kullanım da hakikat veya mecaz olarak meşhurdur; özel bir makamdan kaynaklanan ârızî tebâdür (zihne ilk gelme), gizli kalmayacağı üzere, o manadaki kullanımın her mevkide ilk akla gelen olmasını iktiza etmez. Araplar, vezninden ve iştikakından öğrendiğin üzere, «Rabb» lafzını ne mutlak ne de mukayyet olarak Yüce Zât'a tahsis etmezlerdi. el-Hâris b. Hillize şöyle demiştir:
وَهُوَ الرَّبُّ وَالشَّهِيدُ عَلَى يَوْ ... مِ الْحِيَارَيْنِ وَالْبَلَاءُ بَلَاءُ
O, Hıyâreyn gününün rabbi ve şahididir... Sınav ise gerçek bir sınavdır.
يَعْنِي عَمْرَو بْنَ هِنْدٍ. وَقَالَ النَّابِغَةُ فِي النُّعْمَانِ بْنِ الْحَارِثِ:
Amr b. Hind'i kastetmektedir. en-Nâbiğa da en-Nu'mân b. el-Hâris hakkında şöyle demiştir:
تَخُبُّ إِلَى النُّعْمَانِ حَتَّى تَنَالَهُ ... فِدًى لَكَ مِنْ رَبٍّ طَرِيفِي وَتَالِدِي
[Devem] Nu'mân'a ulaşıncaya kadar hızlı adımlarla koşar... Yeni kazandığım ve eskiden kalan mallarım sana -ne yüce bir rabsın ki- feda olsun!
وَقَالَ فِي النُّعْمَانِ بْنِ الْمُنْذِرِ حِينَ مَرِضَ:
en-Nu'mân b. el-Münzir hastalandığında da onun hakkında şöyle demiştir:
وَرَبٌّ عَلَيْهِ اللَّهُ أَحْسَنَ صُنْعَهُ ... وَكَانَ لَهُ عَلَى الْبَرِيَّةِ نَاصِرَا
Ve bir rab ki Allah ona ihsanını güzel eylemiş... Ve mahlukata karşı onun yardımcısı olmuştur.
وَقَالَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَمَنْ تَابَعَهُ: إِنَّهُ لَمْ يُطْلَقْ عَلَى غَيْرِهِ تَعَالَى إِلَّا مُقَيَّدًا أَوْ لَمْ يَأْتُوا عَلَى ذَلِكَ بِسَنَدٍ وَقَدْ رَأَيْتُ أَنَّ الِاسْتِعْمَالَ بِخِلَافِهِ، أَمَّا إِطْلَاقُهُ عَلَى كُلٍّ مِنْ آلِهَتِهِمْ فَلَا مِرْيَةَ فِيهِ كَمَا قَالَ غَاوِي بْنُ ظَالِمٍ أَوْ عَبَّاسُ بْنُ مِرْدَاسٍ:
el-Keşşâf sahibi ve ona uyanlar, bu lafzın Yüce Allah'tan başkasına ancak mukayyet olarak ıtlak edildiğini söylemişler, yahut buna bir dayanak getirmemişlerdir; oysa gördüğün gibi kullanım bunun aksinedir. İlahlarının her birine mutlak olarak ıtlak edilmesine gelince, bunda şüphe yoktur; nitekim Gāvî b. Zâlim yahut Abbâs b. Mirdâs şöyle demiştir:
أَرَبٌّ يَبُولُ الثُّعْلُبَانُ بِرَأْسِهِ ... لَقَدْ هَانَ مَنْ بَالَتْ عَلَيْهِ الثَّعَالِبُ
Başına erkek tilkinin işediği bir rab olur mu hiç?... Üzerine tilkilerin işediği kimse muhakkak zelil olmuştur!
وَسَمَّوُا الْعُزَّى الرَّبَّةَ. وَجَمْعُهُ عَلَى أَرْبَابٍ أَدَلُّ دَلِيلٍ عَلَى إِطْلَاقِهِ عَلَى مُتَعَدِّدٍ فَكَيْفَ تَصِحُّ دَعْوَى تَخْصِيصِ إِطْلَاقِهِ عِنْدَهُمْ بِاللَّهِ تَعَالَى؟ وَأَمَّا إِطْلَاقُهُ مُضَافًا أَوْ مُتَعَلِّقًا بِخَاصٍّ فَظَاهِرُ وُرُودِهِ بِكَثْرَةٍ نَحْوَ رَبِّ الدَّارِ وَرَبِّ الْفُرْسِ وَرَبِّ بَنِي فُلَانٍ.
Uzzâ'ya da «er-Rabbetü» adını vermişlerdir. Kelimenin (أَرْبَاب / erbâb) şeklinde çoğul yapılması da birden fazla varlığa ıtlak edildiğinin en açık delilidir; o halde onlarda bu lafzın mutlak kullanımının Yüce Allah'a tahsis edildiği iddiası nasıl sahih olabilir? İzafetle veya özel bir şeye taalluk ederek kullanılmasına gelince; (رَبِّ الدَّارِ / rabbi'd-dâr - ev sahibi), (رَبِّ الْفُرْسِ / rabbi'l-furs - atın sahibi) ve (رَبِّ بَنِي فُلَانٍ / rabbi benî fülân - falan oğullarının reisi) gibi çokça vârit olduğu açıktır.
