وَاعْلَمْ أَنَّ حِكَايَةَ هَذِهِ الْمُقَاوَلَةِ بَيْنَ كَلَامِ اللَّهِ وَبَيْنَ الشَّيْطَانِ حِكَايَةٌ لِمَا جَرَى فِي خَلَدِ الشَّيْطَانِ مِنَ الْمَدَارِكِ الْمُتَرَتِّبَةِ الْمُتَوَلِّدَةِ فِي قَرَارَةِ نَفْسِهِ، وَمَا جَرَى فِي إِرَادَةِ اللَّهِ مِنَ الْمُسَبَّبَاتِ الْمُتَرَتِّبَةِ عَلَى أَسْبَابِهَا مِنْ خَوَاطِرِ الشَّيْطَانِ لِأَنَّ الْعَالَمَ الَّذِي جَرَتْ فِيهِ هَذِهِ الْأَسْبَابُ وَمُسَبَّبَاتُهَا عَالَمُ حَقِيقَةٍ لَا يَجْرِي فِيهِ إِلَّا الصِّدْقُ وَلَا مَطْمَعَ فِيهِ لِتَرْوِيجِ
Bil ki, Allah'ın kelamı ile şeytan arasındaki bu muhaverenin hikâye edilmesi, şeytanın zihninde peş peşe beliren ve nefsinin derinliklerinde üreyen algıların ve şeytanın bu vesveselerine bağlı olarak sebeplerine göre tertip edilen sonuçların Allah'ın iradesindeki tecellilerinin bir hikâyesidir. Çünkü bu sebeplerin ve sonuçlarının cereyan ettiği âlem, yalnızca doğruluğun geçerli olduğu bir hakikat âlemidir; orada ne kaçamak yollara
الْمُوَارَبَةِ وَلَا الْحِيلَةِ وَلِذَلِكَ لَا تُعَدُّ خَوَاطِرُ الشَّيْطَانِ الْمَذْكُورَةِ فِيهِ جَرْأَةً عَلَى جَلَالِ اللَّهِ تَعَالَى وَلَا تُعَدُّ مُجَازَاةُ اللَّهِ تَعَالَى الشَّيْطَانَ عَلَيْهِ تَنَازُلًا مِنَ اللَّهِ لِمُحَاوَرَةِ عَبَدٍ بَغِيضٍ لِلَّهِ تَعَالَى.
ne de hileye başvurma ümidi vardır. Bu sebeple şeytanın orada zikredilen düşünceleri Yüce Allah'ın celaline karşı bir küstahlık sayılmayacağı gibi, Yüce Allah'ın şeytana bu şekilde karşılık vermesi de Allah nezdinde buğzedilmiş bir kul ile muhatap olma tenezzülü sayılmaz.
وَقَدْ ذَكَرْنَا فِي تَفْسِيرِ سُورَةِ الْحِجْرِ مَا دَلَّتْ عَلَيْهِ الْأَقْوَالُ الَّتِي جَرَتْ مِنَ الشَّيْطَانَ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ تَعَالَى وَالْأَقْوَالُ الَّتِي أَلْقَاهَا الله عَلَيْهِ.
Hicr Suresi'nin tefsirinde, şeytanın Allah'ın huzurunda serdettiği sözlerin ve Allah'ın ona yönelttiği hitapların neye delalet ettiğini zikretmiştik.
