Binûn

38- Sâd Suresi — 8. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالْإِشَارَةُ إِذَنْ إِلَى مَا هُوَ مُشَاهَدٌ عِنْدَهُمْ مِنَ النَّعِيمِ.

Bu takdirde işaret, yanlarında bizzat müşahede edilen nimetleredir.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: تُوعَدُونَ بِتَاءِ الْخِطَابِ فَهُوَ عَلَى الِاحْتِمَالِ الْأَوَّلِ الْتِفَاتٌ مِنَ الْغِيبَةِ إِلَى الْخِطَابِ لِتَشْرِيفِ الْمُتَّقِينَ بِعِزِّ الْحُضُورِ لِخِطَابِ اللَّهِ تَعَالَى، وَعَلَى الِاحْتِمَالِ الثَّانِي الْخِطَابُ لَهُمْ عَلَى ظَاهِرِهِ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَحْدَهُ «يُوعَدُونَ» بِيَاءِ الْغَيْبَةِ فَهُوَ عَلَى الِاحْتِمَالِ الْأَوَّلِ الْتِفَاتٌ عَنْ تَوْجِيهِ الْخِطَابِ إِلَيْهِمْ إِلَى تَوْجِيهِهِ لِلِطَّاغِينَ لِزِيَادَةِ التَّنْكِيلِ عَلَيْهِمْ. وَالْإِشَارَةُ إِلَى الْمَذْكُورِ من «حسن المئاب» ، وَعَلَى الِاحْتِمَالِ الثَّانِي كَذَلِكَ وُجِّهَ الْكَلَامُ إِلَى أَهْلِ الْمَحْشَرِ لِتَنْدِيمِ الطَّاغِينَ وَإِدْخَالِ الْحَسْرَةِ وَالْغَمِّ عَلَيْهِمْ. وَالْإِشَارَةُ إِلَى النَّعِيمِ الْمُشَاهَدِ.

Cumhur, hitap "tâ"sı ile { تُوعَدُونَ } şeklinde okumuştur. Bu, birinci ihtimale göre takva sahiplerini Yüce Allah'ın hitabına muhatap kılma şerefiyle onurlandırmak için gaypten hitaba iltifattır; ikinci ihtimale göre ise onlara hitap zahiri üzeredir. İbn Kesîr ve tek başına Ebû Amr ise gayb "yâ"sı ile "yû'adûne" şeklinde okumuşlardır. Bu da birinci ihtimale göre, onlara hitap etmekten azgınlara ibret ve ceza olması için hitabı onlara yöneltmeye iltifattır. İşaret ise zikredilen "güzel dönüş yeri"nedir. İkinci ihtimale göre de aynı şekilde söz, azgınları pişman etmek ve onlara hasret ile keder vermek için mahşer ehline yöneltilmiştir; işaret ise bizzat görülen nimetedir.

وَاللَّامُ فِي لِيَوْمِ الْحِسابِ لَامُ الْعِلَّةِ، أَيْ وُعِدْتُمُوهُ لِأَجْلِ يَوْمِ الْحِسَابِ. وَالْمَعْنَى لِأَجْلِ الْجَزَاءِ يَوْمَ الْحِسَابِ، فَلَمَّا كَانَ الْحِسَابُ مُؤْذِنًا بِالْجَزَاءِ جُعِلَ الْيَوْمُ هُوَ الْعِلَّةُ. وَهَذِهِ اللَّامُ تُفِيدُ مَعْنَى التَّوْقِيتِ تَبَعًا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَقِمِ الصَّلاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ [الْإِسْرَاء: ٧٨] تَنْزِيلًا لِلْوَقْتِ مَنْزِلَةَ الْعِلَّةِ. وَلِذَلِكَ قَالَ الْفُقَهَاءُ: أَوْقَاتُ الصَّلَوَات أَسبَاب.

{ لِيَوْمِ الْحِسَابِ } terkibindeki "lâm", illet lâmıdır; yani hesap günü için size vaad olunmuştur demektir. Anlamı, hesap günündeki karşılık içindir; hesap karşılığı haber verdiğinden günün kendisi illet kılınmıştır. Bu "lâm", Yüce Allah'ın { أَقِمِ الصَّلَاةَ لِدُلُوكِ الشَّمْسِ } [İsrâ: 78] “Güneşin batıya kaymasından itibaren namazı kıl...” buyruğunda olduğu gibi vaktin illet konumuna indirilmesi yoluyla dolaylı olarak vakit bildirme anlamı da ifade eder. Fakihlerin "Namaz vakitleri sebeplerdir" demeleri de bundandır.

[سُورَة ص (٣٨) : آيَة ٥٤]

[Sâd Suresi (38), Âyet 54]

إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنا مَا لَهُ مِنْ نَفادٍ (٥٤)

{ إِنَّ هَذَا لَرِزْقُنَا مَا لَهُ مِنْ نَفَادٍ (٥٤) } “Şüphesiz bu, bizim verdiğimiz rızıktır; onun için tükenmek yoktur. (54)”

يَجْرِي مَحْمَلُ اسْمِ الْإِشَارَةِ هَذَا عَلَى الِاحْتِمَالَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ فِي الْكَلَامِ السَّابِقِ.

Buradaki { هَذَا } işaret isminin yorumu, önceki sözde geçen iki ihtimal doğrultusunda cereyan eder.

وَالْعُدُولُ عَنِ الضَّمِيرِ إِلَى اسْمِ الْإِشَارَةِ لِكَمَالِ الْعِنَايَةِ بِتَمْيِيزِهِ وَتَوْجِيهِ ذِهْنِ السَّامِعِ إِلَيْهِ. وَأُطْلِقَ الرِّزْقُ عَلَى النِّعْمَةِ كَمَا

Zamir yerine işaret ismine başvurulması, onu ayırt etmeye ve dinleyicinin zihnini ona yöneltmeye son derece özen gösterildiğindendir. Rızık, tıpkı

فِي قَول النبيء ﷺ: «لَوْ أَنَّ أَحَدَهُمْ قَالَ حِينَ

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözünde olduğu gibi nimet anlamında kullanılmıştır: "Şayet biriniz

يُضَاجِعُ أَهْلَهُ: اللَّهُمَّ جَنِّبْنَا الشَّيْطَانَ وَجَنِّبِ الشَّيْطَانَ مَا رَزَقْتَنَا ثُمَّ وُلِدَ لَهُمَا وَلَدٌ لَمْ يَمَسَّهُ شَيْطَانٌ أَبَدًا»

eşiyle cima edeceği sırada: 'Allahım! Bizi şeytandan uzak tut ve bize rızık olarak vereceğin şeyden de şeytanı uzak kıl' der de ardından bir çocukları olursa şeytan ona asla zarar veremez."

فَسَمَّى الْوَلَدَ رِزْقًا.

Böylece çocuğu rızık olarak isimlendirmiştir.

وَالتَّوْكِيدُ بِ إِنَّ لِلِاهْتِمَامِ. وَالنَّفَادُ: الِانْقِطَاع والزوال.

{ إِنَّ } ile yapılan tekit önem bildirmek içindir. Nefâd (نَفَاد) ise kesilmek ve yok olmaktır.

[٥٥- ٥٦]

[55-56]

[سُورَة ص (٣٨) : الْآيَات ٥٥ إِلَى ٥٦]

[Sâd Suresi (38), Âyetler 55-56]

هَذَا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ (٥٥) جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها فَبِئْسَ الْمِهادُ (٥٦)

{ هَذَا وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ (٥٥) جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا فَبِئْسَ الْمِهَادُ (٥٦) } “İşte bu [böyledir]. Şüphesiz azgınlar için de elbette pek kötü bir dönüş yeri vardır: (55) İçine girecekleri cehennem! Ne kötü bir döşektir o! (56)”

اسْمُ الْإِشَارَةِ هَذَا مُسْتَعْمَلٌ فِي الِانْتِقَالِ مِنْ غَرَضٍ إِلَى غَرَضٍ تَنْهِيَةً لِلْغَرَضِ الَّذِي قَبْلَهُ. وَالْقَوْلُ فِيهِ كَالْقَوْلِ فِي هَذَا ذِكْرٌ وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ [ص: ٤٩] . وَالتَّقْدِيرُ:

{ هَذَا } işaret ismi, önceki konuyu bitirerek bir konudan diğer bir konuya geçişte kullanılmıştır. Buradaki açıklama, { هَذَا ذِكْرٌ وَإِنَّ لِلْمُتَّقِينَ لَحُسْنَ مَآبٍ } [Sâd: 49] “Bu bir öğüttür. Şüphesiz takva sahipleri için elbette güzel bir dönüş yeri vardır.” hakkındaki açıklama gibidir. Takdiri:

هَذَا شَأْنُ الْمُتَّقِينَ، أَوْ هَذَا الشَّأْنُ، أَوْ هَذَا كَمَا ذُكِرَ.

"Takva sahiplerinin durumu budur" yahut "Durum budur" veya "Bu, zikredildiği gibidir" şeklindedir.

وَجُمْلَةُ يَصْلَوْنَها حَالٌ مِنْ جَهَنَّمَ وَهِيَ حَالٌ مُؤَكِّدَةٌ لِمَعْنَى اللَّامِ الَّذِي هُوَ عَامِلٌ فِي «الطَّاغِينَ» فَإِنَّ مَعْنَى اللَّامِ أَنَّهُمْ تَخْتَصُّ بِهِمْ جَهَنَّمُ وَاخْتِصَاصُهَا بِهِمْ هُوَ ذَوْقُ عَذَابِهَا لِأَنَّ

{ يَصْلَوْنَهَا } cümlesi { جَهَنَّمَ } kelimesinden hâldir; bu hâl, "et-tâğîn"de âmil olan lâmın anlamını tekit eder; zira lâmın anlamı, cehennemin onlara has kılınmasıdır. Cehennemin onlara has kılınması ise onun azabını tatmalarıdır; çünkü

الْعَذَابَ ذَاتِيٌّ لِجَهَنَّمَ.

azap cehennemin zatî bir vasfıdır.

وَالطَّاغِي: الْمَوْصُوفُ بالطغيان وَهُوَ: مُجَاوزَة الْحَدِّ فِي الْكِبَرِ وَالتَّعَاظُمِ. وَالْمُرَادُ بِهِمْ عُظَمَاءُ أَهْلِ الشِّرْكِ لِأَنَّهُمْ تَكَبَّرُوا بِعَظَمَتِهِمْ عَلَى قَبُولِ الْإِسْلَامِ، وَأَعْرَضُوا عَنْ دَعْوَة الرَّسُول ﷺ بِكِبْرٍ وَاسْتِهْزَاءٍ، وَحَكَمُوا عَلَى عَامَّةِ قَوْمِهِمْ بِالِابْتِعَادِ عَن النبيء ﷺ وَعَن الْمُسْلِمِينَ وَعَنْ سَمَاعِ الْقُرْآنِ، وَهُمْ: أَبُو جَهْلٍ وَأُمِّيَّةُ بْنُ خَلَفٍ، وَعُتْبَةُ بْنُ رَبِيعَةَ، وَالْوَلِيدُ بْنُ عُتْبَةَ، وَالْعَاصِي بْنُ وَائِلٍ وَأَضْرَابُهُمْ.

Tâğî (طَاغِي), tuğyan ile nitelenen kimsedir; o da kibir ve büyüklük taslamada haddi aşmaktır. Onlardan kasıt şirk ehlinin ileri gelenleridir; zira onlar büyüklük taslayarak İslam'ı kabul etmeye yanaşmadılar, kibir ve alayla Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'in davetinden yüz çevirdiler ve kavimlerinin halkına Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den, Müslümanlardan ve Kur'an'ı dinlemekten uzak durmayı emrettiler. Bunlar: Ebû Cehil, Ümeyye b. Halef, Utbe b. Rebîa, Velîd b. Utbe, Âs b. Vâil ve benzerleridir.

وَالْفَاءُ فِي فَبِئْسَ الْمِهادُ لِتَرْتِيبِ الْإِخْبَارِ وَتَسَبُّبِهِ عَلَى مَا قَبْلَهُ، نَظِيرُ عَطْفِ الْجُمَلِ بِ (ثُمَّ) وَهِيَ كَالْفَاءِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ [الْأَنْفَال: ١٧] بَعْدَ قَوْلِهِ: فَلا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبارَ فِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ [١٥] . وَهَذَا اسْتِعْمَالٌ بَدِيعٌ كَثِيرٌ فِي الْقُرْآنِ وَهُوَ يَنْدَرِجُ فِي اسْتِعْمَالَاتِ الْفَاءِ الْعَاطِفَةِ وَلَمْ يُكْشَفْ عَنْهُ فِي «مُغْنِي اللَّبِيبِ» .

{ فَبِئْسَ الْمِهَادُ } terkibindeki "fâ", haberin öncesine tertibi ve sebep kılınması içindir; bu durum cümlelerin "sümme" ile atfedilmesinin bir benzeridir ve Enfâl suresindeki [15] { فَلَا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبَارَ } “...onlara arkalarınızı dönmeyin!” buyruğunun ardından gelen { فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ } [Enfâl: 17] “Onları siz öldürmediniz...” buyruğundaki "fâ" gibidir. Bu, Kur'an'da çokça yer alan eşsiz bir kullanımdır; atıf "fâ"sının kullanımlarına dahil olmakla birlikte Muğni'l-Lebîb'de buna değinilmemiştir.

وَالْمَعْنَى: جَهَنَّمُ يَصْلَوْنَهَا، فَيَتَسَبَّبُ عَلَى ذَلِكَ أَنَّ نَذْكُرَ ذَمَّ هَذَا الْمَقَرَّ لَهُمْ، وَعُبِّرَ عَنْ جَهَنَّمَ بِ الْمِهادُ عَلَى وَجْهِ الِاسْتِعَارَةِ، شُبِّهَ مَا هُمْ فِيهِ مِنَ النَّارِ مِنْ تَحْتِهِمْ بِالْمِهَادِ وَهُوَ فِرَاشُ النَّائِمِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ [الْأَعْرَاف: ٤١] .

Anlamı şudur: Cehennem, onların gireceği yerdir; dolayısıyla buna bağlı olarak onlar için bu karargâhın yerilmesini zikrediyoruz. Cehennemden istiare yoluyla { الْمِهَادُ } (döşek) diye söz edilmiştir; Yüce Allah'ın { لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهَادٌ } [A'râf: 41] “Onlar için cehennemden bir döşek vardır...” buyruğunda olduğu gibi, altlarındaki ateş içinde bulunmaları, uyuyan kimsenin döşeği olan mihâda benzetilmiştir.

[سُورَة ص (٣٨) : الْآيَات ٥٧ إِلَى ٥٨]

[Sâd Suresi (38), Âyetler 57-58]

هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ (٥٧) وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْواجٌ (٥٨)

{ هَذَا فَلْيَذُوقُوهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ (٥٧) وَآخَرُ مِنْ شَكْلِهِ أَزْوَاجٌ (٥٨) } “İşte bu; artık onu tatsınlar: Kaynar su ve irin! (57) Ve onun türünden başka çift çift [azaplar]! (58)”

اسْمُ الْإِشَارَةِ هُنَا جَارٍ عَلَى غَالِبِ مَوَاقِعِهِ وَهُوَ نَظِيرُ قَوْلِهِ: هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِيَوْمِ الْحِسابِ [ص: ٥٣] وَالْقَوْلُ فِيهِ مِثلُهُ. وَإِشَارَةُ الْقَرِيبِ لِتَقْرِيبِ الْإِنْذَارِ وَالْمُشَارُ إِلَيْهِ مَا تَضَمَّنَهُ قَوْلُهُ: جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَها [ص: ٥٦] مِنَ الصَّلْيِ وَمِنْ مَعْنَى الْعَذَابِ، أَوِ الْإِشَارَةُ إِلَى شَرَّ مِنْ قَوْلِهِ: لَشَرَّ مَآبٍ [ص: ٥٥] .

Buradaki işaret ismi, kullanıldığı yerlerin çoğundaki usul üzeredir; { هَذَا مَا تُوعَدُونَ لِيَوْمِ الْحِسَابِ } [Sâd: 53] “İşte hesap günü için size vaad edilen budur.” buyruğunun bir benzeridir ve hakkındaki açıklama da onun gibidir. Yakın işaret isminin kullanılması uyarıyı yaklaştırmak içindir; işaret edilen ise { جَهَنَّمَ يَصْلَوْنَهَا } [Sâd: 56] “İçine girecekleri cehennem!” ifadesinin içerdiği azaba girme ve azap anlamıdır; yahut işaret { لَشَرَّ مَآبٍ } [Sâd: 55] “...elbette pek kötü bir dönüş yeri vardır...” buyruğundaki "şerr" kelimesinedir.

وحَمِيمٌ خَبَرٌ عَنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ. وَمَعْنَى الْجُمْلَةِ فِي مَعْنَى بَدَلِ الِاشْتِمَالِ لِأَنَّ شَرَّ الْمَآبِ أَوِ الْعَذَابَ مُشْتَمِلٌ عَلَى الْحَمِيمِ وَالْغَسَّاقِ وَغَيْرِهِ مِنْ شَكْلِهِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ ذَلِكَ لَهُمْ لِقَوْلِهِ: وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ [ص: ٥٥] فَمَا فُصِّلَ بِهِ شَرُّ الْمَآبِ وَعَذَابُ جَهَنَّمَ فَهُوَ فِي الْمَعْنَى مَعْمُولٌ لِلَّامِ. وَالْحَمِيمُ: الْمَاءُ الشَّدِيدُ الْحَرَارَةِ.

{ حَمِيمٌ } kelimesi işaret isminin haberidir. Cümlenin anlamı bedel-i iştimal anlamındadır; zira dönüş yerinin kötülüğü yahut azap, kaynar suyu, irini ve benzeri türlerini kapsamaktadır. Anlamı şudur: { وَإِنَّ لِلطَّاغِينَ لَشَرَّ مَآبٍ } [Sâd: 55] “Şüphesiz azgınlar için de elbette pek kötü bir dönüş yeri vardır...” buyruğundan ötürü bu onlar içindir; dolayısıyla dönüş yerinin kötülüğü ve cehennem azabının tafsil edildiği şeyler manen lâmın mamulüdür. Hamîm (حَمِيم) ise son derece sıcak sudur.

والغساق: قَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِتَخْفِيفِ السِّينِ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ وَخَلَفٌ بِتَشْدِيدِهَا. قِيلَ هُمَا لُغَتَانِ وَقِيلَ: غَسَّاقٌ بِالتَّشْدِيدِ مُبَالغَة فِي غَاسِق بِمَعْنَى سَائِلٍ، فَهُوَ عَلَى هَذَا وَصْفٌ لِمَوْصُوفٍ مَحْذُوفٍ وَلَيْسَ اسْمًا لِأَنَّ الْأَسْمَاءَ الَّتِي عَلَى زِنَةِ فَعَّالٍ قَلِيلَةٌ فِي كَلَامِهِمْ.

Gassak (غَسَّاق) kelimesine gelince: Cumhur bunu "sîn" harfinin tahfifiyle (şeddesiz) okumuştur. Hamza, Kisâî, Âsım'dan rivayetle Hafs ve Halef ise şeddeli okumuşlardır. Bunların iki ayrı lehçe olduğu söylenmiştir; ayrıca şeddeli "gassâk"ın, akan anlamındaki "gâsık" kelimesinin mübalağası olduğu da belirtilmiştir. Buna göre o, hazfedilmiş bir mevsubun sıfatıdır, isim değildir; çünkü Arap kelamında "fa''âl" veznindeki isimler azdır.

وَالْغَسَّاقُ: سَائِلٌ يَسِيلُ فِي جَهَنَّمَ، يُقَالُ: غَسَقَ الْجُرْحُ، إِذَا سَالَ مِنْهُ مَاءٌ أَصْفَرُ.

Gassak (الْغَسَّاقُ), cehennemde akan bir sıvıdır; nitekim yaradan sarı su aktığında "gasaka'l-curhu" denilir.

وَأَحْسَبُ أَنَّ هَذَا الِاسْمَ بِهَذَا الْوَزْنِ أَطْلَقَهُ الْقُرْآنُ عَلَى سَائِلٍ كَرِيهٍ يُسْقَوْنَهُ كَقَوْلِهِ: بِماءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرابُ [الْكَهْف: ٢٩] . وَأَحْسَبُ أَنَّهُ لَمْ تَكُنْ هَذِهِ الزِّنَةُ مِنْ هَذِهِ الْمَادَّةِ مَعْرُوفَةٌ عِنْدَ الْعَرَب، وَبِذَلِك يومىء كَلَامُ الرَّاغِبِ. وَهَذَا سَبَبُ اخْتِلَافِ الْمُفَسِّرِينَ فِي الْمُرَادِ مِنْهُ. وَالْأَظْهَرُ: أَنَّهُ صِيغَ لَهُ هَذَا الْوَزْنُ لِيَكُونَ اسْمًا لِشَيْءٍ يُشْبِهُ مَا يُغْسَقُ بِهِ الْجُرْحُ، وَلِذَلِكَ سُمِّيَ بِالْمَهْلِ وَالصَّدِيدِ فِي آيَاتٍ أُخْرَى.

Zannedersem bu isim bu vezinle, Kur'an tarafından kendilerine içirilen iğrenç bir sıvı hakkında { بِمَاءٍ كَالْمُهْلِ يَشْوِي الْوُجُوهَ بِئْسَ الشَّرَابُ } [Kehf: 29] “...yüzleri kavuran erimiş maden gibi bir su ile [karşılanırlar]. O ne kötü bir içecektir!” buyruğunda olduğu gibi kullanılmıştır. Yine zannedersem bu maddeden türeyen bu vezin Araplar arasında bilinmiyordu; Râgıb'ın sözü de buna işaret etmektedir. Müfessirlerin bundan ne kastedildiği hususunda ihtilafa düşmelerinin sebebi de budur. En belirgin olan görüş şudur: Bu vezin, yaranın akıttığı şeye benzeyen bir nesneye isim olması için türetilmiştir; diğer ayetlerde ona "mühl" (erimiş maden) ve "sadîd" (irin) denilmesi de bundandır.

وَجُمْلَةُ فَلْيَذُوقُوهُ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ اسْمِ الْإِشَارَةِ وَالْخَبَرِ عَنْهُ، وَهَذَا مِنَ الِاعْتِرَاضِ

{ فَلْيَذُوقُوهُ } cümlesi, işaret ismi ile onun haberi arasında bir ara cümledir (itiraz); bu da

الْمُقْتَرِنِ بِالْفَاءِ دُونَ الْوَاوِ، وَالْفَاءُ فِيهِ كَالْفَاءِ فِي قَوْلِهِ: فَبِئْسَ الْمِهادُ [ص: ٥٦] وَقَدْ تَقَدَّمَتْ آنِفًا.

"vav" ile değil "fâ" ile birleşen itirazlardandır. Buradaki "fâ", az önce geçen { فَبِئْسَ الْمِهَادُ } [Sâd: 56] “...Ne kötü bir döşektir o!” buyruğundaki "fâ" gibidir.

وَمَوْقِعُ الْجُمْلَةِ كَمَوْقِعِ قَوْلِهِ: فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ [ص: ٣٩] كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا.

Bu cümlenin konumu, az önce geçtiği üzere { فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ } [Sâd: 39] “...artık ister lütufta bulun, ister tut...” buyruğunun konumu gibidir.

وَقَولُهُ: وَآخَرُ صِفَةٌ لِمَوْصُوفٍ مَحْذُوفٍ دَلَّتْ عَلَيْهِ الْإِشَارَةُ بِقَولِهِ: هَذَا وَضَمِيرُ فَلْيَذُوقُوهُ وَوَصْفٌ آخَرُ يَدُلُّ عَلَى مُغَايِرٍ. وَقَولُهُ: مِنْ شَكْلِهِ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مُغَايِرٌ لَهُ بِالذَّاتِ وَمُوَافِقٌ فِي النَّوْعِ، فَحَصَلَ مِنْ ذَلِكَ أَنَّهُ عَذَابٌ آخَرُ أَوْ مَذُوقٌ آخَرُ.

O'nun { وَآخَرُ } “Ve başka...” buyruğu, { هَذَا } “İşte bu...” buyruğundaki işaretin ve { فَلْيَذُوقُوهُ } “onu tatsınlar” buyruğundaki zamirin delalet ettiği hazfedilmiş bir mevsûfun sıfatıdır. "Âhar" (başka) nitelemesi farklı bir şeye delalet eder. { مِنْ شَكْلِهِ } “onun benzerinden” buyruğu ise onun bizzat kendisi bakımından farklı, tür bakımından ise uyuşan bir şey olduğuna delalet eder. Bundan çıkan netice şudur: O, başka bir azap yahut tadılan başka bir şeydir.

وَالشَّكْلُ بِفَتْحِ الشِّينِ: الْمِثْلُ، أَيِ الْمُمَاثِلِ فِي النَّوْعِ، أَيْ وَعَذَابٌ آخَرُ غَيْرَ ذَلِكَ الَّذِي ذَاقُوهُ مِنَ الْحَمِيمِ وَالْغَسَّاقِ هُوَ مِثْلُ ذَلِكَ الْمُشَارِ إِلَيْهِ أَوْ مِثْلُ ذَلِكَ الذَّوْقُ فِي التَّعْذِيبِ وَالْأَلَمِ. وَأُفْرِدَ ضَمِيرُ شَكْلِهِ مَعَ أَنَّ مَعَادَهُ حَمِيمٌ وَغَسَّاقٌ نَظَرًا إِلَى إِفْرَادِ اسْمِ الْإِشَارَةِ، أَوْ إِلَى إِفْرَادِ (مَذُوقِ) الْمَأْخُوذِ مِنْ (يَذُوقُوهُ) ، فَقَولُهُ: مِنْ شَكْلِهِ صِفَةٌ لِ آخَرُ.

Şîn harfinin fethasıyla şekil (الشَّكْلُ), benzer yani tür bakımından birbirine denk olan demektir; yani kaynar su ve irinden tattıkları o şeyin dışında, azap ve elem verme hususunda işaret edilen o şeye benzeyen yahut bu tadışa denk olan başka bir azap daha vardır. Mercisi kaynar su ve irin olduğu halde { شَكْلِهِ } lafzındaki zamir, işaret isminin müfredliğine yahut { يَذُوقُوهُ } lafzından anlaşılan "tadılan şey" (mezûk) kelimesinin müfredliğine binaen müfred kılınmıştır. Dolayısıyla { مِنْ شَكْلِهِ } buyruğu { آخَرُ } lafzının sıfatıdır.

وَالْأَزْوَاجُ: جَمْعُ زَوْجٍ بِمَعْنَى النَّوْعِ وَالْجِنْسِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ: وَمِنْ كُلِّ الثَّمَراتِ جَعَلَ فِيها زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ فِي سُورَةِ الرَّعْدِ [٣] .

Ezvâc (الْأَزْوَاجُ), tür ve cins anlamına gelen zevc (زَوْج) kelimesinin çoğuludur. Bu, Ra'd Suresi'nde yer alan { وَمِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ جَعَلَ فِيهَا زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ } [Ra'd: 3] “...ve bütün meyvelerden orada ikişer çift yarattı...” buyruğunun tefsirinde daha önce geçmişti.

وَالْمَعْنَى: وَعَذَابٌ آخَرُ هُوَ أَزْوَاجُ أَصْنَافٍ كَثِيرَةٌ. وَلَمَّا كَانَ اسْمًا شَائِعًا فِي كُلِّ مُغَايِرٍ صَحَّ وَصْفُهُ بِ أَزْواجٌ بِصِيغَةِ الْجَمْعِ.

Mana şöyledir: Pek çok çeşitten oluşan başka bir azap daha vardır. Bu, her farklı şey için geçerli yaygın bir isim olduğundan, onun çoğul sîgasıyla { أَزْوَاجٌ } “çiftler/türler” olarak nitelenmesi caiz olmuştur.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: وَآخَرُ بِصِيغَةِ الْإِفْرَادِ. وَقَرَأَهُ أَبُو عَمْرٍو وَيَعْقُوبُ وَأُخَرُ بِضَمِّ الْهَمْزَةِ جُمَعُ أُخْرَى عَلَى اعْتِبَارِ تَأْنِيثِ الْمَوْصُوفِ، أَيْ وَأَزْوَاجٌ أُخَرُ مِنْ شَكْلِ ذَلِك الْعَذَاب.

Cumhur, { وَآخَرُ } lafzını tekil sîgada okumuştur. Ebû Amr ve Ya'kûb ise mevsûfun müennesliği dikkate alınarak "uhrâ"nın çoğulu olmak üzere hemzenin dammesiyle { وَأُخَرُ } şeklinde okumuşlardır; yani o azabın benzerinden başka türler [anlamındadır].

[سُورَة ص (٣٨) : آيَة ٥٩]

[Sâd Suresi (38), Ayet 59]

هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ لَا مَرْحَباً بِهِمْ إِنَّهُمْ صالُوا النَّارِ (٥٩)

{ هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ لَا مَرْحَباً بِهِمْ إِنَّهُمْ صالُوا النَّارِ (٥٩) } “[İnkârcıların liderlerine şöyle denir:] «İşte bu, sizinle beraber [ateşe] tıkılacak bir gruptur.» [Liderler:] «Onlara rahat ve huzur yüzü gösterilmesin! Çünkü onlar ateşe gireceklerdir» [derler]. (59)”

ابْتِدَاءُ كَلَامٍ حُكِيَ بِهِ تَخَاصُمُ الْمُشْرِكِينَ فِي النَّارِ فِيمَا بَيْنَهُمْ إِذَا دَخَلُوهَا كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي آخِرِهِ: إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ [ص: ٦٤] ، وَبِهِ فَسَّرَ قَتَادَةُ

Bu, Yüce Allah'ın bu pasajın sonundaki { إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ } [Sâd: 64] “Şüphesiz bu, cehennem ehlinin birbiriyle çekişmesi, kesin bir gerçektir.” buyruğunun da gösterdiği üzere, müşriklerin ateşe girdiklerinde aralarında cereyan edecek çekişmeyi nakleden yeni bir söz başlangıcıdır. Katâde

وَابْنُ زَيْدٍ، وَجَرَيَانُهُ بَيْنَهُمْ لِيَزْدَادُوا مَقْتًا بِأَنْ يُضَافَ إِلَى عَذَابِهِمُ الْجُسْمَانِيِّ عَذَابُ أَنْفُسِهِمْ بِرُجُوعِ بَعْضِهِمْ عَلَى بَعْضٍ بِالتَّنْدِيمِ وَسُوءِ الْمُعَامَلَةِ.

ve İbn Zeyd de bunu böyle tefsir etmiştir. Bu çekişmenin aralarında cereyan etmesi, birbirlerini kınayıp kötü muamelede bulunarak cismani azaplarına bir de nefislerinin azabı eklensin ve böylece öfkeleri artsın diyedir.

وَأُسْلُوبُ الْكَلَامِ يَقْتَضِي مُتَكَلِّمًا صَادِرًا مِنْهُ، وَأُسْلُوبُ الْمُقَاوَلَةِ يَقْتَضِي أَنَّ الْمُتَكَلِّمَ بِهِ هُمُ الطَّاغُونَ الَّذِينَ لَهُمْ شَرُّ الْمَآبِ لِأَنَّهُمْ أَسَاسُ هَذِهِ الْقَضِيَّةِ. فَالتَّقْدِيرُ: يَقُولُونَ، أَيْ الطَّاغُونَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ، أَيْ يَقُولُونَ مُشِيرِينَ إِلَى فَوْجٍ مِنْ أَهْلِ النَّارِ أُقْحِمَ فِيهِمْ لَيْسُوا مِنْ أَكْفَائِهِمْ وَلَا مِنْ طَبَقَتِهِمْ وَهُمْ فَوْجُ الْأَتْبَاعِ مِنَ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا الطَّاغِينَ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، وَذَلِكَ مَا دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنا [ص: ٦٠] أَيْ أَنْتُمْ سَبَبُ إِحْضَارِ هَذَا الْعَذَابِ لَنَا. وَهُوَ الْمُوَافِقُ لِمَعْنَى نَظَائِرَهِ فِي الْقُرْآنِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:

Sözün üslubu kendisinden bu sözün sâdır olduğu bir konuşanı gerektirir; karşılıklı konuşma üslubu ise konuşanın, dönüş yerlerinin en kötüsüne müstahak olan azgınlar (tâğîler) olmasını gerektirir; çünkü onlar bu meselenin temelidir. Takdir şöyledir: Azgınlar birbirlerine şöyle derler: { هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ } “İşte bu sizinle beraber [ateşe] tıkılacak bir gruptur”. Yani cehennemliklerden aralarına tıkılan, kendi denkleri ve kendi tabakalarından olmayan bir topluluğa işaret ederek böyle derler ki onlar, dünya hayatında bu azgınlara uyan müşrik tâbiler grubudur. Nitekim { أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنا } [Sâd: 60] “...Onu önümüze siz getirdiniz...” yani bu azabın bize hazırlanmasına siz sebep oldunuz sözü de buna delalet etmektedir. Bu mana, Yüce Allah'ın şu buyruklarındaki Kur'an benzerleriyle de uyuşmaktadır:

كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها [الْأَعْرَاف: ٣٨] إِلَى قَوْلِهِ: بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٣٩] ، وَقَوْلِهِ: إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٦] ، وَقَوْلِهِ: وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ

{ كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها } [A'râf: 38] “...Her ümmet girdikçe yoldaşına lanet eder...” ayetinden A'râf Suresi'ndeki { بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ } [39] “...kazandıklarınıza karşılık” kavline kadar olan kısım; Bakara Suresi'ndeki { إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا } [166] “O zaman arkalarından gidilenler, kendilerine uyanlardan uzaklaşıp kaçmıştır...” buyruğu ve Sâffât Suresi'ndeki { وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ } [27] “Biri diğerine dönüp soruşurlar”

الْآيَاتِ مِنْ سُورَةِ الصَّافَّاتِ [٢٧] . وَأَوْضَحُ مِنْ ذَلِكَ كُلِّهِ قَوْلُهُ تَعَالَى فِي آخِرِ هَذِهِ الْآيَةِ إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ [ص: ٦٤] .

ayetleri bunlardandır. Bütün bunlardan daha açığı ise Yüce Allah'ın bu ayetlerin sonundaki { إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ } [Sâd: 64] “Şüphesiz bu, cehennem ehlinin birbiriyle çekişmesi, kesin bir gerçektir.” buyruğudur.

فَجُمْلَةُ الْقَوْلِ الْمَحْذُوفِ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنَ الطَّاغِينَ. وَجُمْلَةُ هَذَا فَوْجٌ إِلَى آخِرِهَا مَقُولُ الْقَوْلِ الْمَحْذُوفِ.

Hazfedilen kavil cümlesi, azgınların (tâğîlerin) hâl konumundadır. { هَذَا فَوْجٌ } “İşte bu bir gruptur...” cümlesi ve devamı ise bu hazfedilen sözün makûlüdür (söylenen sözüdür).

وَالْفَوْجُ: الْجَمَاعَةُ الْعَظِيمَةُ مِنَ النَّاسِ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً فِي سُورَةِ النَّمْلِ [٨٣] .

Fevc (الْفَوْجُ), büyük insan topluluğu demektir ve Neml Suresi'ndeki { وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً } [83] “Ve her ümmetten birer cemaat toplayacağımız gün...” buyruğunda geçmişti.

وَالِاقْتِحَامُ: الدُّخُولُ فِي النَّاسِ، وَ (مَعَ) مُؤْذِنَةٌ بِأَنَّ الْمُتَكَلِّمِينَ مَتْبُوعُونَ، وَأَنَّ الْفَوْجَ الْمُقْتَحِمَ أَتْبَاعٌ لَهُمْ، فَأُدْخِلُوا فِيهِمْ مَدْخَلَ التَّابِعِ مَعَ الْمَتْبُوعِ بِعَلَامَاتٍ تُشْعِرُ بِذَلِكَ.

İktihâm (الِاقْتِحَامُ), insanların arasına [zorla ve hızla] girmektir. "Ma'a" (مَعَ - beraber) edatı, konuşanların uyulan kimseler, hücum eden bu grubun da onlara uyanlar olduğunu bildirmektedir; nitekim bunu hissettiren alametlerle, tâbi olanın metbû ile birlikte girişi gibi onların arasına sokulmuşlardır.

وَجُمْلَةُ: لَا مَرْحَباً بِهِمْ مُعْتَرِضَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ لِإِنْشَاءِ ذَمِّ الْفَوْجِ. وَلَا مَرْحَباً نَفْيٌ لِكَلِمَةٍ يَقُولُهَا الْمَزُورُ لِزَائِرِهِ وَهِيَ إِنْشَاءُ دُعَاءِ الْوَافِدِ. ومَرْحَباً مَصْدَرٌ بِوَزْنِ الْمَفْعَلِ، وَهُوَ الرُّحْبُ بِضَمِّ الرَّاءِ وَهُوَ مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ دَلَّ عَلَيْهِ مَعْنَى الرَّحْبِ، أَيْ أَتَيْتَ رَحْبًا، أَيْ مَكَانَا ذَا رُحْبٍ، فَإِذَا أَرَادُوا كَرَاهِيَةَ الْوَافِدِ وَالدُّعَاءَ عَلَيْهِ قَالُوا: لَا مَرْحَبًا بِهِ، كَأَنَّهُمْ أَرَادُوا النَّفْيَ بِمَجْمُوعِ الْكَلِمَةِ:

{ لَا مَرْحَباً بِهِمْ } “onlara rahatlık olmasın” cümlesi, bu grubu yermek üzere getirilmiş itirazî (ara) bir istinaf cümlesidir. "Lâ merhaben", ziyaret edilenin ziyaretçisine söylediği bir sözün olumsuzlanmasıdır ki bu, gelen kimseye hayır dua etmektir. Merhaben (مَرْحَبًا), mef'al vezninde bir masdardır ve râ harfinin dammesiyle ruhb (الرُّحْب) yani genişliktir; ruhb manasının delalet ettiği hazfedilmiş bir fiille mansubdur; yani "Geniş bir yere, ferah bir mekana geldin" demektir. Gelen kimseyi istemediklerinde ve ona beddua ettiklerinde: "Lâ merhaben bihî" (Ona rahatlık/ferahlık olmasın) derler; sanki cümlenin bütünüyle nefyetmeyi kastetmişlerdir:

لَا مَرْحَبًا بِغَدٍ وَلَا أَهْلًا بِهِ ... إِنْ كَانَ تَفْرِيقُ الْأَحِبَّةِ فِي غَدِ

"Yarın sevgililerin ayrılığı olacaksa, Ne merhaba olsun yarına ne de hoş geldin!"

وَذَلِكَ كَمَا يَقُولُونَ فِي الْمَدْحِ: حَبَّذَا، فَإِذَا أَرَادُوا ذَمًّا قَالُوا: لَا حَبَّذَا. وَقَدْ جَمَعَهُمَا قَوْلُ كَنْزَةَ أُمِّ شَمْلَةَ الْمِنْقَرِيِّ تَهْجُو فِيهِ صَاحِبَةَ ذِي الرُّمَّةِ:

Bu tıpkı övgüde "Habbezâ" (ne güzel), yergide ise "Lâ habbezâ" (ne fena) demeleri gibidir. Kenze Ümmü Şemle el-Minkarî'nin, Zü'r-Rimme'nin sevgilisini hicvettiği şu beyti bu ikisini bir araya getirmiştir:

أَلَا حَبَّذَا أَهْلُ الْمَلَا غَيْرَ أَنَّهُ ... إِذَا ذُكِرَتْ مَيُّ فَلَا حَبَّذَا هِيَّا

"Heyhat! El-Melâ ahalisi ne hoştur, ancak Seyyide Meyy anıldığında o hiç de hoş değildir!"

وَمَعْنَى الرَّحْبِ فِي هَذَا كُلِّهِ: السِّعَةُ الْمَجَازِيَّةُ، وَهِيَ الْفَرَحُ وَلِقَاءُ الْمَرْغُوبِ فِي ذَلِكَ الْمَكَانِ بِقَرِينَةِ أَنَّ نَفْسَ السِّعَةِ لَا تفِيد الزَّائِد، وَإِنَّمَا قَالُوا ذَلِكَ لِأَنَّهُمْ كَرِهُوا أَنْ يَكُونُوا هُمْ وَأَتْبَاعُهُمْ فِي مَكَانٍ وَاحِدٍ جَرْيًا عَلَى خُلُقِ جَاهِلِيَّتِهِمْ مِنَ الْكِبْرِيَاءِ وَاحْتِقَارِ الضُّعَفَاءِ.

Bütün bunlarda ruhb kelimesinin anlamı mecazi genişliktir; o da sevinç ve o mekânda arzu edilenle karşılaşmaktır. Zira genişliğin kendisi fazladan bir şey ifade etmez. Bunu ancak, cahiliye ahlakından kalan kibir ve zayıfları hakir görme alışkanlığı sebebiyle kendileriyle tâbilerinin aynı mekânda bulunmasından hoşlanmadıkları için söylemişlerdir.

وَجُمْلَةُ إِنَّهُمْ صالُوا النَّارِ خَبَرٌ ثَانٍ عَنِ اسْمِ الْإِشَارَةِ، وَالْخَبَرُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّضَجُّرِ مِنْهُمْ، أَيْ أَنَّهُمْ مُضَايِقُونَنَا فِي مَضِيقِ النَّارِ كَمَا أَوْمَأَ إِلَيْهِ قَوْلُهُمْ: مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ لَا مَرْحَباً بِهِمْ.

{ إِنَّهُمْ صالُوا النَّارِ } “kuşkusuz onlar ateşe gireceklerdir” cümlesi, işaret isminin ikinci haberidir; bu haber onlardan bıkkınlık ve rahatsızlık duyulduğunu ifade etmek için kullanılmıştır; yani onların { مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ لَا مَرْحَباً بِهِمْ } “sizinle beraber [ateşe] tıkılacak bir gruptur; onlara rahat ve huzur olmasın” sözlerinin ima ettiği gibi, ateşin o dar yerinde bizi sıkıştırmaktadırlar.

[سُورَة ص (٣٨) : آيَة ٦٠]

[Sâd Suresi (38), Ayet 60]

قالُوا بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَباً بِكُمْ أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنا فَبِئْسَ الْقَرارُ (٦٠)

{ قالُوا بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَباً بِكُمْ أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنا فَبِئْسَ الْقَرارُ (٦٠) } “[Uyanlar da] derler ki: «Hayır, asıl size rahat ve huzur olmasın! Onu bizim önümüze siz getirdiniz. O ne kötü bir duraktır!» (60)”

فَسَمِعَهُمُ الْأَتْبَاعُ فَيَقُولُونَ: بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَباً بِكُمْ إِضْرَابًا عَنْ كَلَامِهِمْ. وَجِيءَ بِحِكَايَةِ قَوْلِهِمْ عَلَى طَرِيقَةِ الْمُحَاوَرَاتِ فَلِذَلِكَ جُرِّدَ مِنْ حَرْفِ الْعَطْفِ، أَيْ أَنْتُمْ أَوْلَى بِالشَّتْمِ وَالْكَرَاهِيَّةِ بِأَنْ يُقَالَ: لَا مَرْحَبًا بِكُمْ، لِأَنَّكُمُ الَّذِينَ تَسَبَّبْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَلَنَا فِي هَذَا الْعَذَابِ بِإِغْرَائِكُمْ إِيَّانَا عَلَى التَّكْذِيبِ وَالدَّوَامِ عَلَى الْكُفْرِ. وبَلْ لِلْإِضْرَابِ الْإِبْطَالِيِّ لِرَدِّ الشَّتْمِ عَلَيْهِمْ وَأَنَّهُمْ أَوْلَى بِهِ مِنْهُمْ.

Bunun üzerine tâbiler onları işitir ve onların sözlerini reddederek (idrâb yoluyla): { بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَباً بِكُمْ } “Hayır, asıl size rahat ve huzur olmasın!” derler. Onların sözleri karşılıklı konuşma üslubuyla nakledildiği için atıf harfinden tecrit edilmiştir; yani "Asıl sövülmeye ve nefret edilmeye, 'Lâ merhaben biküm' denmeye layık olan sizlersiniz; zira bizi yalanlamaya ve küfürde devam etmeye kışkırtarak hem kendinize hem de bize bu azabın isabet etmesine sebep olan sizsiniz" demektir. Buradaki "bel" (بَلْ), sövgüyü onlara iade etmek ve bu sövgüye kendilerinden daha layık olduklarını belirtmek üzere ibtâlî idrâb içindir.

وَذِكْرُ ضَمِيرِ الْمُخَاطَبِينَ فِي قَوْلِهِ: أَنْتُمْ لَا مَرْحَباً بِكُمْ لِلتَّنَصُّلِ مِنْ شَتْمِهِمْ، أَيْ أَنْتُمُ الْمَشْتُومُونَ، أَيْ أَوْلَى بِالشَّتْمِ مِنَّا، وَقَدِ اسْتُفِيدَ هَذَا الْمَعْنَى مِنْ حَرْفِ الْإِبْطَالِ لَا مِنَ الضَّمِيرِ لِأَنَّ الضَّمِيرَ لَا مَفْهُومَ لَهُ وَلِأَنَّ مَوْقِعَهُ هُنَا لَا يَقْتَضِي حَصْرًا وَلَا تَقَوِّيًا لِأَنَّهُ مُخْبِرٌ عَنْهُ بِجُمْلَةٍ إِنْشَائِيَّةٍ، أَيْ أَنْتُمْ يُقَالُ لَكُمْ: لَا مَرْحَبًا بِكُمْ.

{ أَنْتُمْ لَا مَرْحَباً بِكُمْ } “asıl size rahat ve huzur olmasın” buyruğunda muhatap zamirinin zikredilmesi, onların sövgüsünden sıyrılmak içindir; yani "Sövülen sizsiniz, sövgüye bizden daha layıksınız" demektir. Bu mana zamirden değil, ibtâl harfinden anlaşılmıştır; çünkü zamirin mefhumu yoktur ve buradaki konumu da hasr veya tekid gerektirmemektedir, nitekim kendisinden inşâî bir cümle ile haber verilmektedir; yani "Size 'Lâ merhaben biküm' denmelidir" demektir.

وَإِذَا قَدْ كَانَ قَوْلُ: مَرْحَبًا، إنْشَاء دُعَاء بِالْخَيرِ، وَكَانَ نَفْيُهُ إِنْشَاءَ دُعَاءٍ

"Merhaben" sözü hayır dua inşâsı, onun nefyi ise

بِضِدِّهِ، كَانَ قَوْلُهُ «بِهِمْ» بَيَانًا لِمَنْ وُجِّهَ الدُّعَاءُ لَهُمْ، أَيْ إِيضَاحًا لِلسَّامِعِ أَنَّ الدُّعَاءَ عَلَى أَصْحَابِ الضَّمِيرِ الْمَجْرُورِ بِالْبَاءِ فَكَانَتِ الْبَاءُ فِيهِ لِلتَّبْيِينِ. قَالَ فِي «الْكَشَّاف» : و «بهم» بَيَانٌ لِمَدْعُوٍّ عَلَيْهِمْ.

zıddına dua inşâsı olduğuna göre, «bihim» sözü duanın kime yöneltildiğini beyan etmek, yani dinleyene bedduanın bâ harfiyle mecrur kılınan zamirin sahiplerine olduğunu açıklamak içindir; bu sebeple buradaki bâ harfi tebyîn (açıklama) içindir. el-Keşşâf'ta şöyle denilmiştir: «Bihim», aleyhlerine dua edilenleri beyandır.

وَقَالَ الْهَمَذَانِيُّ فِي شَرْحِهِ «لِلْكَشَّافِ» : يَعْنِي: الْبَيَانَ الْمُصْطَلَحَ، كَأَنَّ قَائِلًا يَقُولُ: بِمَنْ يَحْصُلُ هَذَا الرَّحْبُ؟ فَيَقُولُ: بِهِمْ. وَهَذَا كَمَا فِي هَيْتَ لَكَ [يُوسُف: ٢٣] . يَعْنِي أَنَّ الْبَاءَ فِيهِ بِمَعْنَى لَامِ التَّبْيِينِ. وَهَذَا الْمَعْنَى أَغْفَلَهُ ابْنُ هِشَامٍ فِي مَعَانِي الْبَاءِ. وَأَشَارَ الْهَمَذَانِيُّ إِلَى

Hemedânî, «Keşşâf» şerhinde şöyle demiştir: Yani bu, ıstılahî beyandır; sanki birisi 'Bu ferahlık kiminle hasıl olur?' diye sormakta, o da 'Onlarla' demektedir. Bu durum { هَيْتَ لَكَ } [Yûsuf: 23] “...Gelsene bana!...” ifadesinde olduğu gibidir. Yani buradaki bâ harfi tebyîn lâmı anlamındadır. Bu manayı İbn Hişâm, bâ harfinin manaları arasında zikretmemiştir. Hemedânî ayrıca

أَنَّهُ مُتَوَلِّدٌ مِنْ مَعْنَى السَّبَبِيَّةِ. وَالْأَحْسَنُ عِنْدِي أَنْ يَكُونَ مُتَوَلِّدًا مِنْ مَعْنَى الْمُصَاحَبَةِ بِطَرِيقِ الِاسْتِعَارَةِ التَّبَعِيَّةِ ثُمَّ غَلَبَ اسْتِعْمَالُ الْبَاءَ فِي مِثْلِهِ فِي كَلَامِهِمْ فَصَارَ كَالْحَقِيقَةِ لِأَنَّهُ لَمَّا صَارَ إِنْشَاءَ دُعَاءٍ لَمْ تَبْقَ مَعَهُ مُلَاحَظَةُ الْإِخْبَارِ بِحُصُولِ الرَّحْبِ مَعَهُمْ أَوْ بِسَبَبِهِمْ كَمَا يَتَّجِهُ بِالتَّأَمُّلِ.

bunun sebebiyet manasından türediğine işaret etmiştir. Bana göre en uygun olanı, tebeî istiare yoluyla musâhabet (birliktelik) manasından türemiş olmasıdır; daha sonra bu gibi yerlerde bâ harfinin kullanımı Arapların kelamında galip gelerek hakikat gibi olmuştur. Çünkü dua inşâsı haline geldiğinde, üzerinde düşünüldüğünde görüleceği üzere, artık ferahlığın onlarla birlikte veya onlar sebebiyle gerçekleştiğini haber verme mülahazası kalmamıştır.

وَجُمْلَةُ أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنا عِلَّةٌ لِقَلْبِ سَبَبِ الشَّتْمِ إِلَيْهِمْ، أَيْ لِأَنَّكُمْ قَدَّمْتُمُ الْعَذَابَ لَنَا، فَضَمِيرُ النَّصْبِ فِي قَدَّمْتُمُوهُ عَائِدٌ إِلَى الْعَذَابِ الْمُشَاهَدِ، وَهُوَ حَاضِرٌ فِي الذِّهْنِ غَيْرُ مَذْكُورٍ فِي اللَّفْظِ، مِثْلُ حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ [ص: ٣٢] . وَوُقُوعُ أَنْتُمْ قَبْلَ قَدَّمْتُمُوهُ الْمُسْنَدُ الْفِعْلِيُّ يُفِيدُ الْحَصْرَ، أَيْ لَمْ يُضِلَّنَا غَيْرُكُمْ فَأَنْتُمْ أَحِقَّاءُ بِالْعَذَابِ.

{ أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنا } “Onu bizim önümüze siz getirdiniz” cümlesi, sövgünün sebebini onlara döndürmenin gerekçesidir; yani "Çünkü bu azabı bizim önümüze siz getirdiniz" demektir. { قَدَّمْتُمُوهُ } lafzındaki mansub zamir, müşahede edilen azaba râcidir; o zihinde hazır olup { حَتَّى تَوارَتْ بِالْحِجابِ } [Sâd: 32] “...nihayet [güneş] perdenin arkasına gizlendi” ayetinde olduğu gibi lafızda zikredilmemiştir. Fiilî müsned olan { قَدَّمْتُمُوهُ } lafzından önce { أَنْتُمْ } zamirinin gelmesi hasr ifade eder; yani "Bizi sizden başkası saptırmadı, dolayısıyla azaba en layık olan sizsiniz" demektir.

وَالتَّقْدِيمُ: جَعْلُ الشَّيءِ قُدَّامَ غَيْرِهِ، قَالَ تَعَالَى: ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ [آل عمرَان: ١٨١، ١٨٢] . فَتَقْدِيمُ الْعَذَابُ لَهُمْ جَعْلُهُ قُدَّامَهُمْ، أَيْ جَعْلُهُ حَيْثُ يَجِدُونَهُ عِنْدَ وُصُولِهِمْ. وَإِسْنَادُ تَقْدِيمِ الْعَذَابِ إِلَى الْمُخَاطَبِينَ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ لِأَنَّ الرُّؤَسَاءَ كَانُوا سَبَبًا فِي تَقْدِيمِ الْعَذَابِ لِأَتْبَاعِهِمْ بِإِغْوَائِهِمْ وَكَانَ الْعَذَابُ جَزَاءً عَنِ الْغَوَايَةِ. وَجُعِلَ الْعَذَابُ مُقَدَّمًا وَإِنَّمَا الْمُقَدَّمُ الْعَمَلُ الَّذِي اسْتَحَقَّ الْعَذَابَ، وَهَذَا مَجَازٌ عَقْلِيٌّ فِي الْمَفْعُولِ فَاجْتَمَعَ فِي قَوْلِهِ: قَدَّمْتُمُوهُ مَجَازَانِ عَقْلِيَّانِ.

Takdim: Bir şeyi başkasının önüne koymaktır; Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِيقِ ذلِكَ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ } [Âl-i İmrân: 181-182] “...Tadın o yangın azabını! Bu, ellerinizin önden gönderdiği şeyler yüzündendir...”. Azabın onlara takdim edilmesi, onların önüne konması, yani ulaştıklarında bulacakları yere yerleştirilmesidir. Azabın takdim edilmesinin muhataplara isnat edilmesi aklî mecazdır; zira önderler saptırmaları sebebiyle azabın tâbilerine takdim edilmesine sebep olmuşlardır ve azap da sapıklığın cezasıdır. Esasen önden gönderilen şey azabı hak ettiren amel olduğu halde azap önden gönderilmiş gibi kılınmıştır ki bu da mef'ûlde aklî mecazdır. Böylece { قَدَّمْتُمُوهُ } kavlinde iki aklî mecaz bir araya gelmiştir.

وَقَوْلُهُ: فَبِئْسَ الْقَرارُ مَوْقِعُهُ كَمَوْقِعِ قَوْلِهِ آنِفًا فَبِئْسَ الْمِهادُ [ص: ٥٦] . وَهُوَ ذَمٌّ لِإِقَامَتِهِمْ فِي جَهَنَّمَ تَشْنِيعًا عَلَيْهِمْ فِيمَا تَسَبَّبُوا لِأَنْفُسِهِمْ فِيهِ. وَالْمَعْنَى: فَبِئْسَ الْقَرَارُ مَا قَدَّمْتُمُوهُ لَنَا، أَيْ الْعَذَابُ. والقرار: الْمكْث.

O'nun { فَبِئْسَ الْقَرارُ } “O ne kötü bir duraktır!” buyruğunun konumu, az önce geçen { فَبِئْسَ الْمِهادُ } [Sâd: 56] “...Ne kötü bir döşektir o!” buyruğunun konumu gibidir. Bu, kendileri için sebep oldukları durumun çirkinliğini yüzlerine vurmak üzere cehennemde kalışlarını yermektir. Mana şöyledir: Bizim için hazırladığınız o şey -yani azap- ne kötü bir duraktır! Karâr (الْقَرَارُ): Kalış, ikamet demektir.

[سُورَة ص (٣٨) : آيَة ٦١]

[Sâd Suresi (38), Ayet 61]

قالُوا رَبَّنا مَنْ قَدَّمَ لَنا هَذَا فَزِدْهُ عَذاباً ضِعْفاً فِي النَّارِ (٦١)

{ قالُوا رَبَّنا مَنْ قَدَّمَ لَنا هَذَا فَزِدْهُ عَذاباً ضِعْفاً فِي النَّارِ (٦١) } “[Yine] dediler ki: «Rabbimiz! Bunu bizim önümüze kim getirdiyse, ateşteki azabını kat kat artır!» (61)”

قالُوا أَيْ الْفَوْجُ الْمُقْتَحِمُ وَهُوَ فَوْجُ الْأَتْبَاعِ، فَهَذَا مِنْ كَلَامِ الَّذِينَ قَالُوا بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَباً بِكُمْ [ص: ٦٠] لِأَنَّ قَوْلَهُمْ: مَنْ قَدَّمَ لَنا هَذَا يُعَيِّنُ هَذَا الْمَحْمَلَ. وَلِذَلِكَ حُقَّ أَنْ يَتَسَاءَلَ النَّاظِرُ عَنْ وَجْهِ إِعَادَةِ فِعْلِ قالُوا وَعَنْ وَجْهِ عَدَمِ عَطْفِهِ عَلَى قَوْلِهِمُ الْأَوَّلِ.

{ قالُوا } “dediler” yani hücum eden grup ki onlar tâbiler grubudur; dolayısıyla bu, { بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَباً بِكُمْ } [Sâd: 60] “...Hayır, asıl size rahat ve huzur olmasın...” diyenlerin sözlerindendir. Zira onların { مَنْ قَدَّمَ لَنا هَذَا } “Bunu bizim önümüze kim getirdiyse” sözleri bu manayı tayin etmektedir. Bu sebeple inceleyen bir kimsenin { قالُوا } fiilinin tekrarlanış sebebini ve ilk sözlerine neden atfedilmediğini sorması yerindedir.

فَأَمَّا إِعَادَةُ فِعْلِ الْقَوْلِ فَلِإِفَادَةِ أَنَّ الْقَائِلِينَ هُمُ الْأَتْبَاعُ فَأُعِيدَ فِعْلُ الْقَوْلِ تَأْكِيدًا لِلْفِعْلِ الْأَوَّلِ لِقَصْدِ تَأْكِيدِ فَاعِلِ الْقَوْلِ تَبَعًا لِأَنَّهُ مُحْتَمِلٌ لِضَمِيرِ الْقَائِلِينَ.

Kavil fiilinin tekrarlanmasına gelince; bu, söyleyenlerin tâbiler olduğunu bildirmek içindir. Dolayısıyla kavil fiili, söyleyenlerin zamirini taşıması hasebiyle tebaen kavlin failini tekid etmek amacıyla ilk fiili tekiden tekrarlanmıştır.

وَالْمَقْصُودُ مِنْ حِكَايَةِ قَوْلِهِمْ: هَذَا تَحْذِيرُ كُبَرَاءِ الْمُشْرِكِينَ مِنْ عَوَاقِبِ رِئَاسَتِهِمْ وَزَعَامَتِهِمُ الَّتِي يَجُرُّونَ بِهَا الْوَيْلَاتِ عَلَى أَتْبَاعِهِمْ فَيُوقِعُونَهُمْ فِي هَاوِيَةِ السُّوءِ حَتَّى لَا يَجِدَ الْأَتْبَاعُ لَهُمْ جَزَاءً بَعْدَ الْفَوْتِ إِلَّا طَلَبَ مُضَاعَفَةِ الْعَذَابِ لَهُمْ. وَأَمَّا تَجْرِيدُ فِعْلِ قالُوا عَنِ الْعَاطِفِ فَلِأَنَّهُ قُصِدَ بِهِ التَّوْكِيدُ اللَّفْظِيُّ والتوكيد اللَّفْظِيّ يكون عَلَى مِثَالِ الْمُوَكَّدِ.

Onların bu sözünün nakledilmesinden maksat, müşriklerin ileri gelenlerini, tâbilerine felaketler getirip onları kötülük uçurumuna sürükleyen önderlik ve liderliklerinin akıbetinden sakındırmaktır; öyle ki iş işten geçtikten sonra tâbiler onlara ceza olarak azaplarının kat kat artırılmasını istemekten başka bir şey bulamazlar. { قالُوا } fiilinin atıf harfinden tecrit edilmesine gelince; çünkü bununla lafzî tekid kastedilmiştir ve lafzî tekid müekkedin (pekiştirilenin) misli üzere olur.

وَلَا تَلْتَبِسُ حِكَايَةُ هَذَا الْقَوْلِ عَلَى هَذِهِ الْكَيْفِيَّةِ بِحِكَايَةِ الْمُحَاوَرَاتِ فَيُحْسَبُ أَنَّهُ مِنْ كَلَامِ الْفَرِيقِ الْآخَرِ لِأَنَّ الدُّعَاءَ بِعُنْوَانِ مَنْ قَدَّمَ لَنا هَذَا يُعَينُ أَنَّ قَائِلِيهِ هُمُ الْقَائِلُونَ أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنا [ص: ٦٠] ، وَأَنَّ الَّذِينَ قَدَّمُوا لَهُمْ هُمُ الطَّاغُونَ. وَفِي مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ آيَةُ سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٣٨] قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ.

Bu sözün bu şekilde nakledilmesi, karşılıklı konuşmaların nakliyle karışıp diğer tarafın sözü sanılmaz; zira { مَنْ قَدَّمَ لَنا هَذَا } “bunu bizim önümüze kim getirdiyse” ifadesiyle yapılan dua, bunu söyleyenlerin { أَنْتُمْ قَدَّمْتُمُوهُ لَنا } [Sâd: 60] “Onu önümüze siz getirdiniz” diyenler olduğunu ve onların önüne getirenlerin de azgınlar olduğunu tayin etmektedir. Bu ayetin manası, A'râf Suresi'ndeki şu ayet gibidir: { قالَتْ أُخْراهُمْ لِأُولاهُمْ رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ } [A'râf: 38] “Sonrakiler öncekiler için: «Rabbimiz! Bizi bunlar saptırdı; onun için bunlara ateşten kat kat azap ver!» derler.”.

ومَنْ فِي قَوْلِهِ: مَنْ قَدَّمَ لَنا هَذَا مَوْصُولَةٌ، وَجُمْلَةُ فَزِدْهُ خَبَرٌ عَنْ مَنْ، وَاقْتِرَانُ الْخَبَرِ بِالْفَاءِ جَرَى عَلَى مُعَامَلَةِ الْمَوْصُولِ مُعَامَلَةَ الشَّرْطِ فِي قَرْنِ خَبَرِهِ بِالْفَاءِ وَهُوَ كَثِيرٌ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ فِي سُورَةِ بَرَاءَةَ [٣٤] .

{ مَنْ قَدَّمَ لَنا هَذَا } buyruğundaki "men" (مَنْ) mevsûledir; { فَزِدْهُ } cümlesi ise "men"in haberidir. Haberin fâ ile birleşmesi, mevsûle haberinin fâ ile birleşmesi hususunda şart muamelesi yapılması kuralına dayanır ki bu çok yaygındır; Tevbe Suresi'ndeki { وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلا يُنْفِقُونَها فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } [34] “...Altını ve gümüşü yığıp da onları Allah yolunda harcamayanlar var ya, işte onlara acı bir azabı müjdele!” buyruğunun tefsirinde daha önce geçmişti.

وَالضِّعْفُ، بِكَسْر الضَّاد: يسْتَعْمل اسْمَ مَصْدَرِ ضعّف وضاعف، فَهُوَ اسْم التَّضْعِيفِ وَالْمُضَاعَفَةِ، أَيْ تَكْرِيرُ الْمِقْدَارِ وَتَكْرِيرُ الْقُوَّةِ، وَهُوَ مِنَ الْأَلْفَاظِ الْمُتَضَايِفَةِ الْمَعَانِي كَالنِّصْفِ وَالزَّوْجِ.

Dâd harfinin kesresiyle dı'f (الضِّعْفُ), da''afe ve dâ'afe fiillerinin ismi masdarı olarak kullanılır; yani katlama ve katlanmanın adıdır; bu da miktarın tekrarlanması ve kuvvetin yinelenmesidir. Bu, nısıf (yarım) ve zevc (çift) gibi izâfî manalı lafızlardandır.

وَيُسْتَعْمَلُ اسْمًا بِمَعْنَى الشَّيْءِ الْمُضَاعَفِ، وَهَذَا هُوَ قِيَاسُ زِنَةِ فِعْلٍ بِكَسْرِ الْفَاءِ وَسُكُونِ الْعَيْنِ، فَهُوَ بِمَعْنَى: الشَّيْءِ الَّذِي ضُوعِفَ لِأَنَّ زِنَةَ فِعْلٍ تَدُلُّ عَلَى مَا سلط عَلَيْهِ فعل نَحْوَ ذِبْحٍ، أَي مَذْبُوح.

Ayrıca katlanmış nesne anlamında bir isim olarak da kullanılır ki fâ harfinin kesresi ve ayn harfinin sükûnuyla "fi'l" vezninin kıyası budur; dolayısıyla katlanan şey anlamındadır; çünkü "fi'l" vezni, kurban edilen anlamına gelen zibh (ذِبْح) misali, üzerine fiilin uygulandığı şeye delalet eder.

[٦٢- ٦٣]

[62- 63]

[سُورَة ص (٣٨) : الْآيَات ٦٢ إِلَى ٦٣]

[Sâd Suresi (38), Ayetler 62-63]

وَقالُوا مَا لَنا لَا نَرى رِجالاً كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرارِ (٦٢) أَتَّخَذْناهُمْ سِخْرِيًّا أَمْ زاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصارُ (٦٣)

{ وَقالُوا مَا لَنا لَا نَرى رِجالاً كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الْأَشْرارِ (٦٢) أَتَّخَذْناهُمْ سِخْرِيًّا أَمْ زاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصارُ (٦٣) } “Ve [inkârcılar] dediler ki: «Kendilerini kötülerden saydığımız birtakım adamları [burada] niçin göremiyoruz? (62) Onları alaya mı almıştık [da hata ettik], yoksa gözler [onlardan] kaydı da mı [onları göremiyoruz]?» (63)”

عَطْفٌ عَلَى هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ [ص: ٥٩] عَلَى مَا قُدِّرَ فِيهِ مِنْ فِعْلِ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ كَمَا تَقَدَّمَ، فَهَذَا مِنْ قَوْلِ الطاغين فَإِنَّهُم الَّذين كَانُوا يُحَقِّرُونَ الْمُسْلِمِينَ.

Daha önce geçtiği üzere kendisinde takdir edilen hazfedilmiş kavil fiiline binaen, { هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ } [Sâd: 59] “İşte bu sizinle beraber [ateşe] tıkılacak bir gruptur...” buyruğuna atıftır. Bu söz azgınların (tâğîlerin) sözlerindendir; zira Müslümanları hakir görenler onlardı.

وَالِاسْتِفْهَامُ فِي مَا لَنا لَا نَرى رِجالًا اسْتِفْهَامٌ يُلْقِيهِ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ تَلَهُّفًا عَلَى عَدَمِ رُؤْيَتِهِمْ مَنْ عَرَفُوهُمْ مِنَ الْمُسْلِمِينَ مُكَنًّى بِهِ عَنْ مَلَامِ بَعْضِهِمْ لِبَعْضٍ عَلَى تَحْقِيرِهِمُ الْمُسْلِمِينَ وَاعْتِرَافِهِمْ بِالْخَطَأِ فِي حُسْبَانِهِمْ. فَلَيْسَ الِاسْتِفْهَامُ عَنْ عَدَمِ رُؤْيَتِهِمُ الْمُسْلِمِينَ فِي جَهَنَّمَ اسْتِفْهَامًا حَقِيقِيًّا نَاشِئًا عَنْ ظَنِّ أَنَّهُمْ يَجِدُونَ رِجَالَ الْمُسْلِمِينَ مَعَهُمْ إِذْ لَا يَخْطُرُ بِبَالِ الطَّاغِينَ أَنْ يَكُونَ رِجَالُ الْمُسْلِمِينَ مَعَهُمْ، كَيْفَ وَهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّهُمْ بِضِدِّ حَالِهِمْ فَلَا يَتَوَهَّمُونَهُمْ مَعَهُمْ فِي الْعَذَابِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الِاسْتِفْهَامُ حَقِيقِيًّا اسْتَفْهَمُوا عَنْ مَصِيرِ الْمُسلمين لأَنهم لم يروهم يَوْمَئِذٍ، إِذْ قَدْ عَلِمُوا أَنَّ النَّاسَ صَارُوا إِلَى عَالَمٍ آخَرَ وَهُوَ الَّذِي كَانُوا يُنْذَرُونَ بِهِ، وَيَكُونُ قَوْلُهُمْ: مَا لَنا لَا نَرى رِجالًا إِلَخْ تَمْهِيدًا لِقَوْلِهِمْ: أَتَّخَذْناهُمْ

{ مَا لَنا لَا نَرى رِجالًا } “birtakım adamları niçin göremiyoruz?” buyruğundaki istifham, tanıdıkları Müslümanları görememekten ötürü duydukları esefle birbirlerine yönelttikleri bir sorudur ve Müslümanları hakir gördükleri için birbirlerini kınamalarından ve zanlarındaki hatayı itiraf etmelerinden kinayedir. Müslümanları cehennemde görmemelerine dair soru, Müslüman adamları yanlarında bulacakları zannından kaynaklanan hakiki bir istifham değildir; zira Müslüman adamların kendileriyle beraber olacağı azgınların aklının ucundan dahi geçmez. Nasıl geçsin ki, onların kendi durumlarının tam zıddı üzere olduğunu bilmektedirler; dolayısıyla onları azapta kendileriyle beraber zannetmezler. İstifhamın, o gün Müslümanları göremedikleri için onların akıbetini sordukları hakiki bir soru olması da caizdir; zira insanların uyarıldıkları o başka âleme intikal ettiklerini anlamışlardır. Onların { مَا لَنا لَا نَرى رِجالًا } “birtakım adamları niçin göremiyoruz...” vb. sözleri, { أَتَّخَذْناهُمْ

سِخْرِيًّا

سِخْرِيًّا } “Onları alaya mı almıştık?” sözlerine bir hazırlıktır;

عَلَى كِلْتَا الْقِرَاءَتَيْنِ الْآتِي ذِكْرُهُمَا.

bu, aşağıda zikredilecek her iki kıraate göre de böyledir.

والْأَشْرارِ: جَمْعُ شَرٍّ الَّذِي هُوَ بِمَعْنَى الْأَشِرِّ، مِثْلُ الْأَخْيَارِ جَمْعُ خَيْرٍ بِمَعْنَى الْأَخْيَرِ، أَوْ هُوَ: جَمْعُ شِرِّيرٍ ضِدُّ الخيّر، أَي الموصوفين بِشَرِّ الْحَالَةِ، أَيْ كُنَّا نَحْسَبُهُمْ أَشْقِيَاءَ قَدْ خَسِرُوا لَذَّةَ الْحَيَاةِ بِاتِّبَاعِهِمُ الْإِسْلَامَ وَرِضَاهُمْ بِشَظَفِ الْعَيْشِ، وَهُمْ يَعْنُونَ أَمْثَالَ بِلَالٍ، وَعَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ، وَصُهَيْبٍ، وَخِبَابٍ، وَسَلْمَانَ. وَلَيْسَ الْمُرَادُ أَنَّهُمْ يَعُدُّونَهُمْ أَشْرَارًا فِي الْآخِرَةِ مُسْتَحِقِّينَ الْعَذَابَ فَإِنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا يُؤْمِنُونَ بِالْبَعْثِ.

el-Eşrâr (الْأَشْرارِ); en hayırlı (el-ahyâr) manasındaki hayr (خَيْر) kelimesinin çoğulu olan el-ahyâr (الْأَخْيَارِ) misali, en şerli (el-eşirr) manasındaki şerr (شَرٍّ) kelimesinin çoğuludur ya da hayırlının zıddı olan şirrîr (شِرِّير) kelimesinin çoğuludur; yani durumun en kötüsüyle vasıflananlar demektir. [Bunun anlamı]: «Biz onları, İslam'a uymaları ve maişet darlığına razı olmaları sebebiyle hayatın lezzetini kaybetmiş bedbahtlar sanıyorduk» demektir. Onlar bununla Bilal, Ammâr b. Yâsir, Suheyb, Habbâb ve Selmân gibi kimseleri kastetmektedirler. Yoksa maksat, onları ahirette azabı hak eden kötüler saymaları demek değildir; zira onlar yeniden dirilişe (ba's) inanmıyorlardı.

وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ أَتَّخَذْناهُمْ بِهَمْزَةِ قَطْعٍ هِيَ هَمْزَةُ

Nâfi‘, İbn Kesîr, İbn Âmir ve Âsım, istifham hemzesi olan hemze-i kat‘ ile { أَتَّخَذْناهُمْ }

الِاسْتِفْهَامِ، وَحُذِفَتْ هَمْزَةُ الْوَصْلِ مِنْ فِعْلِ (اتَّخَذْنَا) لِأَنَّهَا لَا تَثْبُتُ مَعَ هَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِ لِعَدَمِ صِحَّةِ الْوَقْفِ عَلَى هَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِ، فَجُمْلَةُ أَتَّخَذْناهُمْ بَدَلٌ مِنْ جُمْلَةِ مَا لَنا لَا نَرى رِجالًا. وأَمْ حَرْفُ إِضْرَابٍ، وَالتَّقْدِيرُ: بَلْ زَاغَتْ عَنْهُمْ أَبْصَارُنَا.

şeklinde okumuşlardır. İstifham hemzesi üzerinde vakfın sahih olmaması sebebiyle istifham hemzesiyle birlikte sabit kalamayacağı için (اتَّخَذْنَا) fiilinin hemze-i vaslı hazfedilmiştir. Dolayısıyla { أَتَّخَذْناهُمْ } cümlesi, { مَا لَنا لَا نَرى رِجالًا } cümlesinden bedeldir. { أَمْ } ise idrâb (vazgeçme/dönme) harfidir; takdiri de: «Bilakis gözlerimiz onlardan kaydı» şeklindedir.

وَالزَّيْغُ: الْمَيلُ عَنِ الْجِهَةِ، أَيْ مَالَتْ أَبْصَارُنَا عَنْ جِهَتِهِمْ فَلَمْ تَنْظُرْهُمْ.

Zeyğ (الزَّيْغُ), bir yönden sapmak demektir; yani gözlerimiz onların bulunduğu cihetten saptı da onları görmedi [anlamındadır].

وَ (الْ) فِي الْأَبْصارُ عِوَضٌ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ، أَيْ أَبْصَارُنَا، فَيَكُونُ الْمَعْنَى: أَكَانَ تَحْقِيرُنَا إِيَّاهُمْ فِي الدُّنْيَا خَطَأٌ. وَكُنِّيَ عَنْهُ بِاتِّخَاذِهِمْ سُخْرِيًّا لِأَنَّ فِي فِعْلِ أَتَّخَذْناهُمْ إِيمَاءٌ إِلَى أَنَّهُمْ لَيْسُوا بِأَهْلٍ لِلسُّخْرِيَةِ، وَهَذَا تَنَدُّمٌ مِنْهُمْ عَلَى الِاسْتِسْخَارِ بِهِمْ.

{ الْأَبْصارُ } kelimesindeki harf-i tarif (الْ), muzâfun ileyhin yerine geçmiştir; yani «gözlerimiz» demektir. Buna göre mana şöyle olur: «Dünyada onları hakir görmemiz bir hata mıydı?» Onları alaya almaktan bu şekilde kinaye yoluyla bahsedilmiştir; zira { أَتَّخَذْناهُمْ } fiilinde, onların alaya alınmaya layık olmadıklarına dair bir ima vardır. Bu da onların, onlarla alay etmiş olmaktan duydukları bir pişmanlıktır.

وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَيَعْقُوبُ وَخَلَفٌ أَتَّخَذْناهُمْ بِهَمْزَةِ وَصْلٍ عَلَى أَنَّ الْجُمْلَةَ صِفَةُ رِجالًا ثَانِيَةٌ وَعَلَيْهِ تَكَونُ أَمْ مُنْقَطِعَةٌ لِلْإِضْرَابِ عَنْ قَوْلِهِمْ أَتَّخَذْناهُمْ سِخْرِيًّا أَيْ بَلْ زَاغَتْ عَنْهُمُ الْأَبْصَارُ.

Ebû Amr, Hamza, Kisâî, Ya‘kûb ve Halef ise cümlenin { رِجالاً } kelimesinin ikinci sıfatı olması üzere hemze-i vasl ile { اتَّخَذْناهُمْ } şeklinde okumuşlardır. Buna göre { أَمْ } kelimesi, «{ أَتَّخَذْناهُمْ سِخْرِيًّا } / onları alaya mı almıştık?» sözlerinden idrâb (vazgeçme) için münkatı‘ olur; yani «Bilakis gözler onlardan kaydı» [demektir].

وَالسُّخْرِيُّ: اسْمُ مَصْدَرِ سَخِرَ مِنْهُ، إِذَا اسْتَهْزَأَ بِهِ، فَالسُّخْرِيُّ الِاسْتِهْزَاءُ، وَهُوَ دَالٌّ عَلَى شَدَّةِ الِاسْتِهْزَاءِ لِأَنَّ يَاءَهُ فِي الْأَصْلِ يَاءُ نَسَبٍ وَيَاءُ النَّسَبِ تَأْتِي لِلْمُبَالَغَةِ فِي الْوَصْفِ.

Suhriyy (السُّخْرِيُّ), bir kimseyle alay ettiğinde kullanılan «sehire minhu» (سَخِرَ مِنْهُ) fiilinin ism-i masdarıdır. Suhriyy alay etmek demektir ve istihzanın şiddetine delalet eder; çünkü aslen sonundaki yâ harfi nisbet yâ'sıdır ve nisbet yâ'sı sıfatta mübalağa için gelir.

وَقَرَأَ نَافِعٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَخَلَفٌ بِضَمِّ السِّينِ. وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ بِكَسْرِ السِّينِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَة الْمُؤمنِينَ.

Nâfi‘, Hamza, Kisâî, Ebû Ca‘fer ve Halef sîn harfinin zammesiyle [sühriyyen] okumuşlardır. Diğerleri ise Mü'minûn Suresi'nde geçtiği üzere sîn harfinin kesresiyle [sıhriyyen] okumuşlardır.

[سُورَة ص (٣٨) : آيَة ٦٤]

[Sâd Suresi (38), Ayet 64]

إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ (٦٤)

{ إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ (٦٤) } “Şüphesiz ki bu, cehennem ehlinin birbiriyle çekişmesi kesin bir gerçektir. (64)”

تَذْيِيلٌ وَتَنْهِيَةٌ لِوَصْفِ حَالِ الطَّاغِينَ وَأَتْبَاعِهِمْ، وَعَذَابِهِمْ، وَجِدَالِهِمْ. وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِحَرْفِ التَّوْكِيدِ مَنْظُورٌ فِيهِ لِمَا يَلْزَمُ الْخَبَرَ مِنَ التَّعْرِيضِ بِوَعِيدِ الْمُشْرِكِينَ وَإِثْبَاتِ حَشْرِهِمْ وَجَزَائِهِمْ بِأَنَّهُ حَقٌّ، أَيْ ثَابِتٌ كَقَوْلِهِ: وَإِنَّ الدِّينَ لَواقِعٌ [الذاريات: ٦] .

Bu ayet, azgınların ve tâbilerinin hallerinin, azaplarının ve tartışmalarının nitelenmesini pekiştiren ve sonlandıran bir fezlekedir (tezyîl). Haberin tekit harfiyle pekiştirilmesinde, haberin gerektirdiği müşrikleri tehdit etme, onların haşredilmesini ve cezalandırılmalarını hak, yani tıpkı { وَإِنَّ الدِّينَ لَواقِعٌ } [Zâriyât: 6] “Ve şüphesiz ceza mutlaka vuku bulacaktır” buyruğunda olduğu gibi sabit kılma manası gözetilmiştir.

وَالْإِشَارَةُ إِلَى مَا حُكِيَ عَنْهُمْ مِنَ الْمُقَاوَلَةِ. وَسُمِّيَتِ الْمُقَاوَلَةُ تَخَاصُمًا، أَيْ تَجَادُلًا وَإِنْ لَمْ تَقَعْ بَيْنَهُمْ مُجَادَلَةٌ، فَإِنَّ الطَّاغِينَ لَمْ يُجِيبُوا الْفَوْجَ عَلَى قَوْلِهِ: بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَباً بِكُمْ [ص: ٦٠] ، وَلَكِنْ لَمَّا اشْتَمَلَتِ الْمُقَاوَلَةُ عَلَى مَا هُوَ أَشَدُّ مِنَ الْجِدَالِ وَهُوَ قَولُ كُلِّ فَرِيقٍ لِلْآخَرِ لَا مَرْحَباً بِكُمْ كَانَ الذَّمُّ أَشَدَّ مِنَ الْمُخَاصَمَةِ فَأُطْلِقَ عَلَيْهِ اسْمُ التَّخَاصُمِ حَقِيقَةً. وَتَقَدَّمَ ذِكْرُ الْخِصَامَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: هذانِ خَصْمانِ فِي سُورَةِ الْحَجِّ [١٩] .

İşaret [zamiri], onlardan aktarılan karşılıklı konuşmaya râcidir. Aralarında bir münakaşa cereyan etmemiş olsa bile bu karşılıklı konuşma «tehâsum» yani çekişme/tartışma olarak adlandırılmıştır; zira azgınlar, grubun { بَلْ أَنْتُمْ لَا مَرْحَباً بِكُمْ } [Sâd: 60] “Bilakis asıl size rahatlık olmasın” sözüne cevap vermemişlerdir. Fakat bu konuşma cidalden daha şiddetli bir şeyi, yani her iki grubun birbirine «Size rahatlık olmasın» demesini kapsayınca, yergi düşmanlıktan daha şiddetli olmuş ve bu sebeple hakiki anlamda «tehâsum» (çekişme) ismiyle anılmıştır. Husumet (el-hısâm) konusu Hac Suresi'ndeki { هذانِ خَصْمانِ } [19] “Şu iki hasım...” buyruğunda daha önce geçmişti.

وَأُضِيفَ هَذَا التَّخَاصُمُ إِلَى أَهْلِ النَّار كلهم اعْتِبَارا بِغَالِبِ أَهْلِهَا لِأَنَّ غَالِبَ أَهْلِ النَّارِ أَهْلُ الضَّلَالَاتِ الِاعْتِقَادِيَّةِ وَهُمْ لَا يُعَدُّونَ أَنَّ يَكُونُوا دُعَاةً لِلضَّلَالِ أَوْ أَتْبَاعًا لِلدُّعَاةِ إِلَيْهِ فَكُلُّهُمْ يَجْرِي بَيْنَهُمْ هَذَا التَّخَاصُمُ، أَمَّا مَنْ كَانَ فِي النَّارِ مِنَ الْعُصَاةِ فَكَثِيرٌ مِنْهُم لَيْسَ عصيانه إِلَّا تَبَعًا لِهَوَاهُ مَعَ كَوْنِهِ عَلَى عِلْمٍ بِأَنَّ مَا يَأْتِيهِ ضَلَالَةٌ لَمْ يُسَوِّلْهُ لَهُ أَحَدٌ.

Bu çekişme, cehennem ehlinin çoğunluğu dikkate alınarak onların tamamına nispet edilmiştir; zira cehennem ehlinin çoğu itikadî sapkınlık ehlidir ve bunlar da ya sapıklığın davetçisi ya da o davetçilerin tâbileri olmaktan öteye geçmezler. Dolayısıyla bu çekişme hepsinin arasında cereyan eder. Ateşte bulunan âsilere gelince, onların çoğunun isyanı, yaptığı şeyin kimsenin kendisine süslemediği bir sapıklık olduğunu bildiği halde yalnızca hevasına uymasından ibarettir.

وأَهْلِ النَّارِ هُمُ الْخَالدُونَ فِيهَا، كَقَوْلِهِمْ: أَهَّلُ قَرْيَةِ كَذَا، فَإِنَّهُ لَا يَشْمَلُ الْمُغْتَرِبَ بَيْنَهُمْ، عَلَى أَنَّ وَقْتَ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ لَمْ يَكُنْ فِي مَكَّةِ غَيْرُ الْمُسْلِمِينَ الصَّالِحِينَ وَغَيْرُ الْمُشْرِكِينَ، فَوَصْفُ أَهْلِ النَّارِ يَوْمَئِذٍ لَا يَتَحَقَّقُ إِلَّا فِي الْمُشْرِكِينَ دُونَ عُصَاةَ الْمُسْلِمِينَ. وَقَوْلُهُ: تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ إِمَّا خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، تَقْدِيرُهُ: هُوَ تُخَاصُمُ أَهْلِ النَّارِ، وَالْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافٌ لِزِيَادَةِ بَيَانِ مَدْلُولِ اسْمِ الْإِشَارَةِ، أَوْ هُوَ مَرْفُوعٌ عَلَى أَنَّهُ خَبَرٌ ثَانٍ عَنْ إِنَّ، أَوْ عَلَى أَنَّهُ بَدَلٌ من لَحَقٌّ.

{ أَهْلِ النَّارِ } / ateş ehli, orada ebedî kalacak olanlardır; nitekim «falan köyün ehli» denildiğinde bu, onların arasına sonradan giren yabancıyı kapsamaz. Kaldı ki bu ayetin indiği sırada Mekke'de salih Müslümanlar ile müşriklerden başkası yoktu; dolayısıyla o gün için ateş ehli vasfı, Müslümanların âsileri hakkında değil, yalnızca müşrikler hakkında gerçekleşmekteydi. { تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ } buyruğu ise, ya takdiri «O, cehennem ehlinin çekişmesidir» şeklinde olan hazfedilmiş bir mübtedanın haberidir ve cümle işaret isminin medlulünü daha da açıklamak için müste'nefedir; ya { إِنَّ }'nin ikinci haberi olarak merfûdur ya da { لَحَقٌّ } kelimesinden bedeldir.

[٦٥- ٦٦]

[65- 66]

[سُورَة ص (٣٨) : الْآيَات ٦٥ إِلَى ٦٦]

[Sâd Suresi (38), Ayetler 65-66]

قُلْ إِنَّما أَنَا مُنْذِرٌ وَما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ (٦٥) رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ (٦٦)

{ قُلْ إِنَّما أَنَا مُنْذِرٌ وَما مِنْ إِلهٍ إِلاَّ اللَّهُ الْواحِدُ الْقَهَّارُ (٦٥) رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا الْعَزِيزُ الْغَفَّارُ (٦٦) } “De ki: «Ben sadece bir uyarıcıyım. Bir ve mutlak galip olan Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur. (65) Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin Rabbi, mutlak güç sahibi, çok bağışlayıcıdır.» (66)”

هَذَا رَاجَعٌ إِلَى قَوْلِهِ: وَقالَ الْكافِرُونَ هَذَا ساحِرٌ كَذَّابٌ [ص: ٤] إِلَى قَوْلِهِ: أَأُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنا [ص: ٨] ، فَلَمَّا ابْتَدَرَهُمُ الْجَوَابُ عَنْ ذَلِكَ التَّكْذِيبِ بِأَنْ نَظَّرَ حَالَهَمْ بِحَالِ الْأُمَمِ الْمُكَذِّبَةِ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلِتَنْظِيرِ حَال الرَّسُول ﷺ بِحَالِ الْأَنْبِيَاءِ الَّذِينَ صَبَرُوا، وَاسْتَوْعَبَ ذَلِكَ بِمَا فِيهِ مَقْنَعٌ عَادَ الْكَلَامُ إِلَى تَحْقِيقِ مقَام الرَّسُول ﷺ مَنْ قَوْمِهِ فَأَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ يَقُولَ: إِنَّما أَنَا مُنْذِرٌ مُقَابِلَ قَوْلِهِمْ: هَذَا ساحِرٌ كَذَّابٌ،

Bu [ayetler], { وَقالَ الْكافِرُونَ هَذَا ساحِرٌ كَذَّابٌ } [Sâd: 4] “Kâfirler dediler ki: Bu büyücüdür, yalancıdır” buyruğundan { أَأُنْزِلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ مِنْ بَيْنِنا } [Sâd: 8] “Aramızdan zikir ona mı indirildi?” buyruğuna kadar olan kısma râcidir. Müşriklerin durumunu kendilerinden önceki yalanlayıcı ümmetlerin durumuyla, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumunu da sabreden peygamberlerin durumuyla kıyaslayarak ve bunu ikna edici açıklamalarla etraflıca ele alarak bu yalanlamaya cevap verildikten sonra söz, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kavmi nezdindeki makamını tespit etmeye geri dönmüştür. Böylece Allah, onların { هَذَا ساحِرٌ كَذَّابٌ } sözlerine karşılık Resûlüne { إِنَّما أَنَا مُنْذِرٌ } demesini emretmiştir.

وَأَنْ يَقُولَ: مَا مِنْ إِلهٍ إِلَّا اللَّهُ مُقَابِلَ إِنْكَارِهِمُ التَّوْحِيدَ كَقَوْلِهِمْ: أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلهاً واحِداً [ص: ٥] فَالْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ. وَذِكْرُ صِفَةِ الْوَاحِدِ تَأْكِيد لمدلول مَا مِنْ إِلهٍ إِلَّا اللَّهُ إِمَاء إِلَى رَدِّ إِنْكَارِهِمْ.

Ve onların { أَجَعَلَ الْآلِهَةَ إِلهاً واحِداً } [Sâd: 5] “İlahları tek bir ilah mı yaptı?” sözleriyle tevhidi inkâr etmelerine karşılık da { مَا مِنْ إِلهٍ إِلَّا اللَّهُ } demesini emretmiştir. Dolayısıyla bu cümle ibtidâî bir isti'nâftır. { الْواحِدُ } sıfatının zikredilmesi, onların inkârını reddetmeye bir ima olarak { مَا مِنْ إِلهٍ إِلَّا اللَّهُ } cümlesinin medlulünü teyit etmektedir.

وَذِكْرُ صِفَةِ الْقَهَّارُ تَعْرِيضٌ بِتَهْدِيدِ الْمُشْرِكِينَ بِأَنَّ اللَّهَ قَادِرٌ عَلَى قَهْرِهِمْ، أَيْ غَلَبِهِمْ. وَتَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى الْقَهْرِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٨] .

{ الْقَهَّارُ } sıfatının zikredilmesi, Allah'ın onları kahretmeye, yani onları mağlup etmeye kadir olduğu konusunda müşriklere üstü kapalı bir tehdittir. Kahr ile ilgili açıklama En‘âm Suresi'nde yer alan { وَهُوَ الْقاهِرُ فَوْقَ عِبادِهِ } [18] “O, kullarının üstünde mutlak hâkimdir” ayetinde geçmişti.

وَإِتْبَاعُ ذَلِكَ بِصِفَةِ رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا تَصْرِيحٌ بِعُمُومِ رُبُوبِيَّتِهِ وَأَنَّهُ لَا شَرِيكَ لَهُ فِي شَيْءٍ مِنْهَا. وَوَصْفُ الْعَزِيزُ تَمْهِيدٌ لِلْوَصْفِ بِ الْغَفَّارُ، أَيْ الْغَفَّارُ عَنْ عِزَّةٍ وَمَقْدِرَةٍ لَا عَنْ عَجْزٍ وَمَلَقٍ أَوْ مُرَاعَاةِ جَانِبٍ مُسَاوٍ. وَالْمَقْصُودُ مِنْ وَصْفِ الْغَفَّارُ هُنَا اسْتِدْعَاءُ الْمُشْرِكِينَ إِلَى التَّوْحِيدِ بَعْدَ تَهْدِيدِهِمْ بِمُفَادِ وَصْفِ الْقَهَّارُ لِكَيْ لَا يَيْأَسُوا مِنْ قَبُولِ التَّوْبَةِ بِسَبَبِ كَثْرَةِ مَا سِيقَ إِلَيْهِمْ مِنَ الْوَعِيدِ جَرْيًا عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي تَعْقِيبِ التَّرْهِيبِ بالترغيب وَالْعَكْس.

Bunun ardından { رَبُّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُمَا } sıfatının getirilmesi, O'nun rubûbiyyetinin umumi olduğunu ve bunlardan hiçbirinde O'nun ortağının bulunmadığını açıkça ifade etmektedir. { الْعَزِيزُ } sıfatı ise { الْغَفَّارُ } sıfatına bir hazırlıktır; yani acziyetten, yaranmaktan veya denk bir tarafı gözetmekten ötürü değil, izzet ve kudret sahibi olarak çok bağışlayıcıdır. Burada { الْغَفَّارُ } sıfatıyla hedeflenen gaye, Kur'an'ın korkutmanın ardından müjdeleme ve bunun zıddını getirme adetine uygun olarak, kendilerine yöneltilen çokça tehdit sebebiyle tövbenin kabulünden ümit kesmesinler diye müşrikleri { الْقَهَّارُ } sıfatının ifade ettiği tehditten sonra tevhide davet etmektir.