[٦٧- ٧٠]
[67- 70]
[سُورَة ص (٣٨) : الْآيَات ٦٧ إِلَى ٧٠]
[Sâd Suresi (38), Ayetler 67-70]
قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ (٦٧) أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ (٦٨) مَا كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلى إِذْ يَخْتَصِمُونَ (٦٩) إِنْ يُوحى إِلَيَّ إِلاَّ أَنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ (٧٠)
{ قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ (٦٧) أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ (٦٨) مَا كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلى إِذْ يَخْتَصِمُونَ (٦٩) إِنْ يُوحى إِلَيَّ إِلاَّ أَنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ (٧٠) } “De ki: «O, büyük bir haberdir. (67) Siz ise ondan yüz çeviriyorsunuz. (68) Onlar birbiriyle çekişirlerken Mele-i A‘lâ hakkında hiçbir bilgim yoktu. (69) Bana ancak apaçık bir uyarıcı olduğum vahyolunuyor.» (70)”
إِعَادَةُ الْأَمْرِ بِالْقَوْلِ هُنَا مُسْتَأْنَفًا. وَالْعُدُولُ عَنِ الْإِتْيَانِ بِحَرْفٍ يَعْطِفُ الْمَقُولَ أَعْنِي هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ عَلَى الْمَقُولِ السَّابِقِ أَعْنِي أَنَا مُنْذِرٌ [ص: ٦٥] ، عُدُولٌ يشْعر بالاهتمام بالمقول هُنَا كَيْ لَا يُؤْتَى بِهِ تَابِعًا لِمَقُولٍ آخَرَ فَيَضْعُفُ تَصَدِّي السَّامِعِينَ لِوَعْيِهِ.
Burada söz emrinin (kul) yeniden getirilmesi müste'nefedir. Söylenen sözün, yani { هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ } ifadesinin, önceki söylenen söze, yani { أَنَا مُنْذِرٌ } [Sâd: 65] ifadesine bir atıf harfiyle bağlanmasından vazgeçilmesi, dinleyicilerin onu kavramaya yönelmesini zayıflatacak şekilde başka bir sözün tâbisi kılınmaması için buradaki söze verilen önemi hissettiren bir üslup tercihidir.
وَجُمْلَةُ قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ فِي مَوْقِعِ الِاسْتِئْنَافِ الِابْتِدَائِيِّ انْتِقَالًا مِنْ غَرَضِ وَصْفِ أَحْوَالِ أَهْلِ الْمَحْشَرِ إِلَى غَرَضِ قِصَّةِ
{ قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ } cümlesinin, mahşer ehlinin hallerini anlatma gayesinden Âdem'in yaratılışı ve Şeytan'ın bedbahtlığı kıssası gayesine
خَلْقِ آدَمَ وَشَقَاءِ الشَّيْطَانِ، فَيَكُونُ ضَمِيرُ هُوَ ضَمِيرَ شَأْنٍ يُفَسِّرُهُ مَا بَعْدَهُ وَمَا يَبِينُ بِهِ مَا بَعْدَهُ مِنْ قَوْلِهِ: إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ [ص: ٧١] جُعِلَ هَذَا كَالْمُقَدِّمَةِ لِلْقِصَّةِ تَشْوِيقًا لِتَلَقِّيهَا فَيَكُونُ الْمُرَادُ بِالنَّبَأِ نَبَأَ خَلْقِ آدَمَ وَمَا جَرَى بَعْدَهُ، وَيَكُونُ ضَمِيرُ يَخْتَصِمُونَ عَائِدًا إِلَى الْمَلَأِ الْأَعْلَى لِأَنَّ الْمَلَأَ جَمَاعَةٌ. وَيُرَادُ بِالِاخْتِصَامِ الِاخْتِلَافُ الَّذِي جَرَى بَيْنَ الشَّيْطَانِ وَبَيْنَ مَنْ بَلَغَ إِلَيْهِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ أَمْرُ اللَّهِ بِالسُّجُودِ لِآدَمَ، فَالْمَلَائِكَةُ هُمُ الْمَلَأُ الْأَعْلَى وَكَانَ الشَّيْطَانُ بَيْنَهُمْ فَعُدَّ مِنْهُمْ قَبْلَ أَنْ يُطْرَدَ مِنَ السَّمَاءِ.
bir intikal olarak ibtidâî isti'nâf konumunda olması caizdir. Buna göre { هُوَ } zamiri, kendisinden sonrasının ve sonrasındaki { إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ } [Sâd: 71] “Hani Rabbin meleklere: 'Ben çamurdan bir insan yaratacağım' demişti” buyruğunun açıkladığı şan zamiri olur. Bu, kıssanın kabul edilmesine teşvik etmek amacıyla kıssaya bir mukaddime kılınmıştır; dolayısıyla haberden maksat Âdem'in yaratılışı ve sonrasında meydana gelen olayların haberi olur. { يَخْتَصِمُونَ } fiilindeki zamir de Mele-i A‘lâ'ya râci olur; çünkü mele' topluluk demektir. İhtisamdan (çekişmeden) maksat ise Şeytan ile Âdem'e secde etme hususundaki Allah'ın emrinin kendilerine ulaştığı melekler arasında meydana gelen ihtilaftır. Zira melekler Mele-i A‘lâ'dır; Şeytan da onların arasındaydı ve gökten kovulmadan önce onlardan sayılıyordu.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ إِلَخْ تَذْيِيلًا لِلَّذِي سَبَقَ مِنْ قَوْلِهِ: وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ [ص: ٤٩] إِلَى هُنَا، تَذْيِيلًا يُشْعِرُ بِالتَّنْوِيهِ بِهِ وَبِطَلَبِ الْإِقْبَالِ عَلَى التَّدَبُّرِ فِيهِ وَالِاعْتِبَارِ بِهِ. وَعَلَيْهِ يَكُونُ ضَمِيرُ هُوَ ضَمِيرًا عَائِدًا إِلَى الْكَلَامِ السَّابِقِ عَلَى تَأْوِيلِهِ بِالْمَذْكُورِ فَلِذَلِكَ أُتِيَ لِتَعْرِيفِهِ بِضَمِيرِ الْمُفْرَدِ.
{ قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ } vb. cümlesinin, { وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ } [Sâd: 49] buyruğundan buraya kadar geçmiş olanlar için, onun şanını yücelten, üzerinde düşünmeye ve ibret almaya yönelmeyi talep eden bir tezyîl olması da caizdir. Buna göre { هُوَ } zamiri, «zikredilen şey» manasına tevil edilerek önceki kelama râci bir zamir olur; bu sebeple onu tanıtmak için tekil zamir getirilmiştir.
وَالْمُرَادُ بِالنَّبَأِ: خَبَرُ الْحَشْرِ وَمَا أُعِدَّ فِيهِ لِلْمُتَّقِينَ مِنْ حُسْنِ مَآبٍ، وَلِلطَّاغِينَ مِنْ شَرِّ مَآبٍ، وَمِنْ سُوءِ صُحْبَةِ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ، وَتَرَاشُقِهِمْ بِالتَّأْنِيبِ وَالْخِصَامِ بَيْنَهُمْ وَهُمْ فِي الْعَذَابِ، وَتَرَدُّدِهِمْ فِي سَبَبِ أَنْ لَمْ يَجِدُوا مَعَهُمُ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ كَانُوا يَعُدُّونَهُمْ مِنَ
Haberden maksat; haşir haberi, haşirde muttakiler için hazırlanan güzel gelecek (hüsnü meâb), azgınlar için hazırlanan kötü akıbet (şerrü meâb), birbirlerine kötü arkadaşlıkları, azap içindeyken birbirlerine serzenişte bulunup çekişmeleri ve kendilerini
الْأَشْرَارِ. وَوَصْفُ النَّبَأِ ب عَظِيمٌ تهويل عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: عَمَّ يَتَساءَلُونَ عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ الَّذِي هُمْ فِيهِ مُخْتَلِفُونَ [النبأ: ١- ٣] . وَعَظَمَةُ هَذَا النَّبَأِ بَيْنَ الْأَنْبَاءِ مِنْ نَوْعِهِ مِنْ أَنْبَاءِ الشَّرِّ مِثْلَ قَوْلِهِ: فَسادٌ كَبِيرٌ [الْأَنْفَال: ٧٣] ، فَتَمَّ الْكَلَامُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ.
kötülerden saydıkları müminleri yanlarında bulamamalarının sebebi hususundaki tereddütleridir. Haberin { عَظِيمٌ } olarak nitelenmesi, tıpkı Yüce Allah'ın { عَمَّ يَتَساءَلُونَ عَنِ النَّبَإِ الْعَظِيمِ الَّذِي هُمْ فِيهِ مُخْتَلِفُونَ } [Nebe: 1-3] “Neyi sorup duruyorlar? O büyük haberi mi? Ki onlar onda ihtilaf etmektedirler” buyruğunda olduğu gibi dehşet ve azameti bildirmek içindir. Bu haberin kendi türündeki şer haberleri arasındaki büyüklüğü, { فَسادٌ كَبِيرٌ } [Enfâl: 73] “Büyük bir fesat...” buyruğu gibidir. Böylece söz, Yüce Allah'ın { أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ } buyruğunda tamamlanmış olur.
فَتَكُونُ جُمْلَةُ مَا كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلى إِلَى قَوْلِهِ: نَذِيرٌ مُبِينٌ اسْتِئْنَافًا لِلِاسْتِدْلَالِ عَلَى صِدْقِ النَّبَأِ بِأَنَّهُ وَحْيٌ مِنَ اللَّهِ وَلَوْلَا أَنَّهُ وَحْيٌ لَمَا كَانَ للرسول ﷺ قِبَلٌ بِمَعْرِفَةِ هَذِهِ الْأَحْوَالِ عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ [آل عمرَان: ٤٤] ، وَنَظَائِرُ هَذَا الِاسْتِدْلَالِ كَثِيرَةٌ فِي الْقُرْآنِ.
Buna göre { مَا كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلى } cümlesinden { نَذِيرٌ مُبِينٌ } buyruğuna kadar olan kısım; tıpkı Yüce Allah'ın { وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ } [Âl-i İmrân: 44] “Meryem'i hangisi himayesine alacak diye kalemlerini atarlarken sen onların yanında değildin; tartıştıklarında da yanlarında değildin” buyruğunda olduğu gibi, haberin Allah'tan bir vahiy olduğuna ve vahiy olmasaydı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu durumları bilmeye hiçbir imkânı bulunmadığına delil getirmek için bir isti'nâf olur. Bu delillendirmenin benzerleri Kur'an'da pek çoktur.
وَتَكُونُ جُمْلَةُ إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً [ص: ٧١] إِلَى آخِرِهِ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا.
{ إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً } [Sâd: 71] “Hani Rabbin meleklere: 'Ben bir insan yaratacağım' demişti...” cümlesi ve devamı ise ibtidâî bir isti'nâf olur.
وَعَلَى هَذَا فَضَمِيرُ يَخْتَصِمُونَ عَائِدٌ إِلَى أَهْلِ النَّارِ مِنْ قَوْلِهِ: تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ [ص: ٦٤] إِذْ لَا تَخَاصُمَ بَيْنَ أَهْلِ الْمَلَأِ الْأَعْلَى. وَالْمَعْنَى: مَا كَانَ لِي مِنْ عِلْمٍ بِعَالَمِ الْغَيْبِ وَمَا يَجْرِي فِيهِ مِنَ الْإِخْبَارِ بِمَا سَيَكُونُ إِذْ يَخْتَصِمُ أَهْلُ النَّارِ فِي النَّارِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.
Buna göre { يَخْتَصِمُونَ } fiilindeki zamir, { تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ } [Sâd: 64] buyruğundaki cehennem ehline râcidir; zira Mele-i A‘lâ ehli arasında bir çekişme olmaz. Mana da şöyledir: «Kıyamet günü cehennem ehli ateşte birbirleriyle çekişirlerken, gayb âlemi ve orada ileride olacak şeylerin haber verilmesine dair cereyan eden şeyler hakkında benim hiçbir bilgim yoktu.»
وَعَلَى كِلَا التَّفْسِيرَيْنِ فَمَعْنَى أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ، أَنَّهُمْ غَافِلُونَ عَنِ الْعِلْمِ بِهِ فَقَدْ أُعْلِمُوا بِالنَّبَأِ بِمَعْنَاهُ الْأَوَّلِ وَسَيَعْلَمُونَ قَرِيبًا بِالنَّبَأِ بِمَعْنَاهُ الثَّانِي.
Her iki tefsire göre de { أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ } buyruğunun manası; onların o bilgiden gafil olduklarıdır. Nitekim birinci manasındaki haber kendilerine bildirilmiştir; ikinci manasındaki haberi de yakında bileceklerdir.