[٨٦- ٨٨]
[86-88]
[سُورَة ص (٣٨) : الْآيَات ٨٦ إِلَى ٨٨]
[Sâd Suresi (38), Âyetler 86 إِلَى 88]
قُلْ مَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ (٨٦) إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ (٨٧) وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ (٨٨)
{ قُلْ مَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ (٨٦) إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ (٨٧) وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ (٨٨) } “De ki: «Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum ve ben kendiliğinden bir şeyler uyduranlardan da değilim.» (86) «O, bütün âlemler için ancak bir öğüttür.» (87) «Onun haberini bir süre sonra mutlaka öğreneceksiniz.» (88)”
لَمَّا أَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ بِإِبْلَاغِ الْمَوَاعِظِ وَالْعِبَرِ الَّتِي تَضَمَّنَتْهَا هَذِهِ السُّورَةُ أَمَرَهُ عِنْدَ انْتِهَائِهَا أَنْ يَقْرَعَ أَسْمَاعَهُمْ بِهَذَا الْكَلَامِ الَّذِي هُوَ كَالْفَذْلَكَةِ لِلسُّورَةِ تَنْهِيَةً لَهَا تسجيلا عَلَيْهِمْ أَنَّهُ مَا جَاءَهُمْ إِلَّا بِمَا يَنْفَعُهُمْ وَلَيْسَ طَالِبًا مِنْ ذَلِكَ جَزَاءً، أَيْ لَوْ سَأَلَهُمْ عَلَيْهِ أَجْرًا لَرَاجَ اتِّهَامُهُمْ إِيَّاهُ بِالْكَذِبِ لِنَفْعِ نَفْسِهِ، فَلَمَّا انْتَفَى ذَلِكَ وَجَبَ أَنْ يَنْتَفِيَ تَوَهُّمُ اتِّهَامِهِ بِالْكَذِبِ لِأَنَّ وَازِعَ الْعَقْلِ يصرف صَاحبه على أَنْ يَكْذِبَ لِغَيْرِ نَفْعٍ يَرْجُوهُ لِنَفْسِهِ.
Allah, Resulüne bu surenin ihtiva ettiği öğütleri ve ibretleri tebliğ etmesini emrettiğinde; surenin sonunda, sureye bir hülasa ve sonlandırma kabilinden olan bu sözlerle onların kulaklarını çınlatmasını emretmiştir. Bu da onlara kendilerine fayda sağlayacak olandan başka bir şey getirmediğini ve bundan ötürü herhangi bir karşılık istemediğini tescil etmek içindir. Yani eğer onlardan bir ücret istemiş olsaydı, kendi menfaati için yalan uydurduğu yönündeki ithamları revaç bulabilirdi. Bu durum ortadan kalkınca, onu yalancılıkla itham etme vehminin de ortadan kalkması zorunlu olmuştur; çünkü aklın engeli, sahibini kendisi için umduğu bir menfaat olmaksızın yalan söylemekten alıkoyar.
وَالْمَعْنَى عُمُومُ نَفْيِ سُؤَالِهِ الْأَجْرَ مِنْهُمْ مِنْ يَوْمِ بُعِثَ إِلَى وَقْتِ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ وَهُوَ
Mana, peygamber olarak gönderildiği günden bu ayetin indiği vakte kadar onlardan ücret istemesinin genel olarak nefiy edilmesidir. Bu da
قِيَاسُ اسْتِقْرَاءٍ لِأَنَّهُمْ إِذَا اسْتَقْرَوْا أَحْوَال الرَّسُول ﷺ فِيمَا مَضَى وَجَدُوا انْتِفَاءَ سُؤَالِهِ أَجْرًا أَمْرًا عَامًّا بِالِاسْتِقْرَاءِ التَّامِّ الْحَاصِلِ مِنْ جَمِيعِ أَفْرَادِ الْمُشْرِكِينَ فِي جَمِيعِ مُخَالَطَاتِهِمْ إِيَّاهُ، فَهُوَ أَمْرٌ مُتَوَاتِرٌ بَيْنَهُمْ فَهَذَا إِبْطَالٌ لقَولهم كَذَّابٌ [ص: ٤] الْمَحْكِيُّ عَنْهُمْ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ وَإِقَامَةُ الْحُجَّةِ عَلَى صِدْقِ رِسَالَتِهِ كَمَا سَيَجِيءُ.
tümevarımsal bir kıyastır; zira onlar Resulullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] geçmişteki durumlarını incelediklerinde, onun ücret istemeyişinin, müşriklerin tüm fertlerinin onunla olan bütün temaslarından elde edilen tam bir istikrâ (tümevarım) ile genel bir durum olduğunu görürler. Dolayısıyla bu, aralarında mütevatir bir husustur. Bu da surenin başında onlardan nakledilen { كَذَّابٌ } “yalancı” [Sâd 4] sözlerinin iptali ve gelecekte geleceği üzere risaletinin doğruluğuna dair hüccet ikame edilmesidir.
