فَلَمْ يَأْتِ بِصِيغَةِ قَصْرٍ. قُلْتُ قَدْ ذَكَرَ الشَّيْخُ الْجَدُّ قَدَّسَ اللَّهُ رَوْحَهُ فِي تَعْلِيقِهِ عَلَى هَذَا الْحَدِيثِ أَنَّ تَرْكَ طَرِيقَةِ الْقَصْرِ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّ الْمَقَامَ لَا يَقْبَلُ الشَّرِكَةَ وَأَنَّ مِنْ حَقِّ السُّؤَالِ أَنْ لَا يَكُونَ إِلَّا لِلَّهِ الْقَادِرِ الْعَلِيمِ، وَقَدْ قَالَ عُلَمَاءُ الْبَلَاغَةِ إِذَا كَانَ الْفِعْلُ مَقْصُورًا فِي نَفْسِهِ فَارْتِكَابُ طَرِيقِ الْقَصْرِ لَغْوٌ مِنَ الْكَلَامِ اهـ.
Dolayısıyla bir kasr sîgasıyla gelmemiştir. Derim ki: Şeyh dedem -Allah ruhunu takdis etsin- bu hadise yaptığı ta'likte, kasr yolunun terk edilmesinin makamın ortaklığı kabul etmediğine ve istemenin hakkının sadece Kādir ve Alîm olan Allah'a yöneltilmek olduğuna bir îmâ teşkil ettiğini zikretmiştir. Nitekim belâgat âlimleri şöyle demişlerdir: "Fiil bizzat kendisinde mukayyed/kasredilmiş ise kasr yoluna başvurmak lafız israfı (lağv) sayılır." (İntihâ).
وَأَقُولُ تَقْفِيَةً عَلَى أَثَرِهِ إِنَّ مَقَامَ الْحَدِيثِ غَيْرُ مَقَامِ الْآيَةِ فَمَقَامُ الْحَدِيثِ مَقَامُ تَعْلِيمٍ خَاصٍّ لِمَنْ نَشَأَ وَشَبَّ وَتَرَجَّلَ فِي الْإِسْلَامِ فَتَقَرُّرُ قَصْرِ الْحُكْمِ لَدَيْهِ عَلَى طَرَفِ الثُّمَامِ وَلِذَلِكَ اسْتَغْنَى عَنْهُ وَأَمَّا مَقَامُ هَذِهِ الْآيَةِ فَمَقَامُ مُفْتَتَحِ الْوَحْيِ وَالتَّشْرِيعِ وَاسْتِهْلَالِ الْوَعْظِ وَالتَّقْرِيعِ، فَنَاسَبَ تَأْكِيدَ الْحُكْمِ بِالْقَصْرِ مَعَ التَّعْرِيضِ بِحَالِ الشِّرْكِ الشَّنِيعِ عَلَى أَنَّ تَعْلِيقَ الْأَمْرِ بِهِمَا فِي جَوَابِ الشَّرْطِ عَلَى حُصُولِ أَيِّ سُؤَالٍ وَأَيَّةِ اسْتِعَانَةٍ يُفِيدُ مَفَادَ الْقَصْرِ تَعْرِيضًا بِالْمُشْرِكِينَ
Ben de onun izinden giderek derim ki: Hadisin makamı ayetin makamından farklıdır. Zira hadisin makamı, İslam içinde doğup büyümüş ve olgunlaşmış kimseye yönelik özel bir öğretim makamıdır; dolayısıyla hükmün [Allah'a] hasredilmişliği onun zihninde son derece açıktır, bu sebeple kasr sîgasına ihtiyaç kalmamıştır. Bu ayetin makamı ise vahyin ve teşriin başlangıcı, vaaz ve kınamanın girişi makamıdır. Bu bakımdan hükmün kasr ile pekiştirilmesi ve çirkin şirk durumuna ta'rîzde bulunulması uygun düşmüştür. Kaldı ki şartın cevabında her iki emrin herhangi bir isteme ve herhangi bir yardım dileme durumuna bağlanması, müşriklere ta'rîz yoluyla kasr anlamını zaten ifade etmektedir
وَبَرَاءَةً مِنْ صَنِيعِهِمْ فَقَدْ كَانُوا يَسْتَعِينُونَ بِآلِهَتِهِمْ. وَمِنْ ذَلِكَ الِاسْتِقْسَامُ بِالْأَزْلَامِ الْمَوْضُوعَةِ عِنْدَ الْآلِهَةِ وَالْأَصْنَامِ.
ve onların yaptıklarından berî olunduğunu gösterir; nitekim onlar ilahlarından yardım dilerlerdi. İlahların ve putların yanına konulan fal oklarıyla kısmet aramak (istiksam) da bu kabildendir.
وَضَمِيرَا نَعْبُدُ ونَسْتَعِينُ يَعُودَانِ إِلَى تَالِي السُّورَةِ ذَاكِرًا مَعَهُ جَمَاعَةَ الْمُؤْمِنِينَ.
{ نَعْبُدُ } ve { نَسْتَعِينُ } fiillerindeki zamirler, sureyi okuyana ve onunla birlikte zikrettiği müminler topluluğuna döner.
وَفِي الْعُدُولِ عَنْ ضَمِيرِ الْوَاحِدِ إِلَى الْإِتْيَانِ بِضَمِيرِ الْمُتَكَلِّمِ الْمُشَارِكِ الدَّلَالَةَ عَلَى أَنَّ هَذِهِ الْمَحَامِدَ صَادِرَةٌ مِنْ جَمَاعَاتٍ، فَفِيهِ إِغَاظَةٌ لِلْمُشْرِكِينَ إِذْ يَعْلَمُونَ أَنَّ الْمُسْلِمِينَ صَارُوا فِي عِزَّةٍ وَمَنَعَةٍ، وَلِأَنَّهُ أَبْلَغُ فِي الثَّنَاءِ مِنْ أَعْبُدَ وَأَسْتَعِينَ لِئَلَّا تَخْلُوَ الْمُنَاجَاةُ عَنْ ثَنَاءٍ أَيْضًا بِأَنَّ الْمَحْمُودَ الْمَعْبُودَ الْمُسْتَعَانَ قَدْ شَهِدَ لَهُ الْجَمَاعَاتُ وَعَرَفُوا فَضْلَهُ، وَقَرِيبٌ مِنْ هَذَا قَوْلُ النَّابِغَةِ فِي رِثَاءِ النُّعْمَانِ بْنِ الْحَارِثِ الْغَسَّانِيِّ:
Tekil zamirden vazgeçilip çoğul mütekellim zamirinin getirilmesinde, bu övgülerin topluluklardan sâdır olduğuna delalet vardır; bunda müslümanların izzet ve kuvvete kavuştuğunu bilmeleri hasebiyle müşrikleri öfkelendirme gayesi bulunur. Ayrıca bu, övgüde { أَعْبُدُ } (ibadet ederim) ve { أَسْتَعِينُ } (yardım dilerim) ifadelerinden daha beliğdir; tâ ki münâcât, övülen, ibadet edilen ve yardım dilenen zâtın topluluklar tarafından ikrar edildiği ve faziletinin bilindiği yönündeki bir övgüden de yoksun kalmasın. Nâbiğa'nın en-Nu'mân b. el-Hâris el-Gassânî'nin mersiyesindeki şu sözü de buna yakındır:
قُعُودًا لَهُ غَسَّانُ يَرْجُونَ أَوْبَةً ... وَتُرْكٌ وَرَهْطُ الْأَعْجَمِينَ وَكَابُلُ
"Gassân kabilesi, Türkler, Acem toplulukları ve Kâbil ahalisi, onun dönüşünü umarak oturup beklemektedir."
إِذْ قَصَدَ مِنْ تَعْدَادِ أَصْنَافٍ مِنَ الْأُمَمِ الْكِنَايَةَ عَنْ عَظَمَةِ النُّعْمَانِ وَكَثْرَةِ رَعِيَّتِهِ. فَكَأَنَّ الْحَامِدَ لَمَّا انْتَقَلَ مِنَ الْحَمْدِ إِلَى الْمُنَاجَاةِ لَمْ يُغَادِرْ فُرْصَةً يَقْتَنِصُ مِنْهَا الثَّنَاءَ إِلَّا انتهزها.
Zira şair, çeşitli milletleri saymakla Nu'mân'ın azametine ve tebaasının çokluğuna kinâyede bulunmayı kastetmiştir. Sanki hamdeden kişi hamdden münâcâta geçtiğinde, övgü devşirebileceği hiçbir fırsatı kaçırmamış, hepsini değerlendirmiştir.
وَوَجهه تَقْدِيمِ قَوْلِهِ إِيَّاكَ نَعْبُدُ عَلَى قَوْلِهِ: وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ أَنَّ الْعِبَادَةَ تَقَرُّبٌ لِلْخَالِقِ تَعَالَى فَهِيَ أَجْدَرُ بِالتَّقْدِيمِ فِي الْمُنَاجَاةِ، وَأَمَّا الِاسْتِعَانَةُ فَهِيَ لِنَفْعِ الْمَخْلُوقِ لِلتَّيْسِيرِ عَلَيْهِ فَنَاسَبَ أَنْ يُقَدِّمَ الْمُنَاجِي مَا هُوَ مِنْ عَزْمِهِ وَصُنْعِهِ عَلَى مَا يَسْأَلُهُ مِمَّا يُعِينُ عَلَى ذَلِكَ،
{ إِيَّاكَ نَعْبُدُ } sözünün { وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } sözünden öne alınmasının gerekçesi şudur: İbadet Hâlık Teâlâ'ya yakınlaşmadır; bu sebeple münâcâtta öne alınmaya daha layıktır. İstiâne (yardım dileme) ise mahlûkun menfaatine olup ona kolaylık sağlamak içindir. Dolayısıyla münâcâtta bulunanın, kendi azminden ve amelinden olan şeyi, buna yardımcı olacak talep ettiği şeyin önüne geçirmesi uygun düşmüştür.
وَلِأَنَّ الِاسْتِعَانَةَ بِاللَّهِ تَتَرَكَّبُ عَلَى كَوْنِهِ مَعْبُودًا لِلْمُسْتَعِينِ بِهِ وَلِأَنَّ مِنْ جُمْلَةِ مَا تُطْلَبُ الْإِعَانَةُ عَلَيْهِ الْعِبَادَةُ فَكَانَتْ مُتَقَدِّمَةً عَلَى الِاسْتِعَانَةِ فِي التَّعَقُّلِ. وَقَدْ حَصَلَ مِنْ ذَلِكَ التَّقْدِيمِ أَيْضًا إِيفَاءُ حَقِّ فَوَاصِلِ السُّورَةِ الْمَبْنِيَّةِ عَلَى الْحَرْفِ السَّاكِنِ الْمُتَمَاثِلِ أَوِ الْقَرِيبِ فِي مَخْرَجِ اللِّسَانِ.
Ayrıca Allah'tan yardım dilemek, O'nun yardım dileyen kimse için ma'bûd olması esasına dayanır. Hem yardım dilenen şeylerin başında bizzat ibadetin kendisi gelir; bu yüzden ibadet, akıl yürütmede istiâneden öncedir. Bu takdim ile aynı zamanda surenin dil mahrecinde birbirine benzeyen veya yakın olan sakin harf üzerine kurulu fasılalarının hakkı da yerine getirilmiş olmaktadır.
وَأُعِيدَ لَفْظُ إِيَّاكَ فِي الِاسْتِعَانَةِ دُونَ أَنْ يَعْطِفَ فِعْلَ نَسْتَعِينُ عَلَى نَعْبُدُ مَعَ أَنَّهُمَا مَقْصُودَانِ جَمِيعًا كَمَا أَنْبَأَ عَنْهُ عَطْفُ الْجُمْلَةِ عَلَى الْجُمْلَةِ لِأَنَّ بَيْنَ الْحَصْرَيْنِ فَرْقًا، فَالْحَصْرُ فِي إِيَّاكَ نَعْبُدُ حَقِيقِيٌّ وَالْقَصْرُ فِي إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ادِّعَائِيٌّ فَإِنَّ الْمُسْلِمَ قَدْ يَسْتَعِينُ غَيْرَ اللَّهِ تَعَالَى كَيْفَ وَقَدْ قَالَ تَعَالَى: وَتَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوى [الْمَائِدَة: ٢] وَلَكِنَّهُ لَا يَسْتَعِينُ فِي عَظَائِمِ الْأُمُورِ إِلَّا بِاللَّهِ وَلَا يَعُدُّ الِاسْتِعَانَةَ حَقِيقَةً إِلَّا الِاسْتِعَانَةَ بِاللَّهِ تَعَالَى
Cümlenin cümleye atfedilmesinin bildirdiği üzere her ikisi de kastedilen olduğu halde, { نَسْتَعِينُ } fiilini { نَعْبُدُ } üzerine atfetmeyip istiânede { إِيَّاكَ } lafzının tekrar edilmesi şu sebeptendir: Çünkü iki hasr arasında fark vardır. { إِيَّاكَ نَعْبُدُ } cümlesindeki hasr hakikidir, { إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } cümlesindeki kasr ise iddiâîdir. Zira müslüman Allah Teâlâ'dan başkasından da yardım isteyebilir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَتَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَالتَّقْوى } “İyilik ve takva üzerinde yardımlaşın” [el-Mâide 5:2]. Fakat müslüman büyük işlerde ancak Allah'tan yardım diler ve Allah Teâlâ'dan istenen yardımdan başkasını hakiki yardım saymaz.
[٦] اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ.
[6] { اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } “Bizi dosdoğru yola ilet.”
تَهَيَّأَ لِأَصْحَابِ هَذِهِ الْمُنَاجَاةِ أَنْ يَسْعَوْا إِلَى طَلَبِ حُظُوظِهِمُ الشَّرِيفَةِ مِنَ الْهِدَايَةِ بَعْدَ أَنْ حَمِدُوا اللَّهَ وَوَصَفُوهُ بِصِفَاتِ الْجَلَالَةِ ثُمَّ أَتْبَعُوا ذَلِكَ بِقَوْلِهِمْ: إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ الَّذِي هُوَ وَاسِطَةٌ جَامِعٌ بَيْنَ تَمْجِيدِ اللَّهِ تَعَالَى وَبَيْنَ إِظْهَارِ الْعُبُودِيَّةِ وَهِيَ حَظُّ الْعَبْدِ بِأَنَّهُ عَابِدٌ وَمُسْتَعِينٌ وَأَنَّهُ قَاصِرٌ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى، فَكَانَ ذَلِكَ وَاسِطَةً بَيْنَ الثَّنَاءِ وَبَيْنَ الطَّلَبِ، حَتَّى إِذَا ظَنُّوا بِرَبِّهِمُ الْإِقْبَالَ عَلَيْهِمْ وَرَجَوْا مِنْ فَضْلِهِ، أفضوا إِلَى سُؤال حَظِّهِمْ فَقَالُوا: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ فَهُوَ حَظُّ الطَّالِبِينَ خَاصَّةً لِمَا يَنْفَعُهُمْ فِي عَاجِلِهِمْ وَآجِلِهِمْ، فَهَذَا هُوَ التَّوْجِيهُ الْمُنَاسِبُ لِكَوْنِ الْفَاتِحَةِ بِمَنْزِلَةِ الدِّيبَاجَةِ لِلْكِتَابِ الَّذِي أُنْزِلَ هُدًى لِلنَّاسِ وَرَحْمَةً فَتَتَنَزَّلُ هَاتِهِ الْجُمْلَةُ مِمَّا قَبْلَهَا مَنْزِلَةَ الْمَقْصِدِ مِنَ الدِّيبَاجَةِ، أَوِ الْمَوْضُوعِ مِنَ الْخُطْبَةِ، أَوِ التَّخَلُّصِ مِنَ الْقَصِيدَةِ، وَلِاخْتِلَافِ الْجُمَلِ الْمُتَقَدِّمَةِ مَعَهَا بِالْخَبَرِيَّةِ وَالْإِنْشَائِيَّةِ فُصِلَتْ هَذِهِ عَنْهُنَّ، وَهَذَا أَوْلَى فِي التَّوْجِيهِ مِنْ جَعْلِهَا جَوَابًا لِسُؤَالٍ مُقَدَّرٍ عَلَى مَا ذَهَبَ إِلَيْهِ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» .
Bu münâcât sahipleri, Allah'a hamdedip O'nu celâl sıfatlarıyla tavsif ettikten sonra bunun peşinden, Allah Teâlâ'yı yüceltmek ile ibadet ve yardım dileyen bir kul olarak bunu yalnızca Allah Teâlâ'ya hasrettiğini gösteren kulluk izharını -ki kulun payı budur- kendisinde toplayan ve övgü ile talep arasında bir köprü oluşturan { إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ } sözlerini söylediler; böylece Rablerinin kendilerine teveccüh ettiğini umup O'nun lütfunu beklediklerinde, kendi nasiplerini istemeye geçerek { اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } dediler. Bu ise dünyalarında ve ahiretlerinde kendilerine fayda verecek şeyler bakımından özellikle talepte bulunanların payıdır. İşte bu açıklama, Fâtiha'nın insanlara bir hidayet ve rahmet olarak indirilen Kitab'ın mukaddimesi konumunda olmasına en uygun izahtır; dolayısıyla bu cümle, öncesine nispetle bir mukaddimenin asıl maksadı, bir hutbenin konusu yahut bir kasidenin asıl maksada geçiş beyti konumundadır. Önceki cümlelerin haber, bu cümlenin ise inşâî olması sebebiyle bu cümle öncekilerden fasledilmiştir. Bu izah, el-Keşşâf sahibinin benimsediği üzere, onu takdîrî bir sorunun cevabı kılmaktan daha evladır.
وَالْهِدَايَةُ الدَّلَالَةُ بِتَلَطُّفٍ وَلِذَلِكَ خُصَّتْ بِالدَّلَالَةِ لِمَا فِيهِ خَيْرُ الْمَدْلُولِ لِأَنَّ التَّلَطُّفَ يُنَاسِبُ مَنْ أُرِيدَ بِهِ الْخَيْرُ، وَهُوَ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ بِنَفْسِهِ لِأَنَّ مَعْنَاهُ مَعْنَى الْإِرْشَادِ، وَيَتَعَدَّى إِلَى الْمَفْعُولِ الثَّانِي وَهُوَ الْمُهْدَى إِلَيْهِ بِإِلَى وَبِاللَّامِ وَالِاسْتِعْمَالَانِ وَارِدَانِ، تَقُولُ هَدَيْتُهُ إِلَى كَذَا عَلَى مَعْنَى أَوْصَلْتُهُ إِلَى مَعْرِفَتِهِ، وَهَدَيْتُهُ لِكَذَا عَلَى مَعْنَى أَرْشَدْتُهُ لِأَجْلِ كَذَا:
Hidayet (el-hidâye), nezaket ve lütufla yol göstermektir. Bu sebeple hidayet, yol gösterilenin hayrına olan şeyleri göstermeye has kılınmıştır; zira nezaket, kendisi için iyilik istenen kimseye yakışır. Bu fiil irşad anlamı taşıdığı için tek mef'ûle bizzat geçişli olur. Kendisine doğru hidayet olunan ikinci mef'ûle ise { إِلَى } ve { اللام } harf-i cerleriyle geçer ve her iki kullanım da mevcuttur. Şöyle dersin: Onu tanıyıp bilmesine ulaştırdım anlamında { هَدَيْتُهُ إِلَى كَذَا }, falanca şey için ona yol gösterdim anlamında ise { هَدَيْتُهُ لِكَذَا } denir:
فَاهْدُوهُمْ إِلى صِراطِ الْجَحِيمِ [الصافات: ٢٣] ، الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا [الْأَعْرَاف: ٤٣]
{ فَاهْدُوهُمْ إِلى صِراطِ الْجَحِيمِ } “Artık onları cehennemin yoluna iletin” [es-Sâffât 37:23], { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي هَدانا لِهذا } “Bizi buna eriştiren Allah'a hamdolsun” [el-A'râf 7:43].