وَقَدْ وَرَدَ الْإِطْلَاقُ فِي الْإِسْلَامِ أَيْضًا حِينَ حَكَى عَنْ يُوسُفَ ﵇ قَوْلَهُ: إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوايَ [يُوسُف: ٢٣] إِذَا كَانَ الضَّمِيرُ رَاجِعًا إِلَى الْعَزِيزِ وَكَذَا قَوْلُهُ: أَأَرْبابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ [يُوسُف: ٣٩] فَهَذَا إِطْلَاقٌ لِلرَّبِّ مُضَافًا وَغَيْرَ مُضَافٍ عَلَى غَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى فِي الْإِسْلَامِ لِأَنَّ اللَّفْظَ عَرَبِيٌّ أُطْلِقَ فِي الْإِسْلَامِ، وَلَيْسَ يُوسُفُ أَطْلَقَ هَذَا اللَّفْظَ بَلْ أَطْلَقَ مُرَادِفَهُ فَلَوْ لَمْ يَصِحَّ التَّعْبِيرُ بِهَذَا اللَّفْظِ عَنِ الْمَعْنَى الَّذِي عَبَّرَ بِهِ يُوسُفُ لَكَانَ فِي غَيْرِهِ مِنْ أَلْفَاظِ الْعَرَبِيَّةِ مُعَدَّلٌ، إِنَّمَا وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ النَّهْيُ عَنْ أَنْ يَقُولَ أَحَدٌ لِسَيِّدِهُُِ
Bu kullanım İslam'da da vârit olmuştur; nitekim Yûsuf aleyhisselâm'dan naklen -şayet zamir Azîz'e dönüyorsa- { إِنَّهُ رَبِّي أَحْسَنَ مَثْوَايَ } [Yûsuf 23] “Şüphesiz o benim efendimdir, bana güzel baktı” buyruğu ve yine O'nun { أَأَرْبَابٌ مُتَفَرِّقُونَ خَيْرٌ } [Yûsuf 39] “Ayrı ayrı rabler mi daha hayırlıdır?” buyruğu zikredilmiştir. Bu, İslam'da «Rabb» kelimesinin Allah Teâlâ'dan başkasına muzaf olarak da muzaf olmayarak da ıtlak edilmesidir; çünkü bu lafız İslam'da ıtlak edilmiş Arapça bir lafızdır. Bu lafzı bizzat kullanan Yûsuf değil, onun müradifini kullanmıştır; şayet Yûsuf'un ifade ettiği mana için bu lafızla ifade etmek sahih olmasaydı, Arapçanın diğer lafızlarına yönelinirdi. Ancak hadiste bir kimsenin efendisine,
رَبِّي وَلِيَقُلْ سَيِّدِي، وَهُوَ نَهْيُ كَرَاهَةٍ لِلتَّأْدِيبِ وَلِذَلِكَ خُصَّ النَّهْيُ بِمَا إِذَا كَانَ الْمُضَافُ إِلَيْهِ مِمَّنْ يُعْبَدُ عُرْفًا كَأَسْمَاءِ النَّاسِ لِدَفْعِ تُهْمَةِ الْإِشْرَاكِ وَقَطْعِ دَابِرِهِ وَجَوَّزُوا أَنْ يَقُولَ رَبُّ الدَّابَّةِ وَرَبُّ الدَّارِ، وَأَمَّا بِالْإِطْلَاقِ فَالْكَرَاهَةُ أَشَدُّ فَلَا يَقُلْ أَحَدٌ لِلْمَلِكِ وَنَحْوِهِ هَذَا رب.
«Rabbim» demesi yasaklanmış, «Efendim» (seyyidî) demesi [emredilmiştir]; bu ise edep kazandırma amaçlı tenzîhî bir nehiydir. Bu sebeple nehiy, şirk töhmetini savmak ve kökünü kazımak için muzafun ileyhin örfen tapınılan türden varlıklar -mesela insan isimleri- olması durumuna tahsis edilmiştir; (رَبُّ الدَّابَّةِ / rabbu'd-dâbbe - binek sahibi) ve (رَبُّ الدَّارِ / rabbu'd-dâr - ev sahibi) denilmesini ise caiz görmüşlerdir. Mutlak kullanıma gelince, kerahet daha şiddetlidir; binaenaleyh hiç kimse hükümdar ve benzeri için «Bu bir rabdir» dememelidir.
و (الْعَالمين) جَمْعُ عَالَمٍ قَالُوا وَلَمْ يُجْمَعْ فَاعَلٌ هَذَا الْجَمْعَ إِلَّا فِي لَفْظَيْنِ عَالَمٌ وَيَاسَمٌ، اسْمٌ لِلزَّهْرِ الْمَعْرُوفِ بِالْيَاسَمِينَ، قِيلَ جَمَعُوهُ عَلَى يَاسَمُونَ وَيَاسَمِينَ قَالَ الْأَعْشَى:
(الْعَالَمِينَ / el-'Âlemîn) ise (عَالَم / 'âlem) kelimesinin çoğuludur. Dilciler demiştir ki: (فَاعَل / fâ'al) vezni ancak iki lafızda bu şekilde çoğul yapılmıştır: «Âlem» ve yasemin olarak bilinen çiçeğin adı olan «yâsem». Denildi ki onu «yâsemûn» ve «yâsemîn» şeklinde çoğul yapmışlardır. el-A'şâ şöyle demiştir:
وَقَابَلَنَا الْجُلُّ وَالْيَاسَمُ ... ونَ وَالْمُسْمِعَاتُ وَقَصَّابُهَا
Karşıladı bizi gül ve yaseminler... Şarkıcı kadınlar ve neyzenleri.
وَالْعَالَمُ الْجِنْسُ مِنْ أَجْنَاسِ الْمَوْجُودَاتِ، وَقَدْ بَنَتْهُ الْعَرَبُ عَلَى وَزْنِ فَاعَلٍ بِفَتْحِ الْعَيْنِ مُشْتَقًّا مِنَ الْعِلْمِ أَوْ مِنَ الْعَلَامَةِ لِأَنَّ كُلَّ جِنْسٍ لَهُ تَمَيُّزٌ عَنْ غَيْرِهِ فَهُوَ لَهُ عَلَامَةٌ، أَوْ هُوَ سَبَبُ الْعِلْمِ بِهِ فَلَا يَخْتَلِطُ بِغَيْرِهِ. وَهَذَا الْبِنَاءُ مُخْتَصٌّ بِالدَّلَالَةِ عَلَى الْآلَةِ غَالِبًا كَخَاتَمٍ وَقَالَبٍ وَطَابَعٍ فَجَعَلُوا الْعَوَالِمَ لِكَوْنِهَا كَالْآلَةِ لِلْعِلْمِ بِالصَّانِعِ، أَوِ الْعِلْمِ بِالْحَقَائِقِ. وَلَقَدْ أَبْدَعَ الْعَرَبُ فِي هَذِهِ اللَّطِيفَةِ إِذْ بَنَوُا اسْمَ جِنْسِ الْحَوَادِثِ عَلَى وَزْنِ فَاعِلٍ لِهَذِهِ النُّكْتَةِ، وَلَقَدْ أَبْدَعُوا إِذْ جَمَعُوهُ جَمْعَ الْعُقَلَاءِ مَعَ أَنَّ مِنْهُ مَا لَيْسَ بِعَاقِلٍ تَغْلِيبًا لِلْعَاقِلِ.