وَضَمِيرُ عَلَيْهِ عَائِدٌ إِلَى الْقُرْآنِ الْمَعْلُومِ مِنَ الْمَقَامِ فَإِنَّ مَبْدَأَ السُّورَةِ قَوْلُهُ وَالْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ [ص: ١] فَهَذَا مِنْ رَدِّ الْعَجز على الْمصدر.
{ عَلَيْهِ } ifadesindeki zamir, makamdan anlaşılan Kur'an'a racidir; zira surenin başlangıcı { وَالْقُرْآنِ ذِي الذِّكْرِ } [Sâd 1] ayetidir; bu da «reddü'l-acüz ale's-sadr» (sonun başa bağlanması) kabilindendir.
وَعَطْفُ وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ أَفَادَ انْتِفَاءَ جَمِيعِ التَّكَلُّفِ عَن النبيء ﷺ.
{ وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ } ifadesinin atfedilmesi, Peygamber'den [sallallâhu aleyhi ve sellem] her türlü tekellüfün (zorlama ve yapmacıklığın) nefyedildiğini ifade etmiştir.
وَالتَّكَلُّفُ: مُعَالَجَةُ الْكُلْفَةِ، وَهِيَ مَا يَشُقُّ عَلَى الْمَرْءِ عَمَلُهُ وَالْتِزَامُهُ لِكَوْنِهِ يُحْرِجُهُ
Tekellüf (التَّكَلُّفُ); külfetle uğraşmaktır. Külfet ise kişiyi sıkıntıya sokması
أَوْ يَشُقُّ عَلَيْهِ، وَمَادَّةُ التَّفَعُّلِ تَدُلُّ عَلَى مُعَالَجَةِ مَا لَيْسَ بِسَهْلٍ، فَالْمُتَكَلِّفُ هُوَ الَّذِي يَتَطَلَّبُ مَا لَيْسَ لَهُ أَوْ يَدَّعِي عِلْمَ مَا لَا يَعْلَمُهُ.
veya ona ağır gelmesi sebebiyle yapılması ve yüklenilmesi kişiye güç gelen şeydir. Tefa‘‘ul (تَفَعُّل) vezni, kolay olmayan bir şeyle uğraşmayı ifade eder. Mütekellif (مُتَكَلِّف) ise kendisine ait olmayan bir şeyi talep eden veya bilmediği şeyi bildiğini iddia eden kimsedir.
فَالْمَعْنَى هُنَا: مَا أَنَا بِمُدَّعٍ النُّبُوءَةَ بَاطِلًا مِنْ غَيْرِ أَنْ يُوحَى إِلَيَّ وَهُوَ رَدٌّ لقَولهم:
Buradaki mana şudur: Ben bana vahyolunmadığı halde haksız yere peygamberlik iddia eden biri değilim. Bu da onların şu sözlerine bir reddiyedir:
كَذَّابٌ [ص: ٤] وَبِذَلِكَ كَانَ كَالنَّتِيجَةِ لقَوْله: مَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ لِأَنَّ الْمُتَكَلِّفَ شَيْئًا إِنَّمَا يَطْلُبُ مِنْ تَكَلُّفِهِ نَفْعًا، فَالْمَعْنَى: وَمَا أَنَا مِمَّنْ يَدَّعُونَ مَا لَيْسَ لَهُمْ. وَمِنْهُ
{ كَذَّابٌ } “yalancı” [Sâd 4]. Bu yönüyle bu ifade, { مَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ } “Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum” sözünün bir neticesi gibidir; çünkü bir şeye tekellüfle özenen kimse bu tekellüfünden bir menfaat elde etmeyi hedefler. Dolayısıyla mana: «Ben kendilerine ait olmayan şeyleri iddia edenlerden değilim» demektir. Nitekim
حَدِيثُ الدَّارَقُطْنِيِّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: خَرَجَ رَسُولُ اللَّهِ فِي بَعْضِ أَسْفَارِهِ فَمَرَّ عَلَى رَجُلٍ جَالسٍ عِنْدَ مِقْرَاةٍ لَهُ (أَيْ حَوْضِ مَاءٍ) ، فَقَالَ عُمَرُ: يَا صَاحِبَ الْمَقْرَاةِ أَوَلَغَتِ السِّبَاعُ اللَّيْلَةَ فِي مَقْرَاتِكَ؟
Dârekutnî'nin İbn Ömer'den rivayet ettiği bir hadiste şöyle demiştir: Resulullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] seferlerinden birine çıktı ve kendisine ait bir su havuzunun (mıkrât) başında oturan bir adama uğradı. Ömer: «Ey havuz sahibi! Bu gece havuzundan yırtıcı hayvanlar su içti mi?» dedi.
فَقَالَ لَهُ النبيء ﷺ: يَا صَاحِبَ الْمَقْرَاةِ لَا تُخْبِرْهُ، هَذَا مُتَكَلِّفٌ لَهَا مَا حَمَلَتْ فِي بُطُونِهَا وَلَنَا مَا بَقِيَ شَرَابٌ وَطَهُورٌ.
Bunun üzerine Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] ona: «Ey havuz sahibi, ona haber verme! Bu kimse tekellüfe girdi (yersiz bir külfete kalkıştı). Karınlarında taşıdıkları onlarındır; bize kalan ise içecek ve temizlenme suyudur» buyurdu.
وَفِي «الصَّحِيحَيْنِ» عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنه قَالَ: «يَا أَيهَا النَّاسُ مَنْ عَلِمَ مِنْكُمْ عِلْمًا فَلْيَقُلْ بِهِ وَمَنْ لَمْ يَعْلَمْ فَلْيَقُلْ: اللَّهُ أَعْلَمُ، قَالَ اللَّهُ لِرَسُولِهِ: قُلْ مَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ.
Sahîhayn'da İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: «Ey insanlar! Sizden kim bir ilim biliyorsa onu söylesin; kim de bilmiyorsa 'Allah bilir' desin. Zira Allah Resulüne: { قُلْ مَا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ } “De ki: Buna karşılık sizden hiçbir ücret istemiyorum ve ben kendiliğinden bir şeyler uyduranlardan da değilim” buyurmuştur.»
وَأُخِذَ مِنْ قَوْلِهِ: وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ أَنَّ مَا جَاءَ بِهِ مِنَ الدِّينِ لَا تَكَلُّفَ فِيهِ، أَيْ لَا مَشَقَّةَ فِي تَكَالِيفِهِ وَهُوَ مَعْنَى سَمَاحَةِ الْإِسْلَامِ، وَهَذَا اسْتِرْوَاحٌ مَبْنِيٌّ عَلَى أَنَّ مِنْ حِكْمَةِ اللَّهِ أَنْ يَجْعَلَ بَيْنَ طبع الرَّسُول ﷺ وَبَيْنَ رَوْحِ شَرِيعَتِهِ تَنَاسُبًا لِيَكُونَ إِقْبَالُهُ عَلَى تَنْفِيذِ شَرْعِهِ بِشَرَاشِرِهِ لِأَنَّ ذَلِكَ أَنْفَى لِلْحَرَجِ عَنْهُ فِي الْقِيَامِ بِتَنْفِيذِ مَا أُمِرَ بِهِ.
{ وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ } ifadesinden, getirdiği dinde hiçbir tekellüfün bulunmadığı, yani emir ve yükümlülüklerinde hiçbir meşakkatin olmadığı çıkarılmıştır ki bu da İslam'ın müsamaha (kolaylık) anlamıdır. Bu, Allah'ın hikmetinin gereği olarak Resulullah'ın [sallallâhu aleyhi ve sellem] fıtratı ile şeriatının ruhu arasında bir uyum var etmesine dayanan ince bir nükte (istirvâh) kabilindendir; ta ki şeriatını bütün varlığıyla tatbik etmeye yönelsin; zira bu durum, emrolunduğu şeyleri yerine getirmede kendisinden sıkıntıyı en çok gideren şeydir.
وَتَرْكِيبُ مَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ أَشَدُّ فِي نَفْيِ التَّكَلُّفِ مِنْ أَنْ يَقُولَ: مَا أَنَا بِمُتَكَلِّفٍ، كَمَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٦٧] .
{ مَا أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ } terkibi, tekellüfü nefyetme hususunda «مَا أَنَا بِمُتَكَلِّفٍ» demekten daha güçlüdür; nitekim bunun açıklaması Bakara Suresi'nde Yüce Allah'ın { قالَ أَعُوذُ بِاللَّهِ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْجاهِلِينَ } [Bakara 67] ayetinde geçmişti.
وَجُمْلَةُ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ اشْتِمَالِ نَفْيِ الشَّيْءِ عَلَى ثُبُوتِ ضِدِّهِ، فَلَمَّا نَفَى بِقَوْلِهِ: وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ أَنْ يَكُونَ تَقَوَّلَ الْقُرْآنَ عَلَى اللَّهِ، ثَبَتَ مِنْ ذَلِكَ أَنَّ الْقُرْآنَ ذِكْرٌ لِلنَّاسِ ذَكَرَهُمُ اللَّهُ بِهِ، أَيْ لَيْسَ هُوَ بِالْأَسَاطِيرِ أَوِ التُّرَّهَاتِ. وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَهَا تَذْيِيلًا إِذْ لَا مُنَافَاةَ بَيْنَهُمَا هُنَا. وَهَذَا الْإِخْبَارُ عَنْ مَوْقِعِ الْقُرْآنِ لَدَى جَمِيعِ أُمَّةِ الدَّعْوَةِ لَا خُصُوصِ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ كَانَ فِي مُجَادَلَتِهِمْ لِأَنَّهُ لَمَّا ثَبَتَ أَن النبيء صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ
{ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ } cümlesi, bir şeyin nefiy edilmesinin zıddının sübutunu içermesi bakımından { وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ } cümlesinden bedel-i iştimaldir. Zira { وَما أَنَا مِنَ الْمُتَكَلِّفِينَ } sözüyle Kur'an'ı Allah'a karşı uydurduğunu nefyedince, bundan Kur'an'ın insanlar için Allah'ın kendisiyle onlara öğüt verdiği bir zikir olduğu sabit olmuştur; yani o masallar veya saçmalıklar değildir. Bu cümleyi tezyîl (pekiştirici fezleke) kılman da mümkündür; zira burada ikisi arasında bir tezat yoktur. Bu, Kur'an'ın davet ümmetinin tamamı nezdindeki konumunu bildirmektir, yoksa sadece kendileriyle tartışma halinde olunan müşriklere has değildir. Çünkü Peygamber'in [sallallâhu aleyhi ve sellem]
لَا يَرْجُو مِنْ مُعَانِدِيهِ أَجْرًا. وَثَبَتَ بِذَلِكَ أَنَّهُ لَيْسَ بِمُتَقَوِّلِ مَا لَمْ يُوحَ إِلَيْهِ انْتَقَلَ إِلَى إِثْبَاتِ أَنَّ الْقُرْآنَ ذِكْرٌ لِلنَّاسِ قَاطِبَةً فَيَدْخُلُ فِي ذَلِكَ مُشْرِكُو أَهْلِ مَكَّةَ وَغَيْرُهُمْ مِنَ النَّاسِ، فَكَأَنَّهُ قِيلَ يَسْتَغْنِي اللَّهُ عَنْكُمْ بِأَقْوَامٍ آخَرِينَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ [الزمر: ٧] .
inatçılardan bir ücret beklemediği sabit olup bununla kendisine vahyolunmayan bir şeyi uydurmadığı anlaşılınca, Kur'an'ın bütün insanlar için bir zikir olduğunu ispata geçilmiştir. Dolayısıyla Mekke ehlinin müşrikleri ve diğer insanlar da buna dahil olur. Sanki şöyle denilmektedir: Yüce Allah'ın { إِنْ تَكْفُرُوا فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ عَنْكُمْ } [Zümer 7] “Eğer inkâr ederseniz, şüphesiz Allah size muhtaç değildir” buyurduğu gibi, Allah başka kavimlerle sizden müstağnidir.
وَعُمُومُ الْعَالَمِينَ يُكْسِبُ الْجُمْلَةَ مَعْنَى التَّذْيِيلِ لِلْجُمْلَتَيْنِ قَبْلَهَا.
{ الْعَالَمِينَ } kelimesinin umumi oluşu, bu cümleye kendisinden önceki iki cümle için tezyîl manası kazandırmaktadır.
وَالْقَصْرُ الَّذِي اشْتَمَلَتْ عَلَيْهِ جُمْلَةُ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ قَصْرُ قَلْبٍ إِضَافِيٍّ، أَيْ هُوَ ذِكْرٌ لَا أَسَاطِيرُ وَلَا سِحْرٌ وَلَا شِعْرٌ وَلَا غَيْرُ ذَلِكَ لِلرَّدِّ عَلَى الْمُشْرِكِينَ مَا وَسَمُوا بِهِ الْقُرْآنَ مِنْ غَيْرِ صِفَاتِهِ الْحَقِيقِيَّةِ.
{ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ } cümlesinin ihtiva ettiği hasr, nisbî bir kalb hasrıdır; yani o masal, büyü, şiir veya başka bir şey değil, sadece bir zikirdir. Bu da müşriklerin Kur'an'ı gerçek sıfatları dışındaki şeylerle nitelemelerine bir reddiyedir.
وَجُمْلَةُ وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ بِاعْتِبَارِ مَا يَشْتَمِلُ عَلَيْهِ الْقَصْرُ مِنْ جَانِبِ الْإِثْبَاتِ، أَيْ وَسَتَعْلَمُونَ خَبَرَ هَذَا الْقُرْآنِ بَعْدَ زَمَانٍ عِلْمًا جَزْمًا فَيَزُولُ شَكُّكُمْ فِيهِ، فَالْكَلَامُ إِخْبَارٌ عَنِ الْمُسْتَقْبَلِ كَمَا هُوَ مُقْتَضَى وُجُودِ نُونِ التَّوْكِيدِ.
{ وَلَتَعْلَمُنَّ نَبَأَهُ بَعْدَ حِينٍ } cümlesi, hasrın ispat tarafını içermesi hasebiyle { إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ لِلْعالَمِينَ } cümlesine matuftur; yani «Bir süre sonra bu Kur'an'ın haberini kesin bir bilgiyle öğreneceksiniz ve ona dair şüpheniz zail olacaktır» demektir. Tekit nûn'unun bulunmasının gerektirdiği üzere bu söz, geleceğe dair bir haber vermedir.
وَالنَّبَأُ: الْخَبَرُ، وَأَصْلُ الْخَبَرِ: الصِّدْقُ، أَيْ الْمُوَافَقَةُ لِلْوَاقِعِ، فَإِذَا قِيلَ: أَتَانِي نَبَأُ كَذَا، فَمَعْنَاهُ الْخَبَرُ عَنْ حَالِهِ فِي الْوَاقِعِ، فَإِضَافَةُ النَّبَأِ إِلَى مَا يُضَافُ إِلَيْهِ عَلَى مَعْنَى اللَّامِ إِذْ مَعْنَى اللَّامِ هُوَ أَصلُ مَعَانِي الْإِضَافَةِ، قَالَ تَعَالَى: وَهَلْ أَتاكَ نَبَأُ الْخَصْمِ [ص: ٢١] ، أَيْ سَتَعْلَمُونَ صِدْقَ وَصْفِ هَذَا الْقُرْآنِ أَنَّهُ الْحَقُّ، وَهَذَا كَمَا قَالَ تَعَالَى: سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ [فصلت: ٥٣] . وَفُسِّرَ النَّبَأُ بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ، أَيْ مَا أَنْبَأَ بِهِ الْقُرْآنُ مِنْ إِنْذَارِكُمْ بِالْعَذَابِ، فَهُوَ تَهْدِيدٌ. وَكِلَا الِاحْتِمَالَيْنِ وَاقِعٌ فَإِنَّ مِنَ الْمُخَاطَبِينَ مَنْ عُجِّلَ لَهُ عَذَابُ السَّيْفِ يَوْمَ بَدْرٍ، وَبَقِيَّتُهُمْ رَأَوْا ذَلِكَ رَأْيَ الْعَيْنِ مِنْهُمْ مَنْ عَلِمُوا دُخُولَ النَّاسِ فِي الْإِسْلَامِ فَمَاتُوا بِغَيْظِهِمْ وَمِنْهُمْ مَنْ شَاهَدُوا فَتْحَ مَكَّةَ وَآمَنُوا، أَوْ رَأَوْا قَبَائِلَ الْعَرَبِ تَدْخُلُ فِي الدِّينِ أَفْوَاجًا فَعَلِمُوا نَبَأَ صِدْقِ الْقُرْآنِ وَمَا وَعَدَ بِهِ بَعْدَ حِينٍ فَازْدَادُوا إِيمَانًا.