وَجِيءَ بِالْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ فِي قَوْلِهِ: أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ لِإِفَادَةِ إِثْبَاتِ إِعْرَاضِهِمْ وَتَمَكُّنُهُ مِنْهُمْ، فَأَمَّا إِعْرَاضُهُمْ عَنِ النَّبَأِ بِمَعْنَاهُ الْأَوَّلِ فَظَاهِرٌ تَمَكُّنُهُ مِنْ نُفُوسِهِمْ لِأَنَّهُ طَالَمَا أَنْذَرَهُمْ بِعَذَابِ الْآخِرَةِ وَوَصَفَهُ فَلَمْ يَكْتَرِثُوا بِذَلِكَ وَلَا ارْعَوَوْا عَنْ كُفْرِهِمْ. وَأَمَّا إِعْرَاضُهُمْ عَنِ النَّبَأِ بِمَعْنَاهُ الثَّانِي، فَتَأْوِيلُ تُمَكُّنِهِ مِنْ نُفُوسِهِمْ عَدَمُ اسْتِعْدَادِهِمْ لِلِاعْتِبَارِ بِمَغْزَاهُ مِنْ تَحَقُّقَ أَنَّ مَا هُمْ فِيهِ هُوَ وَسْوَسَةٌ مِنَ الشَّيْطَانَ قَصْدًا لِلشَّرِّ بِهِمْ.
{ أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ } buyruğunda isim cümlesi getirilmesi, onların yüz çevirmelerinin sabit olduğunu ve onların içine yerleştiğini ifade etmek içindir. Haberin birinci manasından yüz çevirmelerine gelince; bunun onların nefislerine yerleştiği aşikârdır; zira [Peygamber] onları ahiret azabıyla nice defa uyarmış ve onu tasvir etmiş, fakat onlar buna aldırmamış ve küfürlerinden vazgeçmemişlerdir. Haberin ikinci manasından yüz çevirmelerine gelince; bunun onların nefislerine yerleşmesinin tevili, içinde bulundukları durumun, kendilerine kötülük kastıyla Şeytan'dan gelen bir vesvese olduğu gerçeğinden ve onun gayesinden ibret almaya hazır olmamalarıdır.
وَلَعَلَّ هَذِهِ الْآيَةَ مِنْ هَذِهِ السُّورَةِ هِيَ أَوَّلُ مَا نَزَلَ على النبيء ﷺ مِنْ ذِكْرِ قِصَّةِ خَلْقِ آدَمَ وَسُجُودِ الْمَلَائِكَةِ وَإِبَاءِ إِبْلِيسَ مِنَ السُّجُودِ، فَإِنَّ هَذِهِ السُّورَةَ فِي تَرْتِيبِ نُزُولِ سُوَرِ الْقُرْآنِ لَا يُوجَدُ ذِكْرُ قِصَّةِ آدَمَ فِي سُورَةٍ نَزَلَتْ قَبْلَهَا. فَذَلِكَ وَجْهُ التَّوْطِئَةِ لِلْقِصَّةِ بِأَسَالِيبِ الْعِنَايَةِ وَالِاهْتِمَامِ مِمَّا خَلَا غَيْرُهَا عَنْ مِثْلِهِ وَبِأَنَّهَا نَبَأٌ كَانُوا مُعْرِضِينَ عَنْهُ. وَأَيًّا مَا كَانَ فَقَوْلُهُ:
Muhtemelen bu suredeki bu ayet, Âdem'in yaratılışı, meleklerin secde etmesi ve İblis'in secdeden kaçınması kıssasının zikri hususunda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ilk inen ayettir. Zira Kur'an surelerinin iniş sırasına göre, bu sureden önce inen hiçbir surede Âdem kıssasının zikri bulunmamaktadır. Kıssaya diğer surelerde benzeri olmayan bir özen ve ehemmiyet üslubuyla ve onun müşriklerin yüz çevirdikleri bir haber olduğu belirtilerek giriş yapılmasının gerekçesi de budur. Her halükârda O'nun:
أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ تَوْبِيخٌ لَهُمْ وَتَحْمِيقٌ.
{ أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ } buyruğu, onları bir azarlama ve ahmaklıklarını yüzlerine vurmadır.
وَجُمْلَةُ مَا كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلى إِذْ يَخْتَصِمُونَ اعْتِرَاضُ إِبْلَاغٍ فِي
{ مَا كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلى إِذْ يَخْتَصِمُونَ } cümlesi, o büyük haberden yüz çevirmeyi
التَّوْبِيخِ عَلَى الْإِعْرَاضِ عَنِ النَّبَأِ الْعَظِيمِ، وَحُجَّةٌ عَلَى تَحَقُّقِ النَّبَأِ بِسَبَبِ أَنَّهُ مُوحًى بِهِ مِنَ اللَّهِ وَلَيْسَ للرسول ﷺ سَبِيل إِلَى عمله لَوْلَا وَحْيُ اللَّهِ إِلَيْهِ بِهِ. وَذِكْرُ فِعْلِ كانَ دَالٌّ عَلَى أَنَّ الْمَنْفِيَّ عِلْمُهُ بِذَلِكَ فِيمَا مَضَى مِنَ الزَّمَنِ قَبْلَ أَنْ يُوحَى إِلَيْهِ بِذَلِكَ كَمَا
son derece etkili biçimde kınayan bir itiraziyye (ara cümle) ve haberin Allah'tan vahyolunmuş olması sebebiyle kesin bir gerçek olduğuna dair bir delildir; zira Allah'ın kendisine vahyetmesi olmasaydı Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu bilmesine hiçbir yol yoktu. { كانَ } fiilinin zikredilmesi, tıpkı Yüce Allah'ın:
قَالَ تَعَالَى: وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ [آل عمرَان: ٤٤] وَقَوْلِهِ: وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنا إِلى مُوسَى الْأَمْرَ وَما كُنْتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ [الْقَصَص: ٤٤] .
{ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يُلْقُونَ أَقْلامَهُمْ أَيُّهُمْ يَكْفُلُ مَرْيَمَ وَما كُنْتَ لَدَيْهِمْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ } [Âl-i İmrân: 44] “Meryem'i hangisi himayesine alacak diye kalemlerini atarlarken sen onların yanında değildin; tartıştıklarında da yanlarında değildin” ve { وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنا إِلى مُوسَى الْأَمْرَ وَما كُنْتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ } [Kasas: 44] “Biz Mûsâ'ya emri vahyettiğimiz zaman sen batı tarafında değildin ve şahitlerden de değildin” buyruklarında olduğu gibi, bu durumun kendisine vahyedilmesinden önceki geçmiş zamanda bu bilgiye sahip oluşunun nefyedildiğine delalet eder.
وَالْبَاءُ فِي قَوْلِهِ: بِالْمَلَإِ الْأَعْلى عَلَى كِلَا الْمَعْنَيَيْنِ لِلنَّبَأِ، لِتَعْدِيَةِ عِلْمٍ لِتَضْمِينِهِ مَعْنَى الْإِحَاطَةِ، وَهُوَ اسْتِعْمَالٌ شَائِعٌ فِي تَعْدِيَةِ الْعِلْمِ. وَمِنْهُ مَا فِي حَدِيثِ سُؤَالِ الْمَلَكَيْنِ فِي «الصَّحِيحِ» فَيُقَالُ لَهُ: مَا عِلْمُكَ بِهَذَا الرَّجُلِ. وَيَجُوزُ عَلَى الْمَعْنَى الثَّانِي فِي النَّبَأِ أَنْ تَكُونَ الْبَاءُ ظَرْفِيَّةً، أَيْ مَا كَانَ لِي عِلْمٌ كَائِنٌ فِي الْمَلَأِ الْأَعْلَى، أَيْ مَا كُنْتَ حَاضِرًا فِي الْمَلَأِ الْأَعْلَى فَهِيَ كَالْبَاءِ فِي قَوْلِهِ: وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنا إِلى مُوسَى الْأَمْرَ [الْقَصَص: ٤٤] .
{ بِالْمَلَإِ الْأَعْلى } buyruğundaki bâ (بِ) harf-i cerri, haberin her iki anlamına göre de, ihata manasını tazammun ettiği için «ilim» fiilinin geçişliliğini (ta'diyesini) sağlamak içindir. Bu, ilmin geçişliliğinde yaygın bir kullanımdır. Sahih hadiste geçen iki meleğin sorgusu hadisindeki «Bu adam hakkındaki bilgin nedir?» (مَا عِلْمُكَ بِهَذَا الرَّجُلِ) ifadesi de bundandır. Haberin ikinci manasına göre ise bâ harf-i cerrinin zarfiyye olması caizdir; yani «Mele-i A‘lâ'da mevcut olan bir bilgim yoktu», yani «Ben Mele-i A‘lâ'da hazır bulunmuyordum» demektir; bu da { وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنا إِلى مُوسَى الْأَمْرَ } [Kasas: 44] “Mûsâ'ya emri vahyettiğimiz zaman sen batı tarafında değildin” buyruğundaki bâ gibidir.
وَالْمَلَأُ: الْجَمَاعَةُ ذَاتُ الشَّأْنِ، وَوَصْفُهُ بِ الْأَعْلى لِأَنَّ الْمُرَادَ مَلَأُ السَّمَاوَاتِ وَهُمُ الْمَلَائِكَةُ وَلَهُمْ عُلُوٌّ حَقِيقِيٌّ وَعُلُوٌّ مَجَازِيٌّ بِمَعْنَى الشَّرَفِ.
el-Mele' (الْمَلَأُ), şan sahibi topluluk demektir. Onun { الْأَعْلى } / en yüce olarak nitelenmesi, maksadın göklerin ehli olması sebebiyledir ki onlar meleklerdir; onların hem hakiki bir yüceliği hem de şeref anlamında mecazi bir yüceliği vardır.
وإِذْ يَخْتَصِمُونَ ظَرْفٌ مُتَعَلِّقٌ بِفِعْلِ مَا كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ أَيْ حِينَ يَخْتَصِمُ أَهْلُ الْمَلَأِ الْأَعْلَى عَلَى أَحَدِ التَّأْوِيلَيْنِ، أَيْ فِي حِينِ تَنَازُعِ الْمَلَائِكَةِ وَإِبْلِيسَ فِي السَّمَاءِ. وَالتَّعْبِيرُ بِالْمُضَارِعِ فِي مَوْضِعِ الْمُضِيِّ لِقَصْدِ اسْتِحْضَارِ الْحَالَةِ، أَوْ حِينَ يَخْتَصِمُ الطَّاغُونَ وَأَتْبَاعُهُمْ فِي النَّارِ بَيْنَ يَدَيِ الْمَلَأِ الْأَعْلَى، أَيْ مَلَائِكَةِ النَّارِ أَوْ مَلَائِكَةُ الْمَحْشَرِ، وَالْمُضَارِعُ عَلَى أَصْلِهِ مِنَ الِاسْتِقْبَالِ.
{ إِذْ يَخْتَصِمُونَ } ifadesi, { مَا كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ } fiiline müteallık bir zarftır; yani iki tevilden birine göre Mele-i A‘lâ ehli çekiştiklerinde, yani melekler ile İblis gökte münakaşa ettikleri vakitte [demektir]. Geçmiş zaman mevkiinde muzâri sıygasının kullanılması, durumu zihinde canlandırmak (istihzâru'l-hâl) gayesiyledir. Yahut azgınlar ve tâbileri ateşte Mele-i A‘lâ'nın, yani cehennem meleklerinin veya mahşer meleklerinin huzurunda çekiştikleri vakitte [demektir] ve muzâri fiil gelecek zaman olan asıl manası üzeredir.
وَالِاخْتِصَامُ: افْتِعَالٌ مِنْ خَصَمَهُ، إِذَا نَازَعَهُ وَخَالَفَهُ فَهُوَ مُبَالَغَةٌ فِي خَصَمَ.
İhtisâm (الِاخْتِصَامُ); bir kimseyle münakaşa edip muhalefet ettiğinde söylenen «hasamehu» (خَصَمَهُ) fiilinden ifti‘âl babındadır ve «hasame» fiilinde mübalağa ifade eder.
وَجُمْلَةُ إِنْ يُوحى إِلَيَّ إِلَّا أَنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ مُبَيِّنَةٌ لِجُمْلَةِ مَا كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلى إِذْ يَخْتَصِمُونَ، أَيْ مَا عَلِمْتُ بِذَلِكَ النَّبَأِ إِلَّا بِوَحْيٍ مِنَ اللَّهِ وَإِنَّمَا أَوْحَى اللَّهُ إِلَيَّ ذَلِكَ لِأَكُونَ نَذِيرًا مُبِينًا.
{ إِنْ يُوحى إِلَيَّ إِلَّا أَنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ } cümlesi, { مَا كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلى إِذْ يَخْتَصِمُونَ } cümlesini açıklamaktadır; yani «O haberi ancak Allah'tan bir vahiy ile bildim; Allah da bana bunu ancak apaçık bir uyarıcı olayım diye vahyetmiştir» demektir.