Âlem, varlık cinslerinden bir cinstir. Araplar onu ayn harfinin fethasıyla (فَاعَل / fâ'al) vezninde inşa etmişler ve ilimden veya alâmetten türetmişlerdir; zira her cinsin diğerinden bir temayüzü vardır ki bu onun için bir alâmettir yahut onun bilinmesinin sebebidir, böylece başkasıyla karışmaz. Bu kalıp (فَاعَل vezni), çoğunlukla (خَاتَم / hâtem - mühür), (قَالَب / kāleb - kalıp) ve (طَابَع / tâba' - damga) gibi alete delalet etmeye mahsustur; dolayısıyla âlemleri Yaratıcı'nın bilinmesi veya hakikatlerin bilinmesi için bir alet gibi kılmışlardır. Araplar, yaratılmışların cins ismini bu nükteden ötürü fâ'al vezninde kurmakla gerçekten harika bir incelik ortaya koymuşlardır; ayrıca akıl sahibi olanları tağlip ederek (üstün tutarak), içinde akıl sahibi olmayanlar da bulunduğu halde onu akıl sahiplerinin çoğulu (cemi müzekker sâlim) şeklinde çoğul yapmakla da bir bedîa sergilemişlerdir.
وَقد قَالَ التفتازانيّ فِي «شَرْحِ الْكَشَّافِ» : «الْعَالَمُ اسْمٌ لِذَوِي الْعِلْمِ وَلِكُلِّ جِنْسٍ يُعْلَمُ بِهِ الْخَالِقُ، يُقَالُ عَالَمُ الْمُلْكِ، عَالَمُ الْإِنْسَانِ، عَالَمُ النَّبَاتِ يُرِيدُ أَنَّهُ لَا يُطْلَقُ بِالْإِفْرَادِ إِلَّا مُضَافًا لِنَوْعٍ يُخَصِّصُهُ يُقَالُ عَالَمُ الْإِنْسِ عَالَمُ الْحَيَوَانِ، عَالَمُ النَّبَاتِ وَلَيْسَ اسْمًا لِمَجْمُوعِ مَا سِوَاهُ تَعَالَى بِحَيْثُ لَا يَكُونُ لَهُ إِجْرَاءٌ فَيَمْتَنِعُ جَمْعُهُ» وَهَذَا هُوَ تَحْقِيقُ اللُّغَةِ فَإِنَّهُ لَا يُوجَدُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ إِطْلَاقُ عَالَمٍ عَلَى مَجْمُوعِ مَا سِوَى اللَّهِ تَعَالَى، وَإِنَّمَا أَطْلَقَهُ عَلَى هَذَا عُلَمَاءُ الْكَلَامِ فِي قَوْلِهِمُ الْعَالَمُ حَادِثٌ فَهُوَ من المصطلحات.
et-Teftâzânî Şerhu'l-Keşşâf'ta şöyle demiştir: «Âlem, ilim sahiplerinin ve kendisiyle Yaratıcı'nın bilindiği her bir cinsin ismidir. Âlemü'l-mülk, âlemü'l-insân, âlemü'n-nebât denir». Kastı şudur: Müfret olarak ancak kendisini tahsis eden bir türe izafe edildiğinde ıtlak olunur; nitekim insan âlemi, hayvan âlemi, bitki âlemi denir; yoksa çoğul yapılması imkânsız kılacak şekilde cüzleri olmayan, Yüce Allah'ın dışındaki varlıkların bütününe verilen bir isim değildir. Dilin tahkiki de budur; zira Arap kelamında «âlem» kelimesinin Allah Teâlâ dışındaki varlıkların bütününe ıtlakı bulunmaz; buna ancak kelam âlimleri «Âlem hâdistir» sözlerinde bu manayı yüklemişlerdir, dolayısıyla bu [kelamî] terimlerdendir.
والتعرف فِيهِ لِلِاسْتِغْرَاقِ بِقَرِينَةِ الْمَقَامِ الْخِطَابِيِّ فَإِنَّهُ إِذَا لَمْ يَكُنْ عَهْدٌ خَارِجِيٌّ وَلَمْ يَكُنْ مَعْنًى لِلْحَمْلِ عَلَى الْحَقِيقَةِ وَلَا عَلَى الْمَعْهُودِ الذِّهْنِيِّ تَمَحَّضَ التَّعْرِيفُ لِلِاسْتِغْرَاقِ لِجَمِيعِ الْأَفْرَادِ دَفْعًا لِلتَّحَكُّمِ فَاسْتِغْرَاقُهُ اسْتِغْرَاقُ الْأَجْنَاسِ الصَّادِقِ هُوَ عَلَيْهَا لَا مَحَالَةَ وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِ صَاحِبِ «الْكَشَّافِ» : «لِيَشْمَلَ كُلَّ جِنْسٍ مِمَّا سُمِّيَ بِهِ» إِلَّا أَنَّ اسْتِغْرَاقَ الْأَجْنَاسِ يَسْتَلْزِمُ اسْتِغْرَاقَ أَفْرَادِهَا اسْتِلْزَامًا وَاضِحًا إِذِ الْأَجْنَاسُ لَا تُقْصَدُ لِذَاتِهَا لَا سِيَّمَا فِي مَقَامِ الْحُكْمِ بِالْمَرْبُوبِيَّةِ عَلَيْهَا فَإِنَّهُ لَا مَعْنَى لِمَرْبُوبِيَّةِ الْحَقَائِقِ.