وَقَدْ يُعَدَّى إِلَى الْمَفْعُولِ الثَّانِي بِنَفْسِهِ كَمَا هُنَا عَلَى تَضْمِينِهِ مَعْنَى عَرَفَ قِيلَ هِيَ لُغَةُ أَهْلِ الْحِجَازِ وَأَمَّا غَيْرُهُمْ فَلَا يُعَدِّيهِ بِنَفْسِهِ وَقَدْ جَعَلُوا تَعْدِيَتَهُ بِنَفْسِهِ مِنَ التَّوَسُّعِ الْمُعَبَّرِ عَنْهُ بِالْحَذْفِ وَالْإِيصَالِ. وَقِيلَ الْفَرْقُ بَيْنَ الْمُتَعَدِّي وَغَيْرِهِ أَنَّ الْمُتَعَدِّيَ يُسْتَعْمَلُ فِي الْهِدَايَةِ لِمَنْ كَانَ فِي الطَّرِيقِ وَنَحْوِهِ لِيَزْدَادَ هُدًى وَمَصْدَرُهُ حِينَئِذٍ الْهِدَايَةُ، وَأَمَّا هَدَاهُ إِلَى كَذَا أَوْ لِكَذَا فَيُسْتَعْمَلُ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ سَائِرًا فِي الطَّرِيقِ وَمَصْدَرُهُ هُدًى، وَكَأَنَّ صَاحِبَ هَذَا الْقَوْلِ نَظَرَ إِلَى أَنَّ الْمُتَعَدِّيَ بِالْحَرْفِ إِنَّمَا عُدِّيَ لِتَقْوِيَتِهِ وَالتَّقْوِيَةُ إِمَّا أَنْ يَقْصِدَ بِهَا تَقْوِيَةَ الْعَامِلِ لِضَعْفِهِ فِي الْعَمَلِ بِالْفَرْعِيَّةِ أَوِ التَّأْخِيرِ، وَإِمَّا أَنْ يَقْصِدَ بِهَا تَقْوِيَةَ مَعْنَاهُ، وَالْحَقُّ أَنَّ هَذَا إِنْ تَمَّ فَهُوَ أَغْلَبِيٌّ عَلَى أَنَّهُ تَخْصِيصٌ مِنَ الِاسْتِعْمَالِ فَلَا يَقْتَضِي كَوْنُ الْفِعْلِ مُخْتَلِفَ الْمَعْنَى لِأَنَّ الْفِعْلَ لَا تَخْتَلِفُ مَعَانِيهِ بِاعْتِبَارِ كَيْفِيَّةِ تَعْدِيَتِهِ إِلَّا إِذَا ضُمِّنَ مَعْنَى فِعْلٍ آخَرَ،
Bazen de buradaki gibi, 'tanıtmak/öğretmek' (arefe) manasını tazmin etmesi sebebiyle ikinci mef'ûle harf-i cersiz bizzat geçişli kılınır. Bunun Hicaz ehlinin lügati olduğu, başkalarının ise harf-i cersiz geçişli kılmadığı söylenmiştir. Nitekim onun harf-i cersiz geçişli kılınmasını, hazif ve îsâl olarak adlandırılan genişletme (tevessü') kabîlinden saymışlardır. Bizzat geçişli olan ile harfle geçişli olan arasındaki farkın şu olduğu da söylenmiştir: Bizzat geçişli olan, hidayetini artırması için halihazırda yolda ve benzeri durumda olan kimseye yol göstermede kullanılır ve bu durumdaki masdarı el-hidâye'dir. { هَدَاهُ إِلَى كَذَا } veya { هَدَاهُ لِكَذَا } ise yolda yürümekte olmayan kimse için kullanılır ve masdarı hüdâ'dır. Sanki bu görüşün sahibi, harf ile geçişli kılınanın ancak fiili takviye etmek için harfle geçişli kılındığına bakmıştır; takviye ile de ya fer'iyyet veya tehir sebebiyle amelde zayıf düşen âmilin takviyesi ya da manasının takviyesi kastedilir. Hakikat şu ki, bu görüş doğru kabul edilse bile ekserîdir; üstelik bu kullanım kaynaklı bir tahsistir, dolayısıyla fiilin anlamının farklı olmasını gerektirmez; çünkü fiilin anlamları, başka bir fiilin anlamı tazmin edilmedikçe, geçişlilik keyfiyetine göre farklılaşmaz.
عَلَى أَنَّ كُلًّا مِنَ الْهُدَى وَالْهِدَايَةِ اسْمُ مَصْدَرٍ وَالْمَصْدَرُ هُوَ الْهَدْيُ. وَالَّذِي أَرَاهُ أَنَّ التَّعْدِيَةَ وَالْقُصُورَ لَيْسَا مِنَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي تُصْنَعُ بِالْيَدِ أَوْ يَصْطَلِحُ عَلَيْهَا أَحَدٌ، بَلْ هِيَ جَارِيَةٌ عَلَى مَعْنَى الْحَدَثِ الْمَدْلُولِ لِلْفِعْلِ فَإِنْ كَانَ الْحَدَثُ يَتَقَوَّمُ مَعْنَاهُ بِمُجَرَّدِ تَصَوُّرِ مَنْ قَامَ بِهِ فَهُوَ الْفِعْلُ الْقَاصِرُ وَإِنْ كَانَ لَا يَتَقَوَّمُ إِلَّا بِتَصَوُّرِ مَنْ قَامَ بِهِ وَمَنْ وَقَعَ عَلَيْهِ فَهُوَ الْمُتَعَدِّي إِلَى وَاحِدٍ أَوْ أَكْثَرَ، فَإِنْ أُشْكِلَتْ أَفْعَالٌ فَإِنَّمَا إِشْكَالُهَا لِعَدَمِ اتِّضَاحِ تَشَخُّصِ الْحَدَثِ الْمُرَادِ مِنْهَا لِأَنَّ مَعْنَاهَا يَحُومُ حَوْلَ مَعَانٍ مُتَعَدِّدَةٍ. وَهَدَى مُتَعَدٍّ لِوَاحِدٍ لَا مَحَالَةَ، وَإِنَّمَا الْكَلَامُ فِي تَعْدِيَتِهِ لِثَانٍ فَالْحَقُّ أَنَّهُ إِنِ اعْتُبِرَ فِيهِ معنى الإراءة وَالْإِبَانَةِ تَعَدَّى بِنَفْسِهِ وَإِنِ اعْتُبِرَ فِيهِ مُطْلَقُ الْإِرْشَادِ وَالْإِشَارَةِ فَهُوَ مُتَعَدٍّ بِالْحَرْفِ فَحَالَةُ تَعْدِيَتِهِ هِيَ الْمُؤْذِنَةُ بِالْحَدَثِ الْمُتَضَمِّنِ لَهُ.
Kaldı ki el-hüdâ ve el-hidâye kelimelerinin her biri ism-i masdardır, asıl masdar ise el-hedy'dir. Benim kanaatime göre ise geçişlilik ve geçişsizlik, el ile yapılan yahut birinin üzerinde uzlaştığı şeylerden değildir; bilakis fiilin delalet ettiği hadesin anlamına bağlı olarak cereyan eder. Şayet hadesin anlamı sadece onu yapanın tasavvuruyla ayakta duruyorsa bu lâzım fiildir; eğer sadece onu yapan ile üzerinde vuku bulduğu şeyin tasavvuruyla ayakta duruyorsa bir veya daha fazla nesneye müteaddî fiildir. Şayet bazı fiillerde kapalılık varsa, bu kapalılık onlardan kastedilen hadesin mahiyetinin netleşmemesinden kaynaklanır; zira anlamı birden fazla mana etrafında dönmektedir. { هَدَى } fiili şüphesiz bir nesneye geçişlidir; asıl mesele ikinci nesneye geçişli olmasındadır. Doğrusu şudur ki, şayet onda gösterme ve açıklama manası gözetilirse bizzat geçişli olur; şayet mutlak irşad ve işaret manası gözetilirse harf ile geçişli olur. Dolayısıyla onun geçişlilik durumu, tazmin ettiği hadesi bildiren unsurdur.
وَقَدْ قِيلَ إِنَّ حَقِيقَةَ الْهِدَايَةِ الدَّلَالَةُ عَلَى الطَّرِيقِ لِلْوُصُولِ إِلَى الْمَكَانِ الْمَقْصُودِ فَالْهَادِي هُوَ الْعَارِفُ بِالطُّرُقِ وَفِي حَدِيثِ الْهِجْرَةِ: «إِنَّ أَبَا بَكْرٍ اسْتَأْجَرَ رَجُلًا مِنْ بَنِي الدِّيلِ هَادِيًا خِرِّيتًا» وَإِنَّ مَا نَشَأَ مِنْ مَعَانِي الْهِدَايَةِ هُوَ مَجَازَاتٌ شَاعَ اسْتِعْمَالُهَا. وَالْهِدَايَةُ فِي اصْطِلَاحِ الشَّرْعِ حِينَ تُسْنَدُ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى هِيَ الدَّلَالَةُ عَلَى مَا يُرْضِي اللَّهَ مِنْ فِعْلِ الْخَيْرِ وَيُقَابِلُهَا الضَّلَالَةُ وَهِيَ التَّغْرِيرُ.
Hidayetin hakikatinin, hedeflenen mekana varmak için yolu göstermek olduğu söylenmiştir; nitekim el-hâdî yolları bilen kimsedir. Hicret hadisinde şöyle geçmektedir: «Ebû Bekir, yolu çok iyi bilen mahir bir kılavuz (hâdiyen hırrîten) olarak Benî Dîl'den bir adamı kiralamıştı.» Hidayetin bundan türeyen anlamları ise yaygınlaşmış mecazlardır. Şer'î ıstılahta hidayet, Allah Teâlâ'ya isnad edildiğinde, Allah'ı razı edecek hayırlı amellere yol göstermektir; bunun zıddı ise aldatıp saptırmak (tağrîr) olan delalettir.
وَاخْتَلَفَ عُلَمَاءُ الْكَلَامِ فِي اعْتِبَارِ قَيْدِ الْإِيصَالِ إِلَى الْخَيْرِ فِي حَقِيقَةِ الْهِدَايَةِ فَالْجُمْهُورُ عَلَى عَدَمِ اعْتِبَارِهِ وَأَنَّهَا الدَّلَالَةُ عَلَى طَرِيقِ الْوُصُولِ سَوَاءٌ حَصَلَ الْوُصُولُ أَمْ لَمْ يَحْصُلْ وَهُوَ قَوْلُ الْأَشَاعِرَةِ وَهُوَ الْحَقُّ. وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ مِنْهُمُ الزَّمَخْشَرِيُّ إِلَى أَنَّ الْهِدَايَةَ هِيَ الدَّلَالَةُ مَعَ الْإِيصَالِ وَإِلَّا لَمَا امْتَازَتْ عَنِ الضَّلَالَةِ أَيْ حَيْثُ كَانَ اللَّهُ قَادِرًا عَلَى أَنْ يُوصِلَ مَنْ يَهْدِيهِ إِلَى مَا هَدَاهُ إِلَيْهِ، وَمَرْجِعُ الْخِلَافِ إِلَى اخْتِلَافِهِمْ فِي أَصْلٍ آخَرَ وَهُوَ أَصْلُ مَعْنَى رِضَى اللَّهِ
Kelâm âlimleri, hayra ulaştırma (îsâl) kaydının hidayetin hakikatine dahil olup olmadığı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Cumhur, bunun şart olmadığı ve hidayetin, varış hasıl olsun veya olmasın varış yolunu göstermek olduğu görüşündedir; bu, Eş'arîlerin kavlidir ve hak olan da budur. İçlerinde ez-Zemahşerî'nin de bulunduğu bir grup ise hidayetin, ulaştırma ile birlikte yol göstermek olduğu görüşüne gitmiştir; aksi halde delaletten ayırt edilemezdi; yani mademki Allah hidayet ettiğini hidayet ettiği şeye ulaştırmaya kādirdir. Bu ihtilafın kaynağı, başka bir esastaki ihtilaflarına dayanır; o da Allah'ın rızası,
وَمَشِيئَتِهِ وَإِرَادَتِهِ وَأَمْرِهِ، فَأَصْحَابُ الْأَشْعَرِيِّ اعْتَبَرُوا الْهِدَايَةَ الَّتِي هِيَ مِنْ مُتَعَلِّقِ الْأَمْرِ، وَالْمُعْتَزِلَةُ نَظَرُوا إِلَى الْهِدَايَةِ الَّتِي هِيَ مِنْ مُتَعَلِّقِ التَّكْوِينِ وَالْخَلْقِ، وَلَا خِلَافَ فِي أَنَّ الْهِدَايَةَ مَعَ الْوُصُولِ هِيَ الْمَطْلُوبَةُ شَرْعًا مِنَ الْهَادِي وَالْمَهْدِيِّ مَعَ أَنَّهُ قَدْ يَحْصُلُ الْخَطَأُ لِلْهَادِي وَسُوءُ الْقَبُولِ مِنَ الْمَهْدِيِّ وَهَذَا مَعْنَى مَا اخْتَارَ عَبْدُ الْحَكِيمِ أَنَّهَا مَوْضُوعَةٌ فِي الشَّرْع لقدر الْمُشْتَرِكِ لِوُرُودِهَا فِي الْقُرْآنِ فِي كُلٍّ مِنْهُمَا قَالَ: إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ [الْقَصَص: ٥٦] وَقَالَ: وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى [فصلت: ١٧] وَالْأَصْلُ عَدَمُ الِاشْتِرَاكِ وَعَدَمُ الْمَجَازِ.
meşîeti, iradesi ve emrinin anlamı esasıdır. Zira Eş'arî taraftarları, emrin taallukundan olan hidayeti dikkate almışlar; Mu'tezile ise tekvin ve yaratmanın taallukundan olan hidayete bakmışlardır. Rehberlik edenin yanılması ve hidayet edilenin kötü kabulü vuku bulabilmekle birlikte, şer'an rehberden ve rehberlik edilenden istenenin ulaştırma ile birlikte olan hidayet olduğunda ihtilaf yoktur. Nitekim Abdülhakîm'in, Kur'an'da her iki manada da gelmesi sebebiyle hidayetin şeriatta ortak bir payda için konulduğu yönündeki tercihi de bu manadadır. Allah Teâlâ: { إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ } “Şüphesiz sen sevdiğin kimseyi hidayete erdiremezsin” [el-Kasas 28:56] ve { وَأَمَّا ثَمُودُ فَهَدَيْناهُمْ فَاسْتَحَبُّوا الْعَمى عَلَى الْهُدى } “Semûd'a gelince, biz onlara doğru yolu gösterdik ama onlar körlüğü doğru yola tercih ettiler” [Fussilet 41:17] buyurmuştur. Asıl olan ise lafzî müştereklik ve mecaz olmamasıdır.
وَالْهِدَايَةُ أَنْوَاعٌ تَنْدَرِجُ كَثْرَتُهَا تَحْتَ أَرْبَعَةِ أَجْنَاسٍ مُتَرَتِّبَةٍ: الْأَوَّلُ إِعْطَاءُ الْقُوَى الْمُحَرِّكَةِ وَالْمُدْرِكَةِ الَّتِي بِهَا يَكُونُ الِاهْتِدَاءُ إِلَى انْتِظَامِ وُجُودِ ذَاتِ الْإِنْسَانِ، وَيَنْدَرِجُ تَحْتَهَا أَنْوَاعٌ
Hidayet, çokluğu birbiri ardınca gelen dört cins altında toplanan nevilerden oluşur: Birincisi: İnsanın kendi varlığının düzenine ulaşmasını sağlayan hareket ettirici ve idrak edici güçlerin verilmesidir. Bunun altına giren türler
تَبْتَدِئُ مِنْ إِلْهَامِ الصَّبِيِّ الْتِقَامَ الثَّدْيِ وَالْبُكَاءَ عِنْدَ الْأَلَمِ إِلَى غَايَةِ الْوِجْدَانِيَّاتِ الَّتِي بِهَا يَدْفَعُ عَنْ نَفْسِهِ كَإِدْرَاكِ هَوْلِ الْمُهْلِكَاتِ وَبَشَاعَةِ الْمُنَافَرَاتِ، وَيَجْلِبُ مَصَالِحَهُ الْوُجُودِيَّةَ كَطَلَبِ الطَّعَامِ وَالْمَاءِ وَذَوْدِ الْحَشَرَاتِ عَنْهُ وَحَكِّ الْجِلْدِ وَاخْتِلَاجِ الْعَيْنِ عِنْدَ مُرُورِ مَا يُؤْذِي تُجَاهَهَا، وَنِهَايَتُهَا أَحْوَالُ الْفِكْرِ وَهُوَ حَرَكَةُ النَّفْسِ فِي الْمَعْقُولَاتِ أَعْنِي مُلَاحَظَةَ الْمَعْقُولِ لِتَحْصِيلِ الْمَجْهُولِ فِي الْبَدِيهِيَّاتِ وَهِيَ الْقُوَّةُ النَّاطِقَةُ الَّتِي انْفَرَدَ بِهَا الْإِنْسَانُ الْمُنْتَزَعَةُ مِنَ الْعُلُومِ الْمَحْسُوسَةِ.
çocuğun memeyi kapması ve acı duyduğunda ağlamasının ilham edilmesinden başlar; helak edici şeylerin dehşetini ve nefret uyandıran şeylerin çirkinliğini idrak etmesi gibi kendisinden tehlikeleri savdığı, yiyecek-içecek istemek, haşereleri kendinden kovmak, cildini kaşımak ve önüne eziyet verici bir şey geldiğinde gözünü kırpmak gibi varoluşsal menfaatlerini celbettiği vicdânî/içsel idraklerin nihayetine kadar uzanır. Bunun son noktası ise fikir halleridir; bu da nefsin mâkûlâttaki hareketidir, yani bedîhiyyâtta bilinmeyeni elde etmek için bilineni mülahaza etmesidir. Bu da hissedilen ilimlerden soyutlanan ve insana has kılınan nâtıka (düşünme) gücüdür.
الثَّانِي نَصْبُ الْأَدِلَّةِ الْفَارِقَةِ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ وَالصَّوَابِ وَالْخَطَأِ، وَهِيَ هِدَايَةُ الْعُلُومِ النَّظَرِيَّةِ. الثَّالِثُ الْهِدَايَةُ إِلَى مَا قَدْ تُقَصِّرُ عَنْهُ الْأَدِلَّةُ أَوْ يُفْضِي إِعْمَالُهَا فِي مِثْلِهِ إِلَى مَشَقَّةٍ وَذَلِكَ بِإِرْسَالِ الرُّسُلِ وَإِنْزَالِ الْكُتُبِ وَمَوَازِينِ الْقِسْطِ وَإِلَيْهَا الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ تَعَالَى فِي شَأْنِ الرُّسُل: وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا [الْأَنْبِيَاء: ٢٣] . الرَّابِعُ أَقْصَى أَجْنَاسِ الْهِدَايَةِ وَهِيَ كَشْفُ الْحَقَائِقِ الْعُلْيَا وَإِظْهَارُ أَسْرَارِ الْمَعَانِي الَّتِي حَارَتْ فِيهَا أَلْبَابُ الْعُقَلَاءِ إِمَّا بِوَاسِطَةِ الْوَحْيِ وَالْإِلْهَامِ الصَّحِيحِ أَوِ التَّجَلِّيَاتِ، وَقَدْ سَمَّى اللَّهُ تَعَالَى هَذَا هُدًى حِينَ أَضَافَهُ لِلْأَنْبِيَاءِ فَقَالَ: أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ [الْأَنْعَام: ٩٠] .
İkincisi: Hak ile batılı, doğru ile yanlışı ayıran delillerin konulmasıdır; bu da nazarî ilimlerin hidayetidir. Üçüncüsü: Delillerin yetersiz kalabileceği yahut benzeri konularda delilleri işletmenin meşakkate yol açacağı hususlara hidayet edilmesidir; bu da peygamberlerin gönderilmesi, kitapların ve adalet terazilerinin indirilmesi iledir. Allah Teâlâ'nın peygamberler hakkındaki şu buyruğu buna işarettir: { وَجَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنا } “Ve onları emrimizle doğru yolu gösteren önderler kıldık” [el-Enbiyâ 21:73]. Dördüncüsü: Hidayet cinslerinin en yücesidir; bu da ya vahiy ve sahih ilham vasıtasıyla ya da tecellîler yoluyla akıl sahiplerinin zihinlerinin hayrette kaldığı yüce hakikatlerin keşfedilmesi ve mana sırlarının açığa çıkarılmasıdır. Allah Teâlâ bunu peygamberlere izafe ettiğinde hidayet olarak isimlendirmiş ve şöyle buyurmuştur: { أُولئِكَ الَّذِينَ هَدَى اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ } “İşte onlar, Allah'ın hidayet verdiği kimselerdir; sen de onların hidayetine uy” [el-En'âm 6:90].
وَلَا شَكَّ أَنَّ الْمَطْلُوبَ بِقَوْلِهِ اهْدِنَا الْمُلَقَّنِ لِلْمُؤْمِنِينَ هُوَ مَا يُنَاسِبُ حَالَ الدَّاعِي بِهَذَا إِنْ كَانَ بِاعْتِبَارِ دَاعٍ خَاصٍّ أَوْ طَائِفَة خَاصَّة عِنْد مَا يَقُولُونَ: اهْدِنَا، أَوْ هُوَ أَنْوَاعُ الْهِدَايَةِ عَلَى الْجُمْلَةِ بِاعْتِبَارِ تَوْزِيعِهَا عَلَى مَنْ تَأَهَّلَ لَهَا بِحَسَبِ أَهْلِيَّتِهِ إِنْ كَانَ دُعَاءً عَلَى لِسَانِ الْمُؤْمِنِينَ كُلِّهِمُ الْمُخَاطَبِينَ بِالْقُرْآنِ، وَعَلَى كِلَا التَّقْدِيرَيْنِ فَبَعْضُ أَنْوَاعِ الْهِدَايَةِ مَطْلُوبٌ حُصُولُهُ لِمَنْ لَمْ يَبْلُغْ إِلَيْهِ، وَبَعْضُهَا مَطْلُوبٌ دَوَامُهُ لِمَنْ كَانَ حَاصِلًا لَهُ خَاصَّةً أَوْ لِجَمِيعِ
Hiç şüphe yok ki, müminlere öğretilen { اهْدِنَا } sözüyle talep edilen şey; şayet { اهْدِنَا } dediklerinde özel bir dua eden veya özel bir topluluk itibara alınırsa, bu duayı yapanın haline uygun olandır; şayet Kur'an'ın muhatabı olan bütün müminlerin lisanından bir dua ise, hidayete ehil olanlara ehliyetlerine göre dağıtılması itibariyle toptan hidayet türleridir. Her iki takdire göre de hidayet türlerinin bazısının, ona henüz ulaşmamış kimse için husûlü istenir; bazısının ise bizzat kendisinde veya bütün
النَّاسِ الْحَاصِلِ لَهُمْ، وَذَلِكَ كَالْهِدَايَةِ الْحَاصِلَةِ لَنَا قَبْلَ أَنْ نَسْأَلَهَا مِثْلَ غَالِبِ أَنْوَاعِ الْجِنْسِ الْأَوَّلِ.
insanlarda mevcut olan kimse için devamı istenir; bu da birinci cinsin çoğu türü gibi, biz onu istemeden önce bizde hasıl olan hidayet gibidir.
وَصِيغَةُ الطَّلَبِ مَوْضُوعَةٌ لِطَلَبِ حُصُولِ الْمَاهِيَّةِ الْمَطْلُوبَةِ مِنْ فِعْلٍ أَوْ كَفٍّ فَإِذَا اسْتُعْمِلَتْ فِي طَلَبِ الدَّوَامِ كَانَ اسْتِعْمَالُهَا مَجَازًا نَحْوَ: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا [النِّسَاء:
Talep sîgası, yapma veya vazgeçme şeklindeki talep edilen mahiyetin meydana gelmesini istemek için konulmuştur. Dolayısıyla devamlılık talebinde kullanıldığında bu kullanımı mecaz olur; nitekim: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا آمِنُوا } “Ey iman edenler! İman edin” [en-Nisâ
١٣٦] وَذَلِكَ حَيْثُ لَا يُرَادُ بِهَا إِلَّا طَلَبُ الدَّوَامِ. وَأَمَّا إِذَا اسْتُعْمِلَتْ فِي طَلَبِ الدَّوَامِ لِلزِّيَادَةِ مِمَّا حَصَلَ بَعْضُهُ وَلَمْ يَحْصُلْ بَعْضُهُ فَهِيَ مُسْتَعْمَلَةٌ فِي مَعْنَاهَا وَهُوَ طَلَبُ الْحُصُولِ لِأَنَّ الزِّيَادَةَ فِي مَرَاتِبِ الْهِدَايَةِ مَثَلًا تَحْصِيلٌ لِمَوَادَّ أُخْرَى مِنْهَا. وَلَمَّا كَانَ طَلَبُ الزِّيَادَةِ يَسْتَلْزِمُ طَلَبَ دَوَامِ مَا حَصَلَ إِذْ لَا تَكَادُ تَنْفَعُ الزِّيَادَةُ إِذَا انْتَقَضَ الْأَصْلُ كَانَ اسْتِعْمَالُهَا حِينَئِذٍ فِي لَازِمِ الْمَعْنَى مَعَ الْمَعْنَى فَهُوَ كِنَايَةٌ. أَمَّا إِذَا قَالَ: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ مَنْ بَلَغَ جَمِيعَ مَرَاتِبِ الْهِدَايَةِ وَرَقِيَ إِلَى قِمَّةِ غاياتها وَهُوَ النَّبِي صَلَّى اللَّهُ
4:136] ayeti, kendisiyle sadece devamlılık talebi murad edildiği duruma örnektir. Ancak bir kısmı hasıl olup bir kısmı hasıl olmamış şeyde artış elde etmek maksadıyla devamlılık talebinde kullanıldığında, kendi anlamında yani husûl talebinde kullanılmış olur; zira mesela hidayet mertebelerindeki artış, onun diğer unsurlarını tahsil etmektir. Artış talebi ise hasıl olanın devamını istemeyi gerektirdiğinden -çünkü asıl bozulduğunda artış neredeyse hiç fayda vermez-, bu durumda sîganın kullanımı anlamla birlikte anlamın lazımı için olmuş olur ki bu da kinayedir. Bütün hidayet mertebelerine ulaşmış ve gayelerinin zirvesine yükselmiş olan kimse, yani Nebî sallallâhu aleyhi
عَلَيْهِ وَسَلَّمَ فَإِنَّ دُعَاءَهُ حِينَئِذٍ يَكُونُ مِنَ اسْتِعْمَالِ اللَّفْظِ فِي مَجَازِ مَعْنَاهُ وَيَكُونُ دُعَاؤُهُ ذَلِكَ اقْتِبَاسًا مِنَ الْآيَةِ وَلَيْسَ عَيْنَ الْمُرَادِ مِنَ الْآيَةِ لِأَنَّ الْمُرَادَ مِنْهَا طَلَبُ الْحُصُولِ بِالْمَزِيدِ مَعَ طَلَبِ الدَّوَامِ بِطَرِيقَةِ الِالْتِزَامِ وَلَا مَحَالَةَ أَنَّ الْمَقْصُودَ فِي الْآيَةِ هُوَ طَلَبُ الْهِدَايَةِ الْكَامِلَةِ.
ve sellem { اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } dediğinde ise, onun bu duası lafzın mecaz anlamında kullanılması kabilinden olur ve bu duası ayetten iktibas sayılır; ayetten bizzat kastedilenin aynısı olmaz. Zira ayetten murad, iltizam yoluyla devam talebiyle birlikte ziyade yoluyla husûl talebidir ve şüphesiz ayetteki maksat kâmil hidayeti talep etmektir.
وَالصِّرَاطُ الطَّرِيقُ وَهُوَ بِالصَّادِ وبالسين وَقد قرىء بِهِمَا فِي الْمَشْهُورَةِ وَكَذَلِكَ نَطَقَتْ بِهِ بِالسِّينِ جُمْهُورُ الْعَرَبِ إِلَّا أَهْلَ الْحِجَازِ نَطَقُوهُ بِالصَّادِ مُبْدَلَةً عَنِ السِّينِ لِقَصْدِ التَّخْفِيفِ فِي الِانْتِقَالِ مِنَ السِّينِ إِلَى الرَّاءِ ثُمَّ إِلَى الطَّاءِ قَالَ فِي «لَطَائِفِ الْإِشَارَاتِ» عَنِ الْجَعْبَرِيِّ إِنَّهُمْ يَفْعَلُونَ ذَلِكَ فِي كُلِّ سِينٍ بَعْدَهَا غَيْنٌ أَوْ خَاءٌ أَوْ قَافٌ أَوْ طَاءٌ وَإِنَّمَا قَلَبُوهَا هُنَا صَادًا لِتُطَابِقَ الطَّاءَ فِي الْإِطْبَاقِ وَالِاسْتِعْلَاءِ وَالتَّفَخُّمِ مَعَ الرَّاءِ اسْتِثْقَالًا لِلِانْتِقَالِ مِنْ سُفْلٍ إِلَى عُلُوٍّ اهـ.
Sırat (es-sırât) yol demektir; sâd ile de sîn ile de yazılır. Meşhur kıraatlerde her ikisiyle de okunmuştur. Nitekim Hicaz ehli hariç Arapların cumhuru bunu sîn ile telaffuz etmiştir; Hicaz ehli ise sîn harfinden râ'ya, ardından tâ'ya geçerken kolaylık sağlamak maksadıyla sîn harfinden bedel olarak sâd ile telaffuz etmiştir. Latâifü'l-İşârât'ta el-Ca'berî'den nakledildiğine göre onlar, kendisinden sonra gayn, hı, kaf veya tı harfi gelen her sîn için bunu yaparlar. Burada sîn'i sâd'a dönüştürmeleri ise; alttan üste geçişi ağır bulduklarından dolayı, tı harfine ıtbâk, isti'lâ ve râ ile birlikte tafhîmde uyum sağlasın diyedir (İntihâ).
أَيْ بِخِلَافِ الْعَكْسِ نَحْوَ طَسْتٍ لِأَنَّ الْأَوَّلَ عَمَلٌ وَالثَّانِي تَرْكٌ. وَقَيْسٌ قَلَبُوا السِّينَ بَيْنَ الصَّادِ وَالزَّايِ وَهُوَ إِشْمَامٌ وَقَرَأَ بِهِ حَمْزَةُ فِي رِوَايَةِ خَلَفٍ عَنْهُ. وَمِنَ الْعَرَبِ مَنْ قَلَبَ السِّينَ زَايًا خَالِصَةً قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَهِيَ لُغَةُ عُذْرَةَ وَكَلْبٍ وَبَنِي الْقَيْنِ وَهِيَ مَرْجُوحَةٌ وَلَمْ يُقْرَأْ بِهَا، وَقَدْ قَرَأَ بِاللُّغَةِ الْفُصْحَى (بِالصَّادِ) جُمْهُورُ الْقُرَّاءِ وَقَرَأَ بِالسِّينِ ابْنُ كَثِيرٍ فِي رِوَايَةِ قُنْبُلٍ، وَالْقِرَاءَةُ بِالصَّادِ هِيَ الرَّاجِحَةُ لِمُوَافَقَتِهَا رَسْمَ الْمُصْحَفِ وَكَوْنِهَا اللُّغَةَ الْفُصْحَى.
Yani { طَسْت } gibi bunun aksinin hilafınadır; çünkü birincisi amel, ikincisi ise terktir. Kays kabilesi sîn harfini sâd ile zây arasında bir sesle (işmâm ile) telaffuz etmiştir; Hamza, Halef rivayetinde bu şekilde okumuştur. Araplardan sîn'i halis zây harfine dönüştürenler de vardır. el-Kurtubî şöyle demiştir: "Bu, Uzre, Kelb ve Benî'l-Kayn kabilelerinin lehçesidir; mercuhtur ve onunla kıraat edilmemiştir." Kurrânın cumhuru en fasih lügatle (sâd ile) okumuştur; İbn Kesîr ise Kunbul rivayetinde sîn ile okumuştur. Sâd ile olan kıraat, Mushaf hattına uygunluğu ve en fasih lehçe olması sebebiyle racih olandır.
فَإِنْ قِيلَ كَيْفَ كُتِبَتْ فِي الْمُصْحَفِ بِالصَّادِ وَقَرَأَهَا بَعْضُ الْقُرَّاءِ بِالسِّينِ؟ قُلْتُ إِنَّ الصَّحَابَةَ كَتَبُوهَا بِالصَّادِ تَنْبِيهًا عَلَى الْأَفْصَحِ فِيهَا، لِأَنَّهُمْ يَكْتُبُونَ بِلُغَةِ قُرَيْشٍ وَاعْتَمَدُوا عَلَى عِلْمِ الْعَرَب فَالَّذِينَ قرأوا بِالسِّينِ تَأَوَّلُوا أَنَّ الصَّحَابَةَ لَمْ يَتْرُكُوا لُغَةَ السِّينِ لِلْعِلْمِ بِهَا فَعَادَلُوا الْأَفْصَحَ بِالْأَصْلِ وَلَوْ كَتَبُوهَا بِالسِّينِ مَعَ أَنَّهَا الْأَصْلُ لَتَوَهَّمَ النَّاسُ عَدَمَ جَوَازِ الْعُدُولِ عَنْهُ
Eğer: "Mushaf'ta sâd ile yazıldığı halde bazı kurrâ onu nasıl sîn ile okumuştur?" denilirse, derim ki: Sahabe, onda en fasih olana dikkat çekmek için onu sâd ile yazmıştır; zira onlar Kureyş lehçesiyle yazıyorlardı ve Arapların [asıl harfi] bilmelerine güvenmişlerdi. Sîn ile okuyanlar ise sahabenin sîn lehçesini -bilindiği için- büsbütün terk etmedikleri yorumunu yaparak en fasih olanı asıl ile denk tutmuşlardır. Şayet asıl olmasına rağmen onu sîn ile yazsalardı, insanlar ondan başka bir harfe geçmenin caiz olmadığı vehmine kapılırlardı;
لِأَنَّهُ الْأَصْلُ وَالْمَرْسُومُ كَمَا كَتَبُوا الْمُصَيْطِرَ بِالصَّادِ مَعَ الْعِلْمِ بِأَنَّ أَصْلَهُ السِّينُ فَهَذَا مِمَّا يَرْجِعُ الْخِلَافُ فِيهِ إِلَى الِاخْتِلَافِ فِي أَدَاءِ اللَّفْظِ لَا فِي مَادَّةِ اللَّفْظِ لِشُهْرَةِ اخْتِلَافِ لَهَجَاتِ الْقَبَائِلِ فِي لَفْظٍ مَعَ اتِّحَادِهِ عِنْدَهُمْ.
çünkü hem asıl hem de resm-i hatta yazılan o olurdu; nitekim aslının sîn olduğu bilinmesine rağmen { الْمُصَيْطِرَ } kelimesini de sâd ile yazmışlardır. Dolayısıyla bu, lafzın maddesinde değil, lafzın edasında olan bir ihtilaftır; zira kabilelerin lehçelerinin bir lafız üzerinde -anlamı yanlarında bir olmakla beraber- farklılık göstermesi meşhurdur.
وَالصِّرَاطُ اسْمٌ عَرَبِيٌّ وَلَمْ يَقُلْ أَحَدٌ مِنْ أَهْلِ اللُّغَةِ أَنَّهُ مُعَرَّبٌ وَلَكِنْ ذُكِرَ فِي «الْإِتْقَانِ» عَنِ النَّقَّاشِ وَابْنِ الْجَوْزِيِّ أَنَّهُ الطَّرِيقُ بِلُغَةِ الرُّومِ وَذُكِرَ أَنَّ أَبَا حَاتِمٍ ذَكَرَ ذَلِكَ فِي كِتَابِ «الزِّينَةِ» لَهُ وَبَنَى عَلَى ذَلِكَ السُّيُوطِيُّ فَزَادَهُ فِي «مَنْظُومَتِهِ فِي الْمُعَرَّبِ» .
Sırat Arapça bir isimdir ve lügat ehlinden hiç kimse onun muarreb olduğunu söylememiştir. Ancak el-İtkān'da en-Nakkāş ve İbnü'l-Cevzî'den nakledildiğine göre o, Rum lügatinde yol demektir; Ebû Hâtim'in de Kitâbü'z-Zîne adlı eserinde bunu zikrettiği nakledilmiş ve es-Süyûtî buna dayanarak onu Muarreb Manzumesi'ne eklemiştir.
وَالصِّرَاطُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مُسْتَعَارٌ لِمَعْنَى الْحَقِّ الَّذِي يَبْلُغُ بِهِ مُدْرِكُهُ إِلَى الْفَوْزِ بِرِضَاءِ اللَّهِ لِأَنَّ ذَلِكَ الْفَوْزَ هُوَ الَّذِي جَاءَ الْإِسْلَامُ بِطَلَبِهِ.
Bu ayette sırat, idrak eden kimsenin kendisiyle Allah'ın rızasına nail olacağı hak anlamında istiare edilmiştir; zira İslam'ın talep edilmesini getirdiği kurtuluş işte bu rızadır.
وَالْمُسْتَقِيمُ اسْمُ فَاعِلِ اسْتَقَامَ مُطَاوِعٌ قَوَّمْتُهُ فَاسْتَقَامَ، وَالْمُسْتَقِيمُ الَّذِي لَا عِوَجَ فِيهِ وَلَا تَعَارِيجَ، وَأَحْسَنُ الطُّرُقِ الَّذِي يَكُونُ مُسْتَقِيمًا وَهُوَ الْجَادَّةُ لِأَنَّهُ بِاسْتِقَامَتِهِ يَكُونُ أَقْرَبَ إِلَى الْمَكَانِ الْمَقْصُودِ مِنْ غَيْرِهِ فَلَا يَضِلُّ فِيهِ سَالِكُهُ وَلَا يَتَرَدَّدُ وَلَا يَتَحَيَّرُ.
Müstakîm, istakāme fiilinin ism-i failidir; { قَوَّمْتُهُ فَاسْتَقَامَ } ifadesinin mutâvaatıdır. Müstakîm, içinde hiçbir eğrilik ve büküntü bulunmayandır. Yolların en güzeli ise dosdoğru olanıdır ki o da ana yoldur; zira dosdoğru oluşuyla hedeflenen yere diğerlerinden daha yakındır, yolcusu onda sapmaz, tereddüde düşmez ve şaşırmaz.
وَالْمُسْتَقِيمُ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِلْحَقِّ الْبَيِّنِ الَّذِي لَا تَخْلِطُهُ شُبْهَةُ بَاطِلٍ فَهُوَ كَالطَّرِيقِ الَّذِي لَا تَتَخَلَّلُهُ بُنَيَّاتٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ دِينُ الْحَقِّ، وَنُقِلَ عَنْهُ أَنَّهُ مِلَّةُ الْإِسْلَامِ، فَكَلَامُهُ يُفَسِّرُ بَعْضُهُ بَعْضًا وَلَا يُرِيدُ أَنَّهُمْ لُقِّنُوا الدُّعَاءَ بِطَلَبِ الْهِدَايَةِ إِلَى دِينٍ مَضَى وَإِنْ كَانَتِ الْأَدْيَانُ الْإِلَهِيَّةُ كُلُّهَا صُرُطًا مُسْتَقِيمَةً بِحَسَبِ أَحْوَالِ أُمَمِهَا يَدُلُّ لِذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي حِكَايَةِ غِوَايَةِ الشَّيْطَانِ: قالَ فَبِما أَغْوَيْتَنِي لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ [الْأَعْرَاف: ١٦] .
Buradaki müstakîm, içine hiçbir batıl şüphesi karışmayan açık hak için istiare edilmiştir; dolayısıyla arasına tali yollar girmeyen ana yol gibidir. İbn Abbâs'tan dosdoğru yolun hak din olduğu rivayet edilmiş; yine ondan İslam milleti olduğu da nakledilmiştir. Onun bu sözleri birbirini tefsir eder; o, ilahî dinlerin hepsi kendi ümmetlerinin durumlarına göre dosdoğru yollar olsa bile, geçmiş bir dine hidayet isteme duasının kendilerine öğretildiğini kastetmemektedir. Şeytanın saptırmasını nakleden şu ayet-i kerime buna delalet eder: { قالَ فَبِما أَغْوَيْتَنِي لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ } “[İblis] dedi ki: 'Beni azdırmana karşılık, andolsun ki onlar için senin dosdoğru yolunun üzerine oturacağım'” [el-A'râf 7:16].
فَالتَّعْرِيفُ فِي (الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ) تَعْرِيفُ الْعَهْدِ الذِّهْنِيِّ، لِأَنَّهُمْ سَأَلُوا الْهِدَايَةَ لِهَذَا الْجِنْسِ فِي ضِمْنِ فَرْدٍ وَهُوَ الْفَرْدُ الْمُنْحَصِرُ فِيهِ الِاسْتِقَامَةُ لِأَنَّ الِاسْتِقَامَةَ لَا تَتَعَدَّدُ كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ [يُونُس: ٣٢] وَلِأَنَّ الضَّلَالَ أَنْوَاعٌ كَثِيرَةٌ كَمَا قَالَ:
{ الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ } terkibindeki belirlilik, zihnî belirliliktir; zira onlar bu cins için tek bir ferdin kapsamında hidayet istemişlerdir ki o da istikametin kendisinde münhasır olduğu ferddir. Çünkü Allah Teâlâ'nın buyurduğu gibi istikamet birden fazla olmaz: { فَماذا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلالُ } “Haktan sonra sapıklıktan başka ne vardır?” [Yûnus 10:32]. Dalâlet ise pek çok türdedir, nitekim şöyle buyurmuştur:
وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ [الْمَائِدَة: ١٠٠] وَقَدْ يُوَجَّهُ هَذَا التَّفْسِيرُ بِحُصُولِ الْهِدَايَةِ إِلَى الْإِسْلَامِ فَعَلَّمَهُمُ اللَّهُ هَذَا الدُّعَاءَ لِإِظْهَارِ مِنَّتِهِ وَقَدْ هَدَاهُمُ اللَّهُ بِمَا سَبَقَ مِنَ الْقُرْآنِ قَبْلَ نُزُولِ الْفَاتِحَةِ وَيَهْدِيهِمْ بِمَا لَحِقَ مِنَ الْقُرْآنِ وَالْإِرْشَادِ النَّبَوِيِّ. وَإِطْلَاقُ الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ عَلَى دِينِ الْإِسْلَامِ وَرَدَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ إِنَّنِي هَدانِي رَبِّي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ دِيناً قِيَماً [الْأَنْعَام:
{ وَلَوْ أَعْجَبَكَ كَثْرَةُ الْخَبِيثِ } “Kötünün çokluğu hoşuna gitse bile” [el-Mâide 5:100]. Bu tefsir, İslam'a hidayetin hasıl olması ile açıklanabilir; Allah onlara nimetini göstermek için bu duayı öğretmiştir. Allah Fâtiha'nın nüzulünden önce inen Kur'an âyetleriyle onlara hidayet etmiş, sonradan inecek Kur'an ve nebevî irşadla da onlara hidayet edecektir. Dosdoğru yol tabirinin İslam dini için kullanılışı Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda da geçmektedir: { قُلْ إِنَّنِي هَدانِي رَبِّي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ دِيناً قِيَماً } “De ki: Şüphesiz Rabbim beni dosdoğru bir yola, dosdoğru bir dine iletti” [el-En'âm
١٦١] .
6:161].
وَالْأَظْهَرُ عِنْدِي أَنَّ الْمُرَادَ بِالصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ الْمَعَارِفُ الصَّالِحَاتُ كُلُّهَا مِنَ اعْتِقَادٍ وَعَمَلٍ بِأَنْ يُوَفِّقَهُمْ إِلَى الْحَقِّ وَالتَّمْيِيزِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الضَّلَالِ عَلَى مَقَادِيرِ اسْتِعْدَادِ النُّفُوسِ وَسَعَةِ
Bana göre daha açık olan ise, dosdoğru yoldan muradın; nefislerin istidadı ve aydınlık akılların genişliği
مَجَالِ الْعُقُولِ النَّيِّرَةِ وَالْأَفْعَالِ الصَّالِحَةِ بِحَيْثُ لَا يَعْتَرِيهِمْ زَيْغٌ وَشُبْهَاتٌ فِي دِينِهِمْ وَهَذَا أَوْلَى لِيَكُونَ الدُّعَاءُ طَلَبَ تَحْصِيلِ مَا لَيْسَ بِحَاصِلٍ وَقْتَ الطَّلَبِ وَإِنَّ الْمَرْءَ بِحَاجَةٍ إِلَى هَذِهِ الْهِدَايَةِ فِي جَمِيع شؤونه كُلِّهَا حَتَّى فِي الدَّوَامِ عَلَى مَا هُوَ مُتَلَبِّسٌ بِهِ مِنَ الْخَيْرِ لِلْوِقَايَةِ مِنَ التَّقْصِيرِ فِيهِ أَوِ الزَّيْغِ عَنْهُ. وَالْهِدَايَةُ إِلَى الْإِسْلَامِ لَا تُقْصَرُ عَلَى ابْتِدَاءِ اتِّبَاعِهِ وَتَقَلُّدِهِ بَلْ هِيَ مُسْتَمِرَّةٌ بِاسْتِمْرَارِ تَشْرِيعَاتِهِ وَأَحْكَامِهِ بِالنَّصِّ أَوِ الِاسْتِنْبَاطِ. وَبِهِ يَظْهَرُ مَوْقِعُ قَوْلِهِ: غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ مُصَادِفًا الْمِحَزِّ
ile salih ameller ölçüsünce dinlerinde kendilerine herhangi bir sapma ve şüphe arız olmayacak şekilde, onları hakka ve hak ile dalâleti ayırt etmeye muvaffak kılacak inanç ve amele dair bütün salih marifetler olmasıdır. Bu izah, duanın talep anında henüz hasıl olmamış şeyin tahsilini isteme şeklinde olması bakımından daha uygundur. İnsan bütün işlerinde bu hidayete muhtaçtır; hatta onda kusur işlemekten yahut ondan sapmaktan korunmak için bizzat içinde bulunduğu hayrın devamında bile bu hidayete muhtaçtır. İslam'a hidayet, sadece ona tabi olmanın ve onu benimsemenin başlangıcına hasredilemez; bilakis nass veya istinbat yoluyla teşriat ve hükümlerinin devam etmesiyle sürekli devam eder. İşte { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ } buyruğunun tam yerine isabet ettiği buradan anlaşılır.
[٧] صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ (٧) .
[7] { صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ } “Kendilerine lütufta bulunduğun kimselerin yoluna; gazaba uğramışların ve sapmışlarınkine değil.” (7).
صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ.
{ صِراطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } “Kendilerine lütufta bulunduğun kimselerin yoluna.”
بَدَلٌ أَوْ عَطْفُ بَيَانٍ مِنَ الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ، وَإِنَّمَا جَاءَ نَظْمُ الْآيَةِ بِأُسْلُوبِ الْإِبْدَالِ أَوِ الْبَيَانِ دُونَ أَنْ يُقَالَ: اهْدِنَا صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمُ الْمُسْتَقِيمَ، لِفَائِدَتَيْنِ: الْأُولَى: أَنَّ الْمَقْصُودَ مِنَ الطَّلَبِ ابْتِدَاءً هُوَ كَوْنُ الْمُهْدَى إِلَيْهِ وَسِيلَةً لِلنَّجَاةِ وَاضِحَةً سَمْحَةً سَهْلَةً، وَأَمَّا كَوْنُهَا سَبِيلَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ فَأَمْرٌ زَائِدٌ لِبَيَانِ فَضْلِهِ. الْفَائِدَةُ الثَّانِيَةُ: مَا فِي أُسْلُوبِ الْإِبْدَالِ مِنَ الْإِجْمَالِ الْمُعَقَّبِ بِالتَّفْصِيلِ لِيَتَمَكَّنَ مَعْنَى الصِّرَاطِ لِلْمَطْلُوبِ فَضْلُ تَمَكُّنٍ فِي نُفُوسِ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ لُقِّنُوا هَذَا الدُّعَاءَ فَيَكُونُ لَهُ مِنَ الْفَائِدَةِ مِثْلُ مَا لِلتَّوْكِيدِ الْمَعْنَوِيِّ، وَأَيْضًا لِمَا فِي هَذَا الْأُسْلُوبِ مِنْ تَقْرِيرِ حَقِيقَةِ هَذَا الصِّرَاطِ وَتَحْقِيقِ مَفْهُومِهِ فِي نُفُوسِهِمْ فَيَحْصُلُ مَفْهُومُهُ مَرَّتَيْنِ فَيَحْصُلُ لَهُ مِنَ الْفَائِدَةِ مَا يَحْصُلُ بِالتَّوْكِيدِ اللَّفْظِيِّ وَاعْتِبَارِ الْبَدَلِيَّةِ مُسَاوٍ لِاعْتِبَارِهِ عَطْفَ بَيَانٍ لَا مَزِيَّةَ لِأَحَدِهِمَا عَلَى الْآخَرِ خِلَافًا لِمَنْ حَاوَلَ التَّفَاضُلَ بَيْنَهُمَا، إِذِ التَّحْقِيقُ عِنْدِي أَنَّ عَطْفَ الْبَيَانِ اسْمٌ لِنَوْعٍ مِنَ الْبَدَلِ وَهُوَ الْبَدَلُ الْمُطَابِقُ وَهُوَ الَّذِي لَمْ يُفْصِحْ أَحَدٌ مِنَ النُّحَاةِ عَلَى تَفْرِقَةٍ مَعْنَوِيَّةٍ بَيْنَهُمَا وَلَا شَاهِدًا يُعَيِّنُ الْمَصِيرَ إِلَى أَحَدِهِمَا دُونَ الْآخَرِ.
{ الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } ifadesinden bedel veya atf-ı beyândır. Âyetin nazmının { اهْدِنَا صِرَاطَ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمُ الْمُسْتَقِيمَ } denilmeyip bedel veya beyan üslubuyla gelmesi iki fayda içindir: Birincisi: Talepten asıl maksat başlangıçta, hidayet olunan şeyin açık, müsamahalı ve kolay bir kurtuluş vesilesi olmasıdır; onun Allah'ın kendilerine nimet verdiği kimselerin yolu olması ise faziletini beyan eden ziyade bir husustur. İkinci fayda: Bedel üslubundaki icmâlin ardından tafsilatın gelmesidir; tâ ki talep edilen sıratın manası, kendilerine bu dua öğretilen müminlerin nefislerinde fazlasıyla yer etsin; böylece manevî tekidin sağladığı fayda gibi bir fayda sağlasın. Ayrıca bu üslupta, bu sıratın hakikatinin pekiştirilmesi ve mefhumunun onların nefislerinde tahakkuk ettirilmesi vardır; böylece mefhumu iki defa hasıl olur ve lafzî tekit ile hasıl olan faydaya benzer bir fayda temin edilmiş olur. Bedel kabul edilmesi ile atf-ı beyan kabul edilmesi birbirine eşittir, aralarında bir üstünlük yarışına girenlere karşın birinin diğerine üstünlüğü yoktur. Zira bana göre tahkik şudur ki: Atf-ı beyan, bedelin bir türünün adıdır ki o da bedel-i mutabıktır; nahivcilerden hiçbiri bu ikisi arasında manevî bir fark veya birini diğerine tercih etmeyi gerektirecek bir delil ortaya koyamamıştır.
قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : «فَإِنْ قُلْتَ مَا فَائِدَةُ الْبَدَلِ؟ قُلْتُ فَائِدَتُهُ التَّوْكِيدُ لِمَا فِيهِ مِنَ التَّثْنِيَةِ وَالتَّكْرِيرِ» اهـ فَأَفْهَمَ كَلَامُهُ أَنَّ فَائِدَةَ الْإِبْدَالِ أَمْرَانِ يَرْجِعَانِ إِلَى التَّوْكِيدِ وَهُمَا مَا فِيهِ مِنَ التَّثْنِيَةِ أَيْ تَكْرَارِ لَفْظِ الْبَدَلِ وَلَفْظِ الْمُبْدَلِ مِنْهُ وَعَنَى بِالتَّكْرِيرِ مَا يُفِيدُهُ الْبَدَلُ عِنْدَ النُّحَاةِ مِنْ تَكْرِيرِ الْعَامِلِ وَهُوَ الَّذِي مَهَّدَ لَهُ فِي صَدْرِ كَلَامِهِ بِقَوْلِهِ: «وَهُوَ فِي حُكْمِ تَكْرِيرِ الْعَامِلِ كَأَنَّهُ قِيلَ: اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ اهْدِنَا صِرَاطَ الَّذِينَ، وَسَمَّاهُ تَكْرِيرًا لِأَنَّهُ إِعَادَةٌ لِلَّفْظِ بِعَيْنِهِ،
el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: «Şayet: 'Bedelin faydası nedir?' dersen, derim ki: Faydası, onda tesniye ve tekrarlama bulunmasından ötürü tekittir.» (İntihâ). Onun sözü, bedel kılmanın tekide dayanan iki faydası olduğunu anlatmaktadır: Bunlar onda tesniyenin bulunması yani bedel lafzı ile mübdelün minh lafzının tekrarlanmasıdır; tekrarlama ile de nahivciler nezdinde bedelin âmilin tekrarlanması hükmünde olmasını kastetmiştir. Nitekim sözünün başında: «Âmilin tekrarlanması hükmündedir; sanki: { اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ اهْدِنَا صِرَاطَ الَّذِينَ } denilmiş gibidir» diyerek buna zemin hazırlamıştır. Lafzın aynısının iadesi olduğu için buna tekrarlama demiştir;
بِخِلَافِ إِعَادَةِ لَفْظِ الْمُبْدَلِ مِنْهُ فَإِنَّهُ إِعَادَةٌ لَهُ بِمَا يَتَّحِدُ مَعَ مَا صَدَقَهُ فَلِذَلِكَ عَبَّرَ بِالتَّكْرِيرِ وَبِالتَّثْنِيَةِ، وَمُرَادُهُ أَنَّ مِثْلَ هَذَا الْبَدَلِ وَهُوَ الَّذِي فِيهِ إِعَادَةُ لَفْظِ الْمُبْدَلِ مِنْهُ يُفِيدُ فَائِدَةَ الْبَدَلِ وَفَائِدَةَ التَّوْكِيدِ اللَّفْظِيِّ، وَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّ الْجَمْعَ بَيْنَ الْأَمْرَيْنِ لَا يَتَأَتَّى عَلَى وَجْهٍ مُعْتَبَرٍ عِنْدَ الْبُلَغَاءِ إِلَّا بِهَذَا الصَّوْغِ الْبَدِيعِ.
mübdelün minh lafzının iadesi ise böyle değildir, zira o, masadakı ile birleşen şeyle onun iadesidir; bu yüzden [biri için] tekrar, [diğeri için] tesniye tabirini kullanmıştır. Onun muradı şudur: İçinde mübdelün minh lafzının tekrar edildiği bu tür bir bedel, hem bedelin faydasını hem de lafzî tekidin faydasını ifade eder. Bilindiği üzere iki hususun bir arada toplanması, belagat ehli katında muteber bir vecih üzere ancak bu eşsiz üslupla mümkündür.
وَإِنَّ إِعَادَةَ الِاسْمِ فِي الْبَدَلِ أَوِ الْبَيَانِ لِيُبْنَى عَلَيْهِ مَا يُرَادُ تَعَلُّقُهُ بِالِاسْمِ الْأَوَّلِ أُسْلُوبٌ بَهِيجٌ مِنَ الْكَلَامِ الْبَلِيغِ لِإِشْعَارِ إِعَادَةِ اللَّفْظِ بِأَنَّ مَدْلُولَهُ بِمَحَلِّ الْعِنَايَةِ وَأَنَّهُ حَبِيبٌ إِلَى النَّفْسِ، وَمِثْلُهُ تَكْرِيرُ الْفِعْلِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً [الْفرْقَان: ٧٢] وَقَوْلِهِ: رَبَّنا هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا [الْقَصَص: ٦٣] فَإِنَّ إِعَادَةَ فِعْلِ مَرُّوا وَفِعْلِ أَغْوَيْناهُمْ وَتَعْلِيقِ الْمُتَعَلِّقِ بِالْفِعْلِ الْمُعَادِ دُونَ الْفِعْلِ الْأَوَّلِ تَجِدُ لَهُ مِنَ الرَّوْعَةِ وَالْبَهْجَةِ مَا لَا تَجِدُهُ لِتَعْلِيقِهِ بِالْفِعْلِ الْأَوَّلِ
Birinci isme bağlanması istenen şeyin üzerine bina edilmesi için ismin bedelde veya beyanda tekrar edilmesi, beliğ sözün çok güzel bir üslubudur; zira lafzın tekrar edilmesi, onun medlûlünün önemle gözetildiğini ve nefse sevimli geldiğini hissettirir. Fiilin tekrarlanması da bunun gibidir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَإِذا مَرُّوا بِاللَّغْوِ مَرُّوا كِراماً } “Boş ve faydasız söze rastladıklarında vakarla geçip giderler” [el-Furkān 25:72] ve { رَبَّنا هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا } “Rabbimiz! İşte şunlar bizim azdırdığımız kimselerdir; kendimiz azdığımız gibi onları da azdırdık” [el-Kasas 28:63]. Zira { مَرُّوا } ve { أَغْوَيْناهُمْ } fiillerinin tekrar edilmesinde ve müteallakın birinci fiile değil de tekrarlanan fiile bağlanmasında, birinci fiile
دُونَ إِعَادَةٍ، وَلَيْسَتِ الْإِعَادَةُ فِي مِثْلِهِ لِمُجَرَّدِ التَّأْكِيدِ لِأَنَّهُ قَدْ زِيدَ عَلَيْهِ مَا تَعَلَّقَ بِهِ. قَالَ ابْنُ جِنِّي فِي «شَرْحِ مُشْكِلِ الْحَمَاسَةِ» عِنْدَ قَوْلِ الْأَحْوَصِ:
tekrar edilmeksizin bağlanmasında bulamayacağın bir ihtişam ve güzellik bulursun. Benzeri yerlerdeki bu tekrar sadece tekit için değildir; çünkü onun üzerine bağlandığı şey de ziyade kılınmıştır. İbn Cinnî, Şerhu Müşkili'l-Hamâse'de el-Ahvas'ın şu beytini açıklarken şöyle demiştir:
فَإِذَا تَزُولُ تَزُولُ عَنْ مُتَخَمِّطٍ ... تُخْشَى بَوَادِرُهُ عَلَى الْأَقْرَانِ
"O zeval bulduğunda, akranlarına karşı ani öfkesinden korkulan heybetli/kibirli birinden zeval bulur."
مُحَالٌ أَنْ تَقُولَ إِذَا قُمْتُ قُمْتُ وَإِذَا أَقْعُدُ أَقْعُدُ لِأَنَّهُ لَيْسَ فِي الثَّانِي غَيْرُ مَا فِي الْأَوَّلِ وَإِنَّمَا جَازَ أَنْ يَقُولَ فَإِذَا تَزُولُ تَزُولُ لِمَا اتَّصَلَ بِالْفِعْلِ الثَّانِي مِنْ حَرْفِ الْجَرِّ الْمُفَادَةُ مِنْهُ الْفَائِدَةُ، وَمِثْلُهُ قَوْلُ اللَّهِ تَعَالَى: هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا وَقَدْ كَانَ أَبُو عَلِيٍّ (يَعْنِي الْفَارِسِيَّ) امْتَنَعَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِمَّا أَخَذْنَاهُ اهـ.
"«Kalktığımda kalktım» veya «oturduğumda otururum» demen muhaldir; zira ikincisinde birincisinde olandan başka bir şey yoktur. Şairin { فَإِذَا تَزُولُ تَزُولُ } demesi ise ancak ikinci fiile bağlanan ve anlam faydası sağlayan harf-i cer sebebiyle caiz olmuştur. Allah Teâlâ'nın: { هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا } buyruğu da bunun gibidir. Oysa Ebû Ali (yani el-Fârisî), bu ayette bizim benimsediğimiz görüşten imtina etmişti." (İntihâ).
قُلْتُ وَلَمْ يَتَّضِحْ تَوْجِيهُ امْتِنَاعِ أَبِي عَلِيٍّ فَلَعَلَّهُ امْتَنَعَ مِنَ اعْتِبَارِ أَغْوَيْناهُمْ بَدَلًا مِنْ أَغْوَيْنا وَجَعَلَهُ اسْتِئْنَافًا وَإِنْ كَانَ الْمَآلُ وَاحِدًا. وَفِي اسْتِحْضَارِ الْمُنْعَمِ عَلَيْهِمْ بِطَرِيقِ الْمَوْصُولِ، وَإِسْنَادِ فِعْلِ الْإِنْعَامِ عَلَيْهِمْ إِلَى ضَمِيرِ الْجَلَالَةِ، تَنْوِيهٌ بِشَأْنِهِمْ خِلَافًا لِغَيْرِهِمْ مِنَ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَالضَّالِّينَ.
Derim ki: Ebû Ali'nin bu çekincesinin izahı net değildir; herhalde o, netice aynı olsa bile, { أَغْوَيْناهُمْ } fiilinin { أَغْوَيْنا } fiilinden bedel sayılmasından çekinmiş ve onu isti'nâf kabul etmiştir. Kendilerine nimet verilenlerin ism-i mevsûl yoluyla zihinlerde hazır kılınmasında ve onlara nimet verme fiilinin celâlet zamirine isnad edilmesinde; gazaba uğrayanlar ve sapanlardan oluşan diğerlerinin aksine, onların şanını yüceltme vardır.
ثُمَّ إِنَّ فِي اخْتِيَارِ وَصْفِ الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ بِأَنَّهُ صِرَاطُ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ دُونَ بَقِيَّةِ أَوْصَافِهِ تَمْهِيدًا لِبِسَاطِ الْإِجَابَةِ فَإِنَّ الْكَرِيمَ إِذَا قُلْتَ لَهُ أَعْطِنِي كَمَا أَعْطَيْتَ فُلَانًا كَانَ ذَلِكَ أَنْشَطَ لِكَرَمِهِ، كَمَا قَرَّرَهُ الشَّيْخُ الْجَدُّ قَدَّسَ اللَّهُ سِرَّهُ
Ayrıca sırat-ı müstakimin, diğer vasıfları yerine sırât-ı ellezîne en'amte aleyhim (kendilerine nimet verdiğin kimselerin yolu) olarak nitelendirilmesinin tercih edilmesinde, duanın kabul zeminini hazırlama gayesi vardır. Zira cömert bir kimseye: «Filana verdiğin gibi bana da ver» dediğin zaman, bu onun cömertliğini daha da harekete geçirir; nitekim dedemiz olan Şeyh -Allah sırrını mukaddes kılsın-
فِي قَوْلِهِ ﷺ: «كَمَا صَلَّيْتَ عَلَى إِبْرَاهِيمَ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «İbrâhim'e salât ettiğin gibi...» kavlinde bunu ortaya koymuştur.
، فَيَقُولُ السَّائِلُونَ: اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقيم الصِّرَاط الَّذين هَدَيْتَ إِلَيْهِ عَبِيدَ نِعَمِكَ مَعَ مَا فِي ذَلِكَ مِنَ التَّعْرِيضِ بِطَلَبِ أَن يَكُونُوا لَا حقين فِي مَرْتَبَةِ الْهُدَى بِأُولَئِكَ الْمُنْعَمِ عَلَيْهِمْ، وَتَهَمُّمًا بِالِاقْتِدَاءِ بِهِمْ فِي الْأَخْذِ بِالْأَسْبَابِ الَّتِي ارْتَقَوْا بِهَا إِلَى تِلْكَ الدَّرَجَاتِ، قَالَ تَعَالَى: لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِيهِمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ [الممتحنة: ٦] ، وَتَوْطِئَةً لِمَا سَيَأْتِي بعد من التبري
Böylece dua edenler: «Bizi dosdoğru yola; nimetine mazhar kıldığın kullarını ilettiğin yola ilet» derler. Bununla birlikte bu ifadede, hidayet mertebesinde kendilerine nimet verilen o kimselere katılma talebini ima etme ve onların o derecelere yükselmesini sağlayan sebeplere sarılmada onlara uyma gayreti bulunmaktadır. Nitekim Allah Teâlâ: { لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِيهِمْ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ } “Andolsun, sizin için onlarda güzel bir örneklik vardır” [el-Mümtehine 60:6] buyurmuştur. Ayrıca bu, sonradan gelecek olan berî olma/uzaklaşma
مِنَ أَحْوَالِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَالضَّالِّينَ فَتَضَمَّنَ ذَلِكَ تَفَاؤُلًا وَتَعَوُّذًا.
için bir mukaddimedir; yani gazaba uğrayanların ve sapanların hallerinden teberrî etmektir. Dolayısıyla bu durum hem bir tefe'ül (hayra yorma) hem de bir taavvüz (sığınma) içermektedir.
وَالنِّعْمَةُ- بِالْكَسْرِ وَبِالْفَتْحِ- مُشْتَقَّةٌ مِنَ النَّعِيمِ وَهُوَ رَاحَةُ الْعَيْشِ وَمُلَائِمُ الْإِنْسَانِ وَالتَّرَفُّهِ، وَالْفِعْلُ كَسَمِعَ وَنَصَرَ وَضَرَبَ. وَالنِّعْمَةُ الْحَالَةُ الْحَسَنَةُ لِأَنَّ بِنَاءَ الْفِعْلَةِ بِالْكَسْرِ لِلْهَيْئَاتِ وَمُتَعَلِّقَ النِّعْمَةِ اللَّذَّاتُ الْحِسِّيَّةُ ثُمَّ اسْتُعْمِلَتْ فِي اللَّذَّاتِ الْمَعْنَوِيَّةِ الْعَائِدَةِ بِالنَّفْعِ وَلَوْ لَمْ يُحِسَّ بِهَا صَاحِبُهَا. فَالْمُرَادُ مِنَ النِّعْمَةِ فِي قَوْلِهِ: الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ النِّعْمَةُ الَّتِي لَمْ يَشُبْهَا مَا يُكَدِّرُهَا وَلَا تَكُونُ عَاقِبَتُهَا سُوأَى، فَهِيَ شَامِلَةٌ لِخَيْرَاتِ الدُّنْيَا الْخَالِصَةِ مِنَ الْعَوَاقِبِ السَّيِّئَةِ وَلِخَيْرَاتِ الْآخِرَةِ، وَهِيَ الْأَهَمُّ، فَيَشْمَلُ النِّعَمَ الدُّنْيَوِيَّةَ الْمَوْهُوبِيَّ مِنْهَا وَالْكَسْبِيَّ، وَالرُّوحَانِيَّ وَالْجُثْمَانِيَّ، وَيَشْمَلُ النِّعَمَ الْأُخْرَوِيَّةَ.
Ni'met (Nimet) —esreli ve üstünlü okunuşuyla (Nı'met / Na'met)— refah, yaşayış rahatlığı, insana uygun gelen durumlar ve bolluk anlamına gelen naîm kelimesinden türemiştir; fiili semi'a, nasara ve darabe bablarından gelir. Nimet, güzel durum demektir; çünkü esreli «fi'le» (فِعْلَة) vezni durumları (heyetleri) bildirmek için gelir. Nimetin taalluk ettiği asıl şey hissî lezzetlerdir; sonradan, sahibi hissetmese bile faydası dönen manevi lezzetler için de kullanılmıştır. Dolayısıyla { الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } “kendilerine nimet verdiklerin” buyruğundaki nimetten kasıt; içerisine kendisini bulandıracak bir şey karışmamış ve akıbeti kötü olmayan nimettir. Bu sebeple kötü akıbetlerden arınmış saf dünya hayırlarını ve asıl önemli olan ahiret hayırlarını kapsar. Böylece hem vehbî (bağışlanan) hem kesbî (kazanılan), hem ruhanî hem cismanî dünyevî nimetleri ve uhrevî nimetleri içine alır.
وَالنِّعْمَةُ بِهَذَا الْمَعْنَى يَرْجِعُ مُعْظَمُهَا إِلَى الْهِدَايَةِ، فَإِنَّ الْهِدَايَةَ إِلَى الْكَسْبِيِّ مِنَ الدُّنْيَوِيِّ وَإِلَى الْأُخْرَوِيِّ كُلِّهِ ظَاهِرَةٌ فِيهَا حَقِيقَةُ الْهِدَايَةِ، وَلِأَنَّ الْمَوْهُوبَ فِي الدُّنْيَا وَإِنْ كَانَ حَاصِلًا بِلَا كَسْبٍ إِلَّا أَنَّ الْهِدَايَةَ تَتَعَلَّقُ بِحُسْنِ اسْتِعْمَالِهِ فِيمَا وُهِبَ لِأَجْلِهِ.
Bu anlamdaki nimetin büyük kısmı hidayete dayanır. Zira dünyalıkların kesbî olanına ve ahiretliklerin tamamına hidayet edilmesinde, hidayetin hakikati apaçıktır. Dünyadaki vehbî nimete gelince; o kesbsiz elde edilmiş olsa bile hidayet, onun ne amaçla bağışlandıysa onda güzelce kullanılmasıyla ilgilidir.
فَالْمُرَادُ مِنَ الْمُنْعَمِ عَلَيْهِمُ الَّذِينَ أُفِيضَتْ عَلَيْهِمُ النِّعَمُ الْكَامِلَةُ وَلَا تَخْفَى تَمَامُ الْمُنَاسَبَةِ بَيْنَ الْمُنْعَمِ عَلَيْهِمْ وَبَيْنَ الْمَهْدِيِّينَ حِينَئِذٍ فَيَكُونُ فِي إِبْدَالِ صِراطَ الَّذِينَ مِنَ الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ مَعْنًى بَدِيعٌ وَهُوَ أَنَّ الْهِدَايَةَ نِعْمَةٌ وَأَنَّ الْمُنْعَمَ عَلَيْهِمْ بِالنِّعْمَةِ الْكَامِلَةِ قَدْ هُدُوا إِلَى الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ. وَالَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ هُمْ خِيَارُ الْأُمَمِ السَّابِقَةِ مِنَ الرُّسُلِ وَالْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ حَصَلَتْ لَهُمُ النِّعْمَةُ الْكَامِلَةُ. وَإِنَّمَا يَلْتَئِمُ كَوْنُ الْمَسْئُولِ طَرِيقَ الْمُنْعَمِ عَلَيْهِمْ فِيمَا مَضَى وَكَوْنُهُ هُوَ دِينَ الْإِسْلَامِ الَّذِي جَاءَ مِنْ بَعْدُ بِاعْتِبَارِ أَنَّ الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ جَارٍ عَلَى سَنَنِ الشَّرَائِعِ الْحَقَّةِ فِي أُصُولِ الدِّيَانَةِ وَفُرُوعِ الْهِدَايَةِ وَالتَّقْوَى، فَسَأَلُوا دِينًا قَوِيمًا يَكُونُ فِي اسْتِقَامَتِهِ كَصِرَاطِ الْمُنْعَمِ عَلَيْهِمْ فَأُجِيبُوا بِدِينِ الْإِسْلَامِ، وَقَدْ جَمَعَ اسْتِقَامَةَ الْأَدْيَانِ الْمَاضِيَةِ وَزَادَ عَلَيْهَا، أَوِ الْمُرَادُ مِنَ الْمُنْعَمِ عَلَيْهِمُ الْأَنْبِيَاءُ وَالرُّسُلُ فَإِنَّهُمْ كَانُوا عَلَى حَالَةٍ أَكْمَلَ مِمَّا كَانَ عَلَيْهِ أُمَمُهُمْ، وَلِذَلِكَ وَصَفَ اللَّهُ كَثِيرًا مِنَ الرُّسُلِ الْمَاضِينَ بِوَصْفِ الْإِسْلَامِ وَقَدْ قَالَ يَعْقُوبُ لِأَبْنَائِهِ: فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ [الْبَقَرَة: ١٣٢] ذَلِكَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى رَفِقَ بِالْأُمَمِ فَلَمْ يَبْلُغْ بِهِمْ غَايَةَ الْمُرَادِ مِنَ النَّاسِ لِعَدَمِ تَأَهُّلِهِمْ لِلِاضْطِلَاعِ بِذَلِكَ وَلَكِنَّهُ أَمَرَ الْمُرْسَلِينَ بِأَكْمَلِ الْحَالَاتِ وَهِيَ مُرَادُهُ تَعَالَى مِنَ الْخَلْقِ فِي الْغَايَةِ، وَلْنُمَثِّلْ لِذَلِكَ بِشُرْبِ الْخَمْرِ فَقَدْ كَانَ الْقَدْرُ غَيْرُ الْمُسْكِرِ مِنْهُ مُبَاحًا وَإِنَّمَا يَحْرُمُ السُّكْرُ أَوْ لَا يَحْرُمُ أَصْلًا غَيْرَ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ لَمْ يَكُونُوا يَتَعَاطَوْنَ الْقَلِيلَ مِنَ الْمُسْكِرَاتِ وَهُوَ الْمِقْدَارُ الَّذِي هَدَى اللَّهُ إِلَيْهِ هَذِهِ الْأُمَّةَ كُلَّهَا، فَسَوَاءٌ فَسَّرْنَا الْمُنْعَمَ عَلَيْهِمْ بِالْأَنْبِيَاءِ أَوْ بِأَفْضَلِ أتباعهم أَو الْمُسلمين السَّابِقِينَ فَالْمَقْصِدُ
Dolayısıyla kendilerine nimet verilenlerden maksat, üzerlerine kâmil nimetler akıtılan kimselerdir. Bu durumda kendilerine nimet verilenler ile hidayete erdirilenler arasındaki tam münasebet gizli kalmaz. Böylece { صِراطَ الَّذِينَ } ifadesinin { الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } ifadesinden bedel yapılmasında bedi' bir mana bulunur ki o da: Hidayetin bir nimet olduğu ve kâmil nimetle nimetlendirilenlerin dosdoğru yola iletildikleridir. Allah'ın kendilerine nimet verdiği kimseler; geçmiş ümmetlerin kâmil nimete kavuşmuş olan seçkin resulleri ve nebileridir. İstenen yolun geçmişte kendilerine nimet verilenlerin yolu olması ile daha sonra gelen İslam dini olması arasındaki uyum; sırat-ı müstakimin, dinin asıllarında, hidayet ve takvanın teferruatında hak şeriatların takip ettiği usul üzere cereyan etmesi itibariyledir. Nitekim onlar, doğruluğunda kendilerine nimet verilenlerin yolu gibi olan dosdoğru bir din istemişler; geçmiş dinlerin doğruluğunu kendisinde toplayıp üzerine fazlasını da ekleyen İslam dini ile onlara icabet edilmiştir. Yahut kendilerine nimet verilenlerden maksat nebiler ve resullerdir; çünkü onlar ümmetlerinin bulunduğu halden daha kâmil bir hal üzere idiler. Bundan dolayı Allah geçmişteki pek çok resûlü İslam vasfıyla nitelemiştir; nitekim Ya'kub oğullarına: { فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } “Ancak müslümanlar olarak can verin” [el-Bakara 2:132] demiştir. Bunun sebebi, Allah Teâlâ'nın ümmetlere merhamet edip, bunu yüklenebilecek liyakatleri bulunmadığından insanlardan murat edilen nihai gaye seviyesine onları eriştirmemiş olmasıdır. Fakat peygamberlere, nihai planda yaratılmışlardan muradı olan en kâmil halleri emretmiştir. Bunu şarap içme örneğiyle açıklayalım: Sarhoş etmeyen miktarı mubah idi, haram olan ise sarhoşluk haliydi yahut aslında hiç haram değildi; ancak peygamberler sarhoş edicilerin azını bile almazlardı ki bu, Allah'ın bu ümmetin tamamını ilettiği miktardır. Dolayısıyla kendilerine nimet verilenleri ister peygamberler, ister onların en faziletli takipçileri, isterse geçmiş müslümanlar olarak tefsir edelim, maksat
الْهِدَايَةُ إِلَى صِرَاطٍ كَامِلٍ وَيَكُونُ هَذَا الدُّعَاءُ مَحْمُولًا فِي كُلِّ زَمَانٍ عَلَى مَا يُنَاسِبُ طُرُقَ الْهِدَايَةِ الَّتِي سَبَقَتْ زَمَانَهُ وَالَّتِي لَمْ يَبْلُغْ إِلَى نِهَايَتِهَا.
kâmil bir yola hidayettir. Bu dua her devirde, o devirden önce geçen ve nihayetine henüz ulaşılmamış olan hidayet yollarına uygun düşen şekle hamledilir.
وَالْقَوْلُ فِي الْمَطْلُوبِ مِنِ اهْدِنَا عَلَى هَذِهِ التَّقَادِيرِ كُلِّهَا كَالْقَوْلِ فِيمَا تَقَدَّمَ مِنْ كَوْنِ اهْدِنَا لِطَلَبِ الْحُصُولِ أَوِ الزِّيَادَةِ أَوِ الدَّوَامِ.
Bütün bu takdirlere göre { اهْدِنَا } “bizi ilet” talebinden muradın ne olduğu hususundaki söz, daha önce geçtiği üzere { اهْدِنَا } ifadesinin elde etme, artırma veya devamlılık talebi olması hakkındaki söz gibidir.
وَالدُّعَاءُ مَبْنِيٌّ عَلَى عَدَمِ الِاعْتِدَادِ بِالنِّعْمَةِ غَيْرِ الْخَالِصَةِ، فَإِنَّ نِعَمَ اللَّهِ عَلَى عِبَادِهِ كُلِّهِمْ كَثِيرَةٌ وَالْكَافِرُ مُنْعَمٌ عَلَيْهِ بِمَا لَا يُمْتَرَى فِي ذَلِكَ وَلَكِنَّهَا نِعَمٌ تَحُفُّهَا آلَامُ الْفِكْرَةِ فِي سُوءِ الْعَاقِبَةِ وَيَعْقُبُهَا عَذَابُ الْآخِرَةِ، فَالْخِلَافُ الْمَفْرُوضُ بَيْنَ بَعْضِ الْعُلَمَاءِ فِي أَنَّ الْكَافِرَ هَلْ هُوَ مُنْعَمٌ عَلَيْهِ خِلَافٌ لَا طَائِلَ تَحْتَهُ فَلَا فَائِدَةَ فِي التَّطْوِيلِ بِظَوَاهِرِ أَدِلَّةِ الْفَرِيقَيْنِ.
Bu dua, katışıksız olmayan nimeti hesaba katmama esasına dayanır. Zira Allah'ın bütün kulları üzerindeki nimetleri çoktur ve kâfir de şüphe götürmeyecek şekilde nimetlendirilmiştir; fakat bunlar kötü akıbeti düşünmenin elemleriyle kuşatılmış ve peşinden ahiret azabı gelen nimetlerdir. Dolayısıyla bazı âlimler arasında farazi olarak tartışılan «Kâfir nimetlendirilmiş midir?» meselesi faydasız bir ihtilaftır ve her iki fırkanın delillerinin zahirleriyle sözü uzatmanın bir yararı yoktur.
غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ.
{ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ } “Gazaba uğramışların ve sapmışların değil.”
كَلِمَةُ غَيْرِ مَجْرُورَةٌ بِاتِّفَاقِ الْقُرَّاءِ الْعَشَرَةِ، وَهِيَ صِفَةٌ لِلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ، أَوْ بَدَلٌ مِنْهُ وَالْوَصْفُ وَالْبَدَلِيَّةُ سَوَاءٌ فِي الْمَقْصُودِ، وَإِنَّمَا قَدَّمَ فِي «الْكَشَّافِ» بَيَانَ وَجْهِ الْبَدَلِيَّةِ لِاخْتِصَارِ الْكَلَامِ عَلَيْهَا لِيُفْضِيَ إِلَى الْكَلَامِ عَلَى الْوَصْفِيَّةِ، فَيُورِدُ عَلَيْهَا كَيْفِيَّةَ صِحَّةِ تَوْصِيفِ الْمَعْرِفَةِ بِكَلِمَةِ (غَيْرِ) الَّتِي لَا تُتَعَرَّفُ، وَإِلَّا فَإِنَّ جَعْلَ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ صِفَةً لِلَّذِينَ هُوَ الْوَجْهُ وَكَذَلِكَ أَعْرَبَهُ سِيبَوَيْهِ فِيمَا نَقَلَ عَنْهُ أَبُو حَيَّانَ وَوَجَّهَهُ بِأَنَّ الْبَدَلَ بِالْوَصْفِ ضَعِيفٌ إِذِ الشَّأْنُ أَنَّ الْبَدَلَ هُوَ عَيْنُ الْمُبْدَلِ مِنْهُ أَيِ اسْمُ ذَاتٍ لَهُ، يُرِيدُ أَنَّ مَعْنَى التَّوْصِيفِ فِي غَيْرِ أَغْلَبُ مِنْ مَعْنَى ذَاتٍ أُخْرَى لَيْسَتِ السَّابِقَةَ، وَهُوَ وُقُوفٌ عِنْدَ حُدُودِ الْعِبَارَاتِ الِاصْطِلَاحِيَّةِ حَتَّى احْتَاجَ صَاحِبُ «الْكَشَّافِ» إِلَى تَأْوِيلِ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ بِالَّذِينَ سَلِمُوا مِنَ الْغَضَبِ، وَأَنَا لَا أَظُنُّ الزَّمَخْشَرِيَّ أَرَادَ تَأْوِيلَ غَيْرِ بَلْ أَرَادَ بَيَانَ الْمَعْنَى. وَإِنَّمَا صَحَّ وُقُوعُ (غَيْرِ) صِفَةً لِلْمَعْرِفَةِ مَعَ قَوْلِهِمْ إِنَّ غَيْرَ لِتَوَغُّلِهَا فِي الْإِبْهَامِ لَا تُفِيدُهَا الْإِضَافَةُ تَعْرِيفًا أَيْ فَلَا يَكُونُ فِي الْوَصْفِ بِهَا فَائِدَةُ التَّمْيِيزِ فَلَا تُوصَفُ بِهَا الْمَعْرِفَةُ لِأَنَّ الصِّفَةَ يَلْزَمُ أَنْ تَكُونَ أَشْهَرَ من الْمَوْصُوف، فَغير وَإِنْ كَانَتْ مُضَافَةً لِلْمَعْرِفَةِ إِلَّا أَنَّهَا لِمَا تَضَمَّنَهُ مَعْنَاهَا مِنَ الْإِبْهَامِ انْعَدَمَتْ مَعَهَا فَائِدَةُ التَّعْرِيفِ، إِذْ كُلُّ شَيْءٍ سِوَى الْمُضَافِ إِلَيْهِ هُوَ غَيْرُ، فَمَاذَا يُسْتَفَادُ مِنَ الْوَصْفِ فِي قَوْلِكَ مَرَرْتُ بِزَيْدٍ غَيْرِ عَمْرٍو، فَالتَّوْصِيفُ هُنَا إِمَّا بِاعْتِبَارِ كَوْنِ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ لَيْسَ مُرَادًا بِهِ فَرِيقٌ مُعَيَّنٌ فَكَانَ وِزَانُ تَعْرِيفِهِ بِالصِّلَةِ وِزَانَ الْمُعَرَّفِ بِأَلِ الْجِنْسِيَّةِ الْمُسَمَّاةِ عِنْدَ عُلَمَاءِ الْمَعَانِي بِلَامِ الْعَهْدِ الذِّهْنِيِّ، فَكَانَ فِي الْمَعْنَى كَالنَّكِرَةِ وَإِنْ كَانَ لَفْظُهُ لَفْظَ الْمَعْرِفَةِ فَلِذَلِكَ عُرِفَ بِمِثْلِهِ لَفْظًا وَمَعْنًى، وَهُوَ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ الَّذِي هُوَ فِي صُورَةِ الْمَعْرِفَةِ لِإِضَافَتِهِ لِمَعْرِفَةٍ وَهُوَ فِي الْمَعْنَى كَالنَّكِرَةِ لِعَدَمِ إِرَادَةِ شَيْءٍ مُعَيَّنٍ، وَإِمَّا بِاعْتِبَارِ تَعْرِيفِ غَيْرِ فِي مِثْلِ
{ غَيْرِ } kelimesi on kurranın ittifakıyla mecrurdur; { الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } ifadesinin sıfatı yahut ondan bedeldir. Sıfat olması ile bedel olması kastedilen mana bakımından aynıdır. el-Keşşâf müellifinin bedel olma vechini önce zikretmesi, onun hakkındaki sözü kısa tutup sıfat olma bahsine geçmek ve marifeliğin marifeleşmeyen { غَيْرِ } kelimesiyle sıfatlanmasının nasıl sahih olacağını ortaya koymak içindir. Aksi takdirde { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ } terkibinin { الَّذِينَ } için sıfat yapılması asıl vecihtir; Ebû Hayyân'ın kendisinden naklettiğine göre Sîbeveyhi de bunu böyle irap etmiş ve sıfatla bedel yapılmasının zayıf olduğunu, zira kural olarak bedelin mübdelün minh'in bizzat kendisi, yani onun zat ismi olması gerektiğini belirterek izah etmiştir. Bununla { غَيْرِ } kelimesindeki vasıflandırma manasının, önceki olmayan başka bir zat manasına göre daha baskın olduğunu kastetmektedir. Bu ise ıstılahi ifadelerin sınırlarına takılıp kalmaktır; öyle ki el-Keşşâf sahibi { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ } ifadesini «gazaptan kurtulmuş olanlar» şeklinde tevil etme ihtiyacı duymuştur. Ben ise Zemahşerî'nin { غَيْرِ } kelimesini tevil etmek istediğini değil, manayı açıklamak istediğini düşünüyorum. (Gayr) kelimesinin son derece müphem olmasından ötürü izafetin ona marifelik kazandırmayacağı, dolayısıyla onunla sıfatlamada temyiz faydasının bulunmayacağı ve sıfatın mevsûftan daha meşhur olması gerektiği gerekçesiyle marifenin sıfatı olamayacağı söylenmesine rağmen marifeye sıfat olmasının sahih oluşu şöyledir: Gayr kelimesi her ne kadar marifeye muzaf olsa da manasındaki müphemlikten ötürü marifelik faydası ortadan kalkar; zira muzafun ileyh dışındaki her şey gayrdır. Nitekim «Zeyd'e, Amr olmayana uğradım» sözündeki sıfattan ne anlaşılır? Buradaki sıfatlama ise; ya { الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } ifadesiyle belirli bir grubun kastedilmemiş olması ve sılasıyla marifeleşmesinin, maânî âlimlerince zihnî ahid lâmı olarak adlandırılan cins lâmı ile marifeleşen gibidir; dolayısıyla lafzı marife lafzı olsa da manada nekire gibidir; bu sebeple lafzen ve manen kendi dengiyle nitelenmiştir ki o da bir marifeye muzaf olduğu için marife sûretinde olup belirli bir şey kastedilmediği için manada nekire gibi olan { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ } kelimesidir; ya da bunun gibi yerlerde gayr kelimesinin marifeleşmesi itibariyledir;
هَذَا لِأَنَّ غَيْرَ إِذَا أُرِيدَ بِهَا نَفْيُ ضِدِّ الْمَوْصُوفِ أَيْ مُسَاوِي نَقِيضِهِ صَارَتْ مُعَرَّفَةً، لِأَنَّ الشَّيْءَ يَتَعَرَّفُ بِنَفْيِ ضِدِّهِ نَحْوُ عَلَيْكَ بِالْحَرَكَةِ غَيْرِ السُّكُونِ، فَلَمَّا كَانَ مَنْ أُنْعِمَ عَلَيْهِ لَا يُعَاقَبُ كَانَ الْمُعَاقَبُ هُوَ الْمَغْضُوبَ عَلَيْهِ، هَكَذَا نَقَلَ ابْنُ هِشَامٍ عَنِ ابْنِ السَّرَّاجِ وَالسِّيرَافِيِّ وَهُوَ الَّذِي اخْتَارَهُ ابْنُ الْحَاجِبِ فِي أَمَالِيهِ عَلَى قَوْلِهِ تَعَالَى: غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ [النِّسَاء: ٩٥] وَنقل عَن سيبوبه أَن غيرا إِنَّمَا لَمْ تَتَعَرَّفْ لِأَنَّهَا بِمَعْنَى الْمُغَايِرِ فَهِيَ كَاسْمِ الْفَاعِلِ وَأَلْحَقَ بِهَا مِثْلًا وَسِوَى وَحَسْبَ وَقَالَ: إِنَّهَا تَتَعَرَّفُ إِذَا قُصِدَ بِإِضَافَتِهَا الثُّبُوتُ. وَكَأَنَّ مَآلَ الْمَذْهَبَيْنِ وَاحِد لِأَن غيرا إِذَا أُضِيفَتْ
çünkü gayr kelimesiyle mevsûfun zıddının nefyi, yani nakîzinin eşiti kastedildiğinde marifeleşir. Zira bir şey zıddının nefyi ile bilinir; nitekim «Harekete sarıl, sükûna değil (hareket-i gayr-i sükûn)» denir. Nimet verilen kimse cezalandırılmadığına göre cezalandırılan da ancak gazaba uğrayandır. İbn Hişâm, İbnü's-Serrâc ve es-Sîrâfî'den böyle nakletmiştir; İbnü'l-Hâcib'in Allah Teâlâ'nın: { غَيْرُ أُولِي الضَّرَرِ } “özür sahibi olanlar müstesna” [en-Nisâ 4:95] kavli üzerine Emâlî'sinde tercih ettiği görüş de budur. Sîbeveyhi'den nakledildiğine göre gayr kelimesi «başkası/muğayir» manasında olduğu için marifeleşmez; bu bakımdan ism-i fail gibidir. Misl, sivâ ve hasb kelimelerini de ona katmış ve: «İzafetiyle sebat kastedilirse marifeleşir» demiştir. İki mezhebin vardığı netice bir gibidir; çünkü gayr kelimesi
إِلَى ضِدِّ مَوْصُوفِهَا وَهُوَ ضِدٌّ وَاحِدٌ أَيْ إِلَى مُسَاوِي نَقِيضِهِ تَعَيَّنَتْ لَهُ الْغَيْرِيَّةُ فَصَارَتْ صِفَةً ثَابِتَةً لَهُ غَيْرَ مُنْتَقِلَةٍ، إِذْ غَيْرِيَّةُ الشَّيْءِ لِنَقِيضِهِ ثَابِتَةٌ لَهُ أَبَدًا فَقَوْلُكَ عَلَيْكَ بِالْحَرَكَةِ غَيْرِ السُّكُونِ هُوَ غَيْرُ قَوْلِكَ مَرَرْتُ بِزَيْدٍ غَيْرِ عَمْرٍو وَقَوْلُهُ: غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّوْعِ الْأَوَّلِ.
mevsûfunun zıddına muzaf kılındığında -ki bu tek bir zıttır, yani onun nakîzinin dengidir- başkalık onun için kesinleşir ve onun için zail olmayan sabit bir sıfat haline gelir. Zira bir şeyin nakîzine olan başkalığı onun için ebediyen sabittir. Bu yüzden senin «Sükûn olmayan harekete sarıl» sözün, «Amr olmayan Zeyd'e uğradım» sözünden farklıdır; { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ } buyruğu da birinci türdendir.
وَمِنْ غَرَضِ وَصْفِ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ التَّعَوُّذُ مِمَّا عَرَضَ لِأُمَمٍ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِالْهِدَايَةِ إِلَى صِرَاطِ الْخَيْرِ بِحَسَبِ زَمَانِهِمْ بِدَعْوَةِ الرُّسُلِ إِلَى الْحَقِّ فَتَقَلَّدُوهَا ثُمَّ طَرَأَ عَلَيْهِمْ سُوءُ الْفَهْمِ فِيهَا فَغَيَّرُوهَا وَمَا رَعَوْهَا حَقَّ رِعَايَتِهَا، وَالتَّبَرُّؤُ مِنْ أَنْ يَكُونُوا مِثْلَهُمْ فِي بَطَرِ النِّعْمَةِ وَسُوءِ الِامْتِثَالِ وَفَسَادِ التَّأْوِيلِ وَتَغْلِيبِ الشَّهَوَاتِ الدُّنْيَوِيَّةِ عَلَى إِقَامَةِ الدِّينِ حَتَّى حَقَّ عَلَيْهِمْ غَضَبُ اللَّهِ تَعَالَى، وَكَذَا التَّبَرُّؤُ مِنْ حَالِ الَّذِينَ هُدُوا إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ فَمَا صَرَفُوا عِنَايَتَهُمْ لِلْحِفَاظِ عَلَى السَّيْرِ فِيهِ بِاسْتِقَامَةٍ، فَأَصْبَحُوا مِنَ الضَّالِّينَ بَعْدَ الْهِدَايَةِ إِذْ أَسَاءُوا صِفَةَ الْعِلْمِ بِالنِّعْمَةِ فَانْقَلَبَتْ هِدَايَتُهُمْ ضَلَالًا.
{ الَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } ifadesinin { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا الضَّالِّينَ } olarak nitelenmesindeki gayelerden biri; resullerin hakka davetiyle kendi zamanlarına göre hayır yoluna hidayet edilme nimetiyle Allah'ın nimetlendirdiği, sonra da bunu kabul edip ardından onda yanlış anlayışlar peydahlayarak tahrif eden ve hakkıyla riayet etmeyen ümmetlerin başına gelenlerden sığınmaktır. Ayrıca nimetin şımarıklığına kapılma, emirlere uymada kusur etme, batıl teviller yapma ve dünya arzularını dinin ikamesine üstün tutma hususunda onlar gibi olup nihayetinde üzerlerine Allah Teâlâ'nın gazabını hak etmekten teberrî etmektir. Aynı şekilde dosdoğru bir yola iletildikleri halde o yolda dosdoğru yürümeyi korumaya özen göstermeyen, böylece nimetin şanını bilmede kusur ettikleri için hidayetleri sapıklığa dönüşerek hidayetten sonra sapkınlardan olanların halinden de teberrî etmektir.
وَالظَّاهِرُ أَنَّهُمْ لَمْ يَحِقَّ عَلَيْهِمْ غَضَبُ اللَّهِ قَبْلَ الْإِسْلَامِ لِأَنَّهُمْ ضَلُّوا عَنْ غَيْرِ تَعَمُّدٍ فَلَمْ يَسْبِقْ غَضَبُ اللَّهِ عَلَيْهِمْ قَدِيمًا وَالْيَهُودُ مِنْ جُمْلَةِ الْفَرِيقِ الْأَوَّلِ، وَالنَّصَارَى مِنْ جُمْلَةِ الْفَرِيقِ الثَّانِي كَمَا يُعْلَمُ مِنَ الِاطِّلَاعِ عَلَى تَارِيخِ ظُهُورِ الدِّينَيْنِ فِيهِمْ. وَلَيْسَ يَلْزَمُ اخْتِصَاصُ أَوَّلِ الْوَصْفَيْنِ بِالْيَهُودِ وَالثَّانِي بِالنَّصَارَى فَإِنَّ فِي الْأُمَمِ أَمْثَالَهُمْ وَهَذَا الْوَجْهُ فِي التَّفْسِيرِ هُوَ الَّذِي يَسْتَقِيمُ مَعَهُ مَقَامُ الدُّعَاءِ بِالْهِدَايَةِ إِلَى الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ وَلَو كَانَ المرادين الْيَهُودِيَّةِ وَدِينَ النَّصْرَانِيَّةِ لَكَانَ الدُّعَاءُ تَحْصِيلًا لِلْحَاصِلِ فَإِنَّ الْإِسْلَامَ جَاءَ نَاسِخًا لَهُمَا.
Görünen o ki İslam'dan önce onların üzerine Allah'ın gazabı kesinleşmemişti; zira onlar kasıtsız olarak sapmışlardı, bu yüzden geçmişte üzerlerine Allah'ın gazabı vuku bulmamıştı. İki dinin aralarında zuhur ediş tarihine bakıldığında bilineceği üzere Yahudiler birinci fırkaya, Hristiyanlar ise ikinci fırkaya dâhildir. Bu iki vasfın ilkinin Yahudilere, ikincisinin Hristiyanlara has kılınması zorunlu değildir; zira diğer ümmetler içinde de onların benzerleri vardır. Sırat-ı müstakime hidayet talebi makamına uygun düşen tefsir vechi de budur. Şayet kastedilen şey doğrudan Yahudilik ve Hristiyanlık dini olsaydı, İslam onları neshedici olarak geldiği için bu dua hâsılı tahsil (zaten gerçekleşmiş olanı istemek) olurdu.
وَيَشْمَلُ الْمَغْضُوبُ عَلَيْهِمْ وَالضَّالُّونَ فِرَقَ الْكُفْرِ وَالْفُسُوقِ وَالْعِصْيَانِ، فَالْمَغْضُوبُ عَلَيْهِمْ جِنْسٌ لِلْفِرَقِ الَّتِي تَعَمَّدَتْ ذَلِكَ وَاسْتَخَفَّتْ بِالدِّيَانَةِ عَنْ عَمْدٍ أَوْ عَنْ تَأْوِيلٍ بَعِيدٍ جِدًّا، وَالضَّالُّونَ جِنْسٌ لِلْفِرَقِ الَّتِي أَخْطَأَتِ الدِّينَ عَنْ سُوءِ فَهْمٍ وَقِلَّةِ إِصْغَاءٍ وَكِلَا الْفَرِيقَيْنِ مَذْمُومٌ لِأَنَّنَا مَأْمُورُونَ بِاتِّبَاعِ سَبِيلِ الْحَقِّ وَصَرْفِ الْجُهْدِ إِلَى إِصَابَتِهِ، وَالْيَهُودُ مِنَ الْفَرِيقِ الْأَوَّلِ
Gazaba uğrayanlar ve sapanlar; küfür, fısk ve isyan fırkalarını kapsar. Gazaba uğrayanlar; bunu kasten yapan, bilerek yahut çok uzak bir teville dine hafife alarak yaklaşan fırkaların cinsidir. Sapanlar ise yanlış anlama ve az kulak verme yüzünden dinde hata eden fırkaların cinsidir. Her iki fırka da yerilmiştir; zira bizler hak yoluna uymakla ve ona isabet etmek için çaba sarf etmekle emrolunduk. Yahudiler birinci fırkadandır,
وَالنَّصَارَى مِنَ الْفَرِيقِ الثَّانِي. وَمَا وَرَدَ فِي الْأَثَرِ مِمَّا ظَاهِرُهُ تَفْسِيرُ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ بِالْيَهُودِ وَالضَّالِّينَ بِالنَّصَارَى فَهُوَ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ فِي الْآيَةِ تَعْرِيضًا بِهَذَيْنِ الْفَرِيقَيْنِ اللَّذَيْنِ حَقَّ عَلَيْهِمَا هَذَانِ الْوَصْفَانِ لِأَنَّ كُلًّا مِنْهُمَا صَارَ عَلَمًا فِيمَا أُرِيدَ التَّعْرِيضُ بِهِ فِيهِ. وَقَدْ تَبَيَّنَ لَكَ مِنْ هَذَا أَنَّ عَطْفَ وَلَا الضَّالِّينَ عَلَى غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ ارْتِقَاءٌ فِي التَّعَوُّذِ مِنْ شَرِّ سُوءِ الْعَاقِبَةِ لِأَنَّ التَّعَوُّذَ مِنَ الضَّلَالِ الَّذِي جَلَبَ لِأَصْحَابِهِ غَضَبَ اللَّهِ لَا يُغْنِي عَنِ التَّعَوُّذِ مِنَ الضَّلَالِ الَّذِي لَمْ يَبْلُغْ بِأَصْحَابِهِ تِلْكَ الدَّرَكَاتِ وَذَلِكَ وَجْهُ تَقْدِيمِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ عَلَى وَلَا الضَّالِّينَ، لِأَنَّ الدُّعَاءَ كَانَ بِسُؤَالِ النَّفْيِ، فَالتَّدَرُّجُ فِيهِ يَحْصُلُ
Hristiyanlar ise ikinci fırkadandır. Rivayette zahiren gazaba uğrayanların Yahudiler, sapanların ise Hristiyanlar olarak tefsir edilmesine dair gelen hususlar; bu iki vasfı hak eden bu iki fırkaya ayette tarizde bulunulduğuna (ima edildiğine) işarettir; zira her ikisi de kendisiyle tarizde bulunulmak istenen hususta birer sembol haline gelmiştir. Buradan sana açıkça anlaşılmıştır ki { وَلَا الضَّالِّينَ } ifadesinin { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ } üzerine atfedilmesi, kötü akıbetin şerrinden sığınmada bir terakkidir (derece derece yükselmedir). Zira sahiplerine Allah'ın gazabını çeken sapıklıktan sığınmak, sahiplerini o derekelere ulaştırmayan sapıklıktan sığınmanın yerini tutmaz. İşte gazaba uğrayanların { وَلَا الضَّالِّينَ } ifadesinden önce getirilmesinin sebebi budur; çünkü dua nefiy (olumsuzlama) talebiyle yapılmıştır; bundaki tederrüc (derecelenme) ise
بِنَفْيِ الْأَضْعَفِ بَعْدَ نَفْيِ الْأَقْوَى، مَعَ رِعَايَةِ الْفَوَاصِلِ.
fasıla uyumu gözetilmekle birlikte daha kuvvetli olanın nefyinden sonra daha zayıf olanın nefyi ile gerçekleşir.
وَالْغَضَبُ الْمُتَعَلِّقُ بِالْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ هُوَ غَضَبُ اللَّهِ. وَحَقِيقَةُ الْغَضَبِ الْمَعْرُوفِ فِي النَّاسِ أَنَّهُ كَيْفِيَّةٌ تَعْرِضُ لِلنَّفْسِ يَتْبَعُهَا حَرَكَةُ الرُّوحِ إِلَى الْخَارِجِ وَثَوَرَانُهَا فَتَطْلُبُ الِانْتِقَامَ، فَالْكَيْفِيَّةُ سَبَبٌ لِطَلَبِ الِانْتِقَامِ وَطَلَبُ الِانْتِقَامِ سَبَبٌ لِحُصُولِ الِانْتِقَامِ. وَالَّذِي يَظْهَرُ لِي أَنَّ إِرَادَةَ الِانْتِقَامِ لَيْسَتْ مِنْ لَوَازِمِ مَاهِيَّةِ الْغَضَبِ بِحَيْثُ لَا تَنْفَكُّ عَنْهُ وَلَكِنَّهَا قَدْ تَكُونُ مِنْ آثَارِهِ، وَأَنَّ الْغَضَبَ هُوَ كَيْفِيَّةٌ لِلنَّفْسِ تَعْرِضُ مِنْ حُصُولِ مَا لَا يُلَائِمُهَا فَتَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ كَرَاهِيَةُ الْفِعْلِ الْمَغْضُوبِ مِنْهُ وَكَرَاهِيَةُ فَاعِلِهِ، وَيُلَازِمُهُ الْإِعْرَاضُ عَنِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِ وَمُعَامَلَتُهُ بِالْعُنْفِ وَبِقَطْعِ الْإِحْسَانِ وَبِالْأَذَى وَقَدْ يُفْضِي ذَلِكَ إِلَى طَلَبِ الِانْتِقَامِ مِنْهُ فَيَخْتَلِفُ الْحَدُّ الَّذِي يَثُورُ عِنْدَ الْغَضَبِ فِي النَّفْسِ بِاخْتِلَافِ مَرَاتِبِ احْتِمَالِ النُّفُوسِ لِلْمُنَافَرَاتِ وَاخْتِلَافِ الْعَادَاتِ فِي اعْتِبَارِ أَسْبَابِهِ، فَلَعَلَّ الَّذِينَ جَعَلُوا إِرَادَةَ الِانْتِقَامِ لَازِمَةً لِلْغَضَبِ بَنَوْا عَلَى الْقَوَانِينِ الْعَرَبِيَّةِ.