وَقَدْ رُكِّبَتْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مِنْ طَرِيقَيْنِ لِلْقَصْرِ: أَحَدُهُمَا طَرِيقُ النَّفْيِ وَالِاسْتِثْنَاءِ، وَالْآخَرُ طَرِيقُ أَنَّما الْمَفْتُوحَةِ الْهَمْزَةِ وَهِيَ أُخْتُ (إِنَّمَا) الْمَكْسُورَةِ الْهَمْزَةِ فِي مَعَانِيهَا الَّتِي مِنْهَا إِفَادَةُ الْحَصْرِ، وَلَا الْتِفَاتَ إِلَى قَوْلِ مَنْ نَفَوْا إِفَادَتَهَا الْحَصْرَ فَإِنَّهَا مُرَكَّبَةٌ مِنْ
Bu cümle, iki kasr (hasr) yolundan mürekkep olarak kurulmuştur: Biri nefy ve istisna yolu, diğeri ise hemzesi meftûh olan { أَنَّما } yoludur. Bu { أَنَّما }, hasr ifade etmesi de dahil olmak üzere manaları bakımından hemzesi meksûr olan (إِنَّمَا)'nın kardeşidir. Onun hasr ifade ettiğini nefyedenlerin sözüne itibar edilmez; zira o,
(أَنَّ) الْمَفْتُوحَة الْهمزَة و (مَا) الْكَافَّةِ وَلَيْسَتْ (أَنَّ) الْمَفْتُوحَةَ الْهَمْزَةِ إِلَّا (إِنَّ) الْمَكْسُورَةَ تُغَيَّرُ كَسْرَةُ هَمْزَتِهَا
hemzesi meftûh olan (أَنَّ) ile kâffe olan (مَا)'dan mürekkeptir. Hemzesi meftûh olan (أَنَّ) ise, hemzesinin kesresi
إِلَى فَتْحَةٍ لِتُفِيدَ مَعْنًى مَصْدَرِيًّا مُشْرَبًا بِ (أَنِ) الْمَصْدَرِيَّةِ إِشْرَابًا بَدِيعًا جُعِلَ شِعَارُهُ فَتْحَ هَمْزَتِهَا لِتُشَابِهَ (أَنِ) الْمَصْدَرِيَّةَ فِي فَتْحِ الْهَمْزَةِ وَتُشَابِهَ (إِنَّ) فِي تَشْدِيدِ النُّونِ، وَهَذَا مِنْ دَقِيقِ الْوَضْعِ فِي اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ. وَتَكُونُ أَنَّما مَفْتُوحَةَ الْهَمْزَةِ إِذَا جُعِلَتْ مَعْمُولَةً لِعَامِلٍ فِي الْكَلَامِ.
fethaya dönüştürülmüş meksûr (إِنَّ)'den başkası değildir. Bu dönüşüm, hemzenin fethasında masdariyet bildiren (أَنْ) harfine benzemesi ve nûn'un şeddesinde de (إِنَّ)'ye benzemesi için hemzesinin fethası ona nişane kılınarak, masdariyet bildiren (أَنْ) harfiyle eşsiz bir şekilde meczedilmiş masdarî bir mana ifade etmesi içindir. Bu da Arap dilindeki ince vazediliş kurallarındandır. { أَنَّما } kelâmda bir âmilin ma'mûlü kılındığında hemzesi meftûh olur.
وَالَّذِي يَقْتَضِيهُ مَقَامُ الْكَلَامِ هُنَا أَنَّ فَتْحَ هَمْزَةِ أَنَّما لِأَجْلِ لَامِ تَعْلِيلٍ مَقْدِرَةٍ مَجْرُورٍ بِهَا أَنَّما. وَالتَّقْدِيرُ: إِلَّا لِأَنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ، أَيْ إِلَّا لِعِلَّةِ الْإِنْذَارِ، أَيْ مَا أُوحِيَ إِلَيَّ نَبَأُ الْمَلَأِ الْأَعْلَى إِلَّا لِأُنْذِرَكُمْ بِهِ، أَيْ لَيْسَ لِمُجَرَّدِ الْقَصَصِ.
Buradaki söz makamının gerektirdiği husus şudur: { أَنَّما }'nın hemzesinin meftûh olması, { أَنَّما }'nın kendisiyle mecrûr olduğu takdir edilen bir ta'lîl lâm'ından ötürüdür. Takdiri de şöyledir: «İllâ li-ennemâ ene nezîr / Ancak bir uyarıcı olduğum gerekçesiyle», yani sadece uyarma illetinden ötürüdür; [bu da]: «Mele-i A‘lâ'nın haberi bana sırf bir hikâye olsun diye değil, sadece onunla sizi uyarayım diye vahyolunmuştur» demektir.
فَالِاسْتِثْنَاءُ مِنْ عِلَلٍ، وَقَدْ نُزِّلَ فِعْلُ يُوحى مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ، أَيْ مَا يُوحَى إِلَيَّ وَحْيٌ فَلَا يُقَدَّرُ لَهُ مَفْعُولٌ لِقِلَّةِ جَدْوَاهُ وَإِيثَارِ جَدْوَى تَعْلِيلِ الْوَحْيِ.
Dolayısıyla istisna illetlerden (gerekçelerden) yapılmıştır ve { يُوحى } fiili lâzım (geçişsiz) fiil konumuna indirilmiştir; yani «Bana bir vahiy vahyolunmuyor» demektir. Faydasının azlığı ve vahyin illetlendirilmesinin faydası tercih edildiği için ona bir mef'ûl takdir edilmemiştir.
وَبِهَذَا التَّقْدِيرِ تَكْمُلُ الْمُنَاسَبَةُ بَيْنَ مَوْقِعِ هَذِهِ الْجُمْلَةِ وَمَوْقِعِ جُمْلَةِ مَا كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلى إِذْ يَخْتَصِمُونَ الْمُبَيَّنَةِ بِهَا جُمْلَةُ قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ، إِذْ لَا مُنَاسَبَةَ لَوْ جُعِلَ أَنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ مُسْتَثْنًى مِنْ نَائِبِ فَاعِلِ الْوَحْيِ بِأَنْ يُقَدَّرَ: إِنْ يُوحَى إِلَيَّ شَيْءٌ إِلَّا أَنَّمَا أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ، أَيْ مَا يُوحَى إِلَيَّ شَيْءٌ إِلَّا كَوْنِي نَذِيرًا، وَإِنْ كَانَ ذَلِكَ التَّقْدِيرُ قَدْ يَسْبِقُ إِلَى الْوَهْمِ لَكِنَّهُ بِالتَّأَمُّلِ يَتَّضِحُ رُجْحَانُ تَقْدِيرِ الْعِلَّةِ عَلَيْهِ.
Bu takdirle birlikte, bu cümlenin konumu ile { قُلْ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ أَنْتُمْ عَنْهُ مُعْرِضُونَ } cümlesinin kendisiyle açıklandığı { مَا كانَ لِي مِنْ عِلْمٍ بِالْمَلَإِ الْأَعْلى إِذْ يَخْتَصِمُونَ } cümlesinin konumu arasındaki münasebet tamamlanmış olur. Zira şayet { أَنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ } ifadesi vahiy fiilinin nâib-i fâilinden müstesna kılınıp «Bana apaçık bir uyarıcı olduğumdan başka bir şey vahyolunmuyor», yani «Bana uyarıcı olmam dışında bir şey vahyedilmiyor» şeklinde takdir edilseydi bir münasebet kalmazdı. Gerçi bu takdir zihne ilk anda gelebilirse de üzerinde düşünüldüğünde illet takdirinin ona üstünlüğü açıklık kazanır.
فَأَفَادَتْ جُمْلَةُ إِنْ يُوحى إِلَيَّ إِلَّا أَنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ حَصْرَ حِكْمَةِ مَا يَأْتِيهُ مِنَ الْوَحْيِ فِي حُصُولِ الْإِنْذَارِ وَحَصْرَ صفة الرَّسُول ﷺ فِي صِفَةِ النِّذَارَةِ، وَيَسْتَلْزِمُ هَذَانِ الْحَصْرَانِ حَصْرًا ثَالثًا، وَهُوَ أَنَّ إِخْبَار الْقُرْآن وَحي مِنَ اللَّهِ وَلَيْسَتْ أَسَاطِيرَ الْأَوَّلِينَ كَمَا زَعَمُوا.
Böylece { إِنْ يُوحى إِلَيَّ إِلَّا أَنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ } cümlesi, kendisine gelen vahyin hikmetini uyarının gerçekleşmesine hasretmeyi ve Resûl’ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) sıfatını uyarıcılık sıfatına hasretmeyi ifade etmiştir. Bu iki hasr da üçüncü bir hasrı gerektirir ki o da Kur’an’ın haberlerinin onların iddia ettiği gibi öncekilerin masalları değil, Allah’tan bir vahiy olduğudur.
فَحَصَلَ فِي هَذِهِ الْجُمْلَةِ ثَلَاثَةُ حُصُورٍ: اثْنَانِ مِنْهَا بِصَرِيحِ اللَّفْظِ، وَالثَّالثُ بِكِنَايَةِ الْكَلَامِ، وَإِلَى هَذَا الْمَعْنَى أَشَارَ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَيْنا وَلكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ لِتُنْذِرَ قَوْماً مَا أَتاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ [الْقَصَص: ٤٦] . وَهَذِهِ الْحُصُورُ: اثْنَانِ مِنْهَا إِضَافِيَّانِ، وَهُمَا قَصَرُ مَا يُوحَى إِلَيْهِ عَلَى عِلَّةِ النِّذَارَةِ وَقصر الرَّسُول ﷺ عَلَى صِفَةِ النِّذَارَةِ، وَكِلَاهُمَا قَلْبٌ لِاعْتِقَادِهِمْ أَنَّهُمْ يَسْمَعُونَ الْقُرْآنَ لِيَتَّخِذُوهُ لَعِبًا
Nitekim bu cümlede üç hasr meydana gelmiştir: Bunlardan ikisi lafzın sarih ifadesiyle, üçüncüsü ise kelâmın kinayesiyle [gerçekleşmiştir]. Yüce Allah'ın: { وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَيْنا وَلكِنْ رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ لِتُنْذِرَ قَوْماً مَا أَتاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ } “Biz seslendiğimiz zaman da Tûr'un yanında değildin. Fakat senden önce kendilerine hiçbir uyarıcı gelmemiş olan bir kavmi uyarasın diye Rabbinden bir rahmet olarak [gönderildin].” [Kasas 46] buyruğu da bu manaya işaret etmektedir. Bu hasrlardan ikisi izâfîdir; bunlar, kendisine vahyedilen şeyin uyarma illetine hasredilmesi ile Resûl’ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) uyarıcılık sıfatına hasredilmesidir. Her ikisi de onların Kur'an'ı eğlence edinmek için dinledikleri yönündeki inançlarını
وَاعْتِقَادِهِمْ أَن الرَّسُول ﷺ سَاحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ. وَعُلِمَ مِنْ هَذَا أَنَّ ذِكْرَ نَبَأِ خَلْقِ آدَمَ قُصِدَ بِهِ الْإِنْذَارُ مِنْ كَيْدِ الشَّيْطَانِ.
ve Resûl’ün (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir büyücü yahut mecnun olduğu yönündeki inançlarını çürütmektedir (kasr-ı kalbdir). Buradan anlaşılmaktadır ki Âdem'in yaratılış haberinin zikredilmesiyle şeytanın tuzağına karşı uyarıda bulunmak kastedilmiştir.
وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ إِلَّا إِنَّمَا بِكَسْرِ هَمْزَةِ إِنَّمَا عَلَى تَقْدِيرِ الْقَوْلِ، أَيْ مَا يُوحَى إِلَّا هَذَا الْكَلَام.
Ebû Ca‘fer, bir söz takdiriyle { إِلَّا إِنَّمَا } ifadesini { إِنَّمَا }'nın hemzesinin kesresiyle okumuştur; yani «Bana ancak şu söz vahyolunuyor» demektir.
[٧١- ٧٤]
[71-74]
[سُورَة ص (٣٨) : الْآيَات ٧١ إِلَى ٧٤]
[Sâd Suresi (38), Âyetler 71-74]
إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ (٧١) فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ (٧٢) فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (٧٣) إِلاَّ إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ (٧٤)
{ إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ إِنِّي خالِقٌ بَشَراً مِنْ طِينٍ (٧١) فَإِذا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِنْ رُوحِي فَقَعُوا لَهُ ساجِدِينَ (٧٢) فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ (٧٣) إِلاَّ إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ (٧٤) } “Hani Rabbin meleklere şöyle demişti: «Ben çamurdan bir insan yaratacağım.» (71) «Onu düzenleyip içine ruhumdan üflediğim zaman, hemen ona secdeye kapanın.» (72) Bunun üzerine meleklerin hepsi toptan secde ettiler. (73) İblis hariç; o büyüklük tasladı ve kâfirlerden oldu. (74)”
مَوْقِعُ إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ صَالِحٌ لِأَنْ يَكُونَ اسْتِئْنَافًا فَإِذَا جَعَلْنَا النَّبَأَ بِمَعْنَى نَبَأِ أَهْلِ الْمَحْشَرِ الْمَوْعُودِ بِهِ فَيَكُونُ إِذْ قالَ مُتَعَلِّقًا بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: اذْكُرْ، عَلَى أُسْلُوبِ قَوْلِهِ: وَإِنَّكَ لَتُلَقَّى الْقُرْآنَ مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ عَلِيمٍ إِذْ قالَ مُوسى لِأَهْلِهِ إِنِّي آنَسْتُ نَارا [النَّمْل: ٦، ٧] ، وَنَظَائِرِهِ.