Kelimedeki harf-i tarif, hitabî makam karinesiyle istiğrak (bütün fertleri kapsama) içindir. Çünkü haricî bir ahid bulunmadığında, hakikate veya zihnî ahde hamletmenin de bir manası olmadığında tarif, keyfî hükmü (tahakküm) bertaraf etmek için bütün fertleri istiğraka has kılınır. Dolayısıyla onun istiğrakı, kelimenin şüphesiz kendilerine sâdık olduğu cinslerin istiğrakıdır. el-Keşşâf sahibinin «bu isimle adlandırılan her cinsi kapsaması için» sözünün manası da budur. Ne var ki cinslerin istiğrakı, fertlerinin istiğrakını da açıkça gerektirir; zira cinsler bizzat kendileri için kastedilmez, bilhassa üzerlerine terbiyeye ve rabliğe konu olma hükmü verildiği makamda; çünkü soyut hakikatlerin rabliğe muhatap olmasının bir manası yoktur.
وَإِنَّمَا جُمِعَ الْعَالَمُ وَلَمْ يُؤْتَ بِهِ مُفْرَدًا لِأَنَّ الْجَمْعَ قرينَة على استغراق، لِأَنَّهُ لَوْ أُفْرِدَ لَتُوُهِّمَ أَنَُُّ
«Âlem» kelimesinin tekil getirilmeyip çoğul yapılması ise, çoğulun istiğraka bir karine olmasındandır; zira müfret getirilseydi,
الْمُرَادَ مِنَ التَّعْرِيفِ الْعَهْدُ أَوِ الْجِنْسُ فَكَانَ الْجَمْعُ تَنْصِيصًا عَلَى الِاسْتِغْرَاقِ، وَهَذِهِ سُنَّةُ الْجُمُوعِ مَعَ (الْ) الِاسْتِغْرَاقِيَّةِ عَلَى التَّحْقِيقِ، وَلَمَّا صَارَتِ الْجَمْعِيَّةُ قَرِينَةً عَلَى الِاسْتِغْرَاقِ بَطَلَ مِنْهَا مَعْنَى الْجَمَاعَاتِ فَكَانَ اسْتِغْرَاقُ الْجُمُوعِ مُسَاوِيًا لِاسْتِغْرَاقِ الْمُفْرَدَاتِ أَوْ أَشْمَلَ مِنْهُ. وَبَطَلَ مَا شَاعَ عِنْدَ مُتَابِعِي السَّكَّاكِيِّ مِنْ قَوْلِهِمُ اسْتِغْرَاقُ الْمُفْرَدِ أَشْمَلُ كَمَا سَنُبَيِّنُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْماءَ كُلَّها [الْبَقَرَة: ٣١] .
harf-i tariften muradın ahid veya cins olduğu vehmedilebilirdi; dolayısıyla çoğul yapılması istiğrakı açıkça belirtmek (tansıss) olmuştur. Muhakkik âlimlere göre istiğrak bildiren harf-i tarif (el) ile çoğulların kuralı budur. Çoğulluk istiğraka karine olunca ondan cemaatler manası düşmüş, böylece çoğulların istiğrakı müfretlerin istiğrakına eşit yahut ondan daha kapsamlı olmuştur. Sekkâkî'nin takipçileri arasında yaygın olan «Müfredin istiğrakı daha kapsamlıdır» sözü de böylece hükümsüz kalmıştır; nitekim bunu Yüce Allah'ın { وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا } [el-Bakara 31] “Ve Âdem'e bütün isimleri öğretti” buyruğunda açıklayacağız.
[٣] . الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ.
[3]. { الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ } “Rahmân [ve] Rahîm.”
وَصْفَانِ مُشْتَقَّانِ مِنْ رَحِمَ، وَفِي «تَفْسِيرِ الْقُرْطُبِيِّ» عَنِ ابْنِ الْأَنْبَارِيِّ عَنِ الْمبرد أَن الرَّحْمَن اسْمٌ عِبْرَانِيٌّ نُقِلَ إِلَى الْعَرَبِيَّةِ قَالَ وَأَصْلُهُ بِالْخَاءِ الْمُعْجَمَةِ (أَيْ فَأُبْدِلَتْ خَاؤُهُ حَاءً مُهْمَلَةً عِنْدَ أَكْثَرِ الْعَرَبِ كَشَأْنِ التَّغْيِيرِ فِي التَّعْرِيبِ) وَأَنْشَدَ عَلَى ذَلِكَ قَوْلَ جَرِيرٍ يُخَاطِبُ الْأَخْطَلَ:
(رَحِمَ / rahime) fiilinden türetilmiş iki sıfattır. Tefsîru'l-Kurtubî'de İbnü'l-Enbârî'den, o da el-Müberred'den naklen er-Rahmân'ın İbranice bir isim olup Arapçaya nakledildiği, aslının noktalı hı (خ) harfiyle olduğu (yani Arapçalaştırmadaki değişim kuralı gereğince Arapların çoğunda hı harfinin noktasız hâ'ya dönüştürüldüğü) belirtilmiştir. Buna delil olarak Cerîr'in el-Ahtal'a hitaben söylediği şu beyti inşad etmiştir:
أَوَ تَتْرُكَنَّ إِلَى الْقِسِّيسِ هِجْرَتَكُمْ ... وَمَسْحَكُمْ صُلْبَكُمْ رَخَمَانِ قُرْبَانَا
Rahibe doğru hicretinizi terk mi edeceksiniz?... Ve Rahman'a yakınlaşmak için haçlarınızı meshetmenizi?
(الرِّوَايَةُ بِالْخَاءِ الْمُعْجَمَةِ) وَلَمْ يَأْتِ الْمُبَرِّدُ بِحُجَّةٍ عَلَى مَا زَعَمَهُ، وَلِمَ لَا يَكُونُ الرَّحْمَنُ عَرَبِيًّا كَمَا كَانَ عِبْرَانِيًّا فَإِنَّ الْعَرَبِيَّةَ وَالْعِبْرَانِيَّةَ أُخْتَانِ وَرُبَّمَا كَانَتِ الْعَرَبِيَّةُ الْأَصْلِيَّةُ
(Rivayet noktalı hı harfiyledir). el-Müberred iddia ettiği şeye bir delil getirmemiştir. er-Rahmân, İbranice olduğu gibi niçin Arapça da olmasın? Zira Arapça ile İbranice kardeş iki dildir ve belki de asıl Arapça,
أَقْدَمُ مِنَ الْعِبْرَانِيَّةِ وَلَعَلَّ الَّذِي جَرَّأَهُ عَلَى ادِّعَاءِ أَن الرَّحْمَن اسْمٌ عِبْرَانِيٌّ مَا حَكَاهُ الْقُرْآنُ عَنِ الْمُشْرِكِينَ فِي قَوْلِهِ: قالُوا وَمَا الرَّحْمنُ [الْفرْقَان: ٦٠] وَيَقْتَضِي أَنَّ الْعَرَبَ لَمْ يَكُونُوا يَعْلَمُونَ هَذَا الِاسْمَ لِلَّهِ تَعَالَى كَمَا سَيَأْتِي بعض عَرَبِ الْيَمَنِ يَقُولُونَ رَخِمَ رُخْمَةً بِالْمُعْجَمَةِ.
