Binûn

1- Fatiha Suresi — 4. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

أَنَّهُمْ يُسَمُّونَ مَرْكَبًا مِنْ مَرَاكِبِهِمْ بِالشُّقْدُفِ وَهُوَ مَرْكَبٌ خَفِيفٌ لَيْسَ فِي ثِقَلِ مَحَامِلِ الْعِرَاقِ فَقُلْتُ فِي طَرِيقِ الطَّائِفِ لِرَجُلٍ مِنْهُمْ مَا اسْمُ هَذَا الْمَحْمَلِ- أَرَدْتُ الْمَحْمَلَ الْعِرَاقِيَّ- فَقَالَ أَلَيْسَ ذَاك اسْمه الشقندف؟ قُلْتُ بَلَى فَقَالَ هَذَا اسْمُهُ الشِّقِنْدَافُ فَزَادَ فِي بِنَاءِ الِاسْمِ لِزِيَادَةِ الْمُسَمَّى» وَهِيَ قَاعِدَةٌ أَغْلَبِيَّةٌ لَا تَتَخَلَّفُ إِلَّا فِي زِيَادَاتٍ مَعْرُوفَةٍ مَوْضُوعَةٍ لِزِيَادَةِ مَعْنًى جَدِيدٍ دُونَ زِيَادَةٍ فِي أَصْلِ مَعْنَى الْمَادَّةِ مِثْلَ زِيَادَةِ يَاءِ التَّصْغِيرِ فَقَدْ أَفَادَتْ مَعْنًى زَائِدًا عَلَى أَصْلِ الْمَادَّةِ وَلَيْسَ زِيَادَةً فِي مَعْنَى الْمَادَّةِ. وَأَمَّا نَحْوُ حَذِرٌ الَّذِي هُوَ مِنْ أَمْثِلَةِ الْمُبَالَغَةِ وَهُوَ أَقَلُّ حُرُوفًا مِنْ حَاذِرٍ فَهُوَ مِنْ مُسْتَثْنَيَاتِ الْقَاعِدَةِ لِأَنَّهَا أَغْلَبِيَّةٌ.

Bineklerinden birine «şukduf» (شُقْدُف) adını verirler; bu, Irak mahmillerinin ağırlığında olmayan hafif bir binektir. Tâif yolunda onlardan bir adama –Irak mahmilini kastederek– «Bu mahmilin adı nedir?» dedim. «Şunun adı şukunduf değil mi?» dedi. Ben «Evet» deyince, «Bunun adı da şıkındâftır (شِقِنْدَاف)» dedi. Böylece isimlendirilen şeydeki artış sebebiyle ismin yapısını da artırdı.» Bu çoğunlukla geçerli (ağlebî) bir kural olup, sadece kelime kökünün asıl anlamında bir artış olmaksızın yeni bir anlam ilavesi için konulmuş mâruf ziyâdeler bundan müstesnadır; ism-i tasğîr (küçültme) «yâ»sının ziyâdesi gibi. Zira bu, kök anlama ilave bir mana ifade etmiştir, yoksa kök mananın kendisinde bir artış değildir. Bir mübalağa kalıbı olup (حَاذِر / hâzir) kelimesinden daha az harfe sahip olan (حَذِر / hazir) gibi kelimelere gelince, bunlar kuralın çoğunluklu olmasından ötürü istisnalarındandır.

وَبَعْدَ كَوْنِ كُلٍّ من صِفَتي الرَّحْمَن الرَّحِيمِ دَالَّةً عَلَى الْمُبَالَغَةِ فِي اتِّصَافِهِ تَعَالَى بِالرَّحْمَةِ فَقَدْ قَالَ الْجُمْهُور إِن الرَّحْمَن أَبْلَغُ مِنَ الرَّحِيمِ بِنَاءً عَلَى أَنَّ زِيَادَةَ الْمَبْنَى تُؤْذِنُ بِزِيَادَةِ الْمَعْنَى وَإِلَى ذَلِك مَا جُمْهُورُ الْمُحَقِّقِينَ مِثْلَ أَبِي عُبَيْدَةَ وَابْنِ جِنِّي وَالزَّجَّاجِ وَالزَّمَخْشَرِيِّ وَعَلَى رَعْيِ هَذِهِ الْقَاعِدَةِ أَعْنِي أَنَّ زِيَادَةَ الْمَبْنَى تُؤْذِنُ بِزِيَادَةِ الْمَعْنَى فَقَدْ شَاعَ وُرُودُ إِشْكَالٍ عَلَى وَجْهِ إرداف وَصفه الرَّحْمَن بِوَصْفِهِ بِالرَّحِيمِ مَعَ أَنَّ شَأْنَ أَهْلِ الْبَلَاغَةِ إِذَا أَجْرَوْا وَصْفَيْنِ فِي مَعْنًى وَاحِدٍ عَلَى مَوْصُوفٍ فِي مَقَامِ الْكَمَالِ أَنْ يَرْتَقُوا مِنَ الْأَعَمِّ إِلَى الْأَخَصِّ وَمِنَ الْقَوِيِّ إِلَى الْأَقْوَى كَقَوْلِهِمْ شُجَاعٌ بَاسِلٌ

«er-Rahmân» ve «er-Rahîm» sıfatlarının her ikisi de Yüce Allah'ın rahmet ile nitelenmesinde mübalağaya delalet etmekle birlikte, cumhur kelime kalıbındaki artışın anlamdaki artışa işaret etmesine dayanarak «er-Rahmân»ın «er-Rahîm»den daha beliğ olduğunu söylemiştir. Ebû Ubeyde, İbn Cinnî, ez-Zeccâc ve ez-Zemahşerî gibi muhakkiklerin cumhuru da buna meyletmiştir. Bu kurala –yani kalıptaki artışın anlamdaki artışa delalet etmesi kuralına– göre, er-Rahmân sıfatının peşinden er-Rahîm sıfatının getirilmesi tarzı üzerine yaygın bir müşkil/soru var olagelmiştir: Oysa belâgat ehlinin âdeti, kemâl makamında bir mevsûfa aynı anlamda iki sıfat verdiklerinde daha genel olandan daha özele, güçlü olandan daha güçlüye doğru yükselmeleridir; nitekim onların «cesur ve yılmaz» (şucâun bâsil),

وَجَوَّادٌ فَيَّاضٌ، وَعَالِمٌ نِحْرِيرٌ، وَخَطِيبٌ مِصْقَعٌ، وَشَاعِرٌ مُفْلِقٌ، وَقَدْ رَأَيْتُ لِلْمُفَسِّرِينَ فِي تَوْجِيهِ الارتقاء من الرَّحْمَن إِلَى الرَّحِيمِ أَجْوِبَةٌ كَثِيرَةٌ مَرْجِعُهَا إِلَى اعْتِبَار الرَّحْمَن أَخَصَّ مِنَ الرَّحِيمِ فَتَعْقِيبُ الْأَوَّلِ بِالثَّانِي تَعْمِيمٌ بَعْدَ خَاصٍّ وَلِذَلِكَ كَانَ وصف الرَّحْمَن مُخْتَصًّا بِهِ تَعَالَى وَكَانَ أَوَّلُ إِطْلَاقِهِ مِمَّا خَصَّهُ بِهِ الْقُرْآنُ عَلَى التَّحْقِيقِ بِحَيْثُ لَمْ يَكُنِ التَّوْصِيفُ بِهِ مَعْرُوفًا عِنْدَ الْعَرَبِ كَمَا سَيَأْتِي. وَمَدْلُولُ الرَّحِيمِ كَوْنُ الرَّحْمَةِ كَثِيرَةَ التَّعَلُّقِ إِذْ هُوَ مِنْ أَمْثِلَةِ الْمُبَالَغَةِ وَلِذَلِكَ كَانَ يُطْلَقُ عَلَى غَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي حَقِّ رَسُوله بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ [التَّوْبَة: ١٢٨] فَلَيْسَ ذِكْرُ إِحْدَى الصِّفَتَيْنِ بِمُغْنٍ عَنِ الْأُخْرَى:

«cömert ve feyyâz» (cevâdun feyyâd), «âlim ve allâme/derin âlim» (âlimun nihrîr), «beliğ hatip» (hatîbun mıska'), «usta şair» (şâirun muflic) demeleri gibi. Müfessirlerin, Rahmân'dan Rahîm'e doğru bu yükselişi gerekçelendirme hususunda, Rahmân'ı Rahîm'den daha hususi kabul etmeye dayanan pek çok cevabını gördüm; zira birincinin peşinden ikincisinin getirilmesi özelden sonra genele geçiştir. Bu sebeple er-Rahmân vasfı sadece Yüce Allah'a mahsus kılınmıştır ve tahkike göre onun ilk kullanımı –ileride geleceği üzere bu vasıfla niteleme Araplar arasında bilinmezken– Kur'an'ın O'na has kıldığı kullanımlardan olmuştur. er-Rahîm'in medlûlü ise, mübalağa kalıplarından olduğu için rahmetin taallukunun çokluğudur; nitekim Yüce Allah'ın Resûlü hakkında { بِالْمُؤْمِنِينَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ } “Müminlere pek şefkatli, pek merhametlidir.” [Tevbe: 128] buyurmasında olduğu gibi Allah Teâlâ'dan başkası için de kullanılmıştır. Dolayısıyla iki sıfattan birinin zikredilmesi diğerinin yerini tutmaz.

وَتَقْدِيم الرَّحْمَن عَلَى الرَّحِيمِ لِأَنَّ الصِّيغَةَ الدَّالَّةَ عَلَى الِاتِّصَافِ الذَّاتِيِّ أَوْلَى بِالتَّقْدِيمِ فِي التَّوْصِيفِ مِنَ الصِّفَةِ الدَّالَّةِ عَلَى كَثْرَةِ مُتَعَلَّقَاتِهَا. وَيُنْسَبُ إِلَى قطرب أَن الرَّحْمَن وَالرَّحِيمَ يَدُلَّانِ عَلَى مَعْنًى وَاحِدٍ مِنَ الصِّفَةِ الْمُشَبَّهَةِ فَهُمَا مُتَسَاوِيَانِ وَجُعِلَ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا فِي الْآيَةِ مِنْ قَبِيلِ التَّوْكِيدِ اللَّفْظِيِّ وَمَالَ إِلَيْهِ الزَّجَّاجُ وَهُوَ وَجْهٌ ضَعِيفٌ إِذِ التَّوْكِيدُ خِلَافُ الْأَصْلِ وَالتَّأْسِيسُ خَيْرٌ مِنَ التَّأْكِيدِ وَالْمَقَامُ هُنَا بَعِيدٌ عَنْ مُقْتَضَى التَّوْكِيدِ. وَقَدْ ذُكِرَتْ وُجُوهٌ فِي الْجَمْعِ بَيْنَ الصِّفَتَيْنِ لَيْسَتْ بِمُقْنِعَةٍ.

er-Rahmân'ın er-Rahîm'den öne geçirilmesi, zâtî nitelenmeye delalet eden kalıbın, taalluklarının çokluğuna delalet eden sıfattan nitelemede önce gelmeye daha layık olmasındandır. Kutrub'a ise er-Rahmân ve er-Rahîm'in sıfat-ı müşebbeheden aynı manaya delalet ettiği, dolayısıyla birbirine eşit olduğu ve ayette ikisinin bir arada getirilmesinin lafzî tekit kabilinden olduğu nispet edilmiş, ez-Zeccâc da buna meyletmiştir. Fakat bu zayıf bir görüştür; zira tekit asla aykırıdır, yeni bir anlam kurmak (te'sîs) pekiştirmekten (te'kîd) evladır ve buradaki makam tekit gereğinden uzaktır. İki sıfatın cemedilmesi hakkında başka tatmin edici olmayan yönler de zikredilmiştir.

وَقَدْ ذَكَرَ جُمْهُورُ الْأَئِمَّةِ أَن وصف الرَّحْمَن لَمْ يُطْلَقْ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ قَبْلَ الْإِسْلَامِ وَأَنَّ الْقُرْآنَ هُوَ الَّذِي جَاءَ بِهِ صِفَةً لِلَّهِ تَعَالَى فَلِذَلِكَ اخْتُصَّ بِهِ تَعَالَى حَتَّى قِيلَ إِنَّهُ اسْمٌ لَهُ وَلَيْسَ بِصِفَةٍ وَاسْتَدَلُّوا عَلَى ذَلِكَ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا وَمَا الرَّحْمنُ [الْفرْقَان: ٦٠] وَقَالَ: وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ [الرَّعْد: ٣٠] وَقَدْ تَكَرَّرَ مِثْلُ هَاتَيْنِ الْآيَتَيْنِ فِي الْقُرْآنِ وَخَاصَّةً فِي السُّوَرِ الْمَكِّيَّةِ مِثْلَ سُورَةِ الْفُرْقَانِ وَسُورَةِ الْمُلْكِ وَقد ذكر الرَّحْمَن فِي سُورَةِ الْمُلْكِ بِاسْمِهِ الظَّاهِرِ وَضَمِيرِهِ ثَمَانِيَ مَرَّاتٍ مِمَّا يُفِيدُ الِاهْتِمَامَ بِتَقْرِيرِ هَذَا الِاسْمِ لِلَّهِ تَعَالَى فِي نُفُوسِ السَّامِعِينَ فَالظَّاهِرُ أَنَّ هَذَا الْوَصْفَ تُنُوسِيَ فِي كَلَامِهِمْ، أَوْ أَنْكَرُوا أَنْ يَكُونَ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّهِ.

İlim önderlerinin (eimme) cumhuru, «er-Rahmân» vasfının İslâm'dan önce Arap kelâmında kullanılmadığını, onu Allah Teâlâ'ya bir sıfat olarak Kur'an'ın getirdiğini, bu sebeple de Yüce Allah'a has kılınıp hatta O'nun için bir sıfat değil bir isim olduğunun söylendiğini zikretmişlerdir. Buna Yüce Allah'ın şu ayetlerini delil getirmişlerdir: { وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا وَمَا الرَّحْمنُ } “Onlara: 'Rahmân’a secde edin' dendiğinde, 'Rahmân da neymiş?' dediler.” [Furkân: 60] ve { وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ } “Onlar ise Rahmân'ı inkâr ediyorlar.” [Ra'd: 30]. Bu iki ayetin benzerleri Kur'an'da, özellikle de Furkân ve Mülk gibi Mekkî surelerde tekrarlanmıştır. Mülk Suresi'nde Rahmân, açık ismiyle ve zamiriyle sekiz defa zikredilmiştir ki bu, dinleyenlerin zihinlerinde Allah Teâlâ için bu ismin yerleştirilmesine verilen önemi gösterir. Görünen o ki bu vasıf onların dilinde ya unutulmuştu ya da Allah'ın isimlerinden biri olduğunu inkâr ediyorlardı.

وَمِنْ دَقَائِقَ الْقُرْآنِ أَنَّهُ آثَرَ اسْمَ الرَّحْمَن فِي قَوْلِهِ: مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا الرَّحْمنُ فِي سُورَةِ الْمُلْكِ [١٩] ، وَقَالَ: مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ فِي سُورَةِ النَّحْلِ [٧٩] إِذْ كَانَتْ آيَةُ سُورَةِ الْمُلْكِ مَكِّيَّةً وَآيَةُ سُورَةِ النَّحْلِ الْقَدْرَ النَّازِلَ بِالْمَدِينَةِ مِنْ تِلْكَ السُّورَةِ، وَأَمَّا قَوْلُ بَعْضِ شُعَرَاءِ بَنِي حَنِيفَةَ فِي مُسَيْلِمَةَ:

Kur'an'ın inceliklerindendir ki, Mülk Suresi'ndeki { مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا الرَّحْمنُ } “Onları Rahmân'dan başkası tutmaz.” [19] ayetinde Rahmân ismini tercih etmiş, Nahl Suresi'nde ise { مَا يُمْسِكُهُنَّ إِلَّا اللَّهُ } “Onları Allah'tan başkası tutmaz.” [79] buyurmuştur; çünkü Mülk Suresi'ndeki ayet Mekkîdir, Nahl Suresi'ndeki ayet ise o surenin Medine'de inen kısmındandır. Benî Hanîfe şairlerinden birinin Müseylime hakkında söylediği şu söze gelince:

سَمَوْتَ بِالْمَجْدِ يَا ابْنَ الْأَكْرَمِينَ أَبًا ... وَأَنْتَ غَيْثُ الْوَرَى لَا زِلْتَ رَحْمَانَا

«Ey baba bakımından en cömertlerin oğlu, şan ve şerefle yüceldin!.. Sen insanların yağmurusun, daima rahmân olasın.»

فَإِنَّمَا قَالَهُ بَعْدَ مَجِيءِ الْإِسْلَامِ وَفِي أَيَّامِ رِدَّةِ أَهْلِ الْيَمَامَةِ، وَقَدْ لَقَّبُوا مُسَيْلمَة أيامئذ رَحْمَن الْيَمَامَةِ وَذَلِكَ مِنْ غُلُوِّهِمْ فِي الْكُفْرِ. وَإِجْرَاءُ هَذَيْنِ الْوَصْفَيْنِ الْعَلِيَّيْنِ عَلَى اسْمِ الْجَلَالَةِ بَعْدَُُ

Bunu ancak İslâm geldikten sonra ve Yemâme halkının irtidat (dinden dönme) günlerinde söylemiştir; nitekim o günlerde küfürdeki aşırılıklarından ötürü Müseylime'yi «Yemâme'nin Rahmân'ı» diye lakaplandırmışlardı. Bu iki yüce sıfatın lafza-i celâle bağlanması,

وَصْفِهِ بِأَنَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ لِمُنَاسَبَةٍ ظَاهِرَةٍ لِلْبَلِيغِ لِأَنَّهُ بَعْدَ أَنْ وُصِفَ بِمَا هُوَ مُقْتَضَى اسْتِحْقَاقِهِ الْحَمْدَ مِنْ كَوْنِهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ أَيْ مُدَبِّرُ شُؤُونِهِمْ وَمُبْلِغُهُمْ إِلَى كَمَالِهِمْ فِي الْوُجُودَيْنِ الْجُثْمَانِيِّ وَالرُّوحَانِيِّ، نَاسَبَ أَنْ يُتْبِعَ ذَلِك بوصفه بالرحمن أَيِ الَّذِي الرَّحْمَةُ لَهُ وَصْفٌ ذَاتِيٌّ تَصْدُرُ عَنْهُ آثَارُهُ بِعُمُومٍ وَاطِّرَادٍ عَلَى مَا تَقَدَّمَ، فَلَمَّا كَانَ رَبًّا لِلْعَالَمِينَ وَكَانَ الْمَرْبُوبُونَ ضُعَفَاءً كَانَ احْتِيَاجُهُمْ لِلرَّحْمَةِ وَاضِحًا وَكَانَ تَرَقُّبُهُمْ إِيَّاهَا مِنَ الْمَوْصُوفِ بِهَا بِالذَّاتِ نَاجِحًا.

O'nun «Âlemlerin Rabbi» olarak nitelenmesinden sonra belâgat sahibi kimselere apaçık gelen bir münasebetten ötürüdür. Çünkü O, hamde layık olmasının gereği olan «Âlemlerin Rabbi» –yani onların işlerini çekip çeviren, cismanî ve ruhanî iki varlık alanında onları kemallerine ulaştıran– olarak vasfedildikten sonra, bunun peşinden er-Rahmân sıfatının yani yukarıda geçtiği üzere rahmetin Kendisi için zâtî bir nitelik olduğu ve eserlerinin genel ve kesintisiz biçimde Kendisinden sudûr ettiği vasfının getirilmesi uygun düşmüştür. O, âlemlerin Rabbi olup yaratılanlar da zayıf olunca, onların rahmete olan ihtiyaçları apaçık hale gelmiş ve rahmetle bizzat mevsuf olandan rahmeti beklemeleri başarıya ulaşmıştır.

فَإِنْ قُلْتَ إِنَّ الرُّبُوبِيَّةَ تَقْتَضِي الرَّحْمَةَ لِأَنَّهَا إِبْلَاغُ الشَّيْءِ إِلَى كَمَالِهِ شَيْئًا فَشَيْئًا وَذَلِكَ يَجْمَعُ النعم كلهَا، فَلَمَّا ذَا احْتِيجَ إِلَى ذِكْرِ كَوْنِهِ رَحْمَانًا؟ قُلْتُ لِأَنَّ الرَّحْمَةَ تَتَضَمَّنُ أَنَّ ذَلِكَ الْإِبْلَاغَ إِلَى الْكَمَالِ لَمْ يَكُنْ عَلَى وَجْهِ الْإِعْنَاتِ بَلْ كَانَ بِرِعَايَةِ مَا يُنَاسِبُ كُلَّ نَوْعٍ وَفَرْدٍ وَيُلَائِمُ طَوْقَهُ وَاسْتِعْدَادَهُ، فَكَانَتِ الرُّبُوبِيَّةُ نِعْمَةً، وَالنِّعْمَةُ قَدْ تَحْصُلُ بِضَرْبٍ مِنَ الشِّدَّةِ وَالْأَذَى، فَأَتْبَعَ ذَلِك بوصفه بالرحمن تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ تِلْكَ النِّعَمَ الْجَلِيلَةَ وَصَلَتْ إِلَيْنَا بِطَرِيقِ الرِّفْقِ وَالْيُسْرِ وَنَفْيِ الْحَرَجِ، حَتَّى فِي أَحْكَامِ التَّكَالِيفِ وَالْمَنَاهِي وَالزَّوَاجِرِ فَإِنَّهَا مَرْفُوقَةٌ

Eğer: «Rabb oluş (rubûbiyyet), bir şeyi azar azar kemaline ulaştırmak olduğundan ve bu da bütün nimetleri kapsadığından zaten rahmeti gerektirir; öyleyse O'nun Rahmân olduğunun zikredilmesine niçin ihtiyaç duyulmuştur?» dersen, şöyle derim: Çünkü rahmet, kemale ulaştırmanın bir sıkıntı ve zahmet verme şeklinde olmadığını, aksine her türe ve ferde uygun düşen, onun gücüne ve kabiliyetine elverişli olan şeyin gözetilmesiyle gerçekleştiğini ihtiva eder. Dolayısıyla rubûbiyyet bir nimetti; nimet ise bazen bir tür şiddet ve eziyet ile hâsıl olabilir. Bu sebeple o yüce nimetlerin bize lütuf, kolaylık ve zorluğun kaldırılması yoluyla ulaştığına dikkat çekmek üzere bunun peşinden er-Rahmân vasfı getirilmiştir; hatta mükellefiyet, nehiy ve caydırıcı hükümlerde bile bunlar,

بِالْيُسْرِ بِقَدْرِ مَا لَا يُبْطِلُ الْمَقْصُودَ مِنْهَا، فَمُعْظَمُ تَدْبِيرِهِ تَعَالَى بِنَا هُوَ رَحَمَاتٌ ظَاهِرَةٌ كَالتَّمْكِينِ مِنَ الْأَرْضِ وَتَيْسِيرِ مَنَافِعِهَا، وَمِنْهُ مَا رَحْمَتُهُ بِمُرَاعَاةِ الْيُسْرِ بِقَدْرِ الْإِمْكَانِ مِثْلَ التَّكَالِيفِ الرَّاجِعَةِ إِلَى مَنَافِعِنَا كَالطَّهَارَةِ وَبَثِّ مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ، وَمِنْهَا مَا مَنْفَعَتُهُ لِلْجُمْهُورِ فَتَتْبَعُهَا رَحَمَاتُ الْجَمِيعِ لِأَنَّ فِي رَحْمَةِ الْجُمْهُورِ رَحْمَةً بِالْبَقِيَّةِ فِي انْتِظَامِ الْأَحْوَالِ كَالزَّكَاةِ.

onlardan gözetilen maksadı boşa çıkarmayacak ölçüde kolaylıkla kuşatılmıştır. Yüce Allah'ın bizim üzerimizdeki tedbirinin çoğu, yeryüzünde yerleşik kılınma ve yeryüzünün faydalarının kolaylaştırılması gibi apaçık rahmetlerdir. Bir kısmı da taharet ve güzel ahlakın yayılması gibi kendi menfaatlerimize dönük mükellefiyetler misali imkân ölçüsünde kolaylığın gözetilmesiyle tecelli eden rahmettir. Bir kısmı ise kamuya yararlı olup, tıpkı zekât gibi kamunun rahmete kavuşmasında hallerin intizamı açısından geri kalanların da rahmete kavuşması bulunduğu için herkesin rahmetini peşinden getiren şeylerdir.

وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي أَن لفظ رَحْمَن لَوْ لَمْ يُقْرَنْ بِلَامِ التَّعْرِيفِ هَلْ يُصْرَفُ أَوْ يُمْنَعُ مِنَ الصَّرْفِ؟ قَالَ فِي «الْكَافِيَةِ» : «النُّونُ وَالْأَلِفُ إِذَا كَانَا فِي صِفَةٍ فَشَرْطُ مَنْعِهِ مِنَ الصَّرْفِ انْتِفَاءُ فَعْلَانَةٍ، وَقِيلَ وُجُودُ فَعْلَى، وَمِنْ ثَمَّ اخْتلف فِي رَحْمَن، وَبَنُو أَسَدٍ يَصْرِفُونَ جَمِيعَ فَعْلَانَ لِأَنَّهُمْ يَقُولُونَ فِي كُلِّ مُؤَنَّثٍ لَهُ فَعْلَانَةٌ» وَاخْتَارَ الزَّمَخْشَرِيُّ وَالرَّضِيُّ وَابْنُ مَالِكٍ عَدَمَ صَرْفِهِ.

«Rahmân» lafzının, harf-i tarif (el-) takısı almadığı takdirde munsarıf mı (tenvin alan) yoksa gayr-i munsarıf mı olacağı hususunda ihtilaf edilmiştir. el-Kâfiye'de şöyle denmiştir: «Nûn ve elif bir sıfatta bulunduğunda onun gayr-i munsarıf olmasının şartı (فَعْلَانَة / fa'lânetün) vezninin bulunmamasıdır; (فَعْلَى / fa'lâ) vezninin bulunması gerektiği de söylenmiştir. İşte bundan dolayı «rahmân» kelimesinde ihtilaf edilmiştir. Benî Esed kabilesi ise (فَعْلَان / fa'lân) veznindeki her kelimeyi munsarıf kılar; zira onlar bunun bütün müennesleri için (فَعْلَانَة / fa'lânetün) derler.» ez-Zemahşerî, er-Radî ve İbn Mâlik ise onun gayr-i munsarıf olmasını tercih etmişlerdir.

[٤] مَلِكِ يَوْمِ الدِّينِ.

[4] { مَلِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Din gününün mâlikidir / hükümdarıdır.”

إِتْبَاعُ الْأَوْصَافِ الثَّلَاثَةِ الْمُتَقَدِّمَةِ بِهَذَا لَيْسَ لِمُجَرَّدِ سَرْدِ صِفَاتٍ مِنْ صِفَاتِهِ تَعَالَى، بَلْ هُوَ مِمَّا أَثَارَتْهُ الْأَوْصَافُ الْمُتَقَدِّمَةُ، فَإِنَّهُ لَمَّا وُصِفَ تَعَالَى بِأَنَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ وَكَانَ ذَلِكَ مُفِيدًا لِمَا قَدَّمْنَاهُ مِنَ التَّنْبِيهِ عَلَى كَمَالِ رِفْقِهِ تَعَالَى بِالْمَرْبُوبِينَ فِي سَائِرِ أَكْوَانِهِمْ، ثُمَّ التَّنْبِيهِ بِأَنَّ تَصَرُّفَهُ تَعَالَى فِي الْأَكْوَانِ وَالْأَطْوَارِ تَصَرُّفُ رَحْمَةٍ عِنْدَ الْمُعْتَبِرِ، وَكَانَ مِنْ جُمْلَةِ تِلْكَ

Önceki üç sıfatın peşinden bu vasfın getirilmesi, Allah Teâlâ'nın sıfatlarından bir sıfatın sırf peş peşe sayılması için değildir; aksine önceki sıfatların gerektirdiği bir durumdur. Zira Yüce Allah «Âlemlerin Rabbi, Rahmân, Rahîm» olarak nitelenip bu da daha önce belirttiğimiz üzere O'nun bütün varlık hallerinde yaratılmışlara olan lütuf ve şefkatinin kemaline, ardından ibret nazarıyla bakan kimse için Yüce Allah'ın varlıklar ve haller üzerindeki tasarrufunun bir rahmet tasarrufu olduğuna dikkat çekmeyi ifade edince ve bu

التَّصَرُّفَاتِ تَصَرُّفَاتُ الْأَمْرِ وَالنَّهْيِ الْمُعَبَّرِ عَنْهَا بِالتَّشْرِيعِ الرَّاجِعِ إِلَى حِفْظِ مَصَالِحِ النَّاسِ عَامَّةً وَخَاصَّةً، وَكَانَ مُعْظَمُ تِلْكَ التَّشْرِيعَاتِ مُشْتَمِلًا عَلَى إِخْرَاجِ الْمُكَلَّفِ عَنْ دَاعِيَةِ الْهَوَى الَّذِي يُلَائِمُهُ اتِّبَاعُهُ وَفِي نَزْعِهِ عَنْهُ إِرْغَامٌ لَهُ وَمَشَقَّةٌ، خِيفَ أَنْ تَكُونَ تِلْكَ الْأَوْصَافُ الْمُتَقَدِّمَةُ فِي فَاتِحَةِ الْكِتَابِ مُخَفِّفًا عَنِ الْمُكَلَّفِينَ عِبْءَ الْعِصْيَانِ لِمَا أُمِرُوا بِهِ وَمُثِيرًا لِأَطْمَاعِهِمْ فِي الْعَفْوِ عَنِ اسْتِخْفَافِهِمْ بِذَلِكَ وَأَنْ يَمْتَلِكَهُمُ الطَّمَعُ فَيَعْتَمِدُوا عَلَى مَا عَلِمُوا مِنَ الرُّبُوبِيَّةِ وَالرَّحْمَةِ الْمُؤَكَّدَةِ فَلَا يَخْشَوْا غَائِلَةَ الْإِعْرَاضِ عَنِ التَّكَالِيفِ، لِذَلِكَ كَانَ مِنْ مُقْتَضَى الْمَقَامِ تَعْقِيبُهُ بِذِكْرِ أَنَّهُ صَاحِبُ الْحُكْمِ فِي يَوْم الْجَزَاء: الْيَوْمَ تُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ [غَافِر: ١٧] لِأَنَّ الْجَزَاءَ عَلَى الْفِعْلِ سَبَبٌ فِي الِامْتِثَالِ وَالِاجْتِنَابِ لِحِفْظِ مَصَالِحِ الْعَالَمِ، وَأُحِيطَ ذَلِكَ بِالْوَعْدِ وَالْوَعِيدِ، وَجُعِلَ مِصْدَاقُ ذَلِكَ الْجَزَاءِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَلِذَلِكَ اخْتِيرَ هُنَا وَصْفُ مَلِكِ أَوْ مَالِكِ مُضَافًا إِلَى يَوْمِ الدِّينِ. فَأَمَّا مَلِكٌ فَهُوَ مُؤْذِنٌ بِإِقَامَةِ الْعَدْلِ وَعَدَمِ الْهَوَادَةِ فِيهِ لِأَنَّ شَأْنَ الْمَلِكِ أَنْ يُدَبِّرَ صَلَاحَ الرَّعِيَّةِ وَيَذُبَّ عَنْهُمْ، وَلِذَلِكَ أَقَامَ النَّاسُ الْمُلُوكَ عَلَيْهِمْ. وَلَوْ قِيلَ رَبُّ يَوْمِ الدِّينِ لَكَانَ فِيهِ مَطْمَعٌ لِلْمُفْسِدِينَ يَجِدُونَ مِنْ شَأْنِ الرَّبِّ

tasarruflar cümlesinden olarak insanların genel ve özel maslahatlarını korumaya dönük teşrî (hüküm koyma) diye ifade edilen emir ve nehiy tasarrufları bulunup, bu teşrîlerin çoğu da mükellefi uyması kendine hoş gelen heva ve arzusundan çıkarmayı ihtiva ettiğinden ve onu bundan vazgeçirmekte bir zorlama ve meşakkat bulunduğundan; Fâtiha Suresi'nin başındaki o önceki vasıfların, mükelleflere emrolundukları şeylere karşı isyan yükünü hafifletmesinden, bunu hafife almalarının bağışlanacağına dair tamahlarını artırmasından ve tamaha kapılıp bildikleri kesin rubûbiyyet ve rahmete güvenerek mükellefiyetlerden yüz çevirmenin felaketinden korkmamalarından endişe edilmiştir. Bu sebeple ceza gününde hüküm sahibi olduğunun zikriyle bunun peşi sıra getirilmesi makamın gereği olmuştur: { الْيَوْمَ تُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ } “Bugün her nefis kazandığıyla karşılık görür.” [Gâfir: 17]. Çünkü fiile karşılık ceza/mükâfat verilmesi, âlemin maslahatlarını korumak için emre uyma ve yasaktan kaçınmanın sebebidir. Bu husus vaad ve vaîd ile kuşatılmış, söz konusu ceza ve mükâfatın gerçekleşme yeri de kıyamet günü kılınmıştır. İşte bu yüzden burada din gününe muzaf kılınarak «Melik» veya «Mâlik» vasfı seçilmiştir. «Melik»e gelince; o, adaletin ikame edileceğini ve bu hususta asla gevşeklik gösterilmeyeceğini bildirir; çünkü hükümdarın şânı, tebaanın salahını yönetmek ve onları savunmaktır; insanlar hükümdarları bu sebeple başlarına geçirmişlerdir. Şayet «Din gününün Rabbi» denilseydi, fesat çıkaranlar için bir tamah kapısı olur ve Rabbin şanından

رَحْمَةً وَصَفْحًا، وَأَمَّا مَالِكٌ فَمِثْلُ تِلْكَ فِي إِشْعَارِهِ بِإِقَامَةِ الْجَزَاءِ عَلَى أَوْفَقِ كَيْفِيَّاتِهِ بِالْأَفْعَالِ الْمُجْزَى عَلَيْهَا.

bir rahmet ve bağışlama bulurlardı. «Mâlik»e gelince, o da cezanın, karşılığı verilen fiillere en uygun nitelikleriyle ikame edileceğini hissettirmesi bakımından aynı şekildedir.

فَإِنْ قُلْتَ فَإِذَا كَانَ إِجْرَاءُ الْأَوْصَافِ السَّابِقَةِ مُؤْذِنًا بِأَنَّ جَمِيعَ تَصَرُّفَاتِ اللَّهِ تَعَالَى فِينَا رَحْمَةٌ فَقَدْ كَفَى ذَلِكَ فِي الْحَثِّ عَلَى الِامْتِثَالِ وَالِانْتِهَاءِ إِذِ الْمَرْءُ لَا يُخَالِفُ مَا هُوَ رَحْمَةٌ بِهِ فَلَا جَرَمَ أَنْ يَنْسَاقَ إِلَى الشَّرِيعَةِ بِاخْتِيَارِهِ. قُلْتُ الْمُخَاطَبُونَ مَرَاتِبٌ: مِنْهُمْ مَنْ لَا يَهْتَدِي لِفَهْمِ ذَلِكَ إِلَّا بَعْدَ تَعْقِيبِ تِلْكَ الْأَوْصَافِ بِهَذَا الْوَصْفِ، وَمِنْهُمْ مَنْ يَهْتَدِي لِفَهْمِ ذَلِكَ وَلَكِنَّهُ يَظُنُّ أَنَّ فِي فِعْلِ الْمُلَائِمِ لَهُ رَحْمَةً بِهِ أَيْضًا فَرُبَّمَا آثَرَ الرَّحْمَةَ الْمُلَائِمَةَ عَلَى الرَّحْمَةِ الْمُنَافِرَةِ وَإِنْ كَانَتْ مُفِيدَةً لَهُ، وَرُبَّمَا تَأَوَّلَ الرَّحْمَةَ بِأَنَّهَا رَحْمَةٌ لِلْعُمُومِ وَأَنَّهُ إِنَّمَا يَنَالُهُ مِنْهَا حَظٌّ ضَعِيفٌ فَآثَرَ رَحْمَةَ حَظِّهِ الْخَاصِّ بِهِ عَلَى رَحْمَةِ حَظِّهِ التَّابِعِ لِلْعَامَّةِ. وَرُبَّمَا تَأَوَّلَ أَنَّ الرَّحْمَةَ فِي تَكَالِيفِ اللَّهِ تَعَالَى أَمْرٌ أَغْلَبِيٌّ لَا مُطَّرِدٌ وَأَنَّ وَصفه تَعَالَى بالرحمن بِالنِّسْبَةِ لِغَيْرِ التَّشْرِيعِ مِنْ تَكْوِينٍ وَرِزْقٍ وَإِحْيَاءٍ، وَرُبَّمَا ظَنَّ أَنَّ الرَّحْمَةَ فِي الْمَآلِ فَآثَرَ عَاجِلَ مَا يُلَائِمُهُ. وَرُبَّمَا عَلِمَ جَمِيعَ مَا تَشْتَمِلُ عَلَيْهِ التَّكَالِيفُ مِنَ الْمَصَالِحِ بِاطِّرَادٍ وَلَكِنَّهُ مَلَكَتْهُ شَهْوَتُهُ وَغَلَبَتْ عَلَيْهِ شِقْوَتُهُ. فَكُلُّ هَؤُلَاءِ مَظِنَّةٌ لِلْإِعْرَاضِ عَنِ التَّكَالِيفِ الشَّرْعِيَّةِ، وَلِأَمْثَالِهِمْ جَاءَ تَعْقِيبُ الصِّفَاتِ الْمَاضِيَةِ بِهَذِهِ الصِّفَةِ تَذْكِيرًا لَهُمْ بِمَا سَيَحْصُلُ مِنَ الْجَزَاءِ يَوْمَ الْحِسَابِ لِئَلَّا يَفْسُدَ الْمَقْصُودُ مِنَ التَّشْرِيعِ حِينَ تَتَلَقَّفُهُ أَفْهَامُ كُلِّ مُتَأَوِّلٍ مُضَيِّعٍ.