Nebe (النَّبَأُ); haberdir. Haberin aslı ise sadakattir, yani gerçeğe mutabık olmasıdır. «Bana falan şeyin haberi geldi» denildiğinde bunun anlamı, onun vakıadaki haline dair haberdir. Dolayısıyla nebe kelimesinin muzâf olduğu şeye izafeti lâm manasındadır; zira lâm manası izafet manalarının aslıdır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَهَلْ أَتاكَ نَبَأُ الْخَصْمِ } [Sâd 21] “Sana davacıların haberi geldi mi?” Yani siz bu Kur'an'ın hak olduğu vasfının doğruluğunu öğreneceksiniz. Bu durum, Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ } [Fussilet 53] “Biz onlara ayetlerimizi hem ufuklarda hem kendi nefislerinde göstereceğiz ki onun hak olduğu kendilerine apaçık belli olsun.” Nebe kelimesi mef'ûl (is-i mef'ûl) manasında da tefsir edilmiştir; yani «Kur'an'ın sizi azapla tehdit ederek bildirdiği haberdir» ki bu da bir tehdittir. Her iki ihtimal de vuku bulmuştur; nitekim muhataplardan kimisine Bedir günü kılıç azabı çarçabuk tattırılmış, geride kalanlar da bunu bizzat gözleriyle görmüşlerdir; onlardan kimisi insanların İslam'a girdiğini öğrenip öfkelerinden ölmüş, kimisi Mekke'nin fethine şahit olup iman etmiş veya Arap kabilelerinin bölük bölük dine girdiklerini görüp Kur'an'ın doğruluğunun ve bir süre sonra vuku bulacağını vadettiği şeyin haberini öğrenmiş ve imanlarını artırmışlardır.
وَحِينُ كُلِّ فَرِيقٍ مَا مَضَى عَلَيْهِ مِنْ زَمَنٍ بَيْنَ هَذَا الْخِطَابِ وَبَيْنَ تَحَقُّقِ الصِّدْقِ.
Her fırkanın vaktı (hîni), bu hitap ile doğruluğun gerçekleşmesi arasında geçen süredir.
وَالْحِينُ: الزَّمَنُ مِنْ سَاعَةٍ إِلَى أَرْبَعِينَ سَنَةٍ. فَخَتَمَ الْكَلَامَ بِتَسْجِيلِ التَّبْلِيغِ وَأَنَّ فَائِدَةَ مَا أَبْلَغَهُمْ لَهُمْ لَا للنبيء ﷺ. وَخَتَمَ بِالْمُوَاعَدَةِ لِوَقْتِ يَقِينِهِمْ بِنَبِيئِهِ، وَهَذَا مُؤْذِنٌ بِانْتِهَاءِ الْكَلَامِ وَمُرَاعَاةِ حُسْنِ الْخِتَامِ.
Hîn (الْحِينُ); bir andan kırk yıla kadar olan zamandır. [Cenâb-ı Hak] kelamı tebliğin tescil edilmesiyle ve onlara tebliğ ettiği şeyin faydasının Peygamber'e [sallallâhu aleyhi ve sellem] değil kendilerine ait olduğunu bildirmekle mühürlemiştir. Ayrıca onun haberine kesin olarak inanacakları vakti vadetmekle sona erdirmiştir; bu da sözün bittiğini bildirmekte ve hüsn-i hitâmı (güzel sonlandırmayı) gözetmektedir.