İbraniceden daha eskidir. Onu er-Rahmân'ın İbranice bir isim olduğunu iddia etmeye sevk eden şey, belki de Kur'an'ın müşriklerden naklettiği { قَالُوا وَمَا الرَّحْمَنُ } [el-Furkān 60] “«Rahmân da nedir?» dediler” buyruğudur ki bu, Arapların Yüce Allah için bu ismi bilmediklerini iktiza etmektedir. Nitekim geleceği üzere Yemen Araplarının bir kısmı noktalı harfle (رَخِمَ رُخْمَةً / rahime ruhmeten) derler.
وَاسْمُ الرَّحْمَةِ مَوْضُوعٌ فِي اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ لِرِقَّةِ الْخَاطِرِ وَانْعِطَافِهِ نَحْوَ حَيٍّ بِحَيْثُ تَحْمِلُ مَنِ اتَّصَفَ بِهَا عَلَى الرِّفْقِ بِالْمَرْحُومِ وَالْإِحْسَانِ إِلَيْهِ وَدَفْعِ الضُّرِّ عَنْهُ وَإِعَانَتِهِ عَلَى الْمَشَاقِّ.
«Rahmet» ismi Arap dilinde, kalbin bir canlıya karşı incelmesi ve şefkat duyması için konulmuştur; öyle ki bu sıfata sahip olanı, merhamet olunana yumuşak davranmaya, ona ihsanda bulunmaya, ondan zararı defetmeye ve zorluklarda ona yardım etmeye sevk eder.
فَهِيَ مِنَ الْكَيْفِيَّاتِ النَّفْسَانِيَّةِ لِأَنَّهَا انْفِعَالٌ، وَلِتِلْكَ الْكَيْفِيَّةِ انْدِفَاعٌ يَحْمِلُ صَاحِبَهَا عَلَى أَفْعَالٍ وُجُودِيَّةٍ بِقَدْرِ اسْتِطَاعَتِهِ وَعَلَى قَدْرِ قُوَّةِ انْفِعَالِهِ، فَأَصْلُ الرَّحْمَةِ مِنْ مَقُولَةِ الِانْفِعَالِ وَآثَارُهَا مِنْ مَقُولَةِ الْفِعْلِ، فَإِذَا وُصِفَ مَوْصُوفٌ بِالرَّحْمَةِ كَانَ مَعْنَاهُ حُصُولُ الِانْفِعَالِ الْمَذْكُورِ فِي نَفْسِهِ، وَإِذَا أَخْبَرَ عَنْهُ بِأَنَّهُ رَحِمَ غَيْرَهُ فَهُوَ عَلَى مَعْنَى صَدَرَ عَنْهُ أَثَرٌ مِنْ آثَارِ الرَّحْمَةِ، إِذْ لَا تَكُونُ تَعْدِيَةُ فِعْلِ رَحِمَ إِلَى الْمَرْحُومِ إِلَّا عَلَى هَذَا الْمَعْنَى فَلَيْسَ لِمَاهِيَّةِ الرَّحْمَةِ جُزْئِيَّاتٌ وُجُودِيَّةٌ وَلَكِنَّهَا جُزْئِيَّاتٌ مِنْ آثَارِهَا. فَوَصْفُ اللَّهِ تَعَالَى بِصِفَاتِ الرَّحْمَةِ فِي اللُّغَات ناشىء عَلَى مِقْدَارِ عَقَائِدِ أَهْلِهَا فِيمَا يَجُوزُ عَلَى اللَّهِ وَيَسْتَحِيلُ، وَكَانَ أَكْثَرُ الْأُمَمِ مُجَسِّمَةٌ ثُمَّ يَجِيءُ ذَلِكَُُ
Dolayısıyla o nefsanî keyfiyetlerdendir; çünkü bir infialdir (etkilenmedir). Bu keyfiyetin, sahibini gücü yettiğince ve infialinin kuvveti nispetinde varlıksal fiillere sevk eden bir itici gücü vardır. Rahmetin aslı infial makulesinden (kategorisinden), eserleri ise fiil makulesindendir. Bir mevsûf rahmetle nitelendiğinde bunun manası, söz konusu infialin onun nefsinde hasıl olmasıdır. Birinin başkasına merhamet ettiği haber verildiğinde ise bu, kendisinden rahmet eserlerinden bir eserin sâdır olduğu manasındadır; zira (رَحِمَ / rahime) fiilinin merhamet olunana geçişliliği (teaddîsi) ancak bu manada olur. Dolayısıyla rahmetin mahiyetinin haricî cüz'î fertleri yoktur, bilakis onun eserlerinin cüz'iyâtı vardır. Allah Teâlâ'nın dillerde rahmet sıfatlarıyla tavsif edilmesi, o dillerin mensuplarının Allah hakkında caiz ve muhal olan şeylere dair inançlarının seviyesinden neşet eder. Milletlerin çoğu ise mücessime (cisimleştiren) idi. Sonra bu [ifadeler],
فِي لِسَانِ الشَّرَائِعِ تَعْبِيرًا عَنِ الْمَعَانِي الْعَالِيَةِ بِأَقْصَى مَا تَسْمَحُ بِهِ اللُّغَاتُ مَعَ اعْتِقَادِ تَنْزِيهِ اللَّهِ عَنْ أَعْرَاضِ الْمَخْلُوقَاتِ بِالدَّلِيلِ الْعَامِّ عَلَى التَّنْزِيهِ وَهُوَ مَضْمُونُ قَوْلِ الْقُرْآنِ:
şeriatların lisanında, tenzihin genel deliliyle -ki Kur'an'ın şu buyruğunun mazmunudur- Allah'ın mahlukatın arazlarından tenzih edildiği inancıyla birlikte, dillerin izin verdiği en son imkânlarla yüce manaları ifade etmek üzere gelir:
لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ [الشورى: ١١] فَأَهْلُ الْإِيمَانِ إِذَا سَمِعُوا أَوْ أَطْلَقُوا وَصْفَيِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ لَا يَفْهَمُونَ مِنْهُ حُصُولَ ذَلِكَ الِانْفِعَالِ الْمَلْحُوظِ فِي حَقِيقَةِ الرَّحْمَةِ فِي مُتَعَارَفِ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ لِسُطُوعِ أَدِلَّةِ تَنْزِيهِ اللَّهِ تَعَالَى عَنِ الْأَعْرَاضِ، بَلْ إِنَّهُ يُرَادُ بِهَذَا الْوَصْفِ فِي جَانِبِ اللَّهِ تَعَالَى إِثْبَاتُ الْغَرَضِ الْأَسْمَى مِنْ حَقِيقَةِ الرَّحْمَةِ وَهُوَ صُدُورُ آثَارِ الرَّحْمَةِ مِنَ الرِّفْقِ وَاللُّطْفِ وَالْإِحْسَانِ وَالْإِعَانَةِ لِأَنَّ مَا عَدَا ذَلِكَ مِنَ الْقُيُودِ الْمَلْحُوظَةِ فِي مُسَمَّى الرَّحْمَةِ فِي مُتَعَارَفِ النَّاسِ لَا أَهَمِّيَّةَ لَهُ لَوْلَا أَنَّهُ لَا يُمْكِنُ بِدُونِهِ حُصُولُ آثَارِهِ فِيهِمْ أَلَا تَرَى أَنَّ الْمَرْءَ قَدْ يَرْحَمُ أَحَدًا وَلَا يَمْلِكُ لَهُ نَفْعًا لِعَجْزٍ أَوْ نَحْوِهِ.
{ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } [eş-Şûrâ 11] “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur.” Dolayısıyla iman ehli, «er-Rahmân» ve «er-Rahîm» sıfatlarını duyduklarında yahut kullandıklarında, Yüce Allah'ın arazlardan tenzihine dair delillerin apaçıklığı sebebiyle, Arap dilinin örfünde rahmetin hakikatinde gözetilen o infialin meydana gelmesini anlamazlar. Bilakis Allah Teâlâ hakkında bu sıfatla kastedilen, rahmet hakikatinin en yüce gayesinin, yani rıfk, lütuf, ihsan ve yardım gibi rahmet eserlerinin sâdır olmasının ispatıdır. Çünkü insanların örfünde rahmet isminde gözetilen bunun dışındaki kayıtlar, onlar hakkında bu olmadan rahmet eserlerinin meydana gelmesi mümkün olmasaydı hiçbir ehemmiyete sahip olmazdı. Görmez misin ki insan bazen birine acır da acziyet veya benzeri bir sebeple ona hiçbir fayda sağlayamaz.
وَقَدْ أَشَارَ إِلَى مَا قُلْنَاهُ أَبُو حَامِدٍ الْغَزَالِيُّ فِي «الْمَقْصِدِ الْأَسْنَى» بِقَوْلِهِ: «الَّذِي يُرِيدُ قَضَاءَ حَاجَةِ الْمُحْتَاجِ وَلَا يَقْضِيهَا فَإِنْ كَانَ قَادِرًا عَلَى قَضَائِهَا لَمْ يُسَمَّ رَحِيمًا إِذْ لَوْ تَمَّتِ الْإِرَادَةُ لَوَفَى بِهَا وَإِنْ كَانَ عَاجِزًا فَقَدْ يُسَمَّى رَحِيمًا بِاعْتِبَارِ مَا اعْتَوَرَهُ مِنَ الرَّحْمَةِ وَالرِّقَّةِ وَلَكِنَّهُ نَاقِصٌ» . وَبِهَذَا تَعْلَمُ أَنَّ إِطْلَاقَ نَحْوِ هَذَا الْوَصْفِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى لَيْسَ مِنَ الْمُتَشَابِهِ لِتَبَادُرِ الْمَعْنَى الْمُرَادِ مِنْهُ بِكَثْرَةِ اسْتِعْمَالِهِ وَتَحَقُّقِ تنزه الله عَن لَوَازِمِ الْمَعْنَى الْمَقْصُودِ فِي الْوَضْعِ مِمَّا لَا يَلِيقُ بِجَلَالِ اللَّهِ تَعَالَى كَمَا نُطْلِقُ الْعَلِيمَ عَلَى اللَّهِ مَعَ التَّيَقُّنِ بِتَجَرُّدِ عِلْمِهِ عَنِ
Söylediğimize Ebû Hâmid el-Gazâlî el-Maksadü'l-Esnâ'da şu sözüyle işaret etmiştir: «İhtiyaç sahibinin ihtiyacını gidermek isteyip de gidermeyen kimse, eğer onu gidermeye gücü yetiyorsa rahîm olarak isimlendirilmez; zira irade tam olsaydı onu yerine getirirdi. Eğer âciz ise kendisine arız olan merhamet ve incelik itibarıyla rahîm diye isimlendirilebilir, ancak bu noksandır». Bununla anlarsın ki Allah Teâlâ'ya bu tür bir sıfatın ıtlak edilmesi müteşâbihattan değildir; çünkü çokça kullanılması sebebiyle murat edilen mana hemen zihne gelmekte ve Allah'ın celâline yakışmayan, vazedilişteki kastedilen mananın lâzımlarından Allah'ın tenzihi tahakkuk etmektedir; nitekim Allah'ın ilminin,
الْحَاجَةِ إِلَى النَّظَرِ وَالِاسْتِدْلَالِ وَسَبْقِ الْجَهْلِ، وَكَمَا نُطْلِقُ الْحَيَّ عَلَيْهِ تَعَالَى مَعَ الْيَقِينِ بِتَجَرُّدِ حَيَاتِهِ عَنِ الْعَادَةِ وَالتَّكَوُّنِ، وَنُطْلِقُ الْقُدْرَةَ مَعَ الْيَقِينِ بِتَجَرُّدِ قُدْرَتِهِ عَنِ الْمُعَالَجَةِ وَالِاسْتِعَانَةِ.
nazar ve istidlale olan ihtiyaçtan ve önceden cahil bulunmaktan münezzeh olduğunu kesin olarak bilerek O'na el-Alîm ıtlak ettiğimiz, hayatının alışılagelmiş durumdan ve oluşumdan münezzeh olduğuna yakinen inanarak O Yüce Zât'a el-Hayy dediğimiz ve kudretinin zahmet çekmekten ve yardım almaktan münezzeh olduğunu yakinen bilerek kudreti ıtlak ettiğimiz gibi.