Gazaba uğrayanlara taalluk eden gazap, Allah'ın gazabıdır. İnsanlar arasında bilinen gazabın hakikati; nefiste meydana gelen, peşinden ruhun dışa doğru hareket edip galeyana geldiği ve intikam talep ettiği bir keyfiyettir. Dolayısıyla keyfiyet intikam talebinin sebebi, intikam talebi de intikamın gerçekleşmesinin sebebidir. Bana zahir olan şudur ki intikam iradesi gazabın mahiyetinin ayrılmaz levâzımından değildir; ancak onun eserlerinden olabilir. Gazap; nefsin kendisine uygun düşmeyen bir durumun vuku bulmasından ötürü karşılaştığı bir keyfiyettir ki bunun sonucunda gazap edilen fiile ve failine karşı nefret meydana gelir; bunun gereği olarak da gazap edilenden yüz çevrilir, ona sert davranılır, iyilik kesilir ve eziyet edilir; bu da bazen ondan intikam alma talebine varır. Dolayısıyla nefiste gazap anında feveran eden haddin miktarı; nefislerin hoşnutsuzluklara tahammül derecelerine ve gazap sebeplerini değerlendirmedeki adetlerin farklılığına göre değişir. Herhalde intikam iradesini gazabın ayrılmaz bir gereği kılanlar, Arap örfünün kurallarına dayanmışlardır.
وَإِذْ كَانَتْ حَقِيقَةُ الْغَضَبِ يَسْتَحِيلُ اتِّصَافُ اللَّهِ تَعَالَى بِهَا وَإِسْنَادُهَا إِلَيْهِ عَلَى الْحَقِيقَةِ لِلْأَدِلَّةِ الْقَطْعِيَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى تَنْزِيهِ اللَّهِ تَعَالَى عَنِ التَّغَيُّرَاتِ الذَّاتِيَّةِ وَالْعَرَضِيَّةِ، فَقَدْ وَجَبَ عَلَى الْمُؤْمِنِ صَرْفُ إِسْنَادِ الْغَضَبِ إِلَى اللَّهِ عَنْ مَعْنَاهُ الْحَقِيقِيِّ، وَطَرِيقَةُ أَهْلِ الْعِلْمِ وَالنَّظَرِ فِي هَذَا الصَّرْفِ أَنْ يُصْرَفَ اللَّفْظُ إِلَى الْمَجَازِ بِعَلَاقَةِ اللُّزُومِ أَوْ إِلَى الْكِنَايَةِ بِاللَّفْظِ عَنْ لَازِمِ مَعْنَاهُ فَالَّذِي يَكُونُ صِفَةً لِلَّهِ مِنْ مَعْنَى الْغَضَبِ هُوَ لَازِمُهُ، أَعْنِي الْعِقَابَ وَالْإِهَانَةَ يَوْمَ الْجَزَاءِ وَاللَّعْنَةَ أَيِ الْإِبْعَادَ عَنْ أَهْلِ الدِّينِ وَالصَّلَاحِ فِي الدُّنْيَا أَوْ هُوَ مِنْ قَبِيلِ التَّمْثِيلِيَّةِ.
Allah Teâlâ'nın zatî ve arazî değişimlerden münezzeh olduğuna delalet eden kat'î deliller sebebiyle gazabın bu hakikatiyle Allah Teâlâ'nın nitelenmesi ve O'na hakiki manada isnat edilmesi imkânsız olduğuna göre; müminin, gazabın Allah'a isnadını hakiki manasından çevirmesi vacip olmuştur. İlim ve nazar ehlinin bu çevirmedeki yöntemi; lafzı lüzum alakasıyla mecaza çevirmek veya lafızla manasının lazımını kastetmek suretiyle kinayeye hamletmektir. Dolayısıyla gazap manasından Allah'a sıfat olan şey onun lazımıdır; yani ceza günündeki azap ve zillettir, dünyada ise din ve salah ehlinden uzaklaştırmak olan lanettir; yahut bu temsilî istiare kabilindendir.
وَكَانَ السَّلَفُ فِي الْقَرْنِ الْأَوَّلِ وَمُنْتَصَفِ الْقَرْنِ الثَّانِي يُمْسِكُونَ عَنْ تَأْوِيلِ هَذِهِ الْمُتَشَابِهَاتِ لِمَا رَأَوْا فِي ذَلِكَ الْإِمْسَاكِ مِنْ مَصْلَحَةِ الِاشْتِغَالِ بِإِقَامَةِ الْأَعْمَالِ الَّتِي هِيَ مُرَادُ الشَّرْعِ مِنَ النَّاسِ فَلَمَّا نَشَأَ النَّظَرُ فِي الْعِلْمِ وَطَلَبِ مَعْرِفَةِ حَقَائِقِ الْأَشْيَاءِ وَحَدَثَ قَوْلُ النَّاسِ فِي مَعَانِي الدِّينِ بِمَا لَا يُلَائِمُ الْحَقَّ، لَمْ يَجِدْ أَهْلُ الْعِلْمِ بُدًّا مِنْ تَوْسِيعِ أَسَالِيبِ التَّأْوِيلِ
Birinci asırda ve ikinci asrın ortalarında Selef, şeriatın insanlardan muradı olan amellerin ikamesiyle meşgul olma maslahatını gördükleri için bu müteşabihatı tevil etmekten geri dururlardı. Ancak ilimde nazar ve eşyanın hakikatlerini bilme talebi doğup insanların dinin manaları hakkında hakka uymayan sözleri zuhur edince, ilim ehli tevil üsluplarını genişletmekten başka bir çare bulamadılar;
الصَّحِيحِ لِإِفْهَامِ الْمُسْلِمِ وَكَبْتِ الْمُلْحِدِ، فَقَامَ الدِّينُ بِصَنِيعِهِمْ عَلَى قَوَاعِدِهِ، وَتَمَيَّزَ الْمُخْلِصُ لَهُ عَنْ مَاكِرِهِ وَجَاحِدِهِ. وَكُلٌّ فِيمَا صَنَعُوا عَلَى هُدًى. وَبَعْدَ الْبَيَانِ لَا يُرْجَعُ إِلَى الْإِجْمَالِ أَبَدًا. وَمَا تَأَوَّلُوهُ إِلَّا بِمَا هُوَ مَعْرُوفٌ فِي لِسَانِ الْعَرَبِ مَفْهُومٌ لِأَهْلِهِ.
böylece müslümana doğruyu anlatıp mülhidi susturmak için sahih tevillere başvurdular. Onların bu gayretiyle din kendi kaideleri üzerine oturmuş, dine samimiyetle bağlı olan kimse hilekârından ve münkirinden ayırt edilmiştir. Her iki grup da yaptıklarında hidayet üzeredir. Beyandan (açıklamadan) sonra ise asla icmale (kapalı bırakmaya) dönülmez. Onlar da ancak Arap dilinde bilinen ve ehli tarafından anlaşılan şeylerle tevil etmişlerdir.
فَغَضَبُ اللَّهِ تَعَالَى عَلَى الْعُمُومِ يَرْجِعُ إِلَى مُعَامَلَتِهِ الْحَائِدِينَ عَنْ هَدْيِهِ الْعَاصِينَ لِأَوَامِرِهِ وَيَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ الِانْتِقَامُ وَهُوَ مَرَاتِبٌ أَقْصَاهَا عِقَابُ الْمُشْرِكِينَ وَالْمُنَافِقِينَ بِالْخُلُودِ فِي الدَّرْكِ
Genel olarak Allah Teâlâ'nın gazabı, O'nun hidayetinden sapan ve emirlerine isyan edenlere yönelik muamelesine racidir ve bunun neticesinde intikam tahakkuk eder. Bunun mertebeleri vardır; en uç noktası müşriklerin ve münafıkların cehennemin en alt
الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَدُونَ الْغَضَبِ الْكَرَاهِيَةُ فَقَدْ
tabakasında ebedî olarak cezalandırılmalarıdır. Gazabın altında ise kerahet (hoşlanmama) gelir; nitekim
وَرَدَ فِي الْحَدِيثِ: «وَيَكْرَهُ لَكُمْ قِيلَ وَقَالَ وَكَثْرَةَ السُّؤَالِ»
hadiste şöyle buyrulmuştur: «Allah sizin için dedikoduyu ve çok soru sormayı kerih görür.»
، وَيُقَابِلُهُمَا الرِّضَى وَالْمَحَبَّةُ وَكُلُّ ذَلِكَ غَيْرُ الْمَشِيئَةِ وَالْإِرَادَةِ بِمَعْنَى التَّقْدِير والتكوين، وَلا يَرْضى لِعِبادِهِ الْكُفْرَ وَإِنْ تَشْكُرُوا يَرْضَهُ لَكُمْ [الزمر: ٧] وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ [الْأَنْعَام: ١١٢] وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً [يُونُس: ٩٩] وَتَفْصِيلُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ فِي عِلْمِ الْكَلَامِ.
Bunların karşılığı ise rıza ve muhabbettir. Bütün bunlar, takdir ve tekvin anlamındaki meşîet ve iradeden farklıdır: { وَلا يَرْضى لِعِبادِهِ الْكُفْرَ وَإِنْ تَشْكُرُوا يَرْضَهُ لَكُمْ } “O, kulları için küfre razı olmaz; eğer şükrederseniz sizden razı olur” [ez-Zümer 39:7], { وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ مَا فَعَلُوهُ } “Eğer Rabbin dileseydi bunu yapamazlardı” [el-En'âm 6:112], { وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً } “Eğer Rabbin dileseydi, yeryüzündekilerin hepsi toptan iman ederdi” [Yûnus 10:99]. Bu cümlenin tafsilatı kelâm ilmindedir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْغَضَبَ عِنْدَ حُكَمَاءِ الْأَخْلَاقِ مَبْدَأٌ مِنْ مَجْمُوعِ الْأَخْلَاقِ الثَّلَاثَةِ الْأَصْلِيَّةِ الَّتِي يُعَبَّرُ عَنْ جَمِيعِهَا بِالْعَدَالَةِ وَهِيَ: الْحِكْمَةُ وَالْعِفَّةُ وَالشَّجَاعَةُ، فَالْغَضَبُ مَبْدَأُ الشَّجَاعَةِ إِلَّا أَنَّ الْغَضَبَ يُعَبَّرُ بِهِ عَنْ مَبْدَأٍ نَفْسَانِيٍّ لِأَخْلَاقٍ كَثِيرَةٍ مُتَطَرِّفَةٍ وَمُعْتَدِلَةٍ فَيُلَقِّبُونَ بِالْقُوَّةِ الْغَضَبِيَّةِ مَا فِي الْإِنْسَانِ مِنْ صِفَاتِ السَّبُعِيَّةِ وَهِيَ حُبُّ الْغَلَبَةِ وَمِنْ فَوَائِدِهَا دَفْعُ مَا يَضُرُّهُ وَلَهَا حَدُّ اعْتِدَالٍ وَحَدُّ انْحِرَافٍ فَاعْتِدَالُهَا الشَّجَاعَةُ وَكِبَرُ الْهِمَّةِ، وَثَبَاتُ الْقَلْبِ فِي الْمَخَاوِفِ، وَانْحِرَافُهَا إِمَّا بِالزِّيَادَةِ فَهِيَ التَّهَوُّرُ وَشِدَّةُ الْغَضَبِ مِنْ شَيْءٍ قَلِيلٍ وَالْكِبْرُ وَالْعُجْبُ وَالشَّرَاسَةُ وَالْحِقْدُ وَالْحَسَدُ وَالْقَسَاوَةُ، أَوْ بِالنُّقْصَانِ فَالْجُبْنُ وَخَوْرُ النَّفْسِ وَصِغَرُ الْهِمَّةِ فَإِذَا أُطْلِقَ الْغَضَبُ لُغَةً انْصَرَفَ إِلَى بَعْضِ انْحِرَافِ الْغَضَبِيَّةِ، وَلِذَلِكَ كَانَ مِنْ جَوَامِعِ
Bil ki ahlak filozoflarına göre gazap; tamamı «adalet» olarak ifade edilen üç asıl ahlaktan birinin mebdeidir; bunlar hikmet, iffet ve şecaattir. Gazap, şecaatin mebdeidir; ancak gazap, aşırı ve mutedil pek çok ahlakın nefsanî mebdei olarak da ifade edilir. İnsanda bulunan yırtıcılık (sebu'iyye) vasıflarına, yani üstün gelme arzusuna «kuvve-i gadabiyye» adını verirler. Bunun faydalarından biri insana zarar veren şeyi defetmesidir. Bunun bir itidal sınırı, bir de sapma sınırı vardır: İtidali cesaret, yüce himmet ve korkularda kalbin sebatıdır; sapması ise ya fazlalık yönüyledir ki o da tehevvür (cüretkârlık), küçük bir şeyden dolayı aşırı öfkelenme, kibir, ucb (kendini beğenme), huysuzluk, kin, haset ve katılıktır; ya da eksiklik yönüyledir ki o da korkaklık, gevşeklik ve himmet düşüklüğüdür. Gazap lügatte mutlak olarak kullanıldığında, gazap gücünün bazı sapmalarına hamledilir. Bu sebepledir ki
كَلِمِ النَّبِيءِ ﷺ: «أَنَّ رَجُلًا قَالَ لَهُ أَوْصِنِي قَالَ: لَا تَغْضَبْ فَكَرَّرَ مِرَارًا فَقَالَ: لَا تَغْضَبْ» رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in cevâmiu'l-kelim (az sözle çok anlam ifade eden) sözlerinden biri de şudur: «Bir adam ona: 'Bana tavsiyede bulun' dedi. O da: 'Öfkelenme' buyurdu. Adam bunu defalarca tekrarladı; o da: 'Öfkelenme' buyurdu.» Bunu Tirmizî rivayet etmiştir.
وَسُئِلَ بَعْضُ مُلُوكِ الْفُرْسِ بِمَ دَامَ مُلْكُكُمْ؟ فَقَالَ: لِأَنَّا نُعَاقِبُ عَلَى قَدْرِ الذَّنْبِ لَا عَلَى قَدْرِ الْغَضَبِ. فَالْغَضَبُ الْمَنْهِيُّ عَنْهُ هُوَ الْغَضَبُ لِلنَّفْسِ لِأَنَّهُ يَصْدُرُ عَنْهُ الظُّلْمُ وَالْعُدْوَانُ، وَمِنَ الْغَضَبِ مَحْمُودٌ وَهُوَ الْغَضَبُ لِحِمَايَةِ الْمَصَالِحِ الْعَامَّةِ وَخُصُوصًا الدِّينِيَّةِ وَقَدْ وَرَدَ أَنَّ النَّبِيءَ كَانَ لَا يَغْضَبُ لِنَفْسِهِ فَإِذَا انْتُهِكَتْ حُرْمَةٌ مِنْ حُرُمَاتِ اللَّهِ غَضِبَ لِلَّهِ.
Fars krallarından birine: «Hükümdarlığınız ne ile devam etti?» diye sorulduğunda: «Çünkü biz öfke nispetinde değil, günah nispetinde cezalandırırız» demiştir. Nehyedilen öfke, nefis için olan öfkedir; çünkü ondan zulüm ve düşmanlık doğar. Öfkenin övülen türü de vardır ki o da genel menfaatleri ve bilhassa dinî değerleri korumak için duyulan öfkedir. Rivayet edildiğine göre Peygamber kendi nefsi için öfkelenmezdi; ancak Allah'ın hürmetlerinden birine tecavüz edildiğinde Allah için öfkelenirdi.
وَقَوْلُهُ: وَلَا الضَّالِّينَ مَعْطُوفٌ عَلَى الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ كَمَا هُوَ مُتَبَادِرٌ، قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ، قَالَ مَكِّيُّ ابْن أَبِي طَالِبٍ إِنَّ دُخُولَ (لَا) لِدَفْعِ تَوَهُّمِ عَطْفِ (الضَّالِّينَ) عَلَى (الَّذِينَ أَنْعَمَ عَلَيْهِمْ) ، وَهُوَ تَوْجِيهٌ بَعِيدٌ فَالْحَقُّ أَنَّ (لَا) مَزِيدَةٌ لِتَأْكِيدِ النَّفْيِ الْمُسْتَفَادِ مِنْ لَفْظِ (غَيْرِ) عَلَى طَرِيقَةِ الْعَرَبِ فِي الْمَعْطُوفِ عَلَى مَا فِي حَيِّزِ النَّفْيِ نَحْوَ قَوْلِهِ: أَنْ تَقُولُوا مَا جاءَنا مِنْ
{ وَلَا الضَّالِّينَ } buyruğu, ilk akla geleceği üzere { الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ } üzerine matuftur. İbn Atiyye'nin naklettiğine göre Mekkî b. Ebî Tâlib şöyle demiştir: «(Lâ) edatının dâhil olması, (ed-Dâllîn) kelimesinin (ellezîne en'ame aleyhim) üzerine atfedildiği vehmini defetmek içindir.» Bu uzak bir tevcîhtir; doğru olan şudur ki (lâ), Arapların nefiy alanındaki matufta izlediği üslup üzere (gayr) lafzından anlaşılan nefyi tekit etmek için ziyade kılınmıştır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { أَنْ تَقُولُوا مَا جاءَنا مِنْ }
بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ
{ بَشِيرٍ وَلا نَذِيرٍ } “'Bize ne bir müjdeleyici ne de bir uyarıcı geldi' demeyesiniz diye”
[الْمَائِدَة: ١٩] وَهُوَ أُسْلُوبٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ. وَقَالَ السَّيِّدُ فِي «حَوَاشِي الْكَشَّافِ» لِئَلَّا يَتَوَهَّمَ أَنَّ الْمَنْفِيَّ هُوَ الْمَجْمُوعُ فَيُجَوِّزَ ثُبُوتَ أَحَدِهِمَا، وَلَمَّا كَانَتْ غَيْرُ فِي مَعْنَى النَّفْيِ أُجْرِيَتْ إِعَادَةُ النَّفْيِ فِي الْمَعْطُوفِ عَلَيْهَا، وَلَيْسَتْ زِيَادَةُ (لَا) هُنَا كَزِيَادَتِهَا فِي نَحْوِ: مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ [الْأَعْرَاف: ١٢] كَمَا تَوَهَّمَهُ بَعْضُ الْمُفَسِّرِينَ لِأَنَّ
[el-Mâide 5:19] buyruğu da böyledir ve bu, Arap kelamında bir üsluptur. es-Seyyid el-Keşşâf Hâşiyesi'nde şöyle demiştir: Nefyolunan şeyin ikisinin toplamı olduğu ve bunlardan birinin sübutunun caiz görülebileceği vehmedilmesin diyedir; gayr kelimesi nefiy anlamında olunca, ona matuf olanda nefiy tekrar ettirilmiştir. Buradaki (lâ) edatının ziyadeliği, bazı müfessirlerin vehmettiği gibi: { مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ } “Sana emrettiğimde secde etmekten seni ne alıkoydu?” [el-A'râf 7:12] ayetindeki ziyadelik gibi değildir; zira
تِلْكَ الزِّيَادَةَ لَفْظِيَّةٌ وَمَعْنَوِيَّةٌ لِأَنَّ الْمَعْنَى عَلَى الْإِثْبَاتِ وَالَّتِي هُنَا زِيَادَةٌ لَفْظِيَّةٌ فَحَسْبُ وَالْمَعْنَى عَلَى النَّفْيِ.
oradaki ziyadelik hem lafzî hem manevîdir, çünkü mana ispat üzeredir; buradaki ise sadece lafzî bir ziyadeliktir ve mana nefiy üzeredir.
وَالضَّلَالُ سُلُوكُ غَيْرِ الطَّرِيقِ الْمُرَادِ عَنْ خَطَأٍ سَوَاءٌ عَلِمَ بِذَلِكَ فَهُوَ يَتَطَلَّبُ الطَّرِيقَ أَمْ لَمْ يَعْلَمْ، وَمِنْهُ ضَالَّةُ الْإِبِلِ، وَهُوَ مُقَابِلُ الْهُدَى وَإِطْلَاقُ الضَّالِّ عَلَى الْمُخْطِئِ فِي الدِّينِ أَوِ الْعِلْمِ اسْتِعَارَةٌ كَمَا هُنَا. وَالضَّلَالُ فِي لِسَانِ الشَّرْعِ مُقَابِلُ الِاهْتِدَاءِ وَالِاهْتِدَاءُ هُوَ الْإِيمَانُ الْكَامِلُ وَالضَّلَالُ مَا دُونُ ذَلِكَ، قَالُوا وَلَهُ عَرْضٌ عَرِيضٌ أَدْنَاهُ تَرْكُ السُّنَنِ وَأَقْصَاهُ الْكُفْرُ.
Dalâlet; ister farkında olup yolu arıyor olsun ister farkında olmasın, hataen hedeflenen yolun dışına çıkmaktır. «Dâlletü'l-ibil» (kayıp deve) tabiri de buradan gelir ve hidayetin zıddıdır. Dinde veya ilimde hata edene «dâll» (sapmış) denmesi buradaki gibi bir istiaredir. Şeriat lisanında dalâlet, ihtidânın karşılığıdır; ihtidâ kâmil imandır, dalâlet ise bunun dışındakilerdir. Âlimler şöyle demiştir: Bunun çok geniş bir sahası vardır; en aşağısı sünnetleri terk etmek, en uç noktası ise küfürdür.
وَقَدْ فَسَّرْنَا الْهِدَايَةَ فِيمَا تَقَدَّمَ أَنَّهَا الدَّلَالَةُ بِلُطْفٍ، فَالضَّلَالُ عَدَمُ ذَلِكَ، وَيُطْلَقُ عَلَى أَقْصَى أَنْوَاعِهِ الْخَتْمُ وَالطَّبْعُ وَالْأَكِنَّةُ.
Hidayeti daha önce 'lütuf ile yol göstermek' şeklinde açıklamıştık; dalâlet ise bunun bulunmayışıdır. En ileri türleri için hatm (mühürleme), tab' (damgalama) ve ekinne (örtüler/kılıflar) tabirleri kullanılır.
وَالْمُرَادُ مِنَ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَالضَّالِّينَ جِنْسَا فِرَقِ الْكُفْرِ، فَالْمَغْضُوبُ عَلَيْهِمْ جِنْسٌ لِلْفِرَقِ الَّتِي تَعَمّدت ذَلِك واستحقت بِالدِّيَانَةِ عَنْ عَمْدٍ وَعَنْ تَأْوِيلٍ بَعِيدٍ جِدًّا تُحْمَلُ عَلَيْهِ غَلَبَةُ الْهَوَى، فَهَؤُلَاءِ سَلَكُوا مِنَ الصِّرَاطِ الَّذِي خُطَّ لَهُمْ مَسَالِكَ غَيْرَ مُسْتَقِيمَةٍ فَاسْتَحَقُّوا الْغَضَب لأَنهم أخطأوا عَنْ غَيْرِ مَعْذِرَةٍ إِذْ مَا حَمَلَهُمْ عَلَى الْخَطَأِ إِلَّا إِيثَارُ حُظُوظِ الدُّنْيَا.
Gazaba uğrayanlar ve sapanlardan maksat, küfür fırkalarının iki cinsidir. Gazaba uğrayanlar; bunu kasten yapan, hevanın galebe çalmasıyla yöneldikleri çok uzak bir teville ve bilerek dini hafife alan fırkaların cinsidir. Bunlar kendilerine çizilen yoldan istikameti olmayan yollara saptılar ve hiçbir mazeretleri olmaksızın hata ettikleri için gazabı hak ettiler; zira onları hataya sevk eden şey dünya menfaatlerini tercih etmekten başkası değildi.
وَالضَّالُّونَ جِنْسٌ لِلْفِرَقِ الَّذِينَ حَرَّفُوا الدِّيَانَاتِ الْحَقَّ عَنْ عَمْدٍ وَعَنْ سُوءِ فَهْمٍ وَكِلَا الْفَرِيقَيْنِ مَذْمُومٌ مُعَاقَبٌ لِأَنَّ الْخَلْقَ مَأْمُورُونَ بِاتِّبَاعِ سَبِيلِ الْحَقِّ وَبَذْلِ الْجُهْدِ إِلَى إِصَابَتِهِ وَالْحَذَرِ مِنْ مُخَالَفَةِ مَقَاصِدِهِ.
Sapanlar ise hak dinleri kasten ve yanlış anlama sebebiyle tahrif eden fırkaların cinsidir. Her iki fırka da yerilmiş ve cezalandırılmıştır; zira mahlûkat hak yoluna uymakla, ona isabet etmek için çaba sarf etmekle ve onun maksatlarına muhalefet etmekten sakınmakla emrolunmuştur.
وَإِذْ قَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَعُلِمَ أَنَّ الْغَضَبَ عَلَيْهِمْ لِأَنَّهُمْ حَادُوا عَنِ الصِّرَاطِ الَّذِي هُدُوا إِلَيْهِ فَحَرَمُوا أَنْفُسَهُمْ مِنَ الْوُصُولِ بِهِ إِلَى مَرْضَاةِ اللَّهِ تَعَالَى، وَأَنَّ الضَّالِّينَ قَدْ ضَلُّوا الصِّرَاطَ، فَحَصَلَ شِبْهُ الِاحْتِبَاكِ وَهُوَ أَنَّ كِلَا الْفَرِيقَيْنِ نَالَ حَظًّا مِنَ الْوَصْفَيْنِ إِلَّا أَنَّ تَعْلِيقَ كُلِّ وَصْفٍ عَلَى الْفَرِيقِ الَّذِي عُلِّقَ عَلَيْهِ يُرْشِدُ إِلَى أَنَّ الْمَوْصُوفِينَ بِالضَّالِّينَ هُمْ دُونَ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ فِي الضَّلَالِ فَالْمُرَادُ الْمَغْضُوبُ عَلَيْهِمْ غَضَبًا شَدِيدًا لِأَنَّ ضَلَالَهُمْ شَنِيعٌ.
Gazaba uğrayanların zikri daha önce geçmiş ve kendilerine hidayet olunan yoldan saptıkları için gazaba uğradıkları, böylece Allah Teâlâ'nın rızasına o yolla ulaşmaktan kendilerini mahrum bıraktıkları, sapanların da yoldan saptıkları bilinmiş olunca; bir nevi ihtibâk meydana gelmiştir. Bu da her iki fırkanın da iki vasıftan pay almış olmasıdır; ancak her bir vasfın nispet edildiği fırkaya bağlanması gösterir ki sapanlar olarak nitelenenler, sapıklık hususunda gazaba uğrayanlardan daha aşağı derecededir. Dolayısıyla kastedilenler, sapıklıkları pek çirkin olduğu için şiddetli bir gazaba uğrayanlardır.
فَالْيَهُودُ مَثَلٌ لِلْفَرِيقِ الْأَوَّلِ وَالنَّصَارَى مِنْ جُمْلَةِ الْفَرِيقِ الثَّانِي كَمَا وَرَدَ بِهِ الْحَدِيثُ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ فِي «جَامِعِ التِّرْمِذِيِّ» وَحَسَّنَهُ. وَمَا وَرَدَ فِي الْأَثَرِ مِنْ تَفْسِيرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ بِالْيَهُودِ وَالضَّالِّينَ بِالنَّصَارَى، فَهُوَ مِنْ قَبِيلِ التَّمْثِيلِ بِأَشْهَرِ الْفِرَقِ الَّتِي حَقَّ عَلَيْهَا هَذَانِ
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den Câmiu't-Tirmizî'de gelen ve Tirmizî'nin hasen gördüğü hadiste bildirildiği üzere Yahudiler birinci fırkanın, Hristiyanlar ise ikinci fırkanın örneğidir. Rivayette gazaba uğrayanların Yahudiler, sapanların ise Hristiyanlar olarak tefsir edilmesi; bu iki
الْوَصْفَانِ، فَقَدْ كَانَ الْعَرَبُ يَعْرِفُونَ الْيَهُودَ فِي خَيْبَرَ وَالنَّضِيرِ وَبَعْضِ سُكَّانِ الْمَدِينَةِ وَفِي عَرَبِ الْيَمَنِ. وَكَانُوا يَعْرِفُونَ نَصَارَى الْعَرَبِ مِثْلَ تَغْلِبَ وَكَلْبٍ وَبَعْضِ قُضَاعَةَ، وَكُلُّ أُولَئِكَ بَدَّلُوا وَغَيَّرُوا وَتَنَكَّبُوا عَنِ الصِّرَاطِ الْمُسْتَقِيمِ الَّذِي أَرْشَدَهُمُ اللَّهُ إِلَيْهِ وَتَفَرَّقُوا فِي بِنْيَاتِ الطُّرُقِ عَلَى تَفَاوُتٍ فِي ذَلِكَ.
vasfı hak eden en meşhur fırkalarla örneklendirme kabilindendir. Zira Araplar Hayber'de, Nadîr'de, Medine sakinlerinin bir kısmında ve Yemen Araplarında Yahudileri tanırlardı; Tağlib, Kelb ve Kudâa'nın bir kısmı gibi Hristiyan Arapları da tanırlardı. Bunların hepsi Allah'ın kendilerine gösterdiği dosdoğru yoldan saptılar, onu değiştirdiler ve tahrif ettiler; farklı derecelerde tali yollara dağıldılar.
فَالْيَهُودُ تَمَرَّدُوا عَلَى أَنْبِيَائِهِمْ وَأَحْبَارِهِمْ غَيْرَ مَرَّةٍ وَبَدَّلُوا الشَّرِيعَةَ عَمْدًا فَلَزِمَهُمْ وَصْفُ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَعَلِقَ بِهِمْ فِي آيَاتٍ كَثِيرَةٍ. وَالنَّصَارَى ضَلُّوا بَعْدَ الْحَوَارِيِّينَ وَأَسَاءُوا فَهْمَ مَعْنَى التَّقْدِيسِ فِي عِيسَى ﵇ فَزَعَمُوهُ ابْنَ اللَّهِ عَلَى الْحَقِيقَةِ قَالَ تَعَالَى: قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَلا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيراً وَضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ [الْمَائِدَة: ٧٧] . وَفِي وَصْفِ الصِّرَاطِ الْمَسْئُولِ فِي قَوْلِهِ: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ بِالْمُسْتَقِيمِ إِيمَاءً إِلَى أَنَّ الْإِسْلَامَ وَاضِحُ الْحُجَّةِ قَوِيمُ الْمَحَجَّةِ لَا يَهْوِي أَهْلُهُ إِلَى هُوَّةِ الضَّلَالَةِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: قُلْ إِنَّنِي هَدانِي رَبِّي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ دِيناً قِيَماً [الْأَنْعَام: ١٦١] وَقَالَ: وَأَنَّ هَذَا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ [الْأَنْعَام: ١٥٣] ، عَلَى تَفَاوُتٍ فِي مَرَاتِبِ إِصَابَةِ مُرَادِ اللَّهِ تَعَالَى وَلِذَلِكَ
Yahudiler peygamberlerine ve din adamlarına defalarca isyan ettiler ve şeriatı kasten değiştirdiler; bu yüzden 'gazaba uğrayanlar' vasfı onlara yapıştı ve pek çok ayette onlarla beraber zikredildi. Hristiyanlar ise havarilerden sonra saptılar ve Îsâ aleyhisselâm hakkındaki kutsiyet manasını yanlış anlayıp onun hakiki manada Allah'ın oğlu olduğunu iddia ettiler. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ لَا تَغْلُوا فِي دِينِكُمْ غَيْرَ الْحَقِّ وَلا تَتَّبِعُوا أَهْواءَ قَوْمٍ قَدْ ضَلُّوا مِنْ قَبْلُ وَأَضَلُّوا كَثِيراً وَضَلُّوا عَنْ سَواءِ السَّبِيلِ } “De ki: 'Ey Kitap ehli! Dininizde haksız yere haddi aşmayın. Daha önce sapmış, birçoğunu da saptırmış ve doğru yoldan çıkmış bir topluluğun heveslerine uymayın'” [el-Mâide 5:77]. { اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ } kavlinde talep edilen yolun 'müstakîm' (dosdoğru) olarak nitelenmesinde; İslam'ın delilinin apaçık, yolunun dosdoğru olduğuna ve ehlinin sapıklık çukuruna düşmeyeceğine bir ima vardır; nitekim Allah Teâlâ: { قُلْ إِنَّنِي هَدانِي رَبِّي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ دِيناً قِيَماً } “De ki: 'Şüphesiz Rabbim beni dosdoğru bir yola, dimdik ayakta duran bir dine iletti'” [el-En'âm 6:161] ve { وَأَنَّ هَذَا صِراطِي مُسْتَقِيماً فَاتَّبِعُوهُ وَلا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِكُمْ عَنْ سَبِيلِهِ } “Şüphesiz bu benim dosdoğru yolumdur, ona uyun; başka yollara uymayın ki sizi O'nun yolundan ayırmasın” [el-En'âm 6:153] buyurmuştur. Ancak Allah Teâlâ'nın muradına isabet etme derecelerinde farklılıklar vardır; bu sebepledir ki
قَالَ النَّبِيءُ ﷺ: «مَنِ اجْتَهَدَ وَأَصَابَ فَلَهُ أَجْرَانِ وَمَنِ اجْتَهَدَ وَأَخْطَأَ فَلَهُ أَجْرٌ وَاحِدٌ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «İçtihat edip isabet edene iki ecir, içtihat edip hata edene ise bir ecir vardır» buyurmuştur.
وَلَمْ يَتْرُكْ بَيَانُ الشَّرِيعَةِ مَجَارِيَ اشْتِبَاهٍ بَيْنَ الْخِلَافِ الَّذِي تُحِيطُ بِهِ دَائِرَةُ الْإِسْلَامِ وَالْخِلَافِ الَّذِي يَخْرُجُ بِصَاحِبِهِ عَنْ مُحِيطِ الْإِسْلَامِ قَالَ تَعَالَى: إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ [النَّمْل: ٧٩] .
Şeriatın beyanı, İslam dairesinin kuşattığı ihtilaf ile sahibini İslam dairesinden çıkaran ihtilaf arasındaki şüphe noktalarını açıkta bırakmamıştır. Allah Teâlâ: { إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ } “Şüphesiz sen apaçık hak üzeresin” [en-Neml 27:79] buyurmuştur.
وَاخْتَلَفَ الْقُرَّاءُ فِي حَرَكَةِ هَاءِ الضَّمِيرِ مِنْ قَوْلِهِ: أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ، وَقَوْلِهِ: غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ، وَمَا ضَاهَاهُمَا مِنْ كُلِّ ضَمِيرِ جَمْعٍ وَتَثْنِيَةِ مُذَكَّرٍ وَمُؤَنَّثٍ لِلْغَائِبِ وَقَعَ بَعْدَ يَاءٍ سَاكِنة، فالجمهور قرأوها بِكَسْرِ الْهَاءِ تَخَلُّصًا مِنَ الثِّقَلِ لِأَنَّ الْهَاءَ حَاجِزٌ غَيْرُ حَصِينٍ فَإِذَا ضُمَّتْ بَعْدَ الْيَاءِ فَكَانَ ضَمَّتُهَا قَدْ وَلِيَتِ الْكَسْرَةَ أَوِ الْيَاءَ السَّاكِنَةَ وَذَلِكَ ثَقِيلٌ وَهَذِهِ لُغَةُ قَيْسٍ وَتَمِيمٍ وَسَعْدِ بْنِ بَكْرٍ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ عَلَيْهُمْ وَإِلَيْهُمْ وَلَدَيْهُمْ فَقَطْ بِضَمِّ الْهَاءِ وَمَا عَدَاهَا بِكَسْرِ الْهَاءِ نَحْوُ إِلَيْهِمَا وَصَيَاصِيهِمْ وَهِيَ لُغَةُ قُرَيْشٍ وَالْحِجَازِيِّينَ. وَقَرَأَ يَعْقُوبُ كُلَّ ضَمِيرٍ مِنْ هَذَا الْقَبِيلِ مِمَّا قَبْلَ الْهَاءِ فِيهِ يَاءٌ سَاكِنَةٌ بِضَمِّ الْهَاءِ. وَقَدْ ذَكَرْنَا هَذَا هُنَا فَلَا نُعِيدُ ذِكْرَهُ فِي أَمْثَالِهِ وَهُوَ مِمَّا يَرْجِعُ إِلَى قَوَاعِدِ عِلْمِ الْقِرَاءَاتِ فِي هَاءِ الضَّمِيرِ.
Kurrâlar; { أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ } ve { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ } buyruklarındaki ve bunların benzeri olan, sakin yâ harfinden sonra gelen bütün gaip müzekker ve müennes cemi ve tesniye zamirlerinin hâ harfinin harekesinde ihtilaf etmişlerdir: Cumhur, ağırlıktan kurtulmak için hâ harfini kesre ile okumuştur; zira hâ harfi korunaklı/güçlü bir engel değildir, yâ harfinden sonra dammelendiğinde dammesi kesrenin veya sakin yâ'nın peşinden gelmiş gibi olur ki bu da ağırdır; bu, Kays, Temîm ve Sa'd b. Bekr kabilelerinin lehçesidir. Hamza sadece { عَلَيْهُمْ }, { إِلَيْهِمْ } ve { لَدَيْهُمْ } kelimelerinde hâ harfini damme ile okumuş, bunların dışındakileri ise { إِلَيْهِمَا } ve { صَيَاصِيهِمْ } gibi kesre ile okumuştur; bu da Kureyş ve Hicazlıların lehçesidir. Ya'kūb ise bu türden olup hâ'dan önce sakin yâ bulunan bütün zamirleri hâ'nın dammesiyle okumuştur. Bunu burada zikrettik, artık benzerlerinde tekrar etmeyeceğiz; bu husus kıraat ilminin zamir hâ'sı ile ilgili kaidelerine dâhildir.
وَاخْتَلَفُوا أَيْضًا فِي حَرَكَةِ مِيمِ ضَمِيرِ الْجَمْعِ الْغَائِبِ الْمُذَكَّرِ فِي الْوَصْلِ إِذَا وَقَعَتْ قَبْلَ متحرك فالجمهور قرأوا: عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ بِسُكُونِ الْمِيمِ وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَقَالُونُ فِي رِوَايَةٍ عَنْهُ بِضَمَّةٍ مُشَبَّعَةٍ: غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَهِي لُغَة بعض الْعَرَبِ
Ayrıca vasl (bağlama) halinde gaip müzekker cemi zamirinin mîm harfinin, harekeli bir harften önce gelmesi durumundaki harekesinde de ihtilaf etmişlerdir: Cumhur { عَلَيْهِمْ غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ } ibaresini mîm'in sükûnu ile okumuştur. İbn Kesîr, Ebû Ca'fer ve rivayetlerden birinde Kālûn ise işba edilmiş bir damme ile { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمُو } şeklinde okumuşlardır ki bu bazı Arapların lehçesidir.
وَعَلَيْهَا قَوْلُ لَبِيدٍ:
Lebîd'in şu beyti de bu lehçe üzeredir:
وَهُمُو فَوَارِسُهَا وَهُمْ حُكَّامُهَا
«Onun süvarileri onlardır (vehumû), hakimleri de onlardır (vehum).»
فَجَاءَ بِاللُّغَتَيْنِ، وَقَرَأَ وَرْشٌ بِضَمِّ الْمِيمِ وَإِشْبَاعِهَا إِذَا وَقَعَ بَعْدَ الْمِيمِ هَمْزٌ دُونَ نَحْوِ:
Böylece iki lehçeyi de getirmiştir. Verş ise { غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ } gibi yerler hariç, mîm harfinden sonra hemze geldiğinde mîm'i damme ve işba ile okumuştur.
غَيْرِ الْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَأَجْمَعَ الْكُلُّ عَلَى إِسْكَانِ الْمِيمِ فِي الْوَقْفِ.
Vakıf (durma) halinde ise mîm harfinin sükûn ile okunacağı hususunda hepsi icma etmiştir.