{ إِذْ قالَ رَبُّكَ لِلْمَلائِكَةِ } ifadesinin konumu isti'nâf (yeni bir başlangıç) olmaya elverişlidir. Dolayısıyla «nebe'» kelimesini vaat edilen mahşer ehlinin haberi manasında kabul edersek, { إِذْ قالَ } ifadesi takdiri «Hatırla» olan hazfedilmiş bir fiile müteallik olur; bu da: { وَإِنَّكَ لَتُلَقَّى الْقُرْآنَ مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ عَلِيمٍ إِذْ قالَ مُوسى لِأَهْلِهِ إِنِّي آنَسْتُ نَارا } “Şüphesiz ki bu Kur'an sana, hüküm ve hikmet sahibi, her şeyi bilen [Allah] tarafından verilmektedir. Hani Mûsâ ailesine: «Ben bir ateş gördüm...» demişti.” [Neml 6-7] buyruğu ve benzerlerinin üslubu üzeredir.
فَإِمَّا عَلَى جَعْلِ النَّبَأِ بِمَعْنَى نَبَأِ خَلْقِ آدَمَ فَإِنَّ جُمْلَةَ إِذْ قالَ رَبُّكَ بَدَلٌ مِنْ إِذْ يَخْتَصِمُونَ [ص: ٦٩] بَدَلَ بَعْضٍ مِنْ كُلٍّ لِأَنَّ مُجَادَلَةَ الْمَلَأِ الْأَعْلَى عَلَى كِلَا التَّفْسِيرَيْنِ الْمُتَقَدِّمَيْنِ غَيْرُ مُقْتَصِرَةٍ عَلَى قَضِيَّةِ قِصَّةِ إِبْلِيسَ، فَقَدْ
«Nebe'» kelimesini Âdem'in yaratılış haberi manasında kabul etmeye gelince; bu takdirde { إِذْ قالَ رَبُّكَ } cümlesi, { إِذْ يَخْتَصِمُونَ } [Sâd 69] ifadesinden bedel-i ba'z-ı kül olur. Çünkü Mele-i A‘lâ'nın tartışması, geçen her iki tefsire göre de sadece İblis kıssası meselesiyle sınırlı değildir. Nitekim
رَوَى التِّرْمِذِيُّ بِسَنَدِهِ عَنْ مَالِكِ بْنِ يَخَامُرَ عَن النبيء ﷺ حَدِيثًا طَوِيلًا فِي رُؤْيا النبيء ﷺ: «أَنَّهُ رَأَى رَبَّهُ تَعَالَى فَقَالَ لَهُ: يَا مُحَمَّدُ فِيمَ يَخْتَصِمُ الْمَلَأُ الْأَعْلَى؟ قُلْتُ: لَا أَدْرِي. قَالَهَا ثَلَاثًا. ثُمَّ قَالَ بَعْدَ الثَّالثَةِ بَعْدَ أَنْ فَتَحَ اللَّهُ عَلَيْهِ، قُلْتُ: فِي الْكَفَّارَاتِ. قَالَ: مَا هُنَّ؟ قُلْتُ مَشْيُ الْأَقْدَامِ إِلَى الْحَسَنَاتِ وَالْجُلُوس فِي الْمَسَاجِد»
Tirmizî, senediyle Mâlik b. Yehâmir'den Peygamber’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) rüyasına dair uzun bir hadis rivayet etmiştir: «Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) Yüce Rabbini görmüş, O da kendisine: "Ey Muhammed! Mele-i A‘lâ ne hakkında tartışıyor?" buyurmuştur. Ben: "Bilmiyorum" dedim; bunu üç defa söyledi. Sonra üçüncüsünden sonra, Allah'ın kendisine [kapı] açması üzerine şöyle dedi: Dedim ki: "Keffâretler hakkında." "Onlar nedir?" buyurdu. Dedim ki: "Hayır işlerine doğru adımlarla yürümek ve mescitlerde oturmaktır..."»
. وَذَكَرَ أَشْيَاءَ مِنَ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ (وَلَمْ يَذْكُرِ اخْتِصَامَهُمْ فِي قَضِيَّةِ خَلْقِ آدَمَ) . وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ هُوَ حَدِيثٌ حَسَنٌ صَحِيح وَقَالَ عَن الْبُخَارِيُّ: إِنَّهُ أَصَحُّ مِنْ غَيْرِهِ مِمَّا فِي مَعْنَاهُ وَلَمْ يُخْرِجْهُ الْبُخَارِيُّ فِي «صَحِيحِهِ» وَلَيْسَ فِي الْحَدِيثِ أَنَّهُ تَفْسِيرٌ لِهَذِهِ الْآيَةِ، وَإِنَّمَا جَعَلَهُ التِّرْمِذِيُّ فِي كِتَابِ «التَّفْسِيرِ» لِأَنَّ مَا ذُكِرَ فِيهِ بَعْضٌ مِمَّا يَخْتَصِمُ فِيهِ أَهْلُ الْمَلَأِ الْأَعْلَى مُرَادٌ بِهِ اخْتِصَامٌ خَاصٌّ هُوَ مَا جَرَى بَيْنَهُمْ فِي قِصَّةِ خَلْقِ آدَمَ وَالْمُقَاوَلَةِ بَيْنَ اللَّهِ وَبَيْنَ الْمَلَائِكَةِ لِأَنَّ قَوْلَهُ: فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ يَقْتَضِي أَنَّهُمْ قَالُوا كَلَامًا دَلَّ عَلَى أَنَّهُمْ أَطَاعُوا اللَّهَ فِيمَا أَمَرَهُمْ بِهِ، بَلْ وَرَدَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ تَفْصِيلُ مَا جَرَى مِنْ قَوْلِ الْمَلَائِكَةِ فَهُوَ يُبَيِّنُ مَا
[Hadiste] sâlih amellerden bazı hususlar zikredilmiştir (Âdem'in yaratılışı meselesindeki tartışmaları ise zikredilmemiştir). Tirmizî: «Bu hadis hasen sahihtir» demiş ve Buhârî'den bunun aynı manadaki diğer rivayetlerden daha sahih olduğunu aktarmıştır; ancak Buhârî bunu «Sahîh»inde rivayet etmemiştir. Hadiste bunun bu ayetin tefsiri olduğuna dair bir ifade de yoktur. Tirmizî bunu «Tefsir» bölümüne sadece şunun için almıştır: Hadiste Mele-i A‘lâ ehlinin tartıştığı şeylerin bir kısmı zikredilmiştir; [ayette ise] özel bir tartışma kastedilmektedir ki o da Âdem'in yaratılışı kıssasında kendi aralarında ve Allah ile melekler arasında geçen konuşmadır. Zira { فَسَجَدَ الْمَلائِكَةُ } “Bunun üzerine melekler secde ettiler” buyruğu, meleklerin kendilerine emrettiği şeyde Allah'a itaat ettiklerine delalet eden bir söz söylediklerini iktiza etmektedir. Hatta Bakara Suresi'nde meleklerin sözlerinden meydana gelen hususların tafsilatı vârit olmuştur; bu da burada
أُجْمِلَ هُنَا وَإِنْ كَانَ مُتَأَخِّرًا إِذِ الْمَقْصُودُ مِنْ سَوْقِ الْقِصَّةِ هُنَا الِاتِّعَاظُ بِكِبْرِ إِبْلِيسَ دُونَ مَا نَشَأَ عَنْ ذَلِكَ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ إِذْ قالَ رَبُّكَ مَنْصُوبًا بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ، أَيِ اذْكُرْ إِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلَائِكَةِ، وَهُوَ بِنَاءٌ عَلَى أَنَّ ضَمِيرَ هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ [ص: ٦٧] لَيْسَ ضَمِيرَ شَأْنٍ بَلْ هُوَ عَائِدٌ إِلَى مَا قَبْلَهُ وَأَنَّ إِذْ يَخْتَصِمُونَ [ص: ٦٩] مُرَادٌ بِهِ خُصُومَةَ أَهْلِ النَّارِ. وَقِصَّةُ خَلْقِ آدَمَ تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا فِي سُوَرٍ كَثِيرَةٍ أَشْبَهُهَا بِمَا هُنَا مَا فِي سُورَةِ الْحِجْرِ، وَأَبْيَنُهَا مَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ.
[nüzulce] daha sonra olsa da mücmel bırakılanı açıklamaktadır. Çünkü burada kıssanın sevk edilmesindeki maksat, bundan doğan şeylerden ziyade İblis'in kibrinden ibret almaktır. { إِذْ قالَ رَبُّكَ } ifadesinin takdir edilen bir fiille mensûb olması da caizdir; yani «Rabbinin meleklere dediği vakti hatırla» demektir. Bu da { هُوَ نَبَأٌ عَظِيمٌ } [Sâd 67] ayetindeki zamirin şa'n zamiri olmayıp kendisinden öncekine raci olduğu ve { إِذْ يَخْتَصِمُونَ } [Sâd 69] ile de cehennem ehlinin tartışmasının kastedildiği esasına dayanır. Âdem'in yaratılışı kıssası birçok surede geçmişti; buradakine en çok benzeyeni Hicr Suresi'ndeki, en açık olanı ise Bakara Suresi'ndekidir.
وَوَقَعَ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ [٣١] إِلَّا إِبْلِيسَ أَبى وَفِي هَذِهِ السُّورَةِ إِلَّا إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ فَيَكُونُ مَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ يُبَيِّنُ الْبَاعِثَ عَلَى الْإِبَايَةِ. وَوَقَعَتْ هُنَا زِيَادَةُ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ، وَهُوَ بَيَانٌ لِكَوْنِ الْمُرَادِ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ [٣١] مِنْ قَوْلِهِ: أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ الْإِبَايَةَ مِنَ الْكَوْنِ مِنَ السَّاجِدِينَ لِلَّهِ، أَيْ الْمُنَزِّهِي اللَّهَ عَنِ الظُّلْمِ وَالْجَهْلِ.
Hicr Suresi'nde [31] { إِلَّا إِبْلِيسَ أَبى } “İblis hariç; o direndi”, bu surede ise { إِلَّا إِبْلِيسَ اسْتَكْبَرَ } “İblis hariç; o büyüklük tasladı” şeklinde vârit olmuştur. Dolayısıyla bu ayetteki ifade, direnmeye sevk eden âmili açıklamaktadır. Burada ayrıca { وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ } “ve kâfirlerden oldu” ziyadesi vârit olmuştur ki bu da Hicr Suresi'ndeki [31] { أَنْ يَكُونَ مَعَ السَّاجِدِينَ } “secde edenlerle beraber olmaktan [kaçındı]” buyruğunda kastedilen şeyin, Allah'a secde edenlerden -yani Allah'ı zulümden ve cehaletten tenzih edenlerden- olmaktan kaçınmak olduğunu açıklamaktadır.
وَوَقَعَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ، وَمَعْنَاهُ أَنَّهُ كَانَ كَافِرًا سَاعَتَئِذٍ، أَيْ سَاعَةَ إِبَائِهِ مِنَ السُّجُودِ وَلَمْ يَكُنْ قَبْلُ كَافِرًا، فَفِعْلُ كانَ الَّذِي وَقَعَ فِي هَذَا الْكَلَامِ حِكَايَةً لِكُفْرِهِ الْوَاقِعِ فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: « (كَانَ) جَارٍ عَلَى بَابِ سَائِرِ الْأَفْعَالِ الْمَاضِيَةِ إِلَّا أَنَّ فِيهِ إِخْبَارًا عَنِ الْحَالَةِ فِيمَا مَضَى، إِذَا قُلْتَ: كَانَ زَيْدٌ عَالِمًا، فَقَدَ أَنْبَأْتَ عَنْ أَنَّ حَالَتَهُ فِيمَا مَضَى مِنَ الدَّهْرِ هَذَا، وَإِذَا قُلْتَ: سَيَكُونُ عَالِمًا فَقَدْ أَنْبَأْتَ عَنْ أَنَّ حَالَةً سَتَقَعُ فِيمَا يُسْتَقْبَلُ، فَهُمَا عِبَارَتَانِ عَنِ الْأَفْعَالِ وَالْأَحْوَالِ» اه.
Bu surede { وَكانَ مِنَ الْكافِرِينَ } şeklinde vârit olmuştur; bunun manası, onun o anda, yani secde etmekten kaçındığı anda kâfir olduğudur; daha önce kâfir değildi. Dolayısıyla bu sözde geçen { كانَ } fiili, o vakitte vuku bulan küfrünü hikâye etmektedir. Zeccâc şöyle demiştir: «(كَانَ), geçmişteki durumdan haber verme özelliği bulunması dışında diğer bütün geçmiş zaman fiilleri gibi cereyan eder. "Zeyd âlim idi (kâne Zeydün âlimen)" dediğinde, onun geçmiş zamandaki hâlinin bu olduğunu haber vermiş olursun. "Âlim olacak (seyekûnu âlimen)" dediğinde ise gelecekte bir hâlin vuku bulacağını haber vermiş olursun. Dolayısıyla bu ikisi fiilleri ve durumları ifade eden iki tabirdir.» [Alıntı sonu].
وَقَدْ بَدَتْ مِنْ إِبْلِيسَ نَزْعَةٌ كَانَتْ كَامِنَةً فِي جِبِلَّتِهِ وَهِيَ نَزْعَةُ الْكِبْرِ وَالْعِصْيَانِ، وَلَمْ تَكُنْ تَظْهَرُ مِنْهُ قَبْلَ ذَلِكَ لِأَنَّ الْمَلَأَ الَّذِي كَانَ مَعَهُمْ كَانُوا عَلَى أَكْمَلِ حُسْنِ الْخِلْطَةِ فَلَمْ يَكُنْ مِنْهُمْ مُثِيرٌ لِمَا سَكَنَ فِي نَفْسِهِ مِنْ طَبْعِ الْكِبْرِ وَالْعِصْيَانِ. فَلَمَّا طَرَأَ عَلَى ذَلِكَ الْمَلَأِ مَخْلُوقٌ جَدِيدٌ وَأُمِرَ أَهْلُ الْمَلَأِ الْأَعْلَى بِتَعْظِيمِهِ كَانَ ذَلِكَ مُورِيًّا زِنَادَ الْكِبْرِ فِي نَفْسِ إِبْلِيسَ فَنَشَأَ عَنْهُ الْكُفْرُ بِاللَّهِ وَعِصْيَانُ أَمْرِهِ.
İblis'ten, yaratılışında gizli kalmış bir eğilim, yani kibir ve isyan eğilimi açığa çıkmıştır. Bu eğilim bundan önce onda görülmüyordu; zira beraberinde bulunduğu topluluk (melekler) muaşeret ve kaynaşmanın en mükemmel hâli üzere idiler ve onun nefsinde yerleşmiş olan kibir ve isyan tabiatını kışkırtacak hiçbir şey onlardan sadır olmamıştı. Bu topluluğa yeni bir yaratılan dahil olup da Mele-i A‘lâ ehline ona hürmet etmeleri emredilince, bu durum İblis'in nefsindeki kibir kıvılcımını tutuşturdu ve bundan da Allah'a küfür ile O'nun emrine isyan doğdu.
وَهَذَا نَامُوسٌ خِلْقِيٌّ جَعَلَهُ اللَّهُ مَبْدَأً لِهَذَا الْعَالَمِ قَبْلَ تَعْمِيرِهِ، وَهُوَ أَنْ تَكُونَ الْحَوَادِثُ وَالْمَضَائِقُ مِعْيَارِ الْأَخْلَاقِ وَالْفَضِيلَةِ، فَلَا يُحْكَمُ عَلَى نَفْسٍ بِتَزْكِيَةٍ أَوْ ضِدِّهَا إِلَّا بَعْدَ تَجْرِبَتِهَا وَمُلَاحَظَةِ تَصَرُّفَاتِهَا عِنْدَ حُلُولِ الْحَوَادِثِ بِهَا. وَقَدْ مُدِحَ رَجُلٌ عِنْدَ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ بِالْخَيْرِ، فَقَالَ عُمَرُ: هَلْ أَرَيْتُمُوهُ الْأَبْيَضَ وَالْأَصْفَرَ؟ يَعْنِي الدَّرَاهِمَ وَالدَّنَانِيرَ. وَقَالَ الشَّاعِر:
Bu, Allah'ın bu âlemi imar etmeden önce onun için bir esas kıldığı yaratılış kanunudur; o da olayların ve sıkıntıların ahlak ve faziletin ölçütü olmasıdır. Dolayısıyla bir nefis hakkında, sınanmadan ve başına olaylar geldiğinde sergilediği davranışlar gözlemlenmeden tezkiye (aklama) veya zıddı yönünde hüküm verilemez. Nitekim Ömer b. el-Hattâb'ın yanında bir adam hayırla övülmüş, bunun üzerine Ömer: «Ona beyazı ve sarıyı (yani dirhemleri ve dinarları) gösterdiniz mi?» demiştir. Şair de şöyle demiştir:
لَا تمد حنّ امْرأ حَتَّى تُجَرِّبَهُ ... وَلَا تَذُمَّنَّهُ مِنْ قَبْلِ تَجْرِيبِ.
Sınamadıkça bir kimseyi sakın övme, ... Denemeden önce de onu sakın yerme.
إِنَّ الرِّجَالَ صَنَادِيقٌ مُقَفَّلَةٌ ... وَمَا مَفَاتِيحُهَا غِيَرُ التَّجَارِيبِ
Şüphesiz insanlar kilitli sandıklardır, ... Onların anahtarları ise ancak tecrübelerdir.
وَوَجْهُ كَوْنِهِ مِنَ الْكَافِرِينَ أَنَّهُ امْتَنَعَ مِنْ طَاعَةِ اللَّهِ امْتِنَاعَ طَعْنٍ فِي حِكْمَةِ اللَّهِ وَعِلْمِهِ، وَذَلِكَ كُفْرٌ لَا مَحَالَةَ، وَلَيْسَ كَامْتِنَاعِ أَحَدٍ مِنْ أَدَاءِ الْفَرَائِضِ إِنْ لَمْ يَجْحَدْ أَنَّهَا حَقٌّ خِلَافًا لِلْخَوَارِجِ وَكَذَلِكَ الْمُعْتَزلَة.
Onun kâfirlerden oluşunun gerekçesi şudur: O, Allah'a itaatten, O'nun hikmetine ve ilmine ta'n eden (kusur bulan) bir imtina ile kaçınmıştır; bu ise şüphesiz küfürdür. Bu durum, Hâricîlerin ve aynı şekilde Mu'tezile'nin hilafına, farzların hak olduğunu inkâr etmediği sürece bir kimsenin farzları yerine getirmekten kaçınması gibi değildir.
[٧٥- ٧٦]
[75-76]
[سُورَة ص (٣٨) : الْآيَات ٧٥ إِلَى ٧٦]
[Sâd Suresi (38), Âyetler 75-76]
قالَ يَا إِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ (٧٥) قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ (٧٦)
{ قالَ يَا إِبْلِيسُ مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ أَسْتَكْبَرْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْعالِينَ (٧٥) قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ (٧٦) } “[Allah] buyurdu ki: «Ey İblis! İki elimle yarattığıma secde etmekten seni alıkoyan nedir? Büyüklük mü tasladın, yoksa yücelerden mi oldun?» (75) [İblis] dedi ki: «Ben ondan daha hayırlıyım; beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın.» (76)”
أَيْ خَاطَبَ اللَّهُ إِبْلِيسَ وَلَا شَكَّ أَنَّ هَذَا الْخِطَابَ حِينَئِذٍ كَانَ بِوَاسِطَةِ مَلَكٍ مِنَ الْمَلَائِكَةِ لِأَنَّ إِبْلِيسَ لَمَّا اسْتَكْبَرَ قَدِ انْسَلَخَ عَنْ صِفَةِ الْمَلَكِيَّةِ فَلم يعد بعد أَهْلًا لِتَلَقِّي الْخِطَابِ مِنَ اللَّهِ وَلَمْ يَكُنْ أَرْفَعُ رُتْبَةً مِنَ الرُّسُلِ الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ فِيهِمْ وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشاءُ [الشورى:
Yani Allah İblis'e hitap etmiştir. Şüphe yok ki bu hitap o vakitte meleklerden bir melek vasıtasıyla idi. Çünkü İblis büyüklük taslayınca meleklik vasfından sıyrılmış ve artık Allah'tan hitap almaya ehil olmaktan çıkmıştı; hem o, Allah'ın haklarında: { وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشاءُ } “Allah bir insanla ancak vahiy yoluyla yahut bir perde arkasından konuşur veya bir elçi gönderip izniyle dilediğini vahyeder.” [Şûrâ
٥١] ، وَبِذَلِكَ تَكُونُ الْمُحَاوَرَةُ الْمَحْكِيَّةُ هُنَا بِوَاسِطَةِ مَلَكٍ فَيَكُونُ الِاخْتِصَامُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْمَلَائِكَةِ عَلَى جَعْلِ ضمير يَخْتَصِمُونَ [ص: ٦٩] عَائِدًا إِلَى الْمَلَأِ الْأَعْلَى كَمَا تَقَدَّمَ.
51] buyurduğu resullerden daha üstün bir mertebede de değildi. Böylece burada hikâye edilen karşılıklı konuşma bir melek vasıtasıyla gerçekleşmiş olur; dolayısıyla daha önce geçtiği üzere { يَخْتَصِمُونَ } [Sâd 69] fiilindeki zamirin Mele-i A‘lâ'ya raci kılınmasına göre tartışma onunla melekler arasında olmuş olur.
وَجِيءَ بِفِعْلِ قالَ غَيْرَ مَعْطُوفٍ حَسْبَ طَرِيقَةِ الْمُقَاوَلَاتِ. وَتَقَدَّمَ قَرِيبٌ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ إِلَّا قَوْلَهُ هُنَا مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ، أَيْ مَا مَنَعَكَ مِنَ السُّجُودِ، وَوَقَعَ فِي سُورَة [الْأَعْرَاف: ١٢] أَلَّا تَسْجُدَ عَلَى أَنْ لَا زَائِدَةً. وَحُكِيَ هُنَا أَنَّ اللَّهَ قَالَ لَهُ: لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ، أَيْ خَلَقْتُهُ بِقُدْرَتِي، أَيْ خَلْقًا خَاصًّا دَفْعَةً وَمُبَاشَرَةً لِأَمْرِ التَّكْوِينِ، فَكَانَ تَعَلُّقُ هَذَا التكوين تعلقا أَقْرَبَ مَنْ تَعَلُّقِهِ بِإِيجَادِ الْمَوْجُودَاتِ
{ قالَ } fiili, karşılıklı konuşma (muhavere) üslubuna uygun olarak atıfsız getirilmiştir. Bu ayetin bir benzeri Hicr Suresi'nde geçmişti; ancak buradaki { مَا مَنَعَكَ أَنْ تَسْجُدَ } yani «Seni secde etmekten alıkoyan nedir?» ifadesi müstesnadır. A‘râf Suresi'nde ise [12] (لا)'nın zâid olması üzere { أَلَّا تَسْجُدَ } şeklinde vârit olmuştur. Burada Allah'ın ona: { لِما خَلَقْتُ بِيَدَيَّ } “İki elimle yarattığıma”, yani «Kudretimle yarattığıma, tekvin (yaratma) emrinin doğrudan ve bir defada gerçekleştiği özel bir yaratılışla yarattığıma» dediği hikâye edilmiştir. Dolayısıyla bu tekvinin taalluku, mevcudatın var edilmesine olan taallukundan daha yakın bir taalluk olmuştur;
الْمُرَتَّبَةِ لَهَا أَسْبَابٌ تُبَاشِرُهَا مِنْ حَمَلٍ وَوِلَادَةٍ كَمَا هُوَ الْمَعْرُوفُ فِي تَخَلُّقِ الْمَوْجُودَاتِ عَنْ أُصُولِهَا. وَلَا شَكَّ فِي أَنَّ خَلْقَ آدَمَ فِيهِ عِنَايَةٌ زَائِدَةٌ وَتَشْرِيفُ اتِّصَالٍ أَقْرَبُ. فَالْيَدَانِ تَمْثِيلٌ لِتَكَوُّنِ آدَمَ مِنْ مُجَرَّدِ أَمْرِ التَّكْوِينِ لِلطِّينِ بِهَيْئَةِ صُنْعِ الْفَخَّارِيِّ لِلْإِنَاءِ مِنْ طِينٍ إِذْ يُسَوِّيهِ بِيَدَيْهِ. وَكَانَ السَّلَفُ يُقِرُّونَ أَنَّ الْيَدَيْنِ صِفَةٌ خَاصَّةٌ لِلَّهِ تَعَالَى لِوُرُودِهِمَا فِي الْقُرْآنِ مَعَ جَزْمِهِمْ بِتَنْزِيهِ اللَّهِ عَنْ مُشَابَهَةِ الْمَخْلُوقَاتِ وَعَنِ الْجِسْمِيَّةِ وَقَصْدُهُمُ الْحَذَرُ مِنْ تَحْكِيمِ الْآرَاءِ فِي صِفَاتِ اللَّهِ، أَوْ أَنْ تَحْمِلَ الْعُقُولُ الْقَاصِرَةُ صِفَاتِ اللَّهِ عَلَى مَا تَعَارَفَتْهُ وَلِتُصْنَعَ عَلى عَيْنِي [طه: ٣٩] وَقَالَ مَرَّةً فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنا [الطّور: ٤٨] . وَقَدْ تَقَدَّمَ الْقَوْلُ فِي الْآيَات المشاهبة فِي أَوَّلِ سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ.
mevcudatın asıllarından yaratılışında bilindiği üzere hamilelik ve doğum gibi doğrudan temas eden sebeplere bağlı kılınmış [diğer varlıkların yaratılışına nispetle böyledir]. Şüphe yok ki Âdem'in yaratılışında ziyade bir ihtimam ve daha yakın bir irtibat şerefi vardır. İki el, çömlekçinin çamuru iki eliyle düzeltip şekillendirerek kap yapması heyetine benzetilerek Âdem'in sadece çamura verilen tekvin emriyle meydana gelmesinin bir temsilidir. Selef, mahlukata benzemekten ve cisimiyetten Allah'ı tenzih ettiklerini kesin olarak belirtmekle birlikte Kur'an'da vârit olduğu için iki elin Yüce Allah'a ait özel bir sıfat olduğunu ikrar ederlerdi. Onların maksadı, Allah'ın sıfatları konusunda şahsi görüşleri hakem kılmaktan yahut kıt akılların Allah'ın sıfatlarını kendi bildikleri kalıplara dökmesinden sakınmaktı. Nitekim { وَلِتُصْنَعَ عَلى عَيْنِي } “Gözetimim altında yetiştirilmen için” [Tâhâ 39] buyurmuş, bir diğer yerde de { فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنا } “Çünkü sen bizim gözlerimiz önündesin (gözetimimizdesin)” [Tûr 48] demiştir. Müteşâbih ayetler hakkındaki açıklama Âl-i İmrân Suresi'nin başında geçmişti.
وَفِي إِلْقَاءِ هَذَا السُّؤَالِ إِلَى إِبْلِيسَ قَطْعٌ بِمَعْذِرَتِهِ. وَالْمَعْنَى: أَمِنْ أَجْلِ أَنَّكَ تَتَعَاظَمُ بِغَيْرِ حَقٍّ أَمْ لِأَنَّكَ مِنْ أَصْحَابِ الْعُلُوِّ، وَالْمُرَادُ بِالْعُلُوِّ الشَّرَفُ، أَيْ مِنَ الْعَالِينَ عَلَى آدَمَ فَلَا يَسْتَحِقُّ أَنْ تُعَظِّمَهُ فَأَجَابَ إِبْلِيسُ مِمَّا يُشَقُّ الثَّانِي. فَتَبَيَّنَ أَنَّهُ يَعُدُّ نَفْسَهُ أَفْضَلَ مِنْ آدَمَ لِأَنَّهُ مَخْلُوقٌ مِنَ النَّارِ وَآدَمَ مَخْلُوقٌ مِنَ الطِّينِ، يَعْنِي وَالنَّارُ أَفْضَلُ مِنَ الطِّينِ، أَيْ فِي رَأْيِهِ. وَعَبَّرَ عَنْ آدَمَ بَاسِمِ «مَا» الْمَوْصُولَةِ وَهُوَ حِينَئِذٍ إِنْسَانٌ لِأَنَّ سُجُودَ الْمَلَائِكَةِ لِآدَمَ كَانَ بَعْدَ خَلْقِهِ وَتَعْلِيمِهِ الْأَسْمَاءَ كَمَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ. وَيُؤَيِّدُ قَوْلَ أَهْلِ التَّحْقِيقِ أَنَّ «مَا» لَا تَخْتَصُّ بِغَيْرِ الْعَاقِلِ وَشَوَاهِدُهُ كَثِيرَةٌ فِي الْقُرْآنِ وَغَيْرِهِ مِنْ كَلَامِ الْعَرَبِ.
Bu sorunun İblis'e yöneltilmesinde onun mazeretini kesin olarak kesip atma vardır. Manası şudur: «Haksız yere büyüklük tasladığın için mi [secde etmedin], yoksa gerçekten yücelik sahiplerinden -yücelikten maksat şereftir, yani Âdem'den daha üstün- olduğun için mi ki ona tazim etmeyi hak etmiyorsun?» İblis bu iki şıktan ikincisine dayanarak cevap verdi. Böylece onun, kendisinin ateşten, Âdem'in ise çamurdan yaratılmış olması sebebiyle kendini Âdem'den daha üstün gördüğü -yani kendi görüşüne göre ateşin çamurdan daha üstün olduğu- açığa çıktı. Âdem o esnada bir insan olduğu hâlde ondan mevsûl olan «mâ» (ما) ismiyle bahsedilmiştir; çünkü meleklerin Âdem'e secdesi, Bakara Suresi'nde geçtiği üzere onun yaratılmasından ve kendisine isimlerin öğretilmesinden sonra idi. Bu durum, muhakkik âlimlerin «mâ» lafzının sadece akılsız varlıklara mahsus olmadığı yönündeki görüşünü teyit eder ki bunun Kur'an'da ve Arapların diğer kelamlarında pek çok şahidi vardır.
وَقَالَ: أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ قَوْلٌ مِنَ الشَّيْطَانَ حُكِيَ عَلَى طَرِيقَةِ الْمُحَاوَرَاتِ. وَجُمْلَةُ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ. وَقَدْ جَعَلَ إِبْلِيسُ عُذْرَهُ مَبْنِيًّا عَلَى تَأْصِيلِ أَنَّ النَّارَ خَيْرٌ مِنَ الطِّينِ وَلَمْ يَرِدْ فِي الْقُرْآنِ أَنَّ اللَّهَ رَدَّ عَلَيْهِ هَذَا التَّأْصِيلَ لِأَنَّهُ أَحْقَرُ مِنْ ذَلِكَ فَلَعَنَهُ وَأَطْرَدَهُ لِأَنَّهُ ادَّعَى بَاطِلًا وَعَصَى رَبَّهُ اسْتِكْبَارًا: وَطَرْدُهُ أَجْمَعُ لِإِبْطَالِ عِلْمِهِ وَدَحْضِ دَلِيلِهِ، غَيْرَ أَنَّ النُّورَ الَّذِي فِي النَّارِ نُورٌ عَارِضٌ قَائِمٌ بِالْأَجْسَامِ الْمُلْتَهِبَةِ
{ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ } “Ben ondan daha hayırlıyım” sözü, şeytanın bir sözü olup muhavere üslubuyla hikâye edilmiştir. { خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَخَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ } “Beni ateşten yarattın, onu ise çamurdan yarattın” cümlesi, { أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ } cümlesinin açıklamasıdır. İblis mazeretini, ateşin çamurdan daha hayırlı olduğu esasına dayandırmıştır. Kur'an'da Allah'ın ona bu esası reddettiği vârit olmamıştır; zira o bundan daha hakirdir. Bâtıl bir iddiada bulunduğu ve büyüklük taslayarak Rabbine isyan ettiği için Allah ona lanet etmiş ve onu kovmuştur. Onu kovması, onun bilgisini hükümsüz kılma ve delilini çürütmede en kapsamlı tutumdur. Bununla birlikte ateşteki nur, alev alan cisimlerle kaim olan ârızî bir nurdur;
الَّتِي تُسَمَّى نَارًا، وَلَيْسَ لِلنَّارِ قِيَامٌ بِنَفْسِهَا وَلِذَلِكَ لَمْ تُعَدَّ أَنْ يَكُونَ كِيَانُهَا مَخْلُوطًا بِمَا يُلْهِبُهَا.
ki bu cisimlere ateş denir; ateşin kendi başına bir kıyamı yoktur ve bu yüzden onun varlığı, kendisini tutuşturan şeyle karışmış olmanın ötesine geçemez.
وَمَعْنَى كَوْنِ الشَّيْطَانِ مَخْلُوقًا مِنَ النَّارِ أَنَّ ابْتِدَاءَ تَكَوُّنِ الذَّرَّةِ الْأَصْلِيَّةِ لِقِوَامِ
Şeytanın ateşten yaratılmış olmasının manası, onun mahiyetinin kıvamını oluşturan
مَاهِيَّتِهِ مِنْ عُنْصُرِ النَّارِ، ثُمَّ تَمْتَزِجُ تِلْكَ الذَّرَّةُ بِعَنَاصِرَ أُخْرَى مِثْلَ الْهَوَاءِ وَمَا اللَّهُ أَعْلَمُ بِهِ. وَمَعْنَى كَوْنِ آدَمَ مَخْلُوقًا مِنَ الطِّينِ أَنَّ ابْتِدَاءَ تَكَوُّنِ ذَرَّاتِ جُثْمَانِهِ مِنْ عُنْصُرِ التُّرَابِ وَأُدْخِلَ عَلَى تِلْكَ الذَّرَّاتِ مَا امْتَزَجَتْ بِهِ عَنَاصِرُ الْهَوَاءِ وَالْمَاءِ وَالنَّارِ وَمَا يَتَوَلَّدُ عَلَى ذَلِكَ التَّرْكِيبِ مِنْ عَنَاصِرَ كِيمَاوِيَّةٍ وَقُوَّةٍ كَهْرَبَائِيَّةٍ تَتَقَوَّمُ بِمَجْمُوعِهَا مَاهِيَّةُ الْإِنْسَانِ.
aslî zerrelerinin teşekkül başlangıcının ateş unsurundan olmasıdır; ardından o zerre hava gibi ve Allah'ın en iyi bildiği diğer unsurlarla karışır. Âdem'in çamurdan yaratılmış olmasının manası ise, onun bedeninin zerrelerinin teşekkül başlangıcının toprak unsurundan olması ve o zerrelere hava, su ve ateş unsurlarının karıştığı şeylerin dahil edilmesidir; ayrıca bu terkipten doğan kimyasal unsurlar ve elektriksel güç de eklenmiş olup insan mahiyeti bunların tamamıyla kıvam bulur.
وَتَكُونُ مِنْ فِي الْمَوْضِعَيْنِ ابْتِدَائِيَّةً لَا تَبْعِيضِيَّةً.
Her iki yerdeki { مِنْ } (min) harfi de teb'îz (kısmiyet) için değil, ibtidâiyye (başlangıç bildiren) dir.
وَقَدْ جَزَمَ الْفَلَاسِفَةُ الْأَوَّلُونَ وَالْأَطِبَّاءُ بِأَنَّ عُنْصُرَ النَّارِ أَشْرَفُ مِنْ عُنْصُرِ التُّرَابِ- وَيُعَبَّرُ عَنْهُ بِالْأَرْضِ- لِأَنَّ النَّارَ لَطِيفَةٌ مُضِيئَةُ اللَّوْنِ وَالتُّرَابَ كَثِيفٌ مُظْلِمُ اللَّوْنِ.
İlk dönem filozofları ve tabipler, ateş unsurunun toprak unsurundan -ki arz diye de tabir edilir- daha şerefli olduğunu kesin olarak kabul etmişlerdir; çünkü ateş latiftir, aydınlık renklidir, toprak ise kesiftir, karanlık renklidir.
وَقَالَ الشِّيرَازِيُّ فِي «شَرْحِ كُلِّيَّاتِ الْقَانُونِ» : إِنَّ النَّارَ وَإِنْ تَرَجَّحَتْ عَلَى الْأَرْضِ بِمَا ذُكِرَ فَالْأَرْضُ رَاجِحَةٌ عَلَيْهَا بِأَنَّهَا خَيْرٌ لِلْحَيَوَانِ وَالنَّبَاتِ، وَغَيْرُ مُفْسِدَةٍ بِبَرْدِهَا، بِخِلَافِ النَّارِ فَإِنَّهَا مُفْسِدَةٌ بِحَرِّهَا لِكَوْنِهِ فِي الْغَايَةِ إِلَى غَيْرِ ذَلِكَ.
Şîrâzî «Şerhu Külliyyâti'l-Kânûn»da şöyle demiştir: «Ateş, zikredilen hususlardan dolayı arza üstün gelse de arz; hayvanlar ve bitkiler için daha hayırlı olması ve soğukluğuyla ifsat edici olmaması bakımından ateşe üstündür. Ateş ise son derece yüksek olan sıcaklığıyla ifsat edicidir... ve daha başka sebeplerle de böyledir.»
وَالْحَقُّ: أَنَّ أَفْضَلِيَّةَ الْعَنَاصِرِ لَا تَقْتَضِي أَفْضَلِيَّةَ الْكَائِنَاتِ الْمُنْشَأَةِ مِنْهَا لِأَنَّ الْعَنَاصِرَ أَجْرَامٌ بَسِيطَةٌ لَا تَتَكَوَّنُ الْمَخْلُوقَاتُ مِنْ مُجَرَّدِهَا بَلِ الْمَخْلُوقَاتُ تَتَكَوَّنُ بِالتَّرْكِيبِ بَيْنَ الْعَنَاصِرِ، وَالْأَجْسَامُ الْإِنْسَانِيَّةُ مُرَكَّبَةٌ مِنَ الْعَنَاصِرِ كُلِّهَا. وَالرُّوحُ الْآدَمِيُّ لَطِيفَةٌ نُورَانِيَّةٌ تَفَوَّقَ بِهَا الْإِنْسَانُ عَلَى جَمِيعِ الْمُرَكَّبَاتِ بِأَنْ كَانَ فِيهِ جُزْءٌ مَلَكِيٌّ شَارَكَ بِهِ الْمَلَائِكَةَ، وَلِذَلِكَ طَلَبَ مِنْهُ خَالِقُهُ تَعَالَى وَتَقَدَّسَ أَنْ يُلْحِقَ نَفْسَهُ بِالْمَلَائِكَةِ فَتَحَقَّقَ ذَلِكَ الِالْتِحَاقُ كَامِلًا فِي الْأَنْبِيَاءِ وَالْمُرْسَلِينَ وَمِنْ أَجْلِ ذَلِكَ قُلْنَا: إِنَّ الْأَنْبِيَاءَ وَالرُّسُلَ أَفْضَلُ من الْمَلَائِكَة لَا ستواء الْفَرِيقَيْنِ فِي تَمَحُّضُ النُّورَانِيَّةِ وَتَمَيَّزَ فَرِيقُ الْأَنْبِيَاءِ بِأَنَّهُمْ لَحِقُوا تِلْكَ الْمَرَاتِبَ بِالِاصْطِفَاءِ وَالطَّاعَةِ، فَلَيْسَ لِإِبْلِيسَ دَلِيلٌ فِي التَّفْضِيلِ عَلَى آدَمَ وَإِنَّمَا عَرَضَتْ لَهُ شُبْهَةٌ ضَالَّةٌ وَلِذَلِكَ جُوزِيَ عَلَى إِبَائِهِ مِنَ السُّجُودِ إِلَيْهِ بِالطَّرْدِ مِنَ الْمَلَأِ الْأَعْلَى.
Hakikat şudur: Unsurların üstünlüğü, onlardan yaratılan varlıkların üstünlüğünü gerektirmez; zira unsurlar basit cisimlerdir, mahlukat sırf bunlardan ibaret olarak meydana gelmez, bilakis unsurlar arasındaki terkipten meydana gelir. İnsan bedenleri ise bütün unsurlardan mürekkeptir. Âdemoğlunun ruhu nuranî bir lâtifedir; insan, meleklerle paylaştığı melekî bir parçaya sahip olmak suretiyle onun sayesinde bütün mürekkep varlıklara üstün gelmiştir. Bu yüzdendir ki Yüce Yaratıcısı ondan nefsini meleklere katmasını istemiştir; bu katılma da peygamberler ve resullerde tam anlamıyla gerçekleşmiştir. İşte bu sebeple biz: «Peygamberler ve resuller meleklerden daha üstündür» dedik; zira her iki zümre de nuraniliğin sırf olmasında eşittir; peygamberler zümresi ise bu mertebelere seçilme ve itaatle ulaşmış olmalarıyla temayüz etmiştir. Dolayısıyla İblis'in Âdem'e üstünlük konusunda hiçbir delili yoktur; ona arız olan sadece saptırıcı bir şüphedir. Bu yüzdendir ki ona secde etmekten kaçınmasının cezası olarak Mele-i A‘lâ'dan kovulmuştur.
وَإِنَّمَا بَسَطْنَا الْقَوْلَ هُنَا لِرَدِّ شُبَهِ طَائِفَةٍ مِنَ الْمَلَاحِدَةِ الَّذِينَ يُصَوِّبُونَ شُبْهَةَ إِبْلِيسَ طَعْنًا فِي الدِّينِ لَا إِيمَانًا بِالشَّيَاطِينِ لِيَعْلَمُوا أَنَّهُ لَوْ سَلَّمْنَا أَنَّ النَّارَ أَشْرَفُ مِنَ الطِّينِ لَمَا كَانَ ذَلِكَ مُقْتَضِيًا أَنْ يَكُونَ مَا يَنْشَأُ مِنَ النَّارِ أَفْضَلُ مِمَّا يَنْشَأُ مِنَ الطِّينِ لِأَنَّ
Burada sözü uzatmamız, sırf şeytanlara inandıklarından değil dine dil uzatmak için İblis'in şüphesini haklı bulan mülhidlerden bir taifenin şüphelerini reddetmek içindir; ta ki ateşin çamurdan daha şerefli olduğunu kabul etsek bile bunun ateşten meydana gelenin çamurdan meydana gelenden daha üstün olmasını gerektirmeyeceğini bilsinler. Çünkü
الْمَخْلُوقَ كَائِنٌ مُرَكَّبٌ مِنْ عَنَاصِرَ وَأَجْزَاءٍ مُتَفَاوِتَةٍ وَالتَّرْكِيبُ قَدْ يَدْخُلُ عَلَى الْمَادَّةِ الْأُولَى شَرَفًا وَقَدْ يَدْخُلُ عَلَيْهَا
yaratılmış varlık, farklı unsurlardan ve parçalardan mürekkep bir varlıktır. Terkip, ilk maddeye bazen şeref katar, bazen de ona
حَقَارَةً، وَالتَّفَاضُلُ إِنَّمَا يَتَقَوَّمُ مِنَ الْكَمَالِ فِي الذَّات والْآثَار.
hakaret (değersizlik) katar. Üstünlük ise ancak zattaki ve eserlerdeki kemal ile kıymet kazanır.
[٧٧- ٧٨]
[77-78]
[سُورَة ص (٣٨) : الْآيَات ٧٧ إِلَى ٧٨]
[Sâd Suresi (38), Âyetler 77-78]
قالَ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ (٧٧) وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلى يَوْمِ الدِّينِ (٧٨)
{ قالَ فَاخْرُجْ مِنْها فَإِنَّكَ رَجِيمٌ (٧٧) وَإِنَّ عَلَيْكَ لَعْنَتِي إِلى يَوْمِ الدِّينِ (٧٨) } “[Allah] buyurdu ki: «Öyleyse çık oradan! Çünkü sen kovulmuş birisin.» (77) «Ve muhakkak ki ceza gününe kadar lanetim senin üzerinedir.» (78)”
عَاقَبَهُ اللَّهُ عَلَى مَا بَرَزَ مِنْ نَفْسَانِيَّتِهِ فَخَالَفَ مَا كَانَ مِنْ طَرِيقَتِهِ فَأَطْرَدَهُ مِنَ الْمَلَأِ الْأَعْلَى وَمِنَ الْجَنَّةِ، وَضَمِيرُ قالَ عَائِدٌ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى عَلَى طَرِيقَةِ حِكَايَةِ الْمُقَاوَلَاتِ.
Allah onu, nefsaniyetinden açığa çıkan ve o zamana kadarki yoluna ters düşen bu tavrından ötürü cezalandırdı; onu Mele-i A‘lâ'dan ve cennetten kovdu. { قالَ } fiilindeki zamir, muhaverelerin hikâye edilmesi üslubu üzere Yüce Allah'a racidir.
وَفُرِّعَ أَمْرُهُ بِالْخُرُوجِ مِنَ الْجَنَّةِ بِالْفَاءِ عَلَى مَا تَقَدَّمَهُ مِنَ السُّؤَالِ وَالْجَوَابِ لِأَنَّ جَوَابَهُ دَلَّ عَلَى كَوْنِ خُبْثٍ فِي نَفْسِهِ بِدَتْ آثَارُهُ فِي عَمَلِهِ فَلَمْ يَصْلُحْ لِمُخَالَطَةِ أَهْلِ الْمَلَأِ الْأَعْلَى.
Cennetten çıkması emri, fâ (فَـ) harfiyle kendisinden önceki soru ve cevaba bağlanmıştır; zira onun cevabı, nefsinde bulunan ve eserleri ameline yansıyan bir habasetin varlığına delalet etmiştir; dolayısıyla Mele-i A‘lâ ehline karışmaya artık elverişli olmaktan çıkmıştır.
وَتَقَدَّمَ تَفْسِيرُ نَظِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ.
Bu ayetin benzerinin tefsiri Hicr Suresi'nde geçmişti.
وَاللَّعْنَةُ: الْإِبْعَادُ مِنْ رَحْمَة الله، وأضيف إِلَى اللَّهِ لِتَشْنِيعِ مُتَعَلِّقِهَا وَهُوَ الْمَلْعُونُ لِأَنَّ الْمَلْعُونَ مِنْ جَانِبِ اللَّهِ هُوَ أَشْنَعُ مَلْعُونٍ.
Lanet (اللَّعْنَةُ); Allah'ın rahmetinden uzaklaştırmaktır. Taalluk ettiği kimsenin -yani mel'ûnun- durumunun çirkinliğini ve vahametini vurgulamak için Allah'a izafe edilmiştir; zira bizzat Allah tarafından lanetlenen kimse, lanetlenmişlerin en çirkinidir.
وَجُعِلَ يَوْمِ الدِّينِ غَايَةَ اللَّعْنَةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى دَوَامِهَا مُدَّةَ هَذِهِ الْحَيَاةِ كُلِّهَا لِيَسْتَغْرِقَ الْأَزْمِنَةَ كُلَّهَا، وَلَيْسَ الْمُرَادُ حُصُولُ ضِدِّ اللَّعْنَةِ لَهُ يَوْمَ الدِّينِ أَعْنِي الرَّحْمَةَ لِأَنَّ يَوْمَ الدِّينِ يَوْمُ الْجَزَاءِ عَلَى الْأَعْمَالِ فَجَزَاءُ الْمَلْعُونِ الْعَذَابُ الْأَلِيمُ كَمَا أَنْبَأَ بِذَلِكَ التَّعْبِيرُ بِ يَوْمِ الدِّينِ دُونَ: يَوْمِ يُبْعَثُونَ [ص: ٧٩] ، أَوْ يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ [ص: ٨١] .
Bütün zamanları kapsayacak şekilde bu dünya hayatının tamamı boyunca süreceğine delalet etmesi için lanetin son sınırı olarak { يَوْمِ الدِّينِ } “ceza günü” kılınmıştır. Yoksa bundan maksat ceza gününde onun lanetin zıddına, yani rahmete kavuşması değildir. Çünkü din günü, amellerin karşılığının verildiği gündür ve lanetlenenin karşılığı da can yakıcı azaptır; nitekim { يَوْمِ يُبْعَثُونَ } [Sâd 79] veya { يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ } [Sâd 81] yerine { يَوْمِ الدِّينِ } tabirinin kullanılması da bunu haber vermektedir.
[٧٩- ٨١]
[79-81]
[سُورَة ص (٣٨) : الْآيَات ٧٩ إِلَى ٨١]
[Sâd Suresi (38), Âyetler 79-81]
قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (٧٩) قالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (٨٠) إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ (٨١)
{ قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنِي إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (٧٩) قالَ فَإِنَّكَ مِنَ الْمُنْظَرِينَ (٨٠) إِلى يَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ (٨١) } “[İblis:] «Rabbim! Öyleyse insanların diriltilecekleri güne kadar bana mühlet ver» dedi. (79) [Allah] buyurdu ki: «Şüphesiz sen mühlet verilenlerdensin.» (80) «Malum vaktin gününe kadar.» (81)”
أَيْ قَالَ إِبْلِيسُ. وَتَقَدَّمَ نَظِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ وَتَفْسِيرُهَا هُنَاكَ مُسْتَوفى.
Yani İblis dedi. Bu ayetin benzeri Hicr Suresi'nde geçmişti ve oradaki tefsiri eksiksiz olarak verilmiştir.
[٨٢- ٨٣]
[82-83]
[سُورَة ص (٣٨) : الْآيَات ٨٢ إِلَى ٨٣]
[Sâd Suresi (38), Âyetler 82-83]
قالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٨٢) إِلاَّ عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ (٨٣)
{ قالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٨٢) إِلاَّ عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ (٨٣) } “[İblis] dedi ki: «İzzetine yemin olsun ki, onların hepsini mutlaka azdırıp saptıracağım.» (82) «Ancak içlerinden ihlasa erdirilmiş kulların müstesna.» (83)”
الْفَاءُ لِتَفْرِيعِ كَلَامِهِ عَلَى أَمْرِ اللَّهِ إِيَّاهُ بِالْخُرُوجِ مِنَ الْجَنَّةِ وَعِقَابِهِ إِيَّاهُ بِاللَّعْنَةِ
Fâ (فَـ) harfi, onun sözünü Allah'ın kendisini cennetten çıkma emrine ve onu ebedi lanetle
الدَّائِمَةِ وَهَذَا التَّفْرِيعُ مِنْ تَرْكِيبِ كَلَامِ مُتَكَلم على كَلَام مُتَكَلِّمٍ آخَرَ. وَهُوَ الْمُلَقَّبُ بِعَطْفِ التَّلْقِينِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٢٤] .
cezalandırmasına bağlamak (tefri') içindir. Bu bağlama, bir konuşanın sözünün başka bir konuşanın sözü üzerine bina edilmesindendir. Yüce Allah'ın Bakara Suresi'ndeki { قالَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي } [Bakara 124] ayetinde olduğu gibi «atf-ı telkîn» olarak isimlendirilen üslup da budur.
أَقْسَمَ الشَّيْطَانُ بِعِزَّةِ اللَّهِ تَحْقِيقًا لِقِيَامِهِ بِالْإِغْوَاءِ دُونَ تَخَلُّفٍ، وَإِنَّمَا أَقْسَمَ عَلَى ذَلِكَ وَهُوَ يَعْلَمُ عَظَمَةَ هَذَا الْقَسَمِ لِأَنَّهُ وَجَدَ فِي نَفْسِهِ أَنَّ اللَّهَ أَقْدَرَهُ عَلَى الْقِيَامِ بِالْإِغْوَاءِ وَالْوَسْوَسَةِ وَقَدْ قَالَ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ [٣٩] : رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ.
Şeytan, saptırma eylemini hiçbir şekilde aksatmadan yerine getireceğini pekiştirmek için Allah'ın izzetine yemin etmiştir. Bu yeminin büyüklüğünü bildiği halde buna yemin etmesi, Allah'ın kendisini saptırma ve vesvese verme gücüne mazhar kıldığını nefsinde görmüş olmasındandır. Nitekim Hicr Suresi'nde [39] şöyle demiştir: { رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي لَأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الْأَرْضِ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ } “Rabbim! Beni azdırmana karşılık, yemin olsun ki ben de yeryüzünde onlara [kötülükleri] süsleyeceğim ve onların hepsini mutlaka azdırıp saptıracağım.”
وَالْعِزَّةُ: الْقَهْرُ وَالسُّلْطَانُ، وَعِزَّةُ اللَّهِ هِيَ الْعِزَّةُ الْكَامِلَةُ الَّتِي لَا تَخْتَلُّ حَقِيقَتُهَا وَلَا يَتَخَلَّفُ سُلْطَانُهَا، وَقَسَمُ إِبْلِيس بهَا ناشىء عَنْ عِلْمِهِ بِأَنَّهُ لَا يَسْتَطِيعُ الْإِغْوَاءَ إِلَّا لِأَنَّ اللَّهَ أَقْدَرَهُ وَلَوْلَا ذَلِك لم يسْتَطع نَقْضَ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى.
İzzet (الْعِزَّةُ); galebe çalmak ve saltanat demektir. Allah'ın izzeti ise hakikati asla sarsılmayan ve hâkimiyeti hiçbir şekilde boşa çıkmayan kâmil izzettir. İblis'in bu izzete yemin etmesi, Allah güç yetirmediği takdirde saptırma yapamayacağı bilgisine dayanmaktadır; şayet bu olmasaydı Yüce Allah'ın kudretini bozmaya asla güç yetiremezdi.
وَتَقَدَّمَ تَفْسِيرُ نَظِيرِ: وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ فِي سُورَة [الْحجر: ٤٠] .
{ وَلَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ } ayetinin benzerinin tefsiri [Hicr: 40] suresinde geçmişti.
[٨٤- ٨٥]
[84-85]
[سُورَة ص (٣٨) : الْآيَات ٨٤ إِلَى ٨٥]
[Sâd Suresi (38), Âyetler 84-85]
قالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ (٨٤) لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ (٨٥)
{ قالَ فَالْحَقُّ وَالْحَقَّ أَقُولُ (٨٤) لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ (٨٥) } “[Allah] buyurdu ki: «İşte bu haktır ve Ben hakkı söylerim.» (84) «Yemin olsun ki cehennemi, senden ve onlardan sana uyanların hepsiyle dolduracağım.» (85)”
أَيْ قَالَ اللَّهُ تَعَالَى تَفْرِيعًا، وَهَذَا التَّفْرِيعُ نَظِيرُ التَّفْرِيعِ فِي قَوْلِهِ: فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ [ص: ٨٢] .
Yani Yüce Allah bir hüküm bina ederek (tefri' ile) buyurdu. Bu tefri', şeytanın { فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ } [Sâd 82] sözündeki tefri'in benzeridir.
وَقُوبِلَ تَأْكِيدُ عَزْمِهِ الَّذِي دَلَّ عَلَيْهِ قَوْله فَبِعِزَّتِكَ [ص: ٨٢] بِتَأْكِيدٍ مِثْلِهِ، وَهُوَ لَفْظُ الْحَقَّ الدَّالِّ عَلَى أَنَّ مَا بَعْدَهُ حَقٌّ ثَابِتٌ لَا يَتَخَلَّفُ، وَلَمْ يَزِدْ فِي تَأْكِيدِ الْخَبَرِ عَلَى لَفْظِ الْحَقَّ تَذْكِيرًا بِأَنَّ وَعْدَ اللَّهِ تَعَالَى حَقٌّ لَا يَحْتَاجُ إِلَى قَسَمٍ عَلَيْهِ تَرَفُّعًا مِنْ جَلَالِ اللَّهِ عَنْ أَنْ يُقَابِلَ كَلَامَ الشَّيْطَانِ بِقَسَمٍ مِثْلِهِ. وَلِذَلِكَ زَادَ هَذَا الْمَعْنَى تَقْرِيرًا بِالْجُمْلَةِ الْمُعْتَرِضَةِ وَهِيَ وَالْحَقَّ أَقُولُ الَّذِي هُوَ بِمَعْنَى: لَا أَقُولُ إِلَّا الْحَقَّ، وَلَا حَاجَةَ إِلَى الْقَسَمِ.
Şeytanın { فَبِعِزَّتِكَ } [Sâd 82] sözünün delalet ettiği azminin teyidi, aynı şekilde bir teyitle karşılanmıştır; o da kendisinden sonraki sözün sabit ve asla şaşmaz bir hak olduğuna delalet eden { الْحَقَّ } lafzıdır. Yüce Allah'ın vaadinin yemine ihtiyaç duymayacak kesinlikte bir hak olduğunu hatırlatmak amacıyla haberin teyidinde { الْحَقَّ } lafzının ötesine geçilmemiştir; zira Allah'ın celali, şeytanın sözüne aynı şekilde bir yeminle karşılık vermekten münezzehtir. Bundan dolayı, «Yalnızca hakkı söylerim, yemine de gerek yoktur» anlamındaki { وَالْحَقَّ أَقُولُ } ara cümlesiyle (cümle-i mu‘tariza) bu mana daha da pekiştirilmiştir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: فَالْحَقُّ بِالنَّصْبِ وَانْتِصَابُهُ عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ الْمُطْلَقَةِ بَدَلًا عَنْ فِعْلٍ مِنْ لَفْظِهِ مَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: أُحِقُّ، أَيْ أُوجِبُ وَأُحَقِّقُ. وَأَصْلُهُ التَّنْكِيرُ، فَتَعْرِيفُهُ بِاللَّامِ تَعْرِيفَ الْجِنْسِ كَالتَّعْرِيفِ فِي: أَرْسَلَهَا الْعِرَاكُ، فَهُوَ فِي حُكْمِ النَّكِرَةِ
Cumhur { فَالْحَقُّ } kelimesini nasb ile (فَالْحَقَّ) okumuştur. Kelimenin nasb hali; kendi lafzından takdiri «gerçekleştiririm, zorunlu kılarım» anlamındaki hazfedilmiş bir fiilden (أُحِقُّ) bedel olarak mef'ûl-i mutlak olmasından kaynaklanır. Aslı nekredir; harf-i tarif (el-) ile marife yapılması, «ارْسَلَهَا الْعِرَاكُ» örneğindeki tarif gibi cins tarifidir; dolayısıyla nekre hükmündedir,
وَإِنَّمَا تَعْرِيفُهُ حِلْيَةٌ لَفْظِيَّةٌ إِشَارَةً إِلَى مَا يَعْرِفُهُ السَّامِعُ مِنْ أَنَّ الْحَقَّ مَا هُوَ وَتَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي أَوَّلِ الْفَاتِحَةِ.
marifeliği ise dinleyicinin hakkın ne olduğunu bildiğine işaret eden lafzî bir süstür. Bunun açıklaması Fatiha'nın başında geçmişti.
وَقَرَأَهُ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ بِالرَّفْعِ عَلَى أَنَّهُ لَمَّا تَعَرَّفَ بِاللَّامِ غَلَبَتْ عَلَيْهِ الِاسْمِيَّةُ فَتُنُوسِيَ كَوْنُهُ نَائِبًا عَنِ الْفِعْلِ. وَهَذَا الرَّفْعُ إِمَّا عَلَى الِابْتِدَاءِ، أَيْ فَالْحَقُّ قَوْلِي، أَوْ فَالْحَقُّ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ إِلَخْ، عَلَى أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ الْقَسَمِ قَائِمَةً مَقَامَ الْخَبَرِ، وَإِمَّا عَلَى الْخَبَرِيَّةِ، أَيْ فَقَوْلِيَ الْحَقُّ وَتَكُونُ جُمْلَةُ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مُفَسِّرُ الْقَوْلِ الْمَحْذُوفِ، وَلَا خِلَافَ فِي نَصْبِ الْحَقِّ مِنْ قَوْلِهِ: وَالْحَقَّ أَقُولُ. وَتَقَدَّمَ تَفْصِيلُ ذَلِكَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ الْفَاتِحَةِ.
Âsım ve Hamza ise kelimeyi lafzen marife olunca isimlik vasfı galip gelip fiil naibi oluşu unutulduğu gerekçesiyle ref ile okumuştur. Bu ref; ya mübteda oluşundandır —yani «O halde hak olan benim sözümdür» veya yemin cümlesinin haber makamına geçmesiyle «Hak şu ki; cehennemi dolduracağım...» demektir— ya da haber oluşundandır; yani «Benim sözüm haktır» demektir ve { لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ } cümlesi mahzuf olan sözü açıklayan bir tefsir cümlesi olur. { وَالْحَقَّ أَقُولُ } sözündeki { الْحَقَّ } lafzının nasb ile okunduğu hususunda ise ihtilaf yoktur. Bunun tafsilatı Fatiha Suresi'nin başında geçmişti.
وَجُمْلَةُ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ إِلَخْ مُبَيِّنَةٌ لِجُمْلَةِ فَالْحَقُّ وَهِيَ مُؤَكَّدَةٌ بِلَامِ الْقسم وَالنُّون.
{ لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ } cümlesi, { فَالْحَقُّ } cümlesini açıklamakta olup yemin lâm'ı ve şeddeli nûn ile tekit edilmiştir.
وَتقدم الْمَفْعُولِ فِي وَالْحَقَّ أَقُولُ لِلِاخْتِصَاصِ، أَيْ وَلَا أَقُولُ إِلَّا الْحَقَّ.
{ وَالْحَقَّ أَقُولُ } ibaresinde mef'ûlün öne geçmesi ihtisas (vurgu/sınırlama) içindir; yani «Ben haktan başkasını söylemem» demektir.
وَ (مِنْ) فِي قَوْلِهِ: مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ بَيَانِيَّةٌ وَهِيَ الَّتِي تَدْخُلُ عَلَى التَّمْيِيزِ وَيَنْتَصِبُ التَّمْيِيزُ بِتَقْدِيرِ مَعْنَاهَا. وَتَدْخُلُ عَلَى تَمْيِيزِ (كَمْ) فِي نَحْوِ كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ [ص: ٣] ، وَهِيَ هُنَا بَيَانٌ لِمَا دَلَّ عَلَيْهِ لَأَمْلَأَنَّ مِنْ مِقْدَارٍ مُبْهَمٍ فَبُيِّنَ بِآيَةِ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ وَلَمَّا كَانَ شَأْنُ مَدْخُولِ «مِنِ» الْبَيَانِيَّةِ أَنْ يَكُونَ نَكِرَةً تَعَيَّنَ اعْتِبَارُ كَافِ الْخِطَابِ فِي مَعْنَى اسْمِ الْجِنْسِ، أَيْ مِنْ جِنْسِكَ الشَّيَاطِينِ إِذْ لَا تَكُونُ ذَات إِبْلِيس مَلأ لِجَهَنَّمَ. وَإِذْ قَدْ عُطِفَ عَلَيْهِ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَيْ مَنْ تَبِعَكَ مِنَ الَّذِينَ أَغْوَيْتَهُمْ مِنْ بَنِي آدَمَ، فَلَا جَائِزَ أَنْ يَبْقَى مَنْ عَدَا هَذَيْنِ مِنَ الشَّيَاطِينِ وَالْجِنَّةِ غَيْرَ مِلْءٍ لِجَهَنَّمَ.
{ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ } ifadesindeki «min» (مِنْ) beyâniyyedir; bu edat temyizin başına gelir ve temyiz bu edatın manasının takdiriyle nasb olur. Tıpkı { كَمْ أَهْلَكْنا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ } [Sâd 3] ayetinde olduğu gibi «kem»in temyizinin başına da gelir. Buradaki «min», { لَأَمْلَأَنَّ } fiilinin delalet ettiği kapalı miktarın beyanıdır; dolayısıyla { مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ } ayetiyle açıklanmıştır. Beyaniyye olan «min» edatının dahil olduğu lafzın nekre olması gerektiğinden, hitap kâf'ının (كَ) cins ismi anlamında kabul edilmesi zorunlu olmuştur; yani «senin şeytanlar cinsinden olan taifenden» demektir; zira bizzat İblis'in zatı cehennemi tek başına dolduramaz. Bunun üzerine { وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ } [ifadesi] atfedildiğine göre —yani Âdemoğullarından saptırdığın kimselerden sana uyanlar kastedildiğine göre— bu ikisinin dışında kalan şeytanların ve cinlerin cehennemi doldurmaktan hariç kalması caiz değildir.
وأَجْمَعِينَ تَوْكِيدٌ لضمير مِنْكَ و «لمن» فِي قَوْلِهِ: وَمِمَّنْ تَبِعَكَ.
{ أَجْمَعِينَ } lafzı, { مِنْكَ } ifadesindeki zamirin ve { وَمِمَّنْ تَبِعَكَ } ifadesindeki «men» (مَنْ) lafzının tekitidir.