فَوَصْفُهُ تَعَالَى بِالرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ مِنَ الْمَنْقُولَاتِ الشَّرْعِيَّةِ فَقَدْ أَثْبَتَ الْقُرْآنُ رَحْمَةَ اللَّهِ فِي قَوْلِهِ:
Dolayısıyla O Yüce Zât'ın «er-Rahmân» ve «er-Rahîm» ile tavsifi şer'î menkūlâttandır (şeriatın naklettiği kavramlardandır). Nitekim Kur'an Allah'ın rahmetini şu buyruğunda ispat etmiştir:
وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ [الْأَعْرَاف: ١٥٦] فَهِيَ مَنْقُولَةٌ فِي لِسَانِ الشَّرْعِ إِلَى إِرَادَةِ اللَّهِ إِيصَالَ الْإِحْسَانِ إِلَى مَخْلُوقَاتِهِ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَغَالِبُ الْأَسْمَاءِ الْحُسْنَى مِنْ هَذَا الْقَبِيلِ.
{ وَرَحْمَتِي وَسِعَتْ كُلَّ شَيْءٍ } [el-A'râf 156] “Rahmetim ise her şeyi kuşatmıştır.” Bu kavram, şeriat lisanında Allah'ın dünya hayatında mahlukatına ihsan ulaştırma iradesine nakledilmiştir; Esmâ-i Hüsnâ'nın çoğu da bu kabildendir.
وَأَمَّا الْمُتَشَابِهُ فَهُوَ مَا كَانَتْ دَلَالَتُهُ عَلَى الْمَعْنَى الْمُنَزَّهِ عَنْهُ أَقْوَى وَأَشَدَّ وَسَيَأْتِي فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [٧] عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَأُخَرُ مُتَشابِهاتٌ. وَالَّذِي ذَهَبَ إِلَيْهِ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَكَثِيرٌ مِنَ الْمُحَقِّقين أَن الرَّحْمَن صِفَةٌ مُشَبَّهَةٌ كَغَضْبَانَ وَبِذَلِكَ مَثَّلَهُ فِي «الْكَشَّافِ» .
Müteşâbih ise tenzih edilen manaya delaleti daha kuvvetli ve daha şiddetli olandır; bu konu Âl-i İmrân sûresinde [7] Yüce Allah'ın { وَأُخَرُ مُتَشَابِهَاتٌ } “diğerleri ise müteşâbihtir” buyruğunda gelecektir. el-Keşşâf sahibinin ve muhakkiklerin çoğunun benimsediği görüş, «er-Rahmân» lafzının (غَضْبَان / gadbân) gibi bir sıfat-ı müşebbehe olduğudur ve el-Keşşâf'ta onu böyle örneklendirmiştir.
وَفِعْلُ رَحِمَ وَإِنْ كَانَ مُتَعَدِّيًا وَالصِّفَةُ الْمُشَبَّهَةُ إِنَّمَا تُصَاغُ مِنْ فِعْلٍ لَازِمٍ إِلَّا أَنَّ الْفِعْلَ الْمُتَعَدِّيَ إِذَا صَارَ كَالسَّجِيَّةِ لِمَوْصُوفِهِ يَنْزِلُ مَنْزِلَةَ أَفْعَالِ الْغَرَائِزِ فَيُحَوَّلُ مِنْ فَعَلَ بِفَتْحِ الْعَيْنِ أَوْ كَسْرِهَا إِلَى فَعُلَ بِضَمِّ الْعَيْنِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّهُ صَارَ سَجِيَّةً كَمَا قَالُوا فَقُهَ الرَّجُلُ وَظَرُفَ وَفَهُمَ، ثُمَّ تُشْتَقُّ مِنْهُ بَعْدَ ذَلِكَ الصِّفَةُ الْمُشَبَّهَةٌ، وَمِثْلُهُ كَثِيرٌ فِي الْكَلَامِ، وَإِنَّمَا يُعْرَفُ هَذَا التَّحْوِيلُ بِأَحَدِ أَمْرَيْنِ
(رَحِمَ / rahime) fiili her ne kadar müteaddî (geçişli) olsa ve sıfat-ı müşebbehe ancak lâzım (geçişsiz) fiilden türetilse de, müteaddî fiil mevsûfu için bir seciye (karakteristik özellik) haline geldiğinde fıtrî seciye fiilleri menzilesine iner; böylece seciye haline geldiğine delalet etmek üzere ayn harfinin fethası veya kesresiyle olan (فَعَلَ / fa'ale) ya da (فَعِلَ / fa'ile) vezninden ayn harfinin zammesiyle (فَعُلَ / fa'ule) veznine dönüştürülür; nitekim «فَقُهَ الرَّجُلُ / adam fıkıh ehli oldu», «ظَرُفَ / zarif oldu» ve «فَهُمَ / anlayışlı oldu» dedikleri gibi. Ardından sıfat-ı müşebbehe bundan türetilir; kelamda bunun benzeri çoktur. Bu dönüşüm ancak iki şeyden biriyle bilinir:
إِمَّا بِسَمَاعِ الْفِعْلِ الْمُحَوَّلِ مِثْلِ فَقُهَ وَإِمَّا بِوُجُودِ أَثَرِهِ وَهُوَ الصِّفَةُ الْمُشَبَّهَةُ مِثْلُ بَلِيغٍ إِذَا صَارَتِ الْبَلَاغَةُ سَجِيَّةً لَهُ، مَعَ عَدَمِ أَوْ قِلَّةِ سَمَاعِ بَلُغَ. وَمن هَذَا رَحْمَن إِذْ لَمْ يُسْمَعْ رَحُمَ بِالضَّمِّ. وَمِنَ النُّحَاةِ مَنْ مَنَعَ أَن يكون الرَّحْمَن صِفَةً مُشَبَّهَةً بِنَاءً عَلَى أَنَّ الْفِعْلَ الْمُشْتَقَّ هُوَ مِنْهُ فِعْلٌ مُتَعَدٍّ وَإِلَيْهِ مَالَ ابْنُ مَالِكٍ فِي «شَرْحِ التَّسْهِيلِ» فِي بَابِ الصِّفَةِ الْمُشَبَّهَةِ وَنَظَّرَهُ بِرَبٍّ وَمَلِكٍ..