Eğer: “Önceki vasıfların zikredilmesi, Yüce Allah'ın bizim üzerimizdeki bütün tasarruflarının bir rahmet olduğunu bildirdiğine göre, bu durum [emirleri] yerine getirmeye ve [yasaklardan] sakınmaya teşvik etmek için yeterli olmuştur; zira insan, kendisi için rahmet olan şeye muhalefet etmez, binaenaleyh kendi tercihiyle şeriate yönelir.” dersen, derim ki: Muhataplar derece derecedir: Onlardan kimi vardır ki, o vasıfların peşinden bu vasıf getirilmedikçe bunu anlamaya muvaffak olamaz. Kimi vardır ki, bunu anlar; fakat [nefsine] uygun olanı yapmada da kendisi için bir rahmet bulunduğunu zanneder; böylece -faydalı da olsa- nefsin hoşlanmadığı rahmete karşı hoşuna giden rahmeti tercih edebilir. Kimi de rahmetin genele ait bir rahmet olduğunu ve bundan kendisine ancak zayıf bir hisse düşeceğini tevil ederek genele tabi olan hissesinin rahmetine karşı şahsına has hissenin rahmetini tercih eder. Kimi, Yüce Allah'ın mükellefiyetlerindeki rahmetin muttarid (kesintisiz ve genel geçer) değil, ekserî (çoğunlukla geçerli) bir durum olduğunu ve Yüce Allah'ın Rahmân vasfının teşrî dışındaki yaratma, rızık verme ve diriltme gibi tasarruflara nispetle olduğunu tevil eder. Kimi de rahmetin [sadece] akıbette olduğunu zannederek [dünyada] kendisine peşin ve uygun geleni tercih eder. Kimi ise tekliflerin içerdiği bütün maslahatları kesintisiz biçimde bildiği halde şehvetine esir düşer ve şekaveti (kötü talihi) kendisine galip gelir. İşte bütün bunlar, şer'î tekliflerden yüz çevirme ihtimali bulunan kimselerdir. [Hükümleri] zayi eden her bir müteevvilin anlayışında teşrîin gayesi heder olup gitmesin diye, hesap gününde vuku bulacak olan karşılığı onlara hatırlatmak maksadıyla önceki sıfatların peşinden bu sıfat getirilmiştir.

ثُمَّ إِنَّ فِي تَعْقِيبِ قَوْلِهِ: رَبِّ الْعالَمِينَ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ بِقَوْلِهِ: مَلِكِ يَوْمِ الدِّينِ إِشَارَةً إِلَى أَنَّهُ وَلِيُّ التَّصَرُّفِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ فَهُوَ إِذَنْ تَتْمِيمٌ.

Ayrıca { رَبِّ الْعالَمِينَ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ } buyruğunun peşinden { مَلِكِ يَوْمِ الدِّينِ } buyruğunun getirilmesinde, O'nun hem dünyada hem de ahirette tasarruf sahibi olduğuna bir işaret vardır; dolayısıyla bu bir tamamlamadır.

وَقَوْلُهُ (مَلِكِ) قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِدُونِ أَلِفٍ بَعْدَ الْمِيمِ وَقَرَأَهُ عَاصِمٌ وَالْكِسَائِيُّ وَيَعْقُوبُ وَخَلَفٌ (مَالِكِ) بِالْأَلِفِ فَالْأَوَّلُ صِفَةٌ مُشَبَّهَةٌ صَارَتِ اسْمًا لِصَاحِبِ الْمُلْكِ (بِضَمِّ الْمِيمِ) وَالثَّانِي اسْمُ فَاعِلٍ مِنْ مَلَكَ إِذَا اتَّصَفَ بِالْمِلْكِ (بِكَسْر الْمِيم) وكلا هما مُشْتَقٌّ مِنْ مَلَكَ، فَأَصْلُ مَادَّةِ مَلَكَ فِي اللُّغَةِ تَرْجِعُ تَصَارِيفُهَا إِلَى مَعْنَى الشَّدِّ وَالضَّبْطِ كَمَا قَالَهُ ابْنُ عَطِيَّةَ، ثُمَّ يَتَصَرَّفُ ذَلِكَ بِالْحَقِيقَةِ وَالْمَجَازِ، وَالتَّحْقِيقِ وَالِاعْتِبَارِ، وَقِرَاءَةُ (مَلِكِ) بِدُونِ أَلِفٍ تَدُلُّ عَلَى تَمْثِيلِ الْهَيْئَةِ فِي نُفُوسِ السَّامِعِينَ لِأَنَّ الْمَلِكَ- بِفَتْحِ الْمِيمِ وَكَسْرِ اللَّامِ- هُوَ ذُو الْمُلْكِ- بِضَمِّ الْمِيمِ- وَالْمُلْكُ أَخَصُّ مِنَ الْمِلْكِ، إِذِ الْمُلْكُ- بِضَمِّ الْمِيمِ- هُوَ التَّصَرُّفُ فِي الْمَوْجُودَاتِ وَالِاسْتِيلَاءُ وَيَخْتَصُّ بِتَدْبِيرِ أُمُورِ الْعُقَلَاءِ وَسِيَاسَةِ جُمْهُورِهِمْ وَأَفْرَادِهِمْ وَمَوَاطِنِهِمْ فَلِذَلِكَ يُقَالُ: مَلِكِ النَّاسِ وَلَا يُقَالُ: مَلِكِ الدَّوَابِّ أَوِ الدَّرَاهِمِ، وَأَمَّا الْمِلْكُ- بِكَسْرِ الْمِيمِ- فَهُوَ الِاخْتِصَاصُ بِالْأَشْيَاءِ وَمَنَافِعِهَا دُونَ غَيْرِهِ.

(مَلِكِ) kelimesini cumhur mîm harfinden sonra elif olmaksızın okumuş; Âsım, el-Kisâî, Ya'kûb ve Halef ise elif ile (مَالِكِ / Mâliki) şeklinde okumuşlardır. Birincisi mülk (مُلْك - mîm'in zammesiyle) sahibine isim olmuş bir sıfat-ı müşebbehedir; ikincisi ise milk (مِلْك - mîm'in kesresiyle) ile nitelendiğinde (مَلَكَ / meleke) fiilinden türemiş bir ism-i fâildir. Her ikisi de (مَلَكَ / meleke) kökünden türemiştir; nitekim İbn Atıyye'nin belirttiği üzere dilbiliminde «meleke» kökünün asıl çekimleri sımsıkı tutma ve zabtetme manasına dayanır; daha sonra bu hakikat, mecaz, tahkik ve itibar yoluyla çeşitli anlamlara bürünür. Elifsiz olarak (مَلِكِ / Meliki) kıraati, dinleyenlerin nefislerinde heybetli bir tablonun canlandırılmasına delalet eder; zira melik (مَلِك) –mîm'in fethası ve lâm'ın kesrasıyla– mülk (مُلْك - mîm'in zammesiyle) sahibidir. Mülk (مُلْك) ise milkten (مِلْك) daha hastır; zira mülk (مُلْك) –mîm'in zammesiyle– varlıklar üzerinde tasarruf etmek ve hâkimiyet kurmaktır; akıl sahiplerinin işlerini çekip çevirmeye, onların topluluklarını, fertlerini ve yurtlarını yönetmeye mahsustur. Bu sebeple «insanların hükümdarı» (melikü'n-nâs) denir de «hayvanların veya dirhemlerin hükümdarı» denmez. Milke (مِلْك) –mîm'in kesresiyle– gelince, o başkası değil sadece kendisi eşyaya ve onun menfaatlerine malik/tahsis edilmiş olmaktır.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ (مَلِكِ) بِفَتْحِ الْمِيمِ وَكَسْرِ اللَّامِ دُونَ أَلِفٍ وَرُوِيَتْ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ وَصَاحِبَيْهِ أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ فِي «كِتَابِ التِّرْمِذِيِّ» . قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: حَكَى أَبُو عَلِيٍّ عَنْ بَعْضِ الْقُرَّاءِ أَنَّ أَوَّلَ مَنْ قَرَأَ (مَلِكِ يَوْمِ الدِّينِ) مَرْوَانُ بْنُ الْحَكَمِ فَرَدَّهُ أَبُو بَكْرِ بْنُ السَّرَّاجِ بِأَنَّ الْأَخْبَارَ الْوَارِدَةَ تُبْطِلُ ذَلِكَ فَلَعَلَّ قَائِلَ ذَلِكَ أَرَادَ أَنَّهُ أَوَّلُ مَنْ قَرَأَ بِهَا فِي بَلَدٍ مَخْصُوصٍ. وَأَمَّا قِرَاءَةُ (مَالِكِ) بِأَلِفٍ بَعْدَ الْمِيمِ بِوَزْنِ اسْمِ الْفَاعِلِ فَهِيَ قِرَاءَةُ عَاصِمٍ وَالْكِسَائِيِّ وَيَعْقُوبَ وَخَلَفٍ، وَرُوِيَتْ عَنْ عُثْمَانَ وَعَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَأُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ وَمُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ وَطَلْحَةَ وَالزُّبَيْرِ، وَرَوَاهَا التِّرْمِذِيُّ فِي «كِتَابِهِ» أَنَّهَا قَرَأَ بِهَا النَّبِيءُ ﷺ وصاحباه أَيْضا.

Cumhur, elif olmaksızın mîm'in fethası ve lâm'ın kesrasıyla (مَلِكِ / Meliki) şeklinde okumuştur ve bu kıraat Tirmizî'nin Kitabı'nda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile iki dostu Ebû Bekir ve Ömer'den rivayet edilmiştir. İbn Atıyye şöyle der: «Ebû Ali, bazı kurrâdan (مَلِكِ يَوْمِ الدِّينِ) şeklinde ilk okuyanın Mervân b. el-Hakem olduğunu nakletmiştir; ancak Ebû Bekir b. es-Serrâc varid olan rivayetlerin bunu hükümsüz kıldığını belirterek buna karşı çıkmış ve 'bunu söyleyen kişi belki de belirli bir beldede bu kıraatle ilk okuyanı kastetmiştir' demiştir.» Mîm'den sonra elif ile ism-i fâil vezninde olan (مَالِكِ / Mâliki) kıraatine gelince, bu Âsım, el-Kisâî, Ya'kûb ve Halef'in kıraatidir; Osman, Ali, İbn Mes'ûd, Übey b. Ka'b, Muâz b. Cebel, Talha ve ez-Zübeyr'den rivayet edilmiştir. Tirmizî de Kitabı'nda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile iki dostunun da böyle okuduğunu rivayet etmiştir.

وكلتا هما صَحِيحَةٌ ثَابِتَةٌ كَمَا هُوَ شَأْنُ الْقِرَاءَاتِ الْمُتَوَاتِرَةِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي الْمُقَدِّمَةِ السَّادِسَةِ.

Her iki kıraat de altıncı mukaddimede geçtiği üzere mütevatir kıraatlerin şanından olduğu veçhile sahih ve sabittir.

وَقَدْ تَصَدَّى الْمُفَسِّرُونَ وَالْمُحْتَجُّونَ لِلْقِرَاءَاتِ لِبَيَانِ مَا فِي كُلٍّ مِنْ قِرَاءَةِ (مَلِكِ) - بِدُونِ أَلِفٍ- وَقِرَاءَةِ (مَالِكِ) - بِالْأَلِفِ- مِنْ خُصُوصِيَّاتٍ بِحَسَبِ قَصْرِ النَّظَرِ عَلَى مَفْهُومِ كَلِمَةِ مَلِكِ وَمَفْهُومِ كَلِمَةِ (مَالِكِ) ، وَغَفَلُوا عَنْ إِضَافَةِ الْكَلِمَةِ إِلَى يَوْمِ الدِّينِ، فَأَمَّا وَالْكَلِمَةُ مُضَافَةٌ إِلَى يَوْمِ الدِّينِ فَقَدِ اسْتَوَيَا فِي إِفَادَةِ أَنَّهُ الْمُتَصَرف فِي شؤون ذَلِكَ الْيَوْمِ دُونَ شُبْهَةِ مُشَارِكٍ. وَلَا مَحِيصَ عَنِ اعْتِبَارِ التَّوَسُّعِ فِي إِضَافَةِ (مَلِكٍ) أَوْ (مَالِكٍ) إِلَى (يَوْم) بِتَأْوِيل شؤون يَوْمٍ الدِّينِ.

Müfessirler ve kıraat delillerini açıklayanlar (muhteccûn), bakışlarını sadece «melik» kelimesinin kavramı ile «mâlik» kelimesinin kavramına hasrederek, elifsiz (مَلِكِ) kıraati ile elifli (مَالِكِ) kıraatinin her birindeki hususiyetleri açıklamaya girişmişler; kelimenin «yevmi'd-dîn»e (din gününe) izafe edilişini ise gözden kaçırmışlardır. Oysa kelime din gününe muzaf kılındığında, hiçbir ortaklık şüphesi olmaksızın o günün işlerinde yegâne tasarruf sahibinin O olduğunu ifade etmede birbirine eşit olurlar. (مَلِك) veya (مَالِك) lafzının (يَوْم) kelimesine izafesinde, «din gününün işleri» teviliyle mecaz/genişletme (tevessü') kabul etmekten kaçış yoktur.

عَلَى أَنَّ (مَالِكِ) لُغَةٌ فِي (مَلِكِ) فَفِي «الْقَامُوسِ» : «وَكَأَمِيرٍ وَكَتِفٍ وَصَاحِبٍ ذُو الْمُلْكِ» .

Kaldı ki (مَالِك / mâlik), (مَلِك / melik) kelimesinin bir lehçesidir; nitekim el-Kâmûs'ta şöyle geçer: «Emîr, ketif ve sâhib vezninde; mülk sahibi demektir.»

وَيَوْمُ الدِّينِ يَوْمُ الْقِيَامَةِ، وَمَبْدَأُ الدَّارِ الْآخِرَةِ، فَالدِّينُ فِيهِ بِمَعْنَى الْجَزَاءِ، قَالَ الْفِنْدُ الزِّمَّانِيِّ :

«Yevmi'd-dîn» kıyamet günü ve ahiret yurdunun başlangıcıdır; buradaki dîn (الدِّين) ceza (karşılık) anlamındadır. el-Find ez-Zimmânî şöyle demiştir:

فَلَمَّا صَرَّحَ الشَّرُّ ... فَأَمْسَى وَهْوَ عُرْيَانُ

«Şer apaçık ortaya çıkıp Çırılçıplak kaldığında,»

وَلَمْ يَبْقَ سِوَى الْعُدْوَا ... نُ دِنَّاهُمْ كَمَا دَانُوا

«Ve düşmanlıktan başka bir şey kalmadığında, Onlar nasıl karşılık verdilerse biz de öyle cezalandırdık/karşılık verdik.»

أَيْ جَازَيْنَاهُمْ عَلَى صُنْعِهِمْ كَمَا صَنَعُوا مُشَاكَلَةً، أَوْ كَمَا جَازَوْا مِنْ قَبْلُ إِذَا كَانَ اعْتِدَاؤُهُمْ نَاشِئًا عَنْ ثَأْرٍ أَيْضًا، وَهَذَا هُوَ الْمَعْنَى الْمُتَعَيَّنُ هُنَا وَإِنْ كَانَ لِلدِّينِ إِطْلَاقَاتٌ كَثِيرَةٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ.

Yani onların yaptıklarına karşılık aynı cinsten mukabele ettik ya da tecavüzleri bir intikamdan kaynaklanmışsa daha önce onların cezalandırdığı gibi cezalandırdık. Arap kelâmında dîn kelimesinin pek çok kullanımı olsa da burada belirlenmiş olan anlam budur.

وَاعْلَمْ أَنَّ وَصْفَهُ تَعَالَى بِمَلِكِ يَوْمِ الدِّينِ تَكْمِلَةٌ لِإِجْرَاءِ مَجَامِعِ صِفَاتِ الْعَظَمَةِ وَالْكَمَالِ عَلَى اسْمِهِ تَعَالَى، فَإِنَّهُ بَعْدَ أَنْ وُصِفَ بِأَنَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ وَذَلِكَ مَعْنَى الْإِلَهِيَّةِ الْحَقَّةِ إِذْ يَفُوقُ مَا كَانُوا يَنْعَتُونَ بِهِ آلِهَتَهُمْ مِنْ قَوْلِهِمْ إِلَهُ بَنِي فُلَانٍ فَقَدْ كَانَتِ الْأُمَمُ تَتَّخِذُ آلِهَةً خَاصَّةً لَهَا كَمَا حَكَى اللَّهُ عَنْ بَعْضِهِمْ: فَقالُوا هَذَا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى [طه: ٨٨] وَقَالَ: قالُوا يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ [الْأَعْرَاف: ١٣٨] وَكَانَتْ لِبَعْضِ قَبَائِلِ الْعَرَبِ آلِهَةٌ خَاصَّةٌ، فَقَدْ عَبَدَتْ ثَقِيفٌ اللَّاتَ قَالَ الشَّاعِرُ:

Bil ki Allah Teâlâ'nın «din gününün hükümdarı/mâliki» olarak nitelenmesi, O'nun yüce ismine azamet ve kemâl sıfatlarının tamamının nispet edilmesinin bir tekmilesidir. Zira O, «Âlemlerin Rabbi» olarak nitelendikten sonra –ki bu, onların ilahlarını 'falanoğullarının ilahı' diye nitelemelerinin fevkinde gerçek ilahlık anlamıdır; çünkü ümmetler kendilerine has ilahlar edinirlerdi, nitekim Allah onlardan bazısının şöyle dediğini nakletmiştir: { فَقالُوا هَذَا إِلهُكُمْ وَإِلهُ مُوسى } “'İşte sizin de ilahınız, Mûsâ’nın da ilahı budur' dediler.” [Tâhâ: 88] ve { قالُوا يَا مُوسَى اجْعَلْ لَنا إِلهاً كَما لَهُمْ آلِهَةٌ } “'Ey Mûsâ! Onların ilahları olduğu gibi bize de bir ilah yap' dediler.” [A'râf: 138]; Arap kabilelerinden bazılarının da özel ilahları vardı; Sakîf kabilesi Lât'a tapardı, nitekim şair şöyle demiştir:

وَوَقَرَتْ ثَقِيفٌ إِلَى لَاتِهَا

«Ve Sakîf kendi Lât'ına sığındı/bağlandı»

وَفِي حَدِيثِ عَائِشَةَ فِي «الْمُوَطَّأِ» : «كَانَ الْأَنْصَارُ قَبْلَ أَنْ يُسْلِمُوا يُهِلُّونَ لِمَنَاةَ الطَّاغِيَةِ الَّتِي كَانُوا يَعْبُدُونَهَا عِنْدَ الْمُشَلَّلِ» الْحَدِيثَ .

el-Muvatta'da geçen Âişe hadisinde de şöyle buyrulmuştur: «Ensar, Müslüman olmadan önce Müşellel mevkiinde ibadet ettikleri Menât adlı azgın put için ihrama girerlerdi...» Hadis.

فَوَصْفُ اللَّهِ تَعَالَى بِأَنَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ كُلِّهِمْ، ثُمَّ عقب بوصفي الرَّحْمَن الرَّحِيمِ لِإِفَادَةِ عِظَمُُِ

Allah Teâlâ’nın bütün âlemlerin Rabbi olarak nitelenmesi, ardından da [rahmetinin] büyüklüğünü bildirmek üzere er-Rahmân ve er-Rahîm sıfatlarının peş peşe getirilmesi;

رَحْمَتِهِ، ثُمَّ وُصِفَ بِأَنَّهُ مَلِكُ يَوْمِ الدِّينِ وَهُوَ وَصْفٌ بِمَا هُوَ أَعْظَمُ مِمَّا قبله لِأَنَّهُ ينبىء عَنْ عُمُومِ التَّصَرُّفِ فِي الْمَخْلُوقَاتِ فِي يَوْمِ الْجَزَاءِ الَّذِي هُوَ أَوَّلُ أَيَّامِ الْخُلُودِ، فَمَلِكُ ذَلِكَ الزَّمَانِ هُوَ صَاحِبُ الْمُلْكِ الَّذِي لَا يَشِذُّ شَيْءٌ عَنِ الدُّخُولِ تَحْتَ مُلْكِهِ، وَهُوَ الَّذِي لَا يَنْتَهِي مُلْكُهُ وَلَا يَنْقَضِي، فَأَيْنَ هَذَا الْوَصْفُ مِنْ أَوْصَافِ الْمُبَالَغَةِ الَّتِي يُفِيضُهَا النَّاسُ عَلَى أَعْظَمِ الْمُلُوكِ مِثْلَ مَلِكِ الْمُلُوكِ (شَاهَانْ شَاهْ) وَمَلِكِ الزَّمَانِ وَمَلِكِ الدُّنْيَا (شَاهْ جَهَانْ) وَمَا شَابَهَ ذَلِكَ. مَعَ مَا فِي تَعْرِيفِ ذَلِكَ الْيَوْمِ بِإِضَافَتِهِ إِلَى الدِّينِ أَيِ الْجَزَاءِ مِنْ إِدْمَاجِ التَّنْبِيهِ عَلَى عَدَمِ حُكْمِ اللَّهِ لِأَنَّ إِيثَارَ لَفْظِ الدِّينِ (أَيِ الْجَزَاءِ) لِلْإِشْعَارِ بِأَنَّهُ مُعَامَلَةُ الْعَامِلِ بِمَا يُعَادِلُ أَعْمَالَهُ الْمَجْزِيِّ عَلَيْهَا فِي الْخَيْرِ وَالشَّرِّ، وَذَلِكَ الْعَدْلُ الْخَاصُّ قَالَ تَعَالَى: الْيَوْمَ تُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ لَا ظُلْمَ الْيَوْمَ [غَافِر: ١٧] فَلِذَلِكَ لَمْ يَقُلْ مَلِكِ يَوْمِ الْحِسَابِ فَوَصْفُهُ بِأَنَّهُ مَلِكُ يَوْمِ الْعَدْلِ الصِّرْفِ وَصْفٌ لَهُ بِأَشْرَفِ مَعْنَى الْمُلْكِ فَإِنَّ الْمُلُوكَ تَتَخَلَّدُ مَحَامِدُهُمْ بِمِقْدَارِ تَفَاضُلِهِمْ فِي إِقَامَةِ الْعَدْلِ وَقَدْ عَرَّفَ الْعَرَبُ الْمِدْحَةَ بِذَلِكَ. قَالَ النَّابِغَةُ يَمْدَحُ الْمَلِكَ

sonra da «din gününün hükümdarı» olarak nitelenmiştir ki bu, ebediyet günlerinin ilki olan ceza gününde mahlukat üzerindeki umumi tasarrufu bildirmesi sebebiyle kendisinden öncekilerden daha azametli bir nitelemedir. O zamanın hükümdarı, mülkünün altına girmekten hiçbir şeyin hariç kalamayacağı mülkün sahibidir; O, mülkü tükenmeyen ve son bulmayandır. İnsanların en büyük krallara cömertçe yakıştırdıkları krallar kralı (şehinşâh), zamanın kralı ve dünya hükümdarı (şah cihan) gibi mübalağalı vasıflar bu nitelemenin yanında nerede kalır! Bununla birlikte o günün «dîn»e yani cezaya izafe edilerek tanımlanmasında, Allah'ın hükmünün adaletine dikkat çekme inceliği de vardır; zira dîn (yani ceza) lafzının tercihi, iş yapana hayır ve şer olarak karşılığı verilen amellerine denk biçimde muamele edileceğini hissettirmek içindir; bu ise adaletin ta kendisidir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { الْيَوْمَ تُجْزى كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ لَا ظُلْمَ الْيَوْمَ } “Bugün her nefis kazandığıyla karşılık görür; bugün zulüm yoktur.” [Gâfir: 17]. İşte bu sebeple «hesap gününün meliki» dememiştir; dolayısıyla O'nun sırf adalet gününün meliki olarak nitelenmesi, O'nun mülkün en şerefli manasıyla nitelenmesidir. Zira hükümdarların övgüleri, adaleti ikame etmedeki üstünlükleri ölçüsünde ebedîleşir ve Araplar övgüyü bununla tanımlamışlardır. en-Nâbiğa, Şam hükümdarı Melik

عَمْرَو بْنَ الْحَارِثِ الْغَسَّانِيَّ مَلِكَ الشَّامِ:

Amr b. el-Hâris el-Gassânî'yi överken şöyle demiştir:

وَكَمْ جَزَانَا بِأَيْدٍ غَيْرِ ظَالِمَةٍ ... عُرْفًا بِعُرْفٍ وَإِنْكَارًا بِإِنْكَارِ

«Zulmetmeyen elleriyle bize nice karşılıklar verdi; İyiliğe iyilikle, nankörlüğe de cezayla mukabele etti.»

وَقَالَ الْحَارِثُ بْنُ حِلِّزَةَ يَمْدَحُ الْمَلِكَ عَمْرَو بْنَ هِنْدٍ اللَّخْمِيَّ مَلِكَ الْحِيرَةِ:

el-Hâris b. Hillize de Hîre hükümdarı Melik Amr b. Hind el-Lahmî'yi överken şöyle demiştir:

مَلِكٌ مُقْسِطٌ وَأَفْضَلُ مَنْ يَمْ ... شِي وَمِنْ دُونِ مَا لَدَيْهِ الْقَضَاءُ

«Adil bir hükümdardır ve yürüyenlerin en faziletlisidir, Hüküm ve kaza ise onun huzurunun altındadır.»

وَإِجْرَاءُ هَذِهِ الْأَوْصَافِ الْجَلِيلَةِ عَلَى اسْمِهِ تَعَالَى إِيمَاءٌ بِأَنَّ مَوْصُوفَهَا حَقِيقٌ بِالْحَمْدِ الْكَامِلِ الَّذِي أَعْرَبَتْ عَنْهُ جُمْلَةُ الْحَمْدُ لِلَّهِ، لِأَنَّ تَقْيِيدَ مُفَادِ الْكَلَامِ بِأَوْصَافِ مُتَعَلَّقِ ذَلِكَ الْمُفَادِ يُشْعِرُ بِمُنَاسَبَةٍ بَيْنَ تِلْكَ الْأَوْصَافِ وَبَيْنَ مُفَادِ الْكَلَامِ مُنَاسِبَةٌ تُفْهَمُ مِنَ الْمَقَامِ مِثْلَ التَّعْلِيلِ فِي مَقَامِ هَذِهِ الْآيَةِ.

Bu yüce sıfatların Allah Teâlâ'nın ismine bağlanması, bu sıfatlarla nitelenen zâtın { الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Hamd Allah'a mahsustur” cümlesinin ifade ettiği kâmil hamde layık olduğuna bir işarettir. Çünkü sözün ifade ettiği anlamın, o anlamın taalluk ettiği şeyin sıfatlarıyla kayıtlanması; o sıfatlar ile sözün ifade ettiği anlam arasında, bu ayetin makamındaki illetlendirme (ta'lîl) gibi makamdan anlaşılan bir münasebet bulunduğunu hissettirir.

[٥] إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ.

[5] { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Yalnız Sana kulluk eder ve yalnız Senden yardım dileriz.”

إِذَا أَتَمَّ الْحَامِدُ حَمْدَ رَبِّهِ يَأْخُذُ فِي التَّوَجُّهِ إِلَيْهِ بِإِظْهَارِ الْإِخْلَاصِ لَهُ انْتِقَالًا مِنَ الْإِفْصَاحِ عَنْ حَقِّ الرَّبِّ إِلَى إِظْهَار مراعة مَا يَقْتَضِيهِ حَقُّهُ تَعَالَى عَلَى عَبْدِهِ مِنْ إِفْرَادِهِ بِالْعِبَادَةِ وَالِاسْتِعَانَةِ. فَهَذَا الْكَلَامُ اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ.

Hamdeden kimse Rabbinin hamdini tamamlayınca, Rabbin hakkını beyan etmekten, Yüce Allah'ın kulu üzerindeki hakkının gerektirdiği ibadet ve yardımı yalnızca O'na has kılma riayetini göstermeye geçerek O'na ihlasını izhar etmek suretiyle O'na yönelmeye başlar. Dolayısıyla bu söz bir ibtidâî isti'nâftır (yeni bir başlangıçtır).

وَمُفَاتَحَةُ الْعُظَمَاءِ بِالتَّمْجِيدِ عِنْدَ التَّوَجُّهِ إِلَيْهِمْ قَبْلَ أَنْ يُخَاطَبُوا طَرِيقَةٌ عَرَبِيَّةٌ. رَوَىُُ

Büyüklere hitap etmeden önce onlara yönelirken söze tazim ve övgü ile başlamak bir Arap geleneğidir. Rivayete göre

أَبُو الْفَرَجِ الْأَصْفَهَانِيُّ عَنْ حَسَّانَ بْنِ ثَابِتٍ قَالَ: كُنْتُ عِنْدَ النُّعْمَانِ فَنَادَمْتُهُ وَأَكَلْتُ مَعَهُ فَبَيْنَا أَنَا عَلَى ذَلِكَ مَعَهُ فِي قُبَّةٍ إِذَا رَجُلٌ يَرْتَجِزُ حَوْلَهَا:

Ebû'l-Ferec el-İsfahânî, Hassân b. Sâbit'in şöyle dediğini nakletmiştir: «en-Nu'mân'ın yanındaydım; onunla sohbet edip birlikte yemek yiyordum. Bir çadırda onunla bu haldeyken birden bir adam çadırın etrafında şu recez mısralarını söylemeye başladı:

أَصُمَّ أَمْ يَسْمَعُ رَبُّ الْقُبَّهْ ... يَا أَوْهَبُ النَّاسِ لِعِيسٍ صُلْبَهْ

«Çadırın sahibi sağır mı yoksa işitir mi? Ey sağlam boz develeri insanlara en çok bağışlayan!»

ضرّابة بالمشغر الأذيّه ... ذَاتِ هِبَابٍ فِي يَدَيْهَا خُلْبَهْ

«Yürürken tırnaklarıyla taşları ezen, Ellerinde pençe gibi güç bulunan, son derece hızlı ve çevik»

فِي لَاحِبٍ كَأَنَّهُ الْأَطِبَّهْ

«Tıbbî sargı bezleri gibi dümdüz ve apaçık bir yolda.»

فَقَالَ النُّعْمَانُ: أَلَيْسَ بِأَبِي أُمَامَةَ؟ (كُنْيَةُ النَّابِغَةِ) قَالُوا: بَلَى، قَالَ: فَأَذِنُوا لَهُ فَدَخَلَ.

Bunun üzerine en-Nu'mân: 'Bu Ebû Ümâme (en-Nâbiğa'nın künyesi) değil mi?' dedi. 'Evet' dediler. 'Ona izin verin' dedi ve o da içeri girdi.»

وَالِانْتِقَالُ مِنْ أُسْلُوبِ الْحَدِيثِ بِطَرِيقِ الْغَائِبِ الْمُبْتَدَأِ مِنْ قَوْلِهِ: الْحَمْدُ لِلَّهِ إِلَى

{ الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Hamd Allah'a mahsustur” sözüyle başlayıp

قَوْلِهِ: مَلِكِ يَوْمِ الدِّينِ، إِلَى أُسْلُوبِ طَرِيقِ الْخِطَابِ ابْتِدَاءً مِنْ قَوْلِهِ إِيَّاكَ نَعْبُدُ إِلَى آخِرِ السُّورَةِ، فَنٌّ بَدِيعٌ مِنْ فُنُونِ نَظْمِ الْكَلَامِ الْبَلِيغِ عِنْدَ الْعَرَبِ، وَهُوَ الْمُسَمَّى فِي عِلْمِ الْأَدَبِ الْعَرَبِيِّ وَالْبَلَاغَةِ الْتِفَاتًا. وَفِي ضَابِطِ أُسْلُوبِ الِالْتِفَاتِ رَأْيَانِ لِأَئِمَّةِ علم البلاغة:

{ مَلِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Din gününün mâlikidir / hükümdarıdır” sözüne kadar gâib (üçüncü şahıs) üslubuyla konuşmaktan; { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana kulluk ederiz” sözünden surenin sonuna kadar hitap (ikinci şahıs) üslubuna geçiş, Arapların beliğ söz dizimi sanatlarından harikulade bir sanattır ki Arap edebiyatı ve belâgat ilminde buna «iltifât» adı verilir. İltifât üslubunun kaidesi hususunda belâgat âlimlerinin iki görüşü vardır:

أحد هما رَأْيُ مَنْ عَدَا السَّكَّاكِيِّ مِنْ أَئِمَّةِ الْبَلَاغَةِ وَهُوَ أَنَّ الْمُتَكَلِّمَ بَعْدَ أَنْ يُعَبِّرَ عَنْ ذَات بِأحد طَرِيق ثَلَاثَةٍ مِنْ تَكَلُّمٍ أَوْ غَيْبَةٍ أَوْ خِطَابٍ يَنْتَقِلُ فِي كَلَامِهِ ذَلِكَ فَيُعَبِّرُ عَنْ تِلْكَ الذَّاتِ بِطَرِيقٍ آخَرَ مِنْ تِلْكَ الثَّلَاثَةِ، وَخَالَفَهُمُ السَّكَّاكِيُّ فَجَعَلَ مُسَمَّى الِالْتِفَاتِ أَنْ يُعَبِّرَ عَنْ ذَاتٍ بِطَرِيقٍ مِنْ طُرُقِ التَّكَلُّمِ أَوِ الْخِطَابِ أَوِ الْغَيْبَةِ عادلا عَن أحد هما الَّذِي هُوَ الْحَقِيقُ بِالتَّعْبِيرِ فِي ذَلِكَ الْكَلَامِ إِلَى طَرِيقٍ آخَرَ مِنْهَا.

Birincisi, Sekkâkî dışındaki belâgat imamlarının görüşüdür: Buna göre mütekellim (konuşan), bir zâtı mütekellim, gâib veya muhâtap şeklindeki üç yoldan biriyle ifade ettikten sonra sözü içerisinde intikal ederek o zâtı bu üç yoldan bir başkasıyla ifade eder. Sekkâkî ise onlara muhalefet ederek iltifâtın tanımını şöyle yapmıştır: Bir zâtı mütekellim, muhâtap veya gâib yollarından biriyle ifade ederken, o sözde ifade edilmeye asıl layık olan yoldan vazgeçip bunlardan diğer bir yola yönelmektir.

وَيَظْهَرُ أَثَرُ الْخِلَافِ بَيْنَ الْجُمْهُورِ وَالسَّكَّاكِيِّ فِي الْمُحَسِّنِ الَّذِي يُسَمَّى بِالتَّجْرِيدِ فِي عِلْمِ الْبَدِيعِ مِثْلَ قَوْلِ عَلْقَمَةَ بْنِ عَبْدَةَ فِي طَالِعِ قَصِيدَتِهِ:

Cumhur ile Sekkâkî arasındaki bu ihtilafın eseri, bedî' ilminde «tecrid» adı verilen edebî sanatta ortaya çıkar; Alkame b. Abede'nin kasidesinin girişindeki şu sözü gibi:

طَحَا بِكَ قَلْبٌ فِي الْحِسَانِ طَرُوبُ

«Güzeller karşısında coşan bir kalp seni alıp uzaklara götürdü.»

مُخَاطِبًا نَفْسَهُ عَلَى طَرِيقَةِ التَّجْرِيدِ، فَهَذَا لَيْسَ بِالْتِفَاتٍ عِنْدَ الْجُمْهُورِ وَهُوَ مَعْدُودٌ مِنَ الِالْتِفَاتِ عِنْدَ السَّكَّاكِيِّ، فَتَسْمِيَةُ الِالْتِفَاتِ الْتِفَاتًا عَلَى رَأْيِ الْجُمْهُورِ بِاعْتِبَارِ أَنَّ عُدُولَ الْمُتَكَلِّمِ عَنِ الطَّرِيقِ الَّذِي سَلَكَهُ إِلَى طَرِيقٍ آخَرَ يُشْبِهُ حَالَةَ النَّاظِرِ إِلَى شَيْءٍ ثُمَّ يَلْتَفِتُ عَنْهُ، وَأَمَّا تَسْمِيَتُهُ الْتِفَاتًا عَلَى رَأْيِ السَّكَّاكِيِّ فَتَجْرِي عَلَى اعْتِبَارِ الْغَالِبِ مِنْ صُوَرِ الِالْتِفَاتِ دُونَ صُورَةِ التَّجْرِيدِ، وَلَعَلَّ السَّكَّاكِيَّ الْتَزَمَ هَذِهِ التَّسْمِيَةَ لِأَنَّهَا تَقَرَّرَتْ مِنْ قَبْلِهِ فَتَابَعَ هُوَ الْجُمْهُورَ فِي هَذَا الِاسْمِ. وَمِمَّا يَجِبُُُ

[Şair burada] tecrid yoluyla kendi nefsine hitap etmektedir. Bu durum cumhura göre iltifat sayılmazken, Sekkâkî'ye göre iltifattan sayılmaktadır. İltifata, cumhurun görüşüne göre 'iltifat' adının verilmesi; mütekellimin (konuşanın) tuttuğu yoldan başka bir yola sapmasının, bir şeye bakarken ardından yüzünü başka yöne çeviren kimsenin durumuna benzemesi itibarıyladır. Sekkâkî'nin görüşüne göre ona 'iltifat' adının verilmesi ise, tecrid sûreti hariç, iltifat sûretlerinin çoğunluğu dikkate alınarak geçerli olmuştur. Belki de Sekkâkî, bu isimlendirme kendisinden önce yerleştiği için buna bağlı kalmış ve bu isim hususunda cumhura tâbi olmuştur. Dikkat edilmesi gereken hususlardan biri de

التَّنَبُّهُ لَهُ أَنَّ الِاسْمَ الظَّاهِرَ مُعْتَبَرٌ مِنْ قَبِيلِ الْغَائِبِ عَلَى كِلَا الرَّأْيَيْنِ، وَلِذَلِكَ كَانَ قَوْلُهُ تَعَالَى: إِيَّاكَ نَعْبُدُ الْتِفَاتًا عَلَى كِلَا الرَّأْيَيْنِ لِأَنَّ مَا سَبَقَ مِنْ أَوَّلِ السُّورَةِ إِلَى قَوْلِهِ إِيَّاكَ نَعْبُدُ تَعْبِيرٌ بِالِاسْمِ الظَّاهِرِ وَهُوَ اسْمُ الْجَلَالَةِ وَصِفَاتُهُ.

şudur ki; zâhir isim (açık isim), her iki görüşe göre de gâib kabilinden sayılır. Bundan dolayı Yüce Allah'ın: { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana kulluk ederiz” sözü her iki görüşe göre de iltifattır. Çünkü surenin başından { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana kulluk ederiz” sözüne kadar geçen kısım, açık isimle yani lafza-i celâl ve sıfatlarıyla yapılan bir ifadedir.

وَلِأَهْلِ الْبَلَاغَةِ عِنَايَةٌ بِالِالْتِفَاتِ لِأَنَّ فِيهِ تَجْدِيدَ أُسْلُوبِ التَّعْبِيرِ عَنِ الْمَعْنَى بِعَيْنِهِ تَحَاشِيًا مِنْ تَكَرُّرِ الْأُسْلُوبِ الْوَاحِدِ عِدَّةَ مِرَارٍ فَيَحْصُلُ بِتَجْدِيدِ الْأُسْلُوبِ تَجْدِيدُ نَشَاطِ السَّامِعِ كَيْ لَا يَمَلَّ مِنْ إِعَادَةِ أُسْلُوبٍ بِعَيْنِهِ. قَالَ السَّكَّاكِيُّ فِي «الْمِفْتَاحِ» بَعْدَ أَنْ ذَكَرَ أَنَّ الْعَرَبَ يَسْتَكْثِرُونَ مِنَ الِالْتِفَاتِ: «أَفَتَرَاهُمْ يُحْسِنُونَ قِرَى الْأَشْبَاحِ فَيُخَالِفُونَ بَيْنَ لَوْنٍ وَلَوْنٍ وَطَعْمٍ وَطَعْمٍ وَلَا يُحْسِنُونَ قِرَى الْأَرْوَاحِ فَيُخَالِفُونَ بَيْنَ أُسْلُوبٍ وَأُسْلُوبٍ» . فَهَذِهِ فَائِدَةٌ مُطَّرِدَةٌ فِي الِالْتِفَاتِ. ثُمَّ إِنَّ الْبُلَغَاءَ لَا يَقْتَصِرُونَ عَلَيْهَا غَالِبًا بَلْ يُرَاعُونَ لِلِالْتِفَاتِ لَطَائِفَ وَمُنَاسَبَاتٍ وَلَمْ يَزَلْ أَهْلُ النَّقْدِ وَالْأَدَبِ يَسْتَخْرِجُونَ ذَلِكَ مِنْ مَغَاصِهِ.

Belâgat ehli iltifata büyük önem vermiştir; zira onda, aynı üslubun defalarca tekrarlanmasından kaçınmak amacıyla bizzat aynı anlamı ifade etme üslubunu yenileme vardır. Böylece üslubun yenilenmesiyle, aynı üslubun tekrarlanmasından usanmaması için dinleyicinin dikkati ve canlılığı tazelenmiş olur. Sekkâkî, el-Miftâh'ta Arapların iltifata çokça başvurduklarını zikrettikten sonra şöyle der: «Onların bedenleri ağırlamayı (bedenî ziyafeti) güzel yapıp renk renk, lezzet lezzet yemekler sunduklarını da ruhları ağırlamayı (ruhî ziyafeti) güzel yapmayıp üsluptan üsluba geçmediklerini mi sanırsın?» Bu, iltifatta sürekli gözetilen bir faydadır. Kaldı ki beliğ söz ustaları çoğunlukla bununla yetinmez, aksine iltifatta birtakım incelikler ve münasebetler gözetirler; tenkit ve edebiyat ehli de bunu daldıkları derinliklerden çıkarıp durmuşlardır.

وَمَا هُنَا الْتِفَاتٌ بَدِيعٌ فَإِنَّ الْحَامِدَ لَمَّا حَمِدَ اللَّهَ تَعَالَى وَوَصَفَهُ بِعَظِيمِ الصِّفَاتِ بَلَغَتْ بِهِ

Burada da harikulade bir iltifat vardır. Zira hamdeden kimse, Yüce Allah'a hamdedip O'nu yüce sıfatlarla niteleyince düşüncesi

الْفِكْرَةُ مُنْتَهَاهَا فَتَخَيَّلَ نَفْسَهُ فِي حَضْرَةِ الرُّبُوبِيَّةِ فَخَاطَبَ رَبَّهُ بِالْإِقْبَالِ، كَعَكْسِ هَذَا الِالْتِفَاتِ فِي قَوْلِ مُحَمَّدِ بْنِ بَشِيرٍ الْخَارِجِيِّ (نِسْبَةً إِلَى بَنِي خَارِجَةَ قَبِيلَةٌ) :

en son noktasına ulaşmış, kendisini rubûbiyet huzurunda tahayyül etmiş ve böylece Rabbine yönelerek hitap etmiştir. Bu iltifatın tersi ise Muhammed b. Beşîr el-Hâricî'nin (Hârice oğulları kabilesine nispetle) şu sözündedir:

ذُمِمْتَ وَلَمْ تُحْمَدْ وَأَدْرَكْتُ حَاجَةً ... تَوَلَّى سِوَاكُمْ أَجْرَهَا وَاصْطِنَاعَهَا

«Kınandın, övülmedin; ben ise bir ihtiyacımı elde ettim, Onun karşılığını ve iyiliğini sizden başkası üstlendi.»

أَبَى لَكَ كَسْبَ الْحَمْدِ رَأْيٌ مُقَصِّرٌ ... وَنَفْسٌ أَضَاقَ اللَّهُ بِالْخَيْرِ بَاعَهَا

«Kusurlu bir anlayış ve Allah'ın hayır konusunda elini daralttığı bir nefis, Seni övgü kazanmaktan alıkoydu.»

إِذَا هِيَ حَثَّتْهُ عَلَى الْخَيْرِ مَرَّةً ... عَصَاهَا وَإِنْ هَمَّتْ بِشَرٍّ أَطَاعَهَا

«Nefsi onu bir kez hayra teşvik etse ona isyan eder, Bir kötülüğe niyetlense hemen ona itaat eder.»

فَخَاطَبَهُ ابْتِدَاءً ثُمَّ ذَكَرَ قُصُورَ رَأْيِهِ وَعَدَمَ انْطِبَاعِ نَفْسِهِ عَلَى الْخَيْرِ فَالْتَفَتَ مِنْ خِطَابِهِ إِلَى التَّعْبِيرِ عَنْهُ بِضَمِيرِ الْغَيْبَةِ فَقَالَ: إِذَا هِيَ حَثَّتْهُ فَكَأَنَّهُ تَخَيَّلَهُ قَدْ تَضَاءَلَ حَتَّى غَابَ عَنْهُ، وَبِعَكْسِ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ وَلِقائِهِ أُولئِكَ يَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِي [العنكبوت: ٢٣] لِاعْتِبَارِ تَشْنِيعِ كُفْرِ الْمُتَحَدَّثِ عَنْهُمْ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِآيَاتِ صَاحِبِ ذَلِكَ الِاسْمِ الْجَلِيلِ، وَبَعْدَ تَقُرُّرِ ذَلِكَ انْتَقَلَ إِلَى أُسْلُوبِ ضَمِيرِ الْمُتَكَلِّمِ إِذْ هُوَ الْأَصْلُ فِي التَّعْبِيرِ عَنِ الْأَشْيَاءِ الْمُضَافَةِ إِلَى ذَاتِ الْمُتَكَلِّمِ. وَمِمَّا يَزِيدُ الِالْتِفَاتَ وَقْعًا فِي الْآيَةِ أَنَّهُ تَخَلَّصَ مِنَ الثَّنَاءِ إِلَى الدُّعَاءِ وَلَا شَكَّ أَنَّ الدُّعَاءَ يَقْتَضِي الْخِطَابَ فَكَانَ قَوْلُهُ: إِيَّاكَ نَعْبُدُ تَخَلُّصًا يَجِيءُ بَعْدَهُ: اهْدِنَا الصِّراطَ وَنَظِيرُهُ فِي ذَلِكَ قَوْلُ النَّابِغَةِ فِي رِثَاءِ النُّعْمَانِ الْغَسَّانِيِّ:

Şair başlangıçta ona hitap etmiş, ardından onun anlayışının kıtlığını ve nefsinin hayra yatkın olmadığını zikredince ona hitap etmekten vazgeçip gâib zamiriyle ifade etmeye yönelerek: «Nefsi onu teşvik etse...» demiştir. Sanki şair onun gözünde küçülüp görünmez olduğunu tahayyül etmiştir. Bunun tersi ise Yüce Allah'ın şu buyruğudur: { وَالَّذِينَ كَفَرُوا بِآياتِ اللَّهِ وَلِقائِهِ أُولئِكَ يَئِسُوا مِنْ رَحْمَتِي } “Allah'ın ayetlerini ve O'na kavuşmayı inkâr edenler var ya, işte onlar Benim rahmetimden ümitlerini kesmişlerdir” [Ankebût: 23]. Bu, kendilerinden bahsedilenlerin küfrünün, o yüce ismin sahibinin ayetlerini inkâr etmiş olmaları sebebiyle ne kadar çirkin olduğunu vurgulamak içindir; bu husus yerleştikten sonra mütekellim zamiri üslubuna geçilmiştir, zira mütekellimin zâtına izafe edilen şeyleri ifade etmede asıl olan budur. Ayetteki iltifatın etkisini artıran hususlardan biri de övgüden duaya geçiş (tahallüs) yapılmış olmasıdır. Şüphe yok ki dua hitabı gerektirir. Dolayısıyla O'nun: { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana kulluk ederiz” sözü, ardından { اهْدِنَا الصِّراطَ } “Bizi doğru yola ilet” [sözünün] geleceği bir geçiş olmuştur. Bunun bir benzeri de en-Nâbiğa'nın en-Nu'mân el-Gassânî'ye mersiyesindeki şu sözüdür:

أَبَى غَفْلَتِي أَنِّي إِذَا مَا ذَكَرْتُهُ ... تَحَرَّكَ دَاءٌ فِي فُؤَادِيَ دَاخِلُُُ

«Onu her andığımda içimde derin bir derdin depreşmesi, Gaflete düşmeme engel oldu.»

وَأَنَّ تِلَادِي إِنْ نَظَرْتُ وَشِكَّتِي ... وَمُهْرِي وَمَا ضَمَّتْ إليّ الأنامل

«Baktığımda eski malım, silahım, Atım ve parmaklarımın kavradığı ne varsa,»

جباؤك وَالْعِيسُ الْعِتَاقُ كَأَنَّهَا ... هِجَانُ الْمَهَى تُزْجَى عَلَيْهَا الرَّحَائِلُ

«Senin ihsanındır; beyaz yabani sığırlar gibi olan, Üzerlerinde semerler çekilip götürülen asil boz develer de.»

وَأَبُو الْفَتْحِ ابْنُ جِنِّي يُسَمِّي الِالْتِفَاتَ «شَجَاعَةَ الْعَرَبِيَّةِ» كَأَنَّهُ عَنَى أَنَّهُ دَلِيلٌ عَلَى حِدَّةِ ذِهْنِ الْبَلِيغِ وَتَمَكُّنِهِ مِنْ تَصْرِيفِ أَسَالِيبِ كَلَامِهِ كَيْفَ شَاءَ كَمَا يَتَصَرَّفُ الشُّجَاعُ فِي مَجَالِ الْوَغَى بِالْكَرِّ وَالْفَرِّ.

Ebu'l-Feth İbn Cinnî iltifata «Arapçanın cesareti» adını verir. Sanki o bununla, cesur birinin savaş meydanında ileri atılıp geri çekilerek manevra yapması gibi, beliğ kimsenin zihin keskinliğine ve söz üsluplarını dilediği gibi evirip çevirme gücüne işaret etmek istemiştir.

وَ (إِيَّاكَ) ضَمِيرُ خِطَابٍ فِي حَالَةِ النَّصْبِ. وَالْأَظْهَرُ أَنَّ كَلِمَةَ إِيَّا جُعِلَتْ لِيَعْتَمِدَ عَلَيْهَا الضَّمِيرُ عِنْدَ انْفِصَالِهِ وَلِذَلِكَ لَزِمَتْهَا الضَّمَائِرُ نَحْوُ: إِيَّايَ تَعْنِي، وَإِيَّاكَ أَعْنِي، وَإِيَّاهُمْ أَرْجُو.

İyyâke (إِيَّاكَ), mansub durumda olan bir hitap zamiridir. En belirgin görüşe göre iyyâ (إِيَّا) kelimesi, zamir munfasıl olduğunda ona dayanak olsun diye konulmuştur; bu sebeple zamirler ona bitişik gelmiştir; örneğin: «İyyâye ta'nî» (Beni kastediyorsun), «İyyâke a'nî» (Seni kastediyorum) ve «İyyâhum ercû» (Onları umuyorum) gibi.

وَمن هُنَا لَك الْتُزِمَ فِي التَّحْذِيرِ لِأَنَّ الضَّمِيرَ انْفَصَلَ عِنْدَ الْتِزَامِ حَذْفِ الْعَامِلِ. وَمِنَ النُّحَاةِ مَنْ جَعَلَ (إِيَّا) ضَمِيرًا مُنْفَصِلًا مُلَازِمًا حَالَةً وَاحِدَةً وَجَعْلَ الضَّمَائِرَ الَّتِي مَعَهُ أُضِيفَتْ إِلَيْهِ لِلتَّأْكِيدِ. وَمِنْهُمْ مَنْ جَعَلَ (إِيَّا) هُوَ الضَّمِيرُ وَجَعَلَ مَا بَعْدَهُ حُرُوفًا لِبَيَانِ الضَّمِيرِ. وَمِنْهُمْ مَنْ جَعَلَ (إِيَّا) اعْتِمَادًا لِلضَّمِيرِ كَمَا كَانَتْ أَيُّ اعْتِمَادًا لِلْمُنَادَى الَّذِي فِيهِ الْ. وَمِنْهُمْ مَنْ جَعَلَ (إِيَّا) اسْمًا ظَاهِرًا مُضَافًا لِلْمُضْمَرَاتِ.

Buradan hareketle tahzir (sakındırma) ifadelerinde de gerekli kılınmıştır; çünkü amilin hazfedilmesi zorunlu olduğunda zamir munfasıl hale gelmiştir. Nahivcilerden bazıları iyyâ'yı (إِيَّا) tek bir durumda sabit kalan munfasıl zamir kabul etmiş, onunla birlikte gelen zamirlerin ise pekiştirme (te'kid) için ona izafe edildiğini söylemiştir. Bazıları iyyâ'nın bizzat zamir olduğunu, sonrasındakilerin ise zamiri açıklayan harfler olduğunu ileri sürmüştür. Bazıları el- (ال) takısı bulunan münâdâda eyyü (أَيُّ) nasıl bir dayanak ise iyyâ'nın da zamir için öyle bir dayanak olduğunu belirtmiştir. Bazıları ise iyyâ'nın zamirlere izafe edilen zâhir bir isim olduğunu söylemiştir.

وَالْعِبَادَةُ فِعْلٌ يَدُلُّ عَلَى الْخُضُوعِ أَوِ التَّعْظِيمِ الزَّائِدَيْنِ عَلَى الْمُتَعَارَفِ بَيْنَ النَّاسِ. وَأَمَّا إِطْلَاقُهَا عَلَى الطَّاعَةِ فَهُوَ مَجَازٌ. وَالْعِبَادَةُ فِي الشَّرْعِ أَخَصُّ فَتُعَرَّفُ بِأَنَّهَا فِعْلُ مَا يُرْضِي الرَّبَّ مِنْ خُضُوعٍ وَامْتِثَالٍ وَاجْتِنَابٍ، أَوْ هِيَ فِعْلُ الْمُكَلَّفِ عَلَى خِلَافِ هَوَى نَفْسِهِ تَعْظِيمًا لِرَبِّهِ، وَقَالَ الرَّازِيُّ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ [الذاريات: ٥٦] ((الْعِبَادَةُ تَعْظِيمُ أَمْرِ اللَّهِ وَالشَّفَقَةُ عَلَى الْخَلْقِ، وَهَذَا الْمَعْنَى هُوَ الَّذِي اتَّفَقَتْ عَلَيْهِ الشَّرَائِعُ وَإِنِ اخْتَلَفُوا فِي الْوَضْعِ وَالْهَيْئَةِ والقلة وَالْكَثْرَة)) اهـ فَهِيَ بِهَذَا التَّفْسِيرِ تَشْمَلُ الِامْتِثَالَ لِأَحْكَامِ الشَّرِيعَةِ كُلِّهَا.

İbadet (الْعِبَادَةُ), insanlar arasında alışılagelmiş olanın ötesindeki bir boyun eğişe veya tazime delalet eden fiildir. İtaat anlamında kullanılması ise mecazdır. Şeriattaki ibadet ise daha özeldir; Rabbin razı olacağı boyun eğme, emre uyma ve yasaklardan kaçınma fiillerini yerine getirmek olarak tanımlanır; yahut Rabbini tazim etmek amacıyla mükellefin kendi nefsinin arzusuna aykırı davranmasıdır. Râzî, Yüce Allah'ın: { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } “Ben cinleri ve insanları ancak Bana kulluk etsinler diye yarattım” [Zâriyât: 56] ayetinin tefsirinde şöyle demiştir: «İbadet, Allah'ın emrini tazim etmek ve yaratılmışlara şefkat göstermektir. Şekil, heyet, azlık ve çoklukta farklılık gösterseler de bütün şeriatların üzerinde ittifak ettiği anlam budur.» Bu tefsire göre ibadet, şeriat hükümlerinin tamamına uymayı kapsar.

وَقَدْ فَسَّرَ الصُّوفِيَّةُ الْعِبَادَةَ بِأَنَّهَا فِعْلُ مَا يُرْضِي الرَّبَّ، وَالْعُبُودِيَّةُ بِالرِّضَا بِمَا يَفْعَلُ الرَّبُّ. فَهِيَ أَقْوَى. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: الْعُبُودِيَّةُ الْوَفَاءُ بِالْعُهُودِ، وَحِفْظُ الْحُدُودِ، وَالرِّضَا بِالْمَوْجُودِ. وَالصَّبْرُ عَلَى الْمَفْقُودِ. وَهَذِهِ اصْطِلَاحَاتٌ لَا مُشَاحَّةَ فِيهَا.

Tasavvuf ehli ibadeti, Rabbin razı olduğu şeyi yapmak; ubûdiyeti ise Rabbin yaptığına rıza göstermek olarak açıklamıştır. Dolayısıyla bu daha güçlüdür. Bazıları da şöyle demiştir: Ubûdiyet; ahitlere vefa göstermek, sınırları korumak, mevcut olana razı olmak ve elden çıkana sabretmektir. Bunlar, hakkında tartışma olmayan kavramlardır.

قَالَ الْفَخْرُ: ((مَرَاتِبُ الْعِبَادَةِ ثَلَاثٌ: الْأُولَى أَنْ يَعْبُدَ اللَّهَ طَمَعًا فِي الثَّوَابِ وَخَوْفًا مِنَ الْعِقَابِ وَهِيَ الْعِبَادَةُ، وَهِيَ دَرَجَةٌ نَازِلَةٌ سَاقِطَةٌ لِأَنَّهُ جَعَلَ الْحَقَّ وَسِيلَةً لِنَيْلِ الْمَطْلُوبِ.

Fahruddin er-Râzî şöyle demiştir: «İbadetin üç mertebesi vardır: Birincisi, sevap umuduyla ve cezalandırılma korkusuyla Allah'a ibadet etmektir ki bu 'ibadet'tir. Bu, aşağı ve düşük bir derecedir; zira Hakk'ı istenen şeye ulaşmak için bir vasıta kılmıştır.

الثَّانِيَةُ أَنْ يَعْبُدَ اللَّهَ لِأَجْلِ أَنْ يَتَشَرَّفَ بِعِبَادَتِهِ وَالِانْتِسَابِ إِلَيْهِ بِقَبُولِ تَكَالِيفِهِ وَهِيَ أَعْلَى مِنَ الْأُولَى إِلَّاُُ

İkincisi, O'nun ibadetiyle şereflenmek ve mükellefiyetlerini kabul ederek O'na intisap etmek için Allah'a ibadet etmektir. Bu, birincisinden daha üstündür, ancak

أَنَّهَا لَيْسَتْ كَامِلَةً لِأَنَّ الْمَقْصُودَ بِالذَّاتِ غَيْرُ اللَّهِ. الثَّالِثَةُ أَنْ يَعْبُدَ اللَّهَ لِكَوْنِهِ إِلَهًا خَالِقًا مُسْتَحِقًّا لِلْعِبَادَةِ وَكَوْنِهِ هُوَ عَبْدًا لَهُ، وَهَذِهِ أَعْلَى الْمَقَامَاتِ وَهُوَ الْمُسَمَّى بِالْعُبُودِيَّةِ)) اهـ.

kâmil değildir; çünkü bizzat kastedilen Allah'tan başkasıdır. Üçüncüsü, O'nun ibadete layık bir ilah ve yaratıcı olması, kendisinin de O'nun bir kulu olması sebebiyle Allah'a ibadet etmektir. Bu ise makamların en yücesidir ve 'ubûdiyet' olarak adlandırılan mertebedir.»

قُلْتُ وَلَمْ يُسَمِّ الْإِمَامُ الْمَرْتَبَةَ الثَّالِثَةَ بِاسْمٍ وَالظَّاهِرُ أَنَّهَا مُلْحَقَةٌ فِي الِاسْمِ بِالْمَرْتَبَةِ الثَّالِثَةِ أَعْنِي الْعُبُودِيَّةَ لِأَنَّ الشَّيْخَ ابْنَ سِينَا قَالَ فِي «الْإِشَارَاتِ» : ((الْعَارِفُ يُرِيدُ الْحَقَّ لَا لِشَيْءٍ غَيْرِهِ وَلَا يُؤْثِرُ شَيْئًا عَلَى عِرْفَانِهِ وَتَعَبُّدُهُ لَهُ فَقَطْ وَلِأَنَّهُ مُسْتَحِقٌّ لِلْعِبَادَةِ وَلِأَنَّهَا نِسْبَةٌ شَرِيفَةٌ إِلَيْهِ لَا لِرَغْبَةٍ أَوْ رَهْبَةٍ)) اهـ فَجَعَلَهُمَا حَالَةً وَاحِدَةً.

Derim ki: İmam [er-Râzî] üçüncü mertebeye özel bir isim vermemiştir. Anlaşılan o ki bu mertebe isim olarak üçüncü mertebeye yani ubûdiyete ilhak edilmiştir. Çünkü Şeyh İbn Sînâ el-İşârât'ta şöyle demiştir: «Ârif, Hakk'ı başka bir şey için değil sırf O'nun için ister; hiçbir şeyi O'nu bilmeye (irfana) tercih etmez. O'na kulluğu sırf O'nun içindir, O ibadete layık olduğu içindir ve O'na kulluk şerefli bir nispet olduğu içindir; yoksa bir arzu veya korku sebebiyle değildir.» Böylece o, bu ikisini tek bir durum kılmıştır.

وَمَا ادَّعَاهُ الْفَخْرُ فِي سُقُوطِ الدَّرَجَةِ الْأُولَى وَنُزُولِ مَرْتَبَتِهَا قَدْ غَلَبَ عَلَيْهِ فِيهِ اصْطِلَاحُ غُلَاةِ الصُّوفِيَّةِ وَإِلَّا فَإِنَّ الْعِبَادَةَ لِلطَّمَعِ وَالْخَوْفِ هِيَ الَّتِي دَعَا إِلَيْهَا الْإِسْلَامُ فِي سَائِرِ إِرْشَادِهِ، وَهِيَ الَّتِي عَلَيْهَا جُمْهُورُ الْمُؤْمِنِينَ وَهِيَ غَايَةُ التَّكْلِيفِ، كَيْفَ وَقَدْ قَالَ تَعَالَى:

Fahruddin er-Râzî'nin birinci derecenin düşüklüğü ve mertebesinin aşağılığı konusundaki iddiasında aşırı mutasavvıfların ıstılahı ona galip gelmiştir. Oysa umut ve korku ile yapılan ibadet, İslam'ın bütün irşatlarında davet ettiği, müminlerin çoğunluğunun üzerinde bulunduğu ve mükellefiyetin nihai gayesi olan ibadettir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:

إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ [فاطر: ٢٨] فَإِنْ بَلَغَ الْمُكَلَّفُ إِلَى الْمُرَتَّبَتَيْنِ الْأُخْرَيَيْنِ فَذَلِكَ فَضْلٌ عَظِيمٌ وَقَلِيلٌ مَا هُمْ، عَلَى أَنَّهُ لَا يَخْلُو مِنْ مُلَاحَظَةِ الْخَوْفِ وَالطَّمَعِ فِي أَحْوَالٍ كَثِيرَةٍ، نَعَمْ إِنَّ أَفَاضِلَ الْأُمَّةِ مُتَفَاوِتُونَ فِي الِاحْتِيَاجِ إِلَى التَّخْوِيفِ وَالْإِطْمَاعِ بِمِقْدَارِ تَفَاوُتِهِمْ فِي الْعِلْمِ بِأَسْرَارِ التَّكْلِيفِ وَمَصَالِحِهِ وَتَفَاوُتِهِمْ فِي التَّمَكُّنِ مِنْ مُغَالَبَةِ نُفُوسِهِمْ، وَمَعَ ذَلِكَ لَا

{ إِنَّما يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ } “Kulları içinden ancak âlimler Allah'tan [hakkıyla] korkar” [Fâtır: 28]. Mükellef diğer iki mertebeye ulaşırsa bu büyük bir lütuftur ve onlar pek azdır. Bununla birlikte o, birçok durumda korku ve umudu gözetmekten uzak kalamaz. Evet, ümmetin faziletlileri, teklifin sırlarını ve maslahatlarını bilmedeki derecelerine ve nefislerine hâkim olma güçlerine göre korkutulmaya ve umutlandırılmaya duydukları ihtiyaç bakımından farklılık gösterirler. Bununla birlikte onlar için

مَحِيصَ لَهُمْ عَنِ الرُّجُوعِ إِلَى الْخَوْفِ فِي أَحْوَالٍ كَثِيرَةٍ وَالطَّمَعِ فِي أَحْوَالٍ أَكْثَرَ. وَأَعْظَمُ دَلِيلٍ عَلَى مَا قُلْنَا أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى مَدَحَ فِي كِتَابِهِ الْمُتَّقِينَ فِي مَوَاضِعَ جَمَّةٍ وَدَعَا إِلَى التَّقْوَى، وَهَلِ التَّقْوَى إِلَّا كَاسْمِهِمَا بِمَعْنَى الْخَوْفِ وَالِاتِّقَاءِ مِنْ غَضَبِ اللَّهِ قَالَ تَعَالَى: وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَيَخافُونَ عَذابَهُ إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ كانَ مَحْذُوراً [الْإِسْرَاء: ٥٧] . وَالْمَرْتَبَةُ الثَّالِثَةُ هِيَ الَّتِي أَشَارَ لَهَا

birçok durumda korkuya, daha fazla durumda da umuda başvurmaktan başka kaçış yolu yoktur. Söylediğimize en büyük delil, Yüce Allah'ın Kitabında birçok yerde takva sahiplerini övmüş ve takvaya davet etmiş olmasıdır. Takva da isim olarak korku ve Allah'ın gazabından sakınmak anlamına gelmez mi? Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَيَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَيَخافُونَ عَذابَهُ إِنَّ عَذابَ رَبِّكَ كانَ مَحْذُوراً } “O'nun rahmetini umarlar ve azabından korkarlar. Çünkü Rabbinin azabı sakınılması gereken bir şeydir” [İsrâ: 57]. Üçüncü mertebe ise,

قَوْلُهُ ﷺ لِمَنْ قَالَ لَهُ كَيْفَ تُجْهِدُ نَفْسَكَ فِي الْعِبَادَةِ وَقَدْ غَفَرَ لَكَ اللَّهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَمَا تَأَخَّرَ فَقَالَ:- «أَفَلَا أَكُونُ عَبْدًا شَكُورًا»

kendisine: 'Allah senin geçmiş ve gelecek günahlarını bağışlamış olduğu halde ibadette kendini niçin bu kadar yoruyorsun?' diyen kimseye Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Şükreden bir kul olmayayım mı?»

لِأَنَّ مِنَ الظَّاهِرِ أَنَّ الشُّكْرَ هُنَا عَلَى نِعْمَةٍ قَدْ حَصَلَتْ فَلَيْسَ فِيهِ حَظٌّ لِلنَّفْسِ بِالطَّمَعِ فِي الْمَزِيدِ لِأَنَّ الْغُفْرَانَ الْعَامَّ قَدْ حَصَلَ لَهُ فَصَارَ الشُّكْرُ لِأَجْلِ الْمَشْكُورِ لَا غَيْرَ وَتَمَحَّضَ أَنَّهُ لَا لِخَوْفٍ وَلَا طَمَعٍ .

Çünkü açıktır ki buradaki şükür, zaten gerçekleşmiş bir nimete karşılıktır; dolayısıyla fazlasını umma hususunda nefsin hiçbir payı yoktur. Zira genel bağışlanma kendisi için zaten hâsıl olmuştur. Böylece şükür, başkası için değil sadece kendisine şükredilen [Allah] için olmuş, ne bir korku ne de bir menfaat umuduna dayanmayıp sırf [O'nun rızasına] has kılınmıştır.

وَاعْلَمْ أَنَّ مِنْ أَهَمِّ الْمَبَاحِثِ الْبَحْثَ عَنْ سِرِّ الْعِبَادَةِ وَتَأْثِيرِهَا وَسِرِّ مَشْرُوعِيَّتِهَا لَنَا وَذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى خَلَقَ هَذَا الْعَالَمَ لِيَكُونَ مَظْهَرًا لِكَمَالِ صِفَاتِهِ تَعَالَى: الْوُجُودُ، وَالْعِلْمُ، وَالْقُدْرَةُ. وَجَعَلَ قَبُولَ الْإِنْسَانِ لِلْكَمَالَاتِ الَّتِي بِمِقْيَاسِهَا يَعْلَمُ نِسْبَةَ مَبْلَغِ عِلْمِهِ وَقُدْرَتِهِ مِنْ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى وَقُدْرَتِهِ، وَأَوْدَعَ فِيهِ الرُّوحَ وَالْعَقْلَ اللَّذَيْنِ بِهِمَا يَزْدَادُ التَّدَرُّجُ فِي الْكَمَالِ لِيَكُونَ غَيْرَ قَانِعٍ بِمَا بَلَغَهُ مِنَ الْمَرَاتِبِ فِي أَوْجِ الْكَمَالِ وَالْمَعْرِفَةِ، وَأَرْشَدَهُ وَهَدَاهُ إِلَى مَا يَسْتَعِينُ بِهِ عَلَى مَرَامِهِ لِيَحْصُلَ لَهُ بِالِارْتِقَاءِ الْعَاجِلِ رُقِيٌّ آجِلٌ لَا يَضْمَحِلُّ، وَجَعَلَ اسْتِعْدَادَهُ لِقَبُولِ الْخَيْرَاتِ كُلِّهَا عَاجِلِهَا وَآجِلِهَا مُتَوَقِّفًا عَلَى التَّلْقِينِ مِنَ السَّفَرَةِ الْمُوحَى إِلَيْهِمْ بِأُصُولِ الْفَضَائِلِ. وَلَمَّا تَوَقَّفَ ذَلِكَ عَلَى مُرَاقَبَةِ النَّفْسِ فِي نَفَرَاتِهَا وَشَرَدَاتِهَا وَكَانَتْ تِلْكَ الْمُرَاقَبَةُ تَحْتَاجُ إِلَى تَذَكُّرِ الْمُجَازِي بِالْخَيْرِ وَضِدِّهِ، شُرِعَتِ الْعِبَادَةُ لِتَذَكُّرِ ذَلِكَ الْمُجَازِيِّ لِأَنَّ عَدَمَ حُضُورِ ذَاتِهِ وَاحْتِجَابِهِ بِسُبُحَاتِ الْجَلَالِ يُسَرِّبُ نِسْيَانَهُ إِلَى النُّفُوسِ، كَمَا أَنَّهُ جَعَلَ نِظَامَهُ فِي هَذَا الْعَالَمِ مُتَّصِلَ الِارْتِبَاطِ بَيْنَ أَفْرَادِهِ فَأَمَرَهُمْ بِلُزُومِ آدَابِ الْمُعَاشَرَةِ وَالْمُعَامَلَةِ لِئَلَّا يَفْسُدَ النِّظَامُ، وَلِمُرَاقَبَةِ الدَّوَامِ عَلَى ذَلِكَ أَيْضًا شُرِعَتِ الْعِبَادَةُ لِتُذَكِّرَ بِهِ، عَلَى أَنَّ فِي ذَلِكَ التَّذَكُّرِ دَوَامَ الْفِكْرِ فِي الْخَالِقِ وَشُؤُونِهِ وَفِي ذَلِكَ تَخَلُّقٌ بِالْكَمَالَاتِ تَدْرِيجًا فَظَهَرَ أَنَّ الْعِبَادَةَ هِيَ

Bil ki en mühim konulardan biri de ibadetin sırrını, etkisini ve bize meşru kılınışının hikmetini araştırmaktır. Şöyle ki: Yüce Allah bu âlemi, yüce sıfatları olan vücut (varlık), ilim ve kudretin kemâline bir tecelligâh olsun diye yaratmıştır. İnsanın kabiliyetini, kendi ilim ve kudretinin Allah Teâlâ'nın ilim ve kudretine nispetini ölçebileceği kemalatlara uygun kılmıştır; kemal ve marifetin zirvesinde ulaştığı mertebelerle yetinmeyip kemalde derecelenerek ilerlemesi için ona ruh ve akıl bahşetmiştir. Dünya hayatındaki yükselişiyle zeval bulmayacak ebedî bir yükseliş elde etmesi için maksadına ulaşmada yardım alacağı şeylere onu irşat etmiş ve hidayete erdirmiştir. Hem dünya hem ahiret hayatındaki bütün hayırları kabul etme istidadını ise, temel faziletlerin kendilerine vahyolunduğu elçilerin tebliğ ve talimine bağlı kılmıştır. Bu durum, nefsin taşkınlık ve serkeşliklerinde murakabe edilmesini gerektirdiğinde ve bu murakabe de hayra ve zıddına karşılık veren Zât'ın hatırlanmasına muhtaç olduğunda; o karşılık veren Zât'ı hatırlatmak üzere ibadet meşru kılınmıştır. Zira O'nun zâtının gözle görülmemesi ve celâl nurlarıyla perdelenmiş olması, nefislere O'nu unutturabilir. Nitekim O, bu âlemdeki düzeni fertleri arasında kesintisiz bir bağ üzerine kurmuş, düzenin bozulmaması için onlara muaşeret ve muamele edeplerine uymayı emretmiştir. Buna devamlı riayet edilmesini sağlamak için de onu hatırlatacak ibadet meşru kılınmıştır. Kaldı ki bu hatırlamada, Yaratıcı ve O'nun şanları hakkında sürekli düşünme vardır; bunda da derece derece kemalatla ahlaklanma söz konusudur. Böylece anlaşılmıştır ki ibadet,

طَرِيقُ الْكَمَالِ الذَّاتِيِّ وَالِاجْتِمَاعِيِّ مَبْدَأً وَنِهَايَةً، وَبِهِ يَتَّضِحُ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ [الذاريات: ٥٦] فَالْعِبَادَةُ عَلَى الْجُمْلَةِ لَا تَخْرُجُ عَنْ كَوْنِهَا مُحَقِّقَةً لِلْمَقْصِدِ مِنَ الْخَلْقِ، وَلَمَّا كَانَ سِرُّ الْخَلْقِ وَالْغَايَةُ مِنْهُ خَفِيَّةَ الْإِدْرَاكِ عَرَّفَنَا اللَّهُ تَعَالَى إِيَّاهَا بِمَظْهَرِهَا وَمَا يُحَقِّقُهَا جَمْعًا لِعَظِيمِ الْمَعَانِي فِي جُمْلَةٍ وَاحِدَةٍ وَهِيَ جُمْلَةُ: إِلَّا لِيَعْبُدُونِ، وَقَرِيبٌ مِنْ هَذَا التَّقْرِيرِ الَّذِي نَحَوْنَاهُ وَأَقَلُّ مِنْهُ قَوْلُ الشَّيْخِ ابْنِ سِينَا فِي «الْإِشَارَاتِ» : ((لَمَّا لَمْ يَكُنِ الْإِنْسَانُ بِحَيْثُ يَسْتَقِلُّ وَحْدَهُ بِأَمْرِ نَفْسِهِ إِلَّا بِمُشَارَكَةِ آخَرَ مِنْ بَنِي جِنْسِهِ وَبِمُعَاوَضَةٍ وَمُعَارَضَةٍ تَجْرِيَانِ بَيْنَهُمَا يُفْرِغُ كُلُ وَاحِدٌ مِنْهُمَا لِصَاحِبِهِ عَنْ مُهِمٍّ لَوْ تَوَلَّاهُ بِنَفْسِهِ لَازْدَحَمَ عَلَى الْوَاحِدِ كَثِيرٌ وَكَانَ مِمَّا يَتَعَسَّرُ إِنْ أَمْكَنَ، وَجَبَ أَنْ يَكُونَ بَيْنَ النَّاسِ مُعَامَلَةٌ وَعَدْلٌ يَحْفَظُهُ شَرْعٌ يَفْرِضُهُ شَارِعٌ مُتَمَيِّزٌ بِاسْتِحْقَاقِ الطَّاعَةِ وَوَجَبَ أَنْ يَكُونَ لِلْمُحْسِنِ وَالْمُسِيءِ جَزَاءٌ مِنْ عِنْدِ الْقَدِيرِ الْخَبِيرِ، فَوَجَبَ مَعْرِفَةٌ الْمُجَازِي وَالشَّارِعِ وَأَنْ يكون مَعَ الْمعرفَة سَبَبٍ حَافِظٍ لِلْمَعْرِفَةِ فَفُرِضَتْ عَلَيْهِمُ الْعِبَادَةُ الْمُذَكِّرَةُ لِلْمَعْبُودِ، وَكُرِّرَتْ عَلَيْهِمْ لِيُسْتَحْفَظَ التَّذْكِيرُ بِالتَّكْرِيرِ)) اهـ.

başlangıç ve sonuç itibarıyla ferdî ve toplumsal yetkinleşmenin yoludur. Bununla Yüce Allah'ın: { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } “Ben cinleri ve insanları ancak Bana kulluk etsinler diye yarattım” [Zâriyât: 56] buyruğunun anlamı açıklık kazanır. Kısacası ibadet, yaratılış gayesini gerçekleştirmekten başka bir şey değildir. Yaratılışın sırrı ve gayesi akılla kavranması güç ve gizli bir husus olduğu için, Yüce Allah pek çok yüce manayı tek bir cümlede toplayarak onu tezahürüyle ve kendisini gerçekleştiren şeyle bize bildirmiştir ki o da: { إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } “ancak Bana kulluk etsinler diye” cümlesidir. Bizim ortaya koyduğumuz bu açıklamaya yakın ve ondan daha özlü bir ifade, Şeyh İbn Sînâ'nın el-İşârât'taki şu sözüdür: «İnsan, kendi türünden bir başkasının ortaklığı ve aralarında cereyan eden bir alışveriş ve karşılıklı yardımlaşma olmaksızın kendi işlerini tek başına görebilecek yapıda değildir. Biri diğerinin bir işini hafifletir; şayet insan her işi bizzat üstlenseydi tek bir kişinin üzerine pek çok yük binerdi ve bu mümkün olsa bile son derece güçleşirdi. Dolayısıyla insanlar arasında bir muamelenin ve itaate layık olmasıyla temeyyüz eden bir koyucu (şâri') tarafından konulmuş bir şeriatın koruduğu bir adaletin bulunması zorunlu olmuştur. İyilik edene ve kötülük edene de her şeye gücü yeten ve her şeyden haberdar olan (el-Kadîr, el-Habîr) katından bir karşılığın olması gerekmiştir. Bu sebeple cezayı/mükâfatı verenin ve kanun koyucunun bilinmesi, ayrıca bu bilgiyle birlikte o bilgiyi muhafaza edecek bir sebebin bulunması vacip kılınmıştır. İşte bu yüzden onlara Mabud'u hatırlatan ibadet farz kılınmış, hatırlama tekrarla canlı tutulsun diye de ibadet kendilerine mükerrer kılınmıştır.»

لَا شَكَّ أَنَّ دَاعِيَ الْعِبَادَةِ التَّعْظِيمُ وَالْإِجْلَالُ وَهُوَ إِمَّا عَنْ مَحَبَّةٍ أَوْ عَنْ خَوْفٍ مُجَرَّدٍ،

Şüphe yok ki ibadete sevk eden şey tazim ve saygıdır. Bu da ya sevgiden ya da sırf korkudan kaynaklanır.

وَأَهَمُّهُ مَا كَانَ عَنْ مَحَبَّةٍ لِأَنَّهُ يُرْضِي نَفْسَ فَاعِلِهِ قَالَ:

Bunun en önemlisi sevgiden kaynaklanandır; zira o, yapanın içini huzurla doldurur. Şair şöyle demiştir:

أَهَابُكِ إِجْلَالًا وَمَا بِكِ قُدْرَةٌ ... عَلَيَّ وَلَكِنْ مِلْءُ عَيْنٍ حَبِيبُهَا

«Sana saygımdan çekinirim; yoksa senin bana bir gücün yettiğinden değil, Lakin sevgili, sevenin gözünü bütünüyle doldurur.»

وَهِيَ تَسْتَلْزِمُ الْخَوْفَ مِنْ غَضَبِ الْمَحْبُوبِ قَالَ مَحْمُودٌ الْوَرَّاقُ أَوْ مَنْصُورٌ الْفَقِيهُ:

Bu sevgi, sevgilinin öfkesinden korkmayı da gerektirir. Mahmûd el-Varrâk veya Mansûr el-Fakîh şöyle demiştir:

تَعْصِي الْإِلَهَ وَأَنْتَ تُظْهِرُ حُبَّهُ ... هَذَا لَعَمْرِي فِي الْقِيَاسِ بَدِيعُ

«O'na sevgini gösterdiğin halde İlah'a isyan ediyorsun, Ömrüme yemin olsun ki kıyasta bu, şaşılacak bir şeydir!»

لَوْ كَانَ حُبُّكَ صَادِقًا لَأَطَعْتَهُ ... إِنَّ الْمُحِبَّ لِمَنْ يُحِبُّ مُطِيعُ

«Eğer sevgin doğru olsaydı muhakkak O'na itaat ederdin, Çünkü seven, sevdiğine itaatkârdır.»

وَلِذَلِكَ قَالَ تَعَالَى: قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ [آل عمرَان: ٣١] فَذَلِكَ يُشْعِرُ بِأَنَّ اتِّبَاعَ الشَّرِيعَةِ يُوجِبُ مَحَبَّةَ اللَّهِ وَأَنَّ الْمُحِبَّ يَوَدُّ أَنْ يُحِبَّهُ حَبِيبُهُ كَمَا قَالَ الْمُتَنَبِّي:

Bu sebeple Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قُلْ إِنْ كُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبِعُونِي يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ } “De ki: Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin” [Âl-i İmrân: 31]. Bu ayet, şeriata uymanın Allah'ın sevgisini gerektirdiğini ve sevenin, sevgilisi tarafından sevilmeyi arzuladığını hissettirir; nitekim el-Mütenebbî şöyle demiştir:

أَنْتَ الْحَبِيبُ وَلَكِنِّي أَعُوذُ بِهِ ... مِنْ أَنْ أَكُونَ مُحِبًّا غَيْرَ مَحْبُوبِ

«Sevgili sensin, fakat sevilmeyen bir seven Olmaktan O'na sığınırım.»

وَإِلَى هَذَا النَّوْعِ تَرْجِعُ عِبَادَةُ أَكْثَرِ الْأُمَمِ، وَمِنْهَا الْعِبَادَةُ الْمَشْرُوعَةُ فِي جَمِيعِ الشَّرَائِعِ لِأَنَّهَا مَبْنِيَّةٌ عَلَى حُبِّ اللَّهِ تَعَالَى، وَكَذَلِكَ عِبَادَةُ الْمُشْرِكِينَ أَصْنَامَهُمْ قَالَ تَعَالَى: وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ [الْبَقَرَة: ١٦٥] . وَمِنَ الْأُمَمِ مَنْ عَبَدَتْ عَنْ خَوْفٍ دُونَ مَحَبَّةٍ وَإِنَّمَا هُوَ لِاتِّقَاءِ شَرٍّ كَمَا عَبَدَتْ بَعْضُ الْأُمَمِ الشَّيَاطِينَ وَعَبَدَتِ

Çoğu milletin ibadeti bu türe dayanır; Allah Teâlâ sevgisi üzerine bina edildiği için bütün şeriatlarda meşru kılınan ibadet de bundandır. Müşriklerin putlarına ibadeti de böyledir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَتَّخِذُ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَنْداداً يُحِبُّونَهُمْ كَحُبِّ اللَّهِ } “İnsanlardan kimi de Allah'tan başka eşler/ortaklar edinirler de onları Allah'ı sever gibi severler” [Bakara: 165]. Milletlerden bir kısmı ise sevgi olmaksızın sadece korkudan ve ancak bir şerden korunmak gayesiyle ibadet etmiştir; nitekim bazı milletler şeytanlara tapmış, Mecûsîlerden

الْمَانَوِيَّةُ مِنَ الْمَجُوسِ الْمَعْبُودِ (أَهْرُمُنْ) وَهُوَ عِنْدَهُمْ رَبُّ الشَّرِّ وَالضُّرِّ وَيَرْمُزُونَ إِلَيْهِ بِعُنْصُرِ الظُّلْمَةِ وَأَنَّهُ تَوَلَّدَ مِنْ خَاطِرِ سُوءٍ خَطَرَ لِلرَّبِّ (يَزْدَانَ) إِلَهِ الْخَيْرِ، قَالَ الْمَعَرِّيُّ:

Mâneviyye fırkası da (Ehremen) adlı mabuda tapmıştır. O, onlara göre kötülük ve zarar tanrısıdır; onu karanlık unsuruyla sembolize ederler ve hayır tanrısı olan Rab (Yezdân)'ın aklına gelen kötü bir düşünceden doğduğuna inanırlar. el-Maarrî şöyle demiştir:

فَكَّرَ يَزْدَانُ عَلَى غِرَّةٍ ... فَصِيغَ مِنْ تَفْكِيرِهِ أَهْرُمُنْ

«Yezdân bir anlık gafletle düşündü, Onun düşüncesinden Ehremen şekillendi.»

وَالْحَصْرُ الْمُسْتَفَادُ مِنْ تَقْدِيمِ الْمَعْمُولِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: إِيَّاكَ نَعْبُدُ حَصْرٌ حَقِيقِيٌّ لِأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ الْمُلَقَّنِينَ لِهَذَا الْحَمْدِ لَا يَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ. وَزَعَمَ ابْنُ الْحَاجِبِ فِي «إِيضَاحِ الْمُفَصَّلِ» فِي شَرْحِ دِيبَاجَةِ «الْمُفَصَّلِ» عِنْدَ قَوْلِ الزَّمَخْشَرِيِّ «اللَّهَ أَحْمَدُ» أَنَّ التَّقْدِيمَ لَا يُفِيدُ إِلَّا الِاهْتِمَامَ دُونَ حَصْرٍ وَأَنَّ قَوْلَهُ تَعَالَى: إِيَّاكَ نَعْبُدُ تَقْدِيمُ الْمَفْعُولِ لِلِاهْتِمَامِ دُونَ قَصْرٍ وَأَنَّ تَمَسُّكَهُمْ بِقَوْلِهِ: بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ [الزمر: ٦٦] ضَعِيفٌ لِوُرُودِ: فَاعْبُدِ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ [الزمر: ٢] وَإِبْطَالُ رَأْيِهِ مُقَرَّرٌ فِي كُتُبِ عِلْمِ الْمَعَانِي.

Yüce Allah'ın: { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana kulluk ederiz” sözünde ma'mûlün (mef'ûlün) öne alınmasından anlaşılan hasr (tahsis), gerçek bir hasrdır; çünkü bu hamdi telkin edilen müminler sadece Allah'a ibadet ederler. İbnü'l-Hâcib, el-Mufassal'ın dibacesinin şerhinde, Îzâhu'l-Mufassal'da Zemahşerî'nin «Allâhe ahmedü» (Yalnız Allah'a hamdederim) sözünü açıklarken, öne almanın hasr değil sadece ihtimam (önem verme) ifade ettiğini, Yüce Allah'ın: { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana kulluk ederiz” buyruğunda mef'ûlün kasr için değil ihtimam için öne geçtiğini ve âlimlerin: { بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ } “Bilakis yalnız Allah'a kulluk et” [Zümer: 66] ayetine dayanmalarının; { فَاعْبُدِ اللَّهَ مُخْلِصاً لَهُ الدِّينَ } “Öyleyse dini yalnız O'na halis kılarak Allah'a kulluk et” [Zümer: 2] ayetinin gelişi sebebiyle zayıf olduğunu iddia etmiştir. Oysa onun bu görüşünün geçersizliği meânî ilmi kitaplarında ortaya konmuştur.

وَأَنَا أَرَى اسْتِدْلَالَهُ بِوُرُودِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَاعْبُدِ اللَّهَ لَا يَلِيقُ بِمَقَامِهِ الْعِلْمِيِّ إِذْ لَا يُظَنُّ أَنَّ مَحَامِلَ الْكَلَامِ مُتَمَاثِلَةً فِي كُلِّ مَقَامٍ، وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ جُمْلَةٌ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِنَّمَا لَمْ تُفْصَلْ عَنْ جُمْلَةِ إِيَّاكَ نَعْبُدُ بِطَرِيقَةِ تَعْدَادِ الْجُمَلِ مَقَامِ التَّضَرُّعِ وَنَحْوِهِ مِنْ مَقَامَاتِ التَّعْدَادِ وَالتَّكْرِيرِ كُلًّا أَوْ بَعْضًا لِلْإِشَارَةِ إِلَى خُطُورِ الْفِعْلَيْنِ جَمِيعًا فِي إِرَادَةِ الْمُتَكَلِّمِينَ بِهَذَا التَّخْصِيصِ، أَيْ نَخُصُّكَُُ

Bana göre onun, Yüce Allah'ın: { فَاعْبُدِ اللَّهَ } “Allah'a kulluk et” buyruğunun gelişini delil getirmesi kendi ilmî makamına yakışmamaktadır; zira sözün taşıdığı manaların her makamda aynı olacağı düşünülemez. { وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Ve yalnız Senden yardım dileriz” ise { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana kulluk ederiz” cümlesine atfedilmiş bir cümledir. Yakarma ve benzeri sayıp dökme ve tekrarlama makamlarında yapıldığı gibi cümlelerin art arda sıralanması yoluyla { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } “Yalnız Sana kulluk ederiz” cümlesinden ayrı tutulmayıp [atfedilmesi], bu tahsisi dile getiren konuşanların iradesinde her iki fiilin de aynı derecede önem arz ettiğine işaret etmek içindir; yani ibadeti Sana has kıldığımız gibi

بِالِاسْتِعَانَةِ أَيْضًا مَعَ تَخْصِيصِكَ بِالْعِبَادَةِ.

yardım dilemeyi de yalnızca Sana has kılarız.

وَالِاسْتِعَانَةُ طَلَبُ الْعَوْنِ. وَالْعَوْنُ وَالْإِعَانَةُ تَسْهِيلُ فِعْلِ شَيْءٍ يَشُقُّ وَيَعْسُرُ عَلَى الْمُسْتَعِينِ وَحْدَهُ، فَهِيَ تَحْصُلُ بِإِعْدَادِ طَرِيقِ تَحْصِيلِهِ مِنْ إِعَارَةِ آلَةٍ، أَوْ مُشَارَكَةٍ بِعَمَلِ الْبَدَنِ كَالْحَمْلِ وَالْقَوْدِ، أَوْ بِقَوْلٍ كَالْإِرْشَادِ وَالتَّعْلِيمِ، أَوْ بِرَأْيٍ كَالنَّصِيحَةِ. قَالَ الْحَرِيرِيُّ فِي الْمَقَامَةِ: «وَخُلُقِيٌّ نِعْمَ الْعَوْنُ» ، أَوْ بِمَالٍ كَدَفْعِ الْمَغْرَمِ، بِحَيْثُ يَحْصُلُ الْأَمْرُ بِعَسِيرٍ مِنْ جُهُودِ الْمُسْتَعِينِ وَالْمُعِينِ.

İstiâne (الِاسْتِعَانَةُ), yardım (avn) talep etmektir. Avn (الْعَوْنُ) ve iâne (الْإِعَانَةُ) ise tek başına yardım isteyen kişiye güç ve meşakkatli gelen bir işin yapılmasını kolaylaştırmaktır. Bu da işin gerçekleşme yolunu hazırlamakla olur; bir aleti ödünç vermek, taşımak ve çekmek/yönlendirmek gibi bedenî bir eylemle katılmak, yol göstermek ve öğretmek gibi sözlü yardımda bulunmak veya nasihat gibi bir fikirle destek olmakla gerçekleşir. Harîrî el-Makâmât'ta: «Güzel ahlak ne güzel bir yardımcıdır» demiştir. Yahut diyet/borç ödemek gibi malî destekle olur; öyle ki iş, hem yardım isteyenin hem de yardım edenin zahmetli gayretleriyle gerçekleşir.

وَأَمَّا الِاسْتِعَانَةُ بِاللَّهِ فَهِيَ طَلَبُ الْمَعُونَةِ عَلَى مَا لَا قِبَلَ لِلْبَشَرِ بِالْإِعَانَةِ عَلَيْهِ وَلَا قِبَلَ لِلْمُسْتَعِينِ بِتَحْصِيلِهِ بِمُفْرَدِهِ، وَلِذَلِكَ فَهِيَ مُشْعِرَةٌ بِأَنَّ الْمُسْتَعِينَ يَصْرِفُ مَقْدِرَتَهُ لِتَحْصِيلِ الْفِعْلِ وَيَطْلُبُ مِنَ اللَّهِ الْعَوْنَ عَلَيْهِ بِتَيْسِيرِ مَا لَا قِبَلَ لِقُدْرَةِ الْمُسْتَعِينِ عَلَى تَحْصِيلِهِ بِمُفْرَدِهِ، فَهَذِهِ هِيَ الْمَعُونَةُ شَرْعًا. وَقَدْ فَسَّرَهَا الْعُلَمَاءُ بِأَنَّهَا هِيَ خَلْقُ مَا بِهِ تَمَامُ الْفِعْلِ أَوْ تَيْسِيرُهُ، فَتَنْقَسِمُ قِسْمَيْنِ ضَرُورِيَّةٌ أَيْ مَا يَتَوَقَّفُ الْفِعْلُ عَلَيْهَا فَلَا يَحْصُلُ بِدُونِهَا أَيْ لَا يَحْصُلُ بِدُونِ تَوَفُّرِ مُتَعَلِّقِهَا وَهِيَ إِعْطَاءُ الِاقْتِدَارِ لِلْفَاعِلِ وَتَصَوُّرُهُ لِلْفِعْلِ وَحُصُولُ الْمَادَّةِ وَالْآلَةِ، وَمَجْمُوعُ هَاتِهِ الْأَرْبَعَةِ يُعَبَّرُ عَنْهُ بِالِاسْتِطَاعَةِ، وَيُعَبَّرُ عَنْهَا بِسَلَامَةِ الْأَسْبَابِ وَالْآلَاتِ وَبِهَا يَصِحُّ تَكْلِيفُ الْمُسْتَطِيعِ.

Allah'tan yardım dilemeye (istiâneye) gelince; bu, insanların yardım etmeye güç yetiremeyeceği ve yardım isteyenin de tek başına elde edemeyeceği konularda yardım talep etmektir. Bu sebeple bu talep, yardım isteyen kimsenin o fiili elde etmek için kendi gücünü sarf ettiğini ve kendi gücünün tek başına başarmaya yetmediği şeyleri kolaylaştırması için Allah'tan yardım dilediğini hissettirir. Şeriatta maûnet (yardım) budur. Âlimler bunu, fiilin tamamlanmasını sağlayan sebepleri yaratmak veya onu kolaylaştırmak olarak açıklamışlardır. Bu da iki kısma ayrılır: Birincisi zarurî olan maûnettir; yani fiilin kendisine bağlı olduğu, dolayısıyla o olmaksızın yani müteallakı gerçekleşmeksizin hâsıl olamayacağı yardımdır. Bu da faile güç ve kudret vermek, fiili zihninde tasavvur etmesini sağlamak, gerekli madde ve aleti temin etmektir. Bu dört unsurun tamamı «istitâat» (güç yetirme) olarak ifade edilir; yine buna esbab ve aletlerin selameti de denir ve gücü yeten mükellefin yükümlü tutulması bununla sahih olur.

الْقِسْمُ الثَّانِي الْمَعُونَةُ غَيْرُ الضَّرُورِيَّةِ وَيَنْبَغِي أَنْ تُخَصَّ بِاسْمِ الْإِعَانَةِ وَهِيَ إِيجَادُ الْمُعِينِ مَا يَتَيَسَّرُ بِهِ الْفِعْلُ لِلْمُعَانِ حَتَّى يَسْهُلَ عَلَيْهِ وَيَقْرُبَ مِنْهُ كَإِعْدَادِ الرَّاحِلَةِ فِي السَّفَرِ لِلْقَادِرِ عَلَى الْمَشْيِ. وَبِانْضِمَامِ هَذَا الْمَعْنَى لِلْمَعْنَى الْأَوَّلِ تَتِمُّ حَقِيقَةُ التَّوْفِيقِ الْمُعَرَّفِ عِنْدَهُمْ بِأَنَّهُ خَلْقُ الْقُدْرَةِ وَالدَّاعِيَةُ إِلَى الطَّاعَةِ، وَسَمَّى الرَّاغِبُ هَذَا الْقِسْمَ الثَّانِيَ بِالتَّوْفِيقِ وَلَا تَعَارُضَ بَيْنَ كَلَامِهِ وَبَيْنَ تَعْرِيفِهِمْ إِيَّاهُ لِمَا عَلِمْتَ مِنْ أَنَّهُ لَا يَحْصُلُ إِلَّا بَعْدَ حُصُولِ الْمَعُونَةِ بِالْمَعْنَى الْأَوَّلِ فَتَمَّ التَّوْفِيقُ وَالْمَقْصُودُ هُنَا الِاسْتِعَانَةُ عَلَى الْأَفْعَالِ الْمُهِمَّةِ كُلِّهَا الَّتِي أَعْلَاهَا تَلَقِّي الدِّينِ وَكُلِّ مَا يَعْسُرُ عَلَى الْمَرْءِ تَذْلِيلُهُ مِنْ تَوَجُّهَاتِ النُّفُوسِ إِلَى الْخَيْرِ وَمَا يَسْتَتْبِعُ ذَلِكَ مِنْ تَحْصِيلِ الْفَضَائِلِ. وَقَرِينَةُ هَذَا الْمَقْصُودِ رَسْمُهُ فِي فَاتِحَةِ الْكِتَابِ وَوُقُوعُ تَخْصِيصِ الْإِعَانَةِ عَقِبَ التَّخْصِيصِ بِالْعِبَادَةِ. وَلِذَلِكَ حَذَفَ مُتَعَلِّقَ نَسْتَعِينُ الَّذِي حَقُّهُ أَنْ يُذْكَرَ مَجْرُورًا بِعَلَى، وَقَدْ أَفَادَ هَذَا الْحَذْفُ الْهَامُّ عُمُومَ الِاسْتِعَانَةِ الْمَقْصُورَةِ عَلَى الطَّلَبِ مِنَ اللَّهِ تَأَدُّبًا مَعَهُ تَعَالَى، وَمِنْ تَوَابِعِ ذَلِكَ وَأَسْبَابِهِ وَهِيَ الْمَعَارِفُ وَالْإِرْشَادَاتُ وَالشَّرَائِعُ وَأُصُولُ الْعُلُومِ فَكُلُّهَا مِنَ الْإِعَانَةِ الْمَطْلُوبَةِ وَكُلُّهَا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى فَهُوَ الَّذِي أَلْهَمَنَا مَبَادِئَ الْعُلُومِ وَكَلَّفَنَا الشَّرَائِعَ وَلَقَّنَنَا النُّطْقَ، قَالَ: أَلَمْ نَجْعَلْ لَهُ عَيْنَيْنِ وَلِساناً وَشَفَتَيْنِ وَهَدَيْناهُ النَّجْدَيْنِ [الْبَلَد: ٨- ١٠]- فَالْأَوَّلُ إِيمَاءٌ إِلَى طَرِيقِ الْمَعَارِفِ وَأَصْلُهَا الْمَحْسُوسَاتُ وَأَعْلَاهَا الْمُبْصِرَاتُ، وَالثَّانِي إِيمَاءٌ إِلَى

İkinci kısım ise zarurî olmayan maûnettir ki buna özel olarak «iâne» adının verilmesi uygundur. Bu, yardım edenin, yardım edilene fiili kolaylaştıracak ve onu hedefine yaklaştıracak imkânı var etmesidir; yürümeye gücü yeten birine yolculukta binek temin etmek gibi. Bu mananın birinci manaya eklenmesiyle, ulemanın «kudretin ve itaate sevk eden arzunun yaratılması» olarak tanımladığı «tevfîk»in hakikati tamamlanır. Râgıb bu ikinci kısmı «tevfîk» olarak adlandırmıştır. Onun sözü ile ulemanın tevfîk tanımı arasında bir çelişki yoktur; çünkü bildiğin gibi tevfîk ancak birinci manadaki yardımın hâsıl olmasından sonra gerçekleşir ve böylece tevfîk tamamlanır. Burada kastedilen, en yücesi dini kabul etmek olan ve insanın nefsinin hayra yönelişlerinden terbiye etmekte zorlandığı her husus ile bunların gerektirdiği faziletleri kazanmak gibi bütün mühim fiillerde yardım dilemektir. Bu maksadın karinesi, bunun Fâtiha suresinde yer alması ve yardımı tahsis etmenin (istiânenin) ibadeti tahsis etmenin hemen ardından gelmesidir. Bu yüzden «nest'în» (yardım dileriz) fiilinin, aslında «alâ» harf-i ceriyle mecrur olarak zikredilmesi gereken müteallakı hazfedilmiştir. Bu mühim hazif, Yüce Allah'a karşı edep gözetilerek sırf O'ndan talep edilen istiânenin umumi oluşunu ifade etmiştir. Bunun uzantıları ve sebepleri olan marifetler, irşatlar, şeriatlar ve ilimlerin temelleri de talep edilen bu yardımın içindedir ve bunların hepsi Allah Teâlâ'dandır. İlimlerin temellerini bize ilham eden, bizi şeriatlarla yükümlü kılan ve bize konuşmayı öğreten O'dur. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَلَمْ نَجْعَلْ لَهُ عَيْنَيْنِ وَلِساناً وَشَفَتَيْنِ وَهَدَيْناهُ النَّجْدَيْنِ } “Biz ona iki göz, bir dil ve iki dudak vermedik mi? Ve ona iki yolu göstermedik mi?” [Beled: 8-10]. Birincisi, marifetlerin yoluna işarettir ki bunun aslı duyulardır ve onların en üstünü de gören gözlerdir; ikincisi

النُّطْقِ وَالْبَيَانِ لِلتَّعْلِيمِ، وَالثَّالِثُ إِلَى الشَّرَائِعِ.

öğretim için konuşma ve beyana işarettir; üçüncüsü ise şeriatlara işarettir.

وَالْحَصْرُ الْمُسْتَفَادُ مِنَ التَّقْدِيمِ فِي قَوْلِهِ: وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ حَصْرٌ ادِّعَائِيٌّ لِلْمُبَالَغَةِ لِعَدَمِ الِاعْتِدَادِ بِالِاسْتِعَانَاتِ الْمُتَعَارَفَةِ بَيْنَ النَّاسِ بَعْضِهِمْ بِبَعْض فِي شؤونهم، وَمَعْنَى الْحَصْرِ هُنَا لَا نَسْتَعِينُ عَلَى عَظَائِمِ الْأُمُورِ الَّتِي لَا يُسْتَعَانُ فِيهَا بِالنَّاسِ إِلَّا بِاللَّهِ تَعَالَى. وَيُفِيدُ هَذَا الْقَصْرُ فِيهِمَا التَّعْرِيضَ بِالْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ يَعْبُدُونَ غَيْرَ اللَّهِ وَيَسْتَعِينُونَ بِغَيْرِهِ لِأَنَّهُمْ كَانُوا فَرِيقَيْنِ مِنْهُمْ مَنْ عَبَدَ غَيْرَ اللَّهِ عَلَى قَصْدِ التَّشْرِيكِ إِلَّا أَنَّ وَلَعَهُ وَاسْتِهْتَارَهُ بِغَيْرِ اللَّهِ تَعَالَى أَنْسَاهُ عِبَادَةَ اللَّهِ تَعَالَى كَمَا عَبَدَتْ سَبَأُ الشَّمْسَ وَعَبَدَ الْفُرْسُ النُّورَ وَالظُّلْمَةَ، وَعَبَدَ الْقِبْطُ الْعِجْلَ وَأَلَّهُوا الْفَرَاعِنَةَ، وَعَبَدَتْ أُمَمُ السُّودَانِ الْحَيَوَانَاتِ كَالثَّعَابِينِ. وَمِنَ الْمُشْرِكِينَ مَنْ أَشْرَكَ مَعَ عِبَادَةِ اللَّهِ عِبَادَةَ غَيْرِهِ وَهَذَا حَالُ مُعْظَمِ الْعَرَبِ مِمَّنْ عَبَدَ الْأَصْنَامَ أَوْ عَبَدَ الْكَوَاكِبَ، فَقَدْ عَبَدَتْ ضَبَّةُ وَتَيْمٌ وَعُكْلُ الشَّمْسَ، وَعَبَدَتْ كِنَانَةُ الْقَمَرَ، وَعَبَدَتْ لَخْمٌ وَخُزَاعَةُ وَبَعْضُ قُرَيْشٍ الشِّعْرَى، وَعَبَدَتْ تَمِيمٌ الدبران، وعبدت طيىء الثُّرَيَّا، وَهَؤُلَاءِ كُلُّهُمْ جَعَلُوا الْآلِهَةَ بِزَعْمِهِمْ وَسِيلَةً يَتَقَرَّبُونَ بِهَا إِلَى اللَّهِ تَعَالَى، فَهَؤُلَاءِ جَمَعُوا الْعِبَادَةَ وَالِاسْتِعَانَةَ بِهِمْ لِأَنَّ جَعْلَهُمْ وَسِيلَةً إِلَى اللَّهِ ضَرْبٌ مِنَ الِاسْتِعَانَةِ، وَإِنَّمَا قُلْنَا إِنَّ اسْتِفَادَةَ الرَّدِّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ وَنَحْوِهِمْ بِطَرِيقِ التَّعْرِيضِ أَيْ بِطَرِيقِ عَرْضِ الْكَلَامِ لِأَنَّ الْقَصْرَ الْحَقِيقِيَّ لَا يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ لِرَدِّ الِاعْتِقَادِ إِلَّا

Yüce Allah'ın: { وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } “Ve yalnız Senden yardım dileriz” sözünde öne almadan (takdimden) anlaşılan hasr, insanların kendi işlerinde birbirinden alışılagelmiş yardım istemelerini dikkate almamak suretiyle mübalağa için yapılmış iddiâî bir hasrdır. Buradaki hasrın manası şudur: İnsanlardan yardım istenemeyecek büyük işlerde sadece Allah Teâlâ'dan yardım dileriz. Her iki cümledeki bu kasr, Allah'tan başkasına ibadet eden ve başkasından yardım dileyen müşriklere üstü kapalı bir ta'rîz (dokundurma) ifade eder. Zira onlar iki fırka idiler: Bir kısmı, ortak koşma kastıyla Allah'tan başkasına ibadet etmiş, ancak Allah'tan başkasına olan aşırı düşkünlüğü ve tutkusu ona Allah Teâlâ'ya ibadeti unutturmuştur; nitekim Sebe' halkı güneşe tapmış, Farslar aydınlığa ve karanlığa tapmış, Kıptîler buzağıya tapıp firavunları ilahlaştırmış, Sudan milletleri ise yılanlar gibi hayvanlara tapmıştır. Müşriklerden bir kısmı da Allah'a ibadet etmekle birlikte başkasına ibadeti de ortak koşmuştur; putlara veya yıldızlara tapan Arapların çoğunun durumu budur. Nitekim Dabbe, Teym ve Ukl kabileleri güneşe; Kinâne aya; Lahm, Huzâa ve Kureyş'in bir kısmı Şi'râ yıldızına; Temîm Deberân yıldızına; Tay kabilesi ise Süreyyâ'ya tapmıştır. Bunların hepsi kendi zanlarınca bu ilahları, kendisiyle Allah Teâlâ'ya yakınlaşacakları bir vesile kılmışlardır. Dolayısıyla bunlar hem ibadeti hem de onlardan yardım dilemeyi bir arada yapmışlardır; zira onları Allah'a vesile kılmak da bir nevi istiânedir (yardım dilemedir). Müşriklere ve benzerlerine yapılan reddiyenin ta'rîz yoluyla yani sözü dolaylı yöneltme yoluyla elde edildiğini söyleyişimizin sebebi şudur: Çünkü hakiki kasr, inancı reddetmek için ancak

تَعْرِيضًا لِأَنَّ مَعْنَاهُ حَاصِلٌ عَلَى الْحَقِيقَةِ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ السَّلْكُوتِيُّ فِي «حَاشِيَةِ التَّفْسِيرِ» .

ta'rîz yoluyla elverişli olur; zira onun anlamı hakikat üzere hâsıldır; nitekim es-Selkûtî de Hâşiyetü't-Tefsîr'de buna işaret etmiştir.

فَإِنْ قُلْتَ كَيْفَ أُمِرْنَا بِأَنْ لَا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نَسْتَعِينَ إِلَّا بِهِ حَسْبَمَا تُشِيرُ إِلَيْهِ هَذِهِ الْآيَةُ، وَقَدْ

Eğer dersen ki: Bu ayetin işaret ettiği üzere sadece Allah'a ibadet etmek ve sadece O'ndan yardım dilemekle nasıl emrolunduk? Oysa

وَرَدَ فِي الصَّحِيح أَن النَّبِي ﷺ لَمَّا عَلَّمَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ قَالَ لَهُ «إِذَا سَأَلْتَ فَاسْأَلِ اللَّهَ وَإِذَا اسْتَعَنْتَ فَاسْتَعِنْ بِاللَّهِ»

Sahih hadiste rivayet edildiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, Abdullah b. Abbâs'a [şunları] öğrettiğinde ona şöyle buyurmuştur: «Bir şey isteyeceğin zaman Allah'tan iste; yardım dileyeceğin zaman da Allah'tan yardım dile.»