Ya (فَقُهَ / fakuhe) gibi dönüştürülmüş fiilin bizzat işitilmesiyle, ya da (بَلُغَ / baluğa) fiilinin işitilmemesi veya az işitilmesiyle beraber, belâgat onun için bir seciye haline geldiğinde (بَلِيغ / belîğ) kelimesinde olduğu gibi onun eserinin yani sıfat-ı müşebbehenin varlığıyla. Zamme ile (رَحُمَ / rahume) işitilmediği halde «Rahmân» kelimesi de böyledir. Nahivcilerden bazıları, türetildiği fiilin müteaddî olmasına dayanarak «er-Rahmân»ın sıfat-ı müşebbehe olmasını engellemişlerdir; İbn Mâlik de Şerhu't-Teshîl'de sıfat-ı müşebbehe babında buna meyletmiş ve onu «Rabb» ve «Melik» ile kıyaslamıştır.
وَأَمَّا الرَّحِيمُ فَذَهَبَ سِيبَوَيْهِ إِلَى أَنَّهُ مِنْ أَمْثِلَةِ الْمُبَالَغَةِ وَهُوَ بَاقٍ عَلَى دَلَالَتِهِ عَلَى التَّعَدِّي وَصَاحِبُ «الْكَشَّافِ» وَالْجُمْهُورُ لَمْ يُثْبِتُوا فِي أَمْثِلَةِ الْمُبَالَغَةِ وَزْنَ فَعِيلٍ فَالرَّحِيمُ عِنْدَهُمْ صِفَةٌ مُشَبَّهَةٌ أَيْضًا مِثْلَ مَرِيضٍ وَسَقِيمٍ، وَالْمُبَالَغَةُ حَاصِلَةٌ فِيهِ عَلَى كِلَا الِاعْتَبَارَيْنِ.
(الرَّحِيم / er-Rahîm) kelimesine gelince; Sîbeveyh onun mübalağa siğalarından olduğu ve geçişliliğe (teaddîye) delaletini koruduğu görüşüne varmıştır. el-Keşşâf sahibi ve cumhur ise mübalağa siğalarında (فَعِيل / fa'îl) veznini kabul etmemişlerdir; bu yüzden «er-Rahîm» onlara göre de tıpkı (مَرِيض / marîd - hasta) ve (سَقِيم / sakīm - dertli) gibi bir sıfat-ı müşebbehedir. Mübalağa ise her iki kabule göre de onda mevcuttur.
وَالْحَقُّ مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ سِيبَوَيْهِ.
Hak olan, Sîbeveyh'in benimsediği görüştür.
وَلَا خِلَافَ بَيْنَ أَهْلِ اللُّغَةِ فِي أَنَّ الْوَصْفَيْنِ دَالَّانِ عَلَى الْمُبَالَغَةِ فِي صِفَةِ الرَّحْمَةِ أَيْ تَمَكُّنِهَا وَتَعَلُّقِهَا بِكَثِيرٍ مِنَ الْمَرْحُومِينَ وَإِنَّمَا الْخِلَافُ فِي طَرِيقَةِ اسْتِفَادَةِ الْمُبَالَغَةِ مِنْهُمَا وَهَلْ هُمَا مُتَرَادِفَانِ فِي الْوَصْفِ بِصِفَةِ الرَّحْمَةِ أَوْ بَيْنَهُمَا فَارِقٌ؟ وَالْحَقُّ أَنَّ اسْتِفَادَةَ الْمُبَالَغَةِ حَاصِلَةٌ مِنْ تَتَبُّعِ الِاسْتِعْمَالِ وَأَنَّ الِاسْتِعْمَالَ جَرَى عَلَى نُكْتَةٍ فِي مُرَاعَاةِ وَاضِعِي اللُّغَةِ زِيَادَةَ الْمَبْنَى لِقَصْدِ زِيَادَةٍ فِي مَعْنَى الْمَادَّةِ قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : «وَيَقُولُونَ إِنَّ الزِّيَادَةَ فِي الْبِنَاءِ لِزِيَادَةِ الْمَعْنَى وَقَالَ الزَّجَّاجُ فِي الْغَضْبَانِ هُوَ الْمُمْتَلِئُ غَضَبًا وَمِمَّا طَنَّ عَلَى أُذُنِي مِنْ مُلَحِ الْعَرَبِ
Dil ehli arasında, bu iki sıfatın rahmet sıfatında mübalağaya -yani rahmetin kökleşmişliğine ve merhamet olunanların çoğuna taalluk ettiğine- delalet ettiği hususunda hiçbir ihtilaf yoktur. İhtilaf ancak bu ikisinden mübalağanın elde ediliş yönteminde ve rahmet sıfatıyla tavsifte bu ikisinin eşanlamlı mı yoksa aralarında bir fark mı bulunduğu hususundadır. Hak olan şu ki mübalağanın anlaşılması kullanımın incelenmesinden (istikrâ) hâsıl olmaktadır ve bu kullanım, dili vazedenlerin kelime kökünün anlamındaki artışı kastetmek için kalıptaki artışı (ziyâdetü'l-mebnâ) gözetmelerindeki bir nükteye dayanmaktadır. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: «Kalıptaki fazlalığın manadaki fazlalık için olduğunu söylerler. ez-Zeccâc da (غَضْبَان / gadbân) hakkında 'öfkeyle dolup taşan kimsedir' demiştir. Arapların kulağıma çalınan zarif sözlerinden biri de şudur: