وَمَحْمَلُ الْكَلَامِ الْبَلِيغِ يُرْشِدُ إِلَى أَنَّ إِنَاطَةَ هَذِهِ الْأَخْبَارِ بِصِنْفٍ مِنَ الْمُشْرِكِينَ أَوْ بِمُشْرِكٍ مُعَيَّنٍ بعنوان إِنْسَان يومىء بِأَنَّ لِلْجِبِلَّةِ الْإِنْسَانِيَّةِ أَثَرًا قَوِيًّا فِي الْخُلُقِ الَّذِي مِنْهُ هَذِهِ الْعَقِيدَةُ إِلَّا مَنْ عَصَمَهُ اللَّهُ بِوَازِعِ الْإِيمَانِ. فَأَصْلُ هَذَا الْخُلُقِ أَمْرٌ مُرْتَكِزٌ فِي نَفْسِ الْإِنْسَانِ، وَهُوَ التَّوَجُّهُ إِلَى طَلَبِ الْمُلَائِمِ وَالنَّافِعِ وَنِسْيَانُ مَا عَسَى أَنْ يَحِلَّ بِهِ مِنَ الْمُؤْلِمِ وَالضَّارِّ، فَبِذَلِكَ يَأْنَسُ بِالْخَيْرِ إِذَا حَصَلَ لَهُ فَيَزْدَادُ مِنَ السَّعْيِ لِتَحْصِيلِهِ وَيَحْسَبُهُ كَالْمُلَازِمِ الذَّاتِيِّ فَلَا يَتَدَبَّرُ فِي مُعْطِيهِ حَتَّى يَشْكُرَهُ وَيَسْأَلَهُ الْمَزِيدَ تَخَضُّعًا،
Belâgatli kelâmın taşıdığı anlam, bu haberlerin müşriklerden bir zümreye veya belirli bir müşrike «insan» unvanıyla bağlanmasının, iman engeliyle Allah'ın koruduğu kimseler müstesna, bu inancın kaynaklandığı ahlakta insan yaratılışının güçlü bir tesiri bulunduğuna işaret ettiğini gösterir. Zira bu ahlakın aslı, insanın nefsinde kökleşmiş bir husustur; o da nefse uygun ve faydalı olanı istemeye yönelmek ve başına gelmesi muhtemel olan acı verici ve zararlı şeyleri unutmaktır. Böylece hayır kendisine ulaştığında onunla ünsiyet kurar, onu elde etmek için çabasını artırır ve onu sanki zatî bir lazımmış gibi kabul eder; dolayısıyla onu vereni tefekkür edip O'na şükretmez ve boyun bükerek O'ndan fazlasını istemez;
وَيَنْسَى مَا عَسَى أَنْ يَطْرَأَ عَلَيْهِ مِنَ الضُّرِّ
başına gelmesi muhtemel olan zararları unutur
فَلَا يَسْتَعِدُّ لِدَفْعِهِ عَنْ نَفْسِهِ بِسُؤَالِ الْفَاعِلِ الْمُخْتَارِ أَنْ يَدْفَعَهُ عَنْهُ وَيُعِيذَهُ مِنْهُ. فَأَمَّا أَنَّ الْإِنْسَانَ لَا يَسْأَمُ مِنْ دُعَاءِ الْخَيْرِ فَمَعْنَاهُ: أَنَّهُ لَا يَكْتَفِي، فَأَطْلَقَ عَلَى الِاكْتِفَاءِ وَالِاقْتِنَاعِ السَّآمَةَ، وَهِيَ الْمَلَلُ عَلَى وَجْهِ الِاسْتِعَارَةِ بِتَشْبِيهِ اسْتِرْسَالِ الْإِنْسَانِ فِي طَلَبِ الْخَيْرِ عَلَى الدَّوَامِ بِالْعَمَلِ الدَّائِمِ الَّذِي شَأْنُهُ أَنْ يَسْأَمَ مِنْهُ عَامِلُهُ فَنَفْيُ السَّآمَةِ عَنْهُ رَمْزٌ لِلِاسْتِعَارَةِ.
ve o zararı kendisinden savması ve ondan koruması için Fâil-i Muhtâr olan [Allah]'a dua edip yalvararak onu kendisinden defetmeye hazırlanmaz. İnsanın hayır istemekten usanmamasına gelince, bunun manası doymaması ve yetinmemesidir. Burada yetinmeye ve kanaat etmeye istiâre yoluyla usanç anlamındaki seâme (السَّآمَةُ) -yani bıkkınlık- denilmiştir; bu da insanın sürekli hayır talep etmeye devam etmesinin, yapan kimsenin normalde usanacağı devamlı bir işe benzetilmesi suretiyledir; dolayısıyla ondan usancın nefyedilmesi bu istiârenin bir remzidir (işaretidir).
وَفِي الْحَدِيثِ: «لَوْ أَنَّ لِابْنِ آدَمَ وَادِيَيْنِ مَنْ ذَهَبٍ لَأَحَبَّ لَهُمَا ثَالِثًا، وَلَوْ أَنَّ لَهُ ثَلَاثَةً لَأَحَبَّ لَهُمَا رَابِعًا، وَلَا يَمْلَأُ عَيْنَ ابْنِ آدَمَ إِلَّا التُّرَابُ»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Âdemoğlunun altından iki vadisi olsa üçüncüsünü isterdi; şayet üç vadisi olsa dördüncüsünü isterdi. Âdemoğlunun gözünü ancak toprak doyurur.»
، وَقَالَ تَعَالَى: وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ [العاديات: ٨] .
Allah Teâlâ da şöyle buyurmuştur: { وَإِنَّهُ لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ } “Şüphesiz o, mal sevgisinde çok hırslıdır” [Âdiyât: 8].
وَالدُّعَاءُ: أَصْلُهُ الطَّلَبُ بِالْقَوْلِ، وَهُوَ هُنَا مَجَازٌ فِي الطَّلَبِ مُطْلَقًا فَتَكُونُ إِضَافَتُهُ إِلَى الْخَيْرِ مِنْ إِضَافَةِ الْمَصْدَرِ إِلَى مَا فِي مَعْنَى الْمَفْعُولِ، أَيِ الدُّعَاءُ بِالْخَيْرِ أَوْ طَلَبُ الْخَيْرِ.
Duâ (الدُّعَاءُ) kelimesinin aslı sözle talep etmektir; burada ise mutlak anlamda talep için mecazdır. Dolayısıyla onun hayra izafe edilmesi, masdarın meful manasındaki lafza izafeti kabilindendir; yani «hayır ile dua etmek» veya «hayrı talep etmek» demektir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الدُّعَاءُ اسْتِعَارَةً مَكْنِيَّةً، شَبَّهَ الْخَيْرَ بِعَاقِلٍ يَسْأَلُهُ الْإِنْسَانُ أَنْ يُقْبِلَ عَلَيْهِ، فَإِضَافَةُ الدُّعَاءِ مِنْ إِضَافَةِ الْمَصْدَرِ إِلَى مَفْعُولِهِ.
Duânın meknî istiâre olması da caizdir; hayır, insanın kendisine yönelmesini istediği akıl sahibi bir varlığa benzetilmiştir; bu takdirde duânın izafeti masdarın mefulüne izafeti kabilindendir.
وَأَمَّا أَن الْإِنْسَان يؤوس قُنُوطٌ إِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ فَذَلِكَ مِنْ خُلُقِ قِلَّةِ صَبْرِ الْإِنْسَانِ عَلَى مَا يُتْعِبُهُ وَيَشُقُّ عَلَيْهِ فَيَضْجَرُ إِنْ لَحِقَهُ شَرٌّ وَلَا يُوَازِي بَيْنَ مَا كَانَ فِيهِ مِنْ خَيْرٍ فَيَقُولُ: لَئِنْ مَسَّنِيَ الشَّرُّ زَمَنًا لَقَدْ حَلَّ بِيَ الْخَيْرُ أَزْمَانًا، فَمِنَ الْحَقِّ أَنْ أَتَحَمَّلَ مَا أَصَابَنِي كَمَا نَعِمْتُ بِمَا كَانَ لِي مِنْ خَيْرٍ، ثُمَّ لَا يَنْتَظِرُ إِلَى حِينِ انْفِرَاجِ الشَّرِّ عَنْهُ وَيَنْسَى الْإِقْبَالَ عَلَى سُؤَالِ اللَّهِ أَنْ يَكْشِفَ عَنْهُ الضُّرَّ بَلْ يَيْأَسُ وَيَقْنَطُ غَضَبًا وَكِبْرًا وَلَا يَنْتَظِرُ مُعَاوَدَةَ الْخَيْرِ ظَاهِرًا عَلَيْهِ أَثَرُ الْيَأْسِ بِانْكِسَارٍ وَحُزْنٍ. وَالْيَأْسُ فِعْلٌ قَلْبِيٌّ هُوَ: اعْتِقَاد عدم حُصُوله الميئوس مِنْهُ.
İnsana kötülük dokunduğunda son derece ümitsiz ve kederli olmasına gelince; bu durum, insanın kendisini yoran ve meşakkate sokan şeylere karşı sabrının azlığı ahlakından kaynaklanır. Kendisine bir kötülük ulaştığında içi daralır ve içinde bulunduğu hayır ile bunu kıyaslayıp: «Kötülük bana bir süre dokunduysa, hayır bana nice zamanlar boyunca uğramıştı; dolayısıyla sahip olduğum hayır ile nimetlendiğim gibi başıma gelene de katlanmam gerekir» demez. Sonra kötülüğün kendisinden kalkacağı anı beklemez; Allah'ın zararı kendisinden kaldırmasını istemeye yönelmeyi unutur; aksine öfke ve kibirle büsbütün yeise ve ümitsizliğe düşer, hayrın geri dönmesini beklemez ve kırgınlık ile hüzün sebebiyle üzerinde yeisin izi açıkça görülür. Yeis (الْيَأْسُ), kalbî bir fiil olup ümit kesilen şeyin gerçekleşmeyeceğine inanmaktır.
وَالْقُنُوطُ: انْفِعَالٌ يُدْنِي مِنْ أَثَرِ الْيَأْسِ وَهُوَ انْكِسَارٌ وَتَضَاؤُلٌ. وَلَمْ يَذْكُرْ هُنَا أَنَّهُ ذُو دُعَاءٍ لِلَّهِ كَمَا ذَكَرَ فِي قَوْلِهِ الْآتِي: وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ [فصلت: ٥١] . لِأَنَّ الْمَقْصُودَ أَهْلُ الشِّرْكِ وَهُمْ إِنَّمَا يَنْصَرِفُونَ إِلَى أَصْنَامِهِمْ.
Kunût (الْقُنُوطُ) ise, yeisin eserini açığa vuran bir etkilenme olup boyun bükme ve yılgınlıktır. Burada, gelecek olan: { وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ } “Ona bir kötülük dokunduğunda ise uzun uzadıya yalvarır durur” [Fussilet: 51] kavlinde zikrettiği gibi Allah'a dua ettiği zikredilmemiştir; zira burada kastedilenler şirk ehlidir ve onlar ancak putlarına yönelirler.
وَقَدْ جَاءَتْ تَرْبِيَةُ الشَّرِيعَةِ لِلْأُمَّةِ عَلَى ذَمِّ الْقُنُوطِ، قَالَ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ إِبْرَاهِيمَ قالَ وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ [الْحجر: ٥٦] ،
Şeriatın ümmete verdiği terbiye ümitsizliği yerme üzerine gelmiştir; nitekim Allah Teâlâ İbrâhim'den naklen şöyle buyurmuştur: { قالَ وَمَنْ يقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ } “[İbrâhim] dedi ki: «Sapıklardan başka Rabbinin rahmetinden kim ümit keser?»” [Hicr: 56].
وَفِي الْحَدِيثِ «انْتِظَارُ الْفَرَجِ بَعْدَ الشِّدَّةِ عِبَادَةٌ»
Hadiste de: «Sıkıntıdan sonra ferahlığı beklemek ibadettir» buyrulmuştur.
. فَالْآيَةُ وَصَفَتْ خُلُقَيْنِ ذَمِيمَيْنِ: أَحَدُهُمَا خُلُقُ الْبَطَرِ بِالنِّعْمَةِ وَالْغَفْلَةِ عَنْ شُكْرِ اللَّهِ عَلَيْهَا. وَثَانِيهِمَا الْيَأْسُ مِنْ رُجُوعِ النِّعْمَةِ عِنْدَ فَقْدِهَا. وَفِي نَظْمِ الْآيَةِ لَطَائِفُ مِنَ الْبَلَاغَةِ:
Ayet iki yerilmiş ahlakı tavsif etmiştir: Biri nimetle şımarma ve ona karşı Allah'a şükretmekten gafil olma ahlakıdır. İkincisi ise nimet kaybedildiğinde onun geri dönmesinden ümit kesme halidir. Ayetin nazmında birtakım belâgat incelikleri vardır:
الْأُولَى: التَّعْبِيرُ عَنْ دَوَامِ طَلَبِ النِّعْمَةِ بِعَدَمِ السَّآمَةِ كَمَا عَلِمْتَهُ.
Birincisi: Bildiğin üzere, sürekli nimet talep etmenin usanmamak lafzıyla ifade edilmesidir.
الثَّانِيَةُ: التَّعْبِيرُ عَنْ مَحَبَّةِ الْخَيْرِ بِدُعَاءِ الْخَيْرِ.
İkincisi: Hayır sevgisinin «hayır istemek (duâ)» ile ifade edilmesidir.
الثَّالِثَةُ: التَّعْبِيرُ عَنْ إِضَافَةِ الضُّرِّ بِالْمَسِّ الَّذِي هُوَ أَضْعَف إحساس الْإِصَابَة قَالَ تَعَالَى: لَا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ [الزمر: ٦١] .
Üçüncüsü: Zararın ilişmesinin, isabet etmenin en hafif hissi olan mess (الْمَسّ / dokunma) ile ifade edilmesidir. Allah Teâlâ: { لَا يَمَسُّهُمُ السُّوءُ } “Onlara hiçbir kötülük dokunmaz” [Zümer: 61] buyurmuştur.
الرَّابِعَةُ: اقْتِرَانُ شَرْطِ مَسِّ الشَّرِّ بِ إِنْ الَّتِي مِنْ شَأْنِهَا أَنْ تَدْخُلَ عَلَى النَّادِرِ وُقُوعُهُ فَإِنَّ إِصَابَةَ الشَّرِّ الْإِنْسَانَ نَادِرَةٌ بِالنِّسْبَةِ لِمَا هُوَ مَغْمُورٌ بِهِ مِنَ النِّعَمِ.
Dördüncüsü: Kötülüğün dokunması şartının, nadiren gerçekleşen şeylerin başına gelen in (إِنْ) şart edatıyla bitiştirilmesidir; zira insanın içine gömülü olduğu nimetlere kıyasla insana kötülüğün isabet etmesi nadirdir.
الْخَامِسَةُ: صِيغَةُ الْمُبَالغَة فِي فَيَؤُسٌ.
Beşincisi: { فَيَؤُسٌ } kelimesindeki mübalağa sîgasıdır.
السّادسة: إتباع يؤس بِ قَنُوطٌ الَّذِي هُوَ تَجَاوُزُ إِحْسَاسِ الْيَأْسِ إِلَى ظَاهِرِ الْبَدَنِ بِالِانْكِسَارِ، وَهُوَ مِنْ شِدَّةِ يَأْسِهِ، فَحَصَلَتْ مُبَالَغَتَانِ فِي التَّعْبِيرِ عَنْ يَأْسِهِ بِأَنَّهُ اعْتِقَادٌ فِي ضَمِيرِهِ وَانْفِعَالٌ فِي سَحَنَاتِهِ. فَالْمُشْرِكُ يَتَأَصَّلُ فِيهِ هَذَا الْخُلُقُ وَيَتَزَايَدُ بِاسْتِمْرَارِ الزَّمَانِ.
Altıncısı: { يَؤُسٌ } kelimesinin ardından, yeis hissinin bedenin dışına kırgınlık olarak taşması manasına gelen ve yeisinin şiddetinden kaynaklanan { قَنُوطٌ } kelimesinin getirilmesidir. Böylece onun yeisi, hem kalbinde bir inanç hem de yüz hatlarında ve duruşunda bir infial olarak ifade edilmek suretiyle iki kat mübalağa حاصل olmuştur. Müşrikte bu ahlak kökleşir ve zamanın akışıyla daha da artar.
وَالْمُؤْمِنُ لَا تَزَالُ تَرْبِيَةُ الْإِيمَانِ تَكُفُّهُ عَنْ هَذَا الْخُلُقِ حَتَّى يَزُولَ مِنْهُ أَوْ يَكَادَ.
Mümini ise imanın terbiyesi bu ahlaktan sürekli alıkoyar; ta ki bu huy ondan yok olur veya yok olmaya yaklaşır.
ثُمَّ بَيَّنَتِ الْآيَةُ خُلُقًا آخَرَ فِي الْإِنْسَانِ وَهُوَ أَنَّهُ إِذَا زَالَ عَنْهُ كَرْبُهُ وَعَادَتْ إِلَيْهِ النِّعْمَةُ نَسِيَ مَا كَانَ فِيهِ مِنَ الشِّدَّةِ وَلَمْ يَتَفَكَّرْ فِي لُطْفِ اللَّهِ بِهِ فَبَطِرَ النِّعْمَةَ، وَقَالَ: قَدِ اسْتَرْجَعْتُ خَيْرَاتِي بِحِيلَتِي وَتَدْبِيرِي، وَهَذَا الْخَيْرُ حَقٌّ لِي حَصُلْتُ عَلَيْهِ، ثُمَّ إِذَا كَانَ مِنْ أَهْلِ الشِّرْكِ وَهُمُ الْمُتَحَدَّثُ عَنْهُمْ تَرَاهُ إِذَا سَمِعَ إنذار النبيء ﷺ بِقِيَامِ السَّاعَةِ أَوْ هَجَسَ فِي نَفْسِهِ هَاجِسُ عَاقِبَةِ هَذِهِ الْحَيَاةِ قَالَ لِمَنْ يَدْعُوهُ إِلَى الْعَمَلِ لِيَوْمِ
Sonra ayet insandaki başka bir ahlakı açıklamıştır: O da sıkıntısı kalkıp kendisine nimet geri döndüğünde, içinde bulunduğu meşakkati unutup Allah'ın kendisine olan lütfunu düşünmemesi, nimetle şımarıp: «Hayırlarımı kendi çare ve tedbirimle geri aldım; bu hayır zaten benim hak ettiğim ve ulaştığım bir şeydir» demesidir. Sonra eğer kendilerinden bahsedilen şirk ehlinden ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in kıyametin kopuşuna dair uyarısını işittiğinde yahut içinde bu hayatın akıbetine dair bir düşünce doğduğunda, kendisini hesap gününe
الْحِسَابِ أَوْ قَالَ فِي نَفْسِهِ مَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَلَئِنْ فَرَضْتُ قِيَامَ السَّاعَةِ عَلَى احْتِمَالٍ ضَعِيفٍ فَإِنِّي سَأَجِدُ عِنْدَ اللَّهِ الْمُعَامَلَةَ بِالْحُسْنَى لِأَنِّي مِنْ أَهْلِ الثَّرَاءِ وَالرَّفَاهِيَةِ فِي الدُّنْيَا فَكَذَلِكَ سَأَكُونُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَهَذَا مِنْ سُوءِ اعْتِقَادِهِمْ أَنْ يَحْسَبُوا أَحْوَالَ الدُّنْيَا مُقَارِنَةً لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ، كَمَا حَكَى اللَّهُ تَعَالَى عَنِ الْعَاصِي بْنِ وَائِلٍ حِينَ اقْتَضَاهُ خَبَّابُ بْنُ الْأَرَتِّ مَالًا لَهُ عِنْدَهُ مِنْ أَجْرِ صِنَاعَةِ سَيْفٍ فَقَالَ لَهُ: حَتَّى تَكْفُرَ بِمُحَمَّدٍ؟ فَقَالَ خَبَّابٌ: لَا أَكْفُرُ بِمُحَمَّدٍ حَتَّى يُمِيتَكَ اللَّهُ وَيَبْعَثُك، فَقَالَ: أَو إنّي لَمَيِّتٌ فَمَبْعُوثٌ؟ قَالَ: نَعَمْ. فَقَالَ: لَئِنْ بَعَثَنِي اللَّهُ فَسَيَكُونُ لِي مَالِي فَأَقْضِيكَ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا وَقالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَداً الْآيَات من سُورَةِ مَرْيَمَ [٧٧] .
hazırlık yapmaya davet eden kişiye şöyle der yahut kendi içinde söyler: { مَا أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً } «Kıyametin kopacağını sanmıyorum; zayıf bir ihtimal olarak kıyametin koptuğunu varsaysam bile Allah katında en güzel muameleyi göreceğim; çünkü ben dünyada servet ve refah ehliyim, kıyamet gününde de öyle olacağım.» Bu, onların dünya hallerinin ahirette de kendilerine eşlik edeceğini sanmalarından kaynaklanan bozuk inançlarındandır. Nitekim Habbâb b. Eret kılıç yapma ücretinden dolayı kendisinde bulunan alacağını Âs b. Vâil'den istediğinde Allah Teâlâ onun hakkında şöyle nakletmiştir: Âs ona: «Muhammed'i inkâr edinceye kadar [ödemem]» dedi. Habbâb da: «Allah seni öldürüp tekrar diriltinceye kadar Muhammed'i inkâr etmem» dedi. Bunun üzerine Âs: «Ben ölecek ve sonra diriltilecek miyim?» dedi. O: «Evet» cevabını verdi. Âs: «Şayet Allah beni diriltirse malım olacak ve borcumu sana öderim» dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ Meryem Suresi'ndeki şu ayetleri indirdi: { أَفَرَأَيْتَ الَّذِي كَفَرَ بِآياتِنا وَقالَ لَأُوتَيَنَّ مَالًا وَوَلَداً } “Ayetlerimizi inkâr edip: «Bana mutlaka mal ve evlat verilecek» diyeni gördün mü?” [Meryem: 77].
وَلَعَلَّ قَوْلَهُ: وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى إِنَّمَا هُوَ عَلَى سَبِيلِ الِاسْتِهْزَاءِ كَمَا فِي مَقَالَةِ الْعَاصِي بْنِ وَائِلٍ. وَذِكْرُ إِنْكَارِ الْبَعْثِ هُنَا إِدْمَاجٌ بِذِكْرِ أَحْوَالِ الْإِنْسَانِ الْمُشْرِكِ فِي عُمُومِ أَحْوَالِ الْإِنْسَانِ.
Muhtemelen onun: { وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى } “Rabbime döndürülsem bile şüphesiz O'nun katında benim için en güzeli vardır” sözü, Âs b. Vâil'in sözünde olduğu gibi yalnızca alay etme kabilindendir. Burada dirilişin inkârının zikredilmesi ise, müşrik insanın hallerinin insanın genel halleri arasına idracı kabilindendir.
وَجِيءَ فِي حِكَايَةِ قَوْلِهِ وَلَئِنْ رُجِعْتُ بِحَرْفِ (إِنْ) الشَّرْطِيَّةِ الَّتِي يَغْلِبُ وُقُوعُهَا فِي الشَّرْطِ الْمَشْكُوكِ وُقُوعُهُ لِأَنَّهُ جَعَلَ رُجُوعَهُ إِلَى اللَّهِ أَمْرًا مَفْرُوضًا ضَعِيفَ الِاحْتِمَالِ. وَأَمَّا
{ وَلَئِنْ رُجِعْتُ } sözünün aktarımında, vuku bulması şüpheli olan şartlarda kullanılması yaygın olan şart edatı in (إِنْ) getirilmiştir; çünkü o, Allah'a dönüşünü ihtimali zayıf farazî bir durum olarak kabul etmiştir.
دُخُولُ اللَّامِ الْمُوطِئَةِ لِلْقَسَمِ عَلَيْهِ فَمَوْرِدُ التَّحْقِيقِ بِالْقِسَمِ هُوَ حُصُولُ الْجَوَابِ لَوْ حَصَلَ الشَّرْطُ.
Yemine hazırlık bildiren lâm harfinin (lâm-ı mûtıe) onun üzerine gelmesine gelince; yeminle pekiştirilen husus, şart gerçekleştiği takdirde cevabın da meydana geleceğidir.
وَكَذَلِكَ التَّأْكِيدُ بِ إِنْ وَلَامِ الِابْتِدَاءِ مَوْرِدُهُ هُوَ جَوَابُ الشَّرْطِ، وَكَذَلِكَ تَقْدِيمُ لِي وعِنْدَهُ عَلَى اسْمِ إِنَّ هُوَ لِتَقَوِّي تَرَتُّبِ الْجَوَابِ عَلَى الشَّرْطِ.
Aynı şekilde { إِنَّ } ve ibtidâ lâmı ile yapılan tekit de şartın cevabına aittir; keza { لِي } ve { عِنْدَهُ } lafızlarının inne'nin isminden öne geçirilmesi de cevabın şarta terettüp etmesini kuvvetlendirmek içindir.
وَالْحُسْنَى: صِفَةٌ لِمَوْصُوفٍ مَحْذُوفٍ، أَيِ الْحَالَةُ الْحُسْنَى، أَوِ الْمُعَامَلَةُ الْحُسْنَى.
El-Husnâ (الْحُسْنَى), mahzuf bir mevsufun sıfatıdır; yani «en güzel hâl» veya «en güzel muamele» demektir.
وَالْأَظْهَرُ أَنَّ الْحُسْنَى صَارَتِ اسْمًا لِلْإِحْسَانِ الْكَثِيرِ أَخْذًا مِنْ صِيغَةِ التَّفْضِيلِ.
Daha zâhir olan [görüşe göre] el-husnâ, tafdîl kipi (ism-i tafdîl) esas alınarak çokça ihsanda bulunmanın özel adı haline gelmiştir.
وَاعْلَمْ أَنَّ الْإِنْسَانَ مُتَفَاوِتَةٌ أَفْرَادُهُ فِي هَذَا الْخُلُقِ الْمَعْزُوِّ إِلَيْهِ هُنَا عَلَى تَفَاوُتِ أَفْرَادِهِ فِي الْغُرُورِ، وَلَمَّا كَانَ أَكْثَرُ النَّاسِ يَوْمَئِذٍ الْمُشْرِكِينَ كَانَ هَذَا الْخُلُقُ فَاشِيًا فِيهِمْ
Bil ki insanlar, gurur ve aldanış bakımından farklı oldukları gibi burada kendilerine isnat edilen bu ahlakta da fert fert farklılık gösterirler. O gün insanların çoğu müşrik olduğu için bu ahlak onların arasında yaygındı;
يَقْتَضِيهِ دِينُ الشِّرْكِ. وَلَا نَظَرَ فِي الْآيَةِ لِمَنْ كَانَ يَوْمَئِذٍ مِنَ الْمُسْلِمِينَ لِأَنَّهُمُ النَّادِرُ، عَلَى أَنَّ الْمُسْلِمَ قَدْ يُخَامِرُهُ بَعْضُ هَذَا الْخُلُقِ وَتَرْتَسِمُ فِيهِ شِيَاتٌ مِنْهُ وَلَكِنَّ إِيمَانَهُ يَصْرِفُهُ عَنْهُ انْصِرَافًا بِقَدْرِ قُوَّةِ إِيمَانِهِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُ لَا يَبْلُغُ بِهِ إِلَى الْحَدِّ الَّذِي يَقُولُ وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً، وَلَكِنَّهُ قَدْ تَجْرِي أَعْمَالُ بَعْضِ الْمُسْلِمِينَ عَلَى صُورَةِ أَعْمَالِ مَنْ لَا يَظُنُّ أَنَّ السَّاعَةَ قَائِمَةٌ مِثْلَ أُولَئِكَ الَّذِينَ يَأْتُونَ السَّيِّئَاتِ ثُمَّ يَقُولُونَ: إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ، وَاللَّهَ غَنِيٌّ عَنْ عَذَابِنَا، وَإِذَا ذُكِرَ لَهُمْ يَوْمُ الْجَزَاءِ قَالُوا: مَا ثَمَّ إِلَّا الْخَيْرُ وَنَحْوَ ذَلِكَ، فَجَعَلَ اللَّهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَذَمَّةً لِلْمُشْرِكِينَ وَمَوْعِظَةً لِلْمُؤْمِنِينَ كَمَدًا لِلْأَوَّلِينَ وَانْتِشَالًا لِلْآخِرِينَ.
zira şirk dini bunu gerektirmekteydi. O gün Müslüman olanlar ise azınlıkta oldukları için ayette onlar dikkate alınmamıştır. Bununla birlikte Müslümana da bu ahlaktan bir miktar sirayet edebilir ve onda bundan bazı izler belirebilir; ancak imanı, kuvveti nispetinde onu bundan uzaklaştırır. Bilinmektedir ki bu durum onu { وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً } “Kıyametin kopacağını da sanmıyorum” diyecek bir dereceye vardırmaz. Ne var ki bazı Müslümanların amelleri, kötülükleri işleyip sonra «Şüphesiz Allah Gafûr'dur, Rahîm'dir», «Allah bize azap etmekten müstağnidir» diyen ve kendilerine ceza günü hatırlatıldığında «Orada hayırdan başka bir şey olmaz» ve benzeri sözler söyleyen kimseler gibi, kıyametin kopacağını sanmayanların amelleri suretinde cereyan edebilir. Nitekim Allah bu ayette müşrikler için bir yergi, müminler için de bir öğüt kılmıştır; birinciler için keder, ikinciler için ise kurtuluş vesilesi olsun diye.
فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِما عَمِلُوا وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ.
{ فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِما عَمِلُوا وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ } “İnkâr edenlere yaptıklarını mutlaka haber vereceğiz ve onlara mutlaka çetin bir azaptan tattıracağız.”
تَفْرِيعٌ عَلَى جُمْلَةِ وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ أَيْنَ شُرَكائِي [فصلت: ٤٧] وَمَا اتَّصَلَ بِهَا أَيْ فَلَنُعْلِمَنَّهُمْ بِمَا عَمِلُوا عَلَنًا يَعْلَمُونَ بِهِ أَنَّا لَا يَخْفَى عَلَيْنَا شَيْءٌ مِمَّا عَمِلُوهُ وَتَقْرِيعًا لَهُمْ.
{ وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ أَيْنَ شُرَكائِي } “Onlara: «Nerede bana ortak koştuklarınız?» diye sesleneceği gün” [Fussilet: 47] cümlesine ve ona bağlı olan ifadelere yapılmış bir tefrîdir (sonuç çıkarmadır). Yani yaptıklarından hiçbir şeyin Bize gizli kalmadığını bilecekleri şekilde ve kendilerini azarlamak amacıyla yaptıklarını onlara alenen bildireceğiz.
وَقَوْلُ: الَّذِينَ كَفَرُوا إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ، وَمُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ:
{ الَّذِينَ كَفَرُوا } sözü, zamir makamında açık isim kullanılmasıdır (ızhâr fi makâmi'l-idmâr). Zahirin gereği şöyle denilmesiydi:
وَلَنُنَبِّئَنَّهُمْ بِمَا عَمِلُوا، فَعَدَلَ إِلَى الْمَوْصُولِ وَصِلَتِهِ لِمَا تُؤْذِنُ بِهِ الصِّلَةُ مِنْ عِلَّةِ اسْتِحْقَاقِهِمُ الْإِذَاقَةَ بِمَا عَمِلُوا وَإِذَاقَةَ الْعَذَابِ. وَقَوْلُهُ: وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ هُوَ الْمَقْصُودُ مِنَ التَّفْرِيعِ.
«Yaptıklarını onlara mutlaka haber vereceğiz» (وَلَنُنَبِّئَنَّهُمْ بِمَا عَمِلُوا). Fakat sılanın (bağlı cümlenin), yaptıklarının kendilerine tattırılmasını ve azabın tattırılmasını hak etmelerinin gerekçesini bildirmesi sebebiyle ism-i mevsul ve sılasına dönülmüştür. { وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ } “Ve onlara mutlaka çetin bir azaptan tattıracağız” sözü ise tefrîin (asıl çıkarımın) kastettiği gayedir.
وَالْغَلِيظُ حَقِيقَتُهُ: الصُّلْبُ، قَالَ تَعَالَى: فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ [الْفَتْح: ٢٩] ، وَهُوَ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِلْقَوِيِّ فِي نَوْعِهِ، أَيْ عَذَابٍ شَدِيدِ الْإِيلَامِ وَالتَّعْذِيبِ، كَمَا اسْتُعِيرَ لِلْقَسَاوَةِ فِي الْمُعَامَلَةِ فِي قَوْلِهِ وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ [التَّوْبَة: ٧٣] وَقَوْلِهِ: وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً [التَّوْبَة:
El-Ğalîz (الْغَلِيظُ) kelimesinin hakiki anlamı «sert ve katı»dır. Allah Teâlâ: { فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ } “Kalınlaştı ve gövdesi üzerine dikildi” [Fetih: 29] buyurmuştur. Burada ise kendi türünde güçlü olan şey için istiare yoluyla kullanılmıştır; yani elem vermesi ve azabı pek şiddetli olan bir azap demektir. Nitekim: { وَاغْلُظْ عَلَيْهِمْ } “Onlara karşı sert davran” [Tevbe: 73] ve: { وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً } “Sizde bir sertlik bulsunlar” [Tevbe:
١٢٣] .
123] ayetlerinde muameledeki katılığa ve sertliğe de istiare edilmiştir.
والإذاقة: مَجَازٌ فِي مُطْلَقِ الْإِصَابَةِ فِي الْحِسِّ لِإِطْمَاعِهِمْ أَنَّهَا إِصَابَةٌ خَفِيفَةٌ كَإِصَابَةِ الذَّوْقِ بِاللِّسَانِ. وَهَذَا تَجْرِيدٌ لِلْمَجَازِ كَمَا أَنَّ وَصْفَهُ بِالْغَلِيظِ تَجْرِيدٌ ثَانٍ فَحَصَلَ مِنْ ذَلِكَ ابْتِدَاءٌ مُطْمِعٌ وانتهاء مؤيس.
Tattırma (el-izâka), dille tatma hissi gibi hafif bir dokunuş olduğu hissini verip onları umutlandırmak için duyulardaki mutlak isabet ve maruz kalma hakkında mecazdır. Bu, mecazın tecrididir; azabın ğalîz (çetin/katı) olarak nitelenmesi de ikinci bir tecriddir. Böylece bundan ümitlendirici bir başlangıç ve ümit kesici bir son hâsıl olmuştur.
[سُورَة فصلت (٤١) : آيَة ٥١]
[Fussilet Suresi (41), Ayet 51]
وَإِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَنَأى بِجانِبِهِ وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ (٥١)
{ وَإِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَنَأى بِجانِبِهِ وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ } “İnsana nimet verdiğimiz zaman yüz çevirir ve yan çizer; ona bir şer dokunduğunda ise uzun uzadıya yalvarır.” (51)
هَذَا وَصْفٌ وَتَذْكِيرٌ بِضَرْبٍ آخَرَ مِنْ طُغْيَانِ النَّفْسِ الْإِنْسَانِيَّةِ غَيْرِ خَاصٍّ بِأَهْلِ الشِّرْكِ بَلْ هُوَ مُنْبَثٌّ فِي جَمِيعِ النَّاسِ عَلَى تَفَاوُتٍ إِلَّا مَنْ عَصَمَ اللَّهُ. وَهُوَ تَوْصِيفٌ لِنَزَقِ النَّفْسِ الْإِنْسَانِيِّ وَقِلَّةِ ثَبَاتِهِ فَإِذَا أَصَابَتْهُ السَّرَّاءُ طَغَا وَتَكَبَّرَ وَنَسِيَ شُكْرَ رَبِّهِ نِسْيَانًا قَلِيلًا أَوْ كَثِيرًا وَشُغِلَ بِلَذَّاتِهِ، وَإِذَا أَصَابَتْهُ الضَّرَّاءُ لَمْ يَصْبِرْ وَجَزِعَ وَلَجَأَ إِلَى رَبِّهِ يُلِحُّ بِسُؤَالِ كَشْفِ الضَّرَّاءِ عَنْهُ سَرِيعًا. وَفِي ذِكْرِ هَذَا الضَّرْبِ تَعَرُّضٌ لِفِعْلِ اللَّهِ وَتَقْدِيرِهِ الْخَلَّتَيْنِ السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ. وَهُوَ نَقْدٌ لِسُلُوكِ الْإِنْسَانِ فِي الْحَالَتَيْنِ وَتَعْجِيبٌ مِنْ شَأْنِهِ. وَمَحَلُّ النَّقْدِ وَالتَّعْجِيبِ مِنْ إِعْرَاضِهِ وَنَأْيِهِ بِجَانِبِهِ وَاضِحٌ، وَأَمَّا مَحَلُّ الِانْتِقَادِ وَالتَّعْجِيبِ مِنْ أَنَّهُ ذُو دُعَاء عريض عِنْد مَا يَمَسُّهُ الشَّرُّ فَهُوَ مِنْ حَيْثُ لَمْ يَتَذَكَّرِ الْإِقْبَالَ عَلَى دُعَاءِ ربّه إِلَّا عِنْد مَا يَمَسُّهُ الشَّرُّ وَكَانَ الشَّأْنُ أَنْ لَا يَغْفُلَ عَنْ ذَلِكَ فِي حَالِ النِّعْمَةِ فَيَدْعُوَ بِدَوَامِهَا وَيَشْكُرَ رَبَّهُ عَلَيْهَا وَقَبُولِ شُكْرِهِ لِأَنَّ تِلْكَ الْحَالَةَ أَوْلَى بِالْعِنَايَةِ مِنْ حَالَةِ مَسِّ الضُّرِّ.
Bu, şirk ehline mahsus olmayıp Allah'ın koruduğu kimseler müstesna, farklı derecelerde bütün insanlara yayılmış bulunan insan nefsinin bir başka azgınlık türünün tasviri ve hatırlatılmasıdır. Bu, insan nefsinin taşkınlığının ve sebatının azlığının bir nitelendirilmesidir: Kendisine bolluk ve genişlik isabet ettiğinde azar, kibirlenir, Rabbine az ya da çok şükretmeyi unutur ve lezzetleriyle meşgul olur; kendisine bir darlık ve zarar isabet ettiğinde ise sabretmez, feryat edip sızlanır ve darlığın kendisinden çabucak kaldırılmasını ısrarla istemek üzere Rabbine sığınır. Bu türün zikredilmesinde Allah'ın fiiline ve bolluk ile darlık şeklindeki bu iki durumu takdir etmesine bir temas vardır. Bu, insanın her iki durumdaki davranışının bir eleştirisi ve onun durumuna karşı bir hayret ifadesidir. Yüz çevirmesi ve yan çizmesinden dolayı yapılan eleştiri ve hayretin yeri açıktır. Kendisine kötülük dokunduğunda uzun uzadıya yalvarmasından dolayı yapılan eleştiri ve hayretin yeri ise, Rabbine duaya yönelmeyi ancak kötülük dokunduğunda hatırlaması noktasındandır; hâlbuki asıl gereken, nimet anında bundan gafil kalmayıp nimetin devamı için dua etmesi, Rabbine şükretmesi ve şükrünün kabulünü istemesiydi. Çünkü o hâl, darlık dokunması hâlinden daha çok ihtimama layıktır.
وَأَمَّا مَا تَقَدَّمَ مِنْ قَوْلِهِ: لَا يَسْأَمُ الْإِنْسانُ مِنْ دُعاءِ الْخَيْرِ إِلَى قَوْله: لَلْحُسْنى [فصلت: ٤٩، ٥٠] فَهُوَ وَصْفٌ لِضَرْبٍ آخَرَ أَشَدَّ، وَهُوَ خَاصٌّ بِأَهْلِ الشِّرْكِ لِمَا وَقَعَ فِيهِ مِنْ قَوْلِهِ: وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً [الْكَهْف: ٣٦] ، فَلَيْسَ قَوْلُهُ: وَإِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَنَأى بِجانِبِهِ إِلَخْ تَكْرِيرًا مَعَ قَوْلِهِ: لَا يَسْأَمُ الْإِنْسانُ [فصلت: ٤٩] الْآيَةَ. فَهَذَا التَّفَنُّنُ فِي وَصْفِ أَحْوَالِ الْإِنْسَانِ مَعَ رَبِّهِ هُوَ الَّذِي دَعَا إِلَى مَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَإِذا أَنْعَمْنا مِنْ بَعْضِ التَّكْرِيرِ لِمَا ذَكَرَ فِي الضَّرْبِ الْمُتَقَدِّمِ لِزِيَادَةِ تَقْرِيرِهِ، وَلِلْإِشَارَةِ إِلَى اخْتِلَافِ الْحَالَتَيْنِ بِاعْتِبَارِ الشِّرْكِ وَعَدَمِهِ مَعَ اتِّحَادِهِمَا فِي مَثَارِ الْجِبِلَّةِ الْإِنْسَانِيَّةِ، وَبِاعْتِبَارِ مَا قَدَّرَهُ اللَّهُ لِلْإِنْسَانِ.
Daha önce geçen { لَا يَسْأَمُ الْإِنْسانُ مِنْ دُعاءِ الْخَيْرِ } “İnsan hayır istemekten usanmaz” ayetinden { لَلْحُسْنى } “en güzeli [vardır]” [Fussilet: 49-50] sözüne kadar olan kısma gelince; bu, daha şiddetli olan başka bir türün tasviridir ve içinde { وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً } “Kıyametin kopacağını da sanmıyorum” [Kehf: 36] sözü geçtiği için şirk ehline mahsustur. Dolayısıyla { وَإِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَنَأى بِجانِبِهِ } “İnsana nimet verdiğimiz zaman yüz çevirir ve yan çizer...” sözü, { لَا يَسْأَمُ الْإِنْسانُ } [Fussilet: 49] ayetiyle bir tekrar değildir. İşte insanın Rabbi ile olan durumlarının tasvirindeki bu edebi çeşitlilik (tefennün), önceki türde zikredilen hususun daha fazla pekiştirilmesi, insan tabiatının kaynağında birleşmekle birlikte şirk ve şirk olmaması bakımından iki durumun farklılığına ve Allah'ın insan için takdir ettiği şeye işaret edilmesi amacıyla { وَإِذا أَنْعَمْنا } sözünün bazı tekrarlar içermesini gerektirmiştir.
وَالْإِعْرَاضُ: الِانْصِرَافُ عَنْ شَيْءٍ، وَهُوَ مُسْتَعَارٌ هُنَا لِلْغَفْلَةِ عَنْ شُكْرِ الْمُنْعِمِ أَوِ التَّعَمُّدِ لِتَرْكِ الشُّكْرِ.
El-İ'râd (الْإِعْرَاضُ), bir şeyden yüz çevirip dönmektir. Burada nimeti verene şükretmekten gafil kalmaya veya şükrü kasten terk etmeye istiare edilmiştir.
وَمُتَعَلِّقُ فِعْلِ أَعْرَضَ مَحْذُوفٌ لِدَلَالَةِ السِّيَاقِ عَلَيْهِ، وَالتَّقْدِيرُ: أَعْرَضَ عَنْ دُعَائِنَا.
{ أَعْرَضَ } fiilinin müteallakı (tümleci), bağlamın delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir; takdiri ise «Bize dua etmekten yüz çevirdi» (أَعْرَضَ عَنْ دُعَائِنَا) şeklindedir.
وَالنَّأْيُ: الْبُعْدُ، وَهُوَ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِعَدَمِ التَّفَكُّرِ فِي الْمُنْعِمِ عَلَيْهِ، فَشَبَّهَ عَدَمَ اشْتِغَالِهِ بِذَلِكَ بِالْبُعْدِ. وَالْجَانِبُ لِلْإِنْسَانِ: مُنْتَهَى جِسْمِهِ مِنْ إِحْدَى الْجِهَتَيْنِ اللَّتَيْنِ لَيْسَتَا قُبَالَةَ وَجْهِهِ وَظَهْرِهِ، وَيُسَمَّى الشِّقَّ، وَالْعِطْفَ بِكَسْرِ الْعَيْنِ. وَالْبَاءُ لِلتَّعْدِيَةِ. وَالْمَعْنَى: أَبْعَدَ جَانِبَهُ، كِنَايَةً عَنْ إِبْعَادِ نَفْسِهِ، أَيْ وَلَّى مُعْرِضًا غَيْرَ مُلْتَفِتٍ بِوَجْهِهِ إِلَى الشَّيْءِ الَّذِي ابْتَعَدَ هُوَ عَنْهُ.
En-Ne'y (النَّأْيُ), uzaklaşmaktır; burada kendisine nimet veren üzerinde düşünmemeye istiare edilmiştir; zira onun bununla meşgul olmayışını uzaklaşmaya benzetmiştir. İnsanın cânibi (el-cânib), yüzünün ve sırtının karşısında olmayan iki yönden birindeki vücut bitimidir; buna şıkk (yan) ve ayın harfinin kesresiyle ıtf da denir. [Bicânibihî'deki] bâ harfi ta'diye (geçişlilik) içindir. Anlamı: Yanını uzaklaştırdı; bu da kendisini uzaklaştırmasından kinayedir; yani kendisinden uzaklaştığı şeye yüzünü hiç dönmeksizin yüz çevirip gitti demektir.
وَمَعْنَى مَسَّهُ الشَّرُّ أَصَابَهُ شَرٌّ بِسَبَبٍ عَادِيٍّ. وَعَدَلَ عَنْ إِسْنَادِ إِصَابَةِ الشَّرِّ إِلَى اللَّهِ تَعْلِيمًا لِلْأَدَبِ مَعَ اللَّهِ كَمَا قَالَ إِبْرَاهِيمُ الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ [الشُّعَرَاء: ٧٨] إِلَخْ. ثُمَّ قَالَ: وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ [الشُّعَرَاء: ٨٠] فَلَمْ يَقُلْ: وَإِذَا أَمْرَضَنِي، وَفِي ذَلِكَ سِرٌّ وَهُوَ أَنَّ النِّعَمَ وَالْخَيْرَ مُسَخَّرَانِ لِلْإِنْسَانِ فِي أَصْلِ وَضْعِ خِلْقَتِهِ فَهُمَا الْغَالِبَانِ عَلَيْهِ لِأَنَّهُمَا مِنْ مَظَاهِرِ نَامُوسِ بَقَاءِ النَّوْعِ. وَأَمَّا الشُّرُورُ وَالْأَضْرَارُ فَإِنَّ مُعْظَمَهَا يَنْجَرُّ إِلَى الْإِنْسَانِ بِسُوءِ تَصَرُّفِهِ وَبِتَعَرُّضِهِ إِلَى مَا حَذَّرَتْهُ مِنْهُ الشَّرَائِعُ وَالْحُكَمَاءُ الْمُلْهَمُونَ فَقَلَّمَا يَقَعُ فِيهِمَا الْإِنْسَان إِلَّا بِعِلْمِهِ وَجُرْأَتِهِ.
{ مَسَّهُ الشَّرُّ } ifadesinin anlamı, olağan bir sebeple kendisine bir kötülük dokundu demektir. Kötülüğün dokunmasının Allah'a isnat edilmesinden kaçınılması, İbrahim'in { الَّذِي خَلَقَنِي فَهُوَ يَهْدِينِ } “Beni yaratan ve bana doğru yolu gösteren O'dur” [Şuarâ: 78] vb. deyip ardından { وَإِذا مَرِضْتُ فَهُوَ يَشْفِينِ } “Hastalandığım zaman bana şifa veren O'dur” [Şuarâ: 80] buyurarak «Beni hastalandırdığı zaman» dememesinde olduğu gibi, Allah'a karşı edebi öğretmek içindir. Bunda bir sır vardır: Nimetler ve hayır, yaratılışının asıl nizamında insana musahhar kılınmıştır; türün devamı kanununun tezahürlerinden oldukları için insana galip olan da bunlardır. Kötülüklere ve zararlara gelince; bunların çoğu, insanın kötü tutumu ve şeriatların ile ilham sahibi bilgelerin kendisini sakındırdığı şeylere maruz kalması sebebiyle insana yönelir. Dolayısıyla insan bunlara ancak kendi bilgisi ve cüretiyle düşer.
وَالدُّعَاءُ: الدُّعَاءُ لِلَّهِ بِكَشْفِ الشَّرِّ عَنْهُ. وَوَصْفُهُ بِالْعَرِيضِ اسْتِعَارَةٌ لِأَنَّ الْعَرْضَ- بِفَتْحِ الْعَيْنِ- ضِدُّ الطُّولِ، وَالشَّيْءُ الْعَرِيضُ هُوَ الْمُتَّسِعُ مِسَاحَةَ الْعَرْضِ، فَشَبَّهَ الدُّعَاءَ الْمُتَكَرِّرَ الْمُلِحَّ فِيهِ بِالثَّوْبِ أَوِ الْمَكَانِ الْعَرِيضِ. وَعَدَلَ عَنْ أَنْ يُقَالَ: فداع، إِلَى فَذُو دُعاءٍ لِمَا تُشْعِرُ بِهِ كَلِمَةُ ذُو مِنْ مُلَازَمَةِ الدُّعَاءِ لَهُ وَتَمَلُّكِهِ مِنْهُ.
Dua, kötülüğü kendisinden kaldırması için Allah'a yalvarmaktır. Duayı arîd (geniş/uzun uzadıya) olarak nitelemek bir istiaredir; zira ayın harfinin fethasıyla arz (عَرْض), boyun zıddı olan endir; arîd olan şey ise enine genişliği fazla olandır. Böylece tekrar edilen ve ısrarla yapılan duayı geniş bir elbiseye veya geniş bir mekâna benzetmiştir. «Dua eden» (feda'in) demek yerine { فَذُو دُعاءٍ } “dua sahibi olur” denilmesi, zû kelimesinin duanın onun ayrılmaz bir vasfı haline geldiğini ve ona tamamen hâkim olduğunu hissettirmesi sebebiyledir.
وَالدُّعَاءُ إِلَى اللَّهِ مِنْ شِيَمِ الْمُؤْمِنِينَ وَهُمْ مُتَفَاوِتُونَ فِي الْإِكْثَارِ مِنْهُ وَالْإِقْلَالِ عَلَى تَفَاوُتِ مُلَاحَظَةِ الْحَقَائِقِ الْإِلَهِيَّةِ. وَتَوَجُّهُ الْمُشْرِكِينَ إِلَى اللَّهِ بِالدُّعَاءِ هُوَ أَقْوَالٌ تَجْرِي عَلَى أَلْسِنَتِهِمْ تَوَارَثُوهَا مِنْ عَادَاتٍ سَالِفَةٍ مِنْ أَزْمَانِ تَدَيُّنِهِمْ بِالْحَنِيفِيَّةِ قَبْلَ أَنْ تَدْخُلَ عَلَيْهِمْ عِبَادَةُ الْأَصْنَامِ وَتَتَأَصَّلَ فِيهِمْ فَإِذَا دَعَوُا اللَّهَ غَفَلُوا عَنْ مُنَافَاةِ أَقْوَالِهِمْ لعقائد شركهم.
Allah'a dua etmek müminlerin şiarındandır; ilahî hakikatleri idrak etmelerindeki farklılığa göre duayı çok veya az yapmada farklılık gösterirler. Müşriklerin dua ile Allah'a yönelmeleri ise putperestlik aralarına girip kök salmadan önce Haniflik dinine bağlı oldukları dönemlerdeki geçmiş adetlerden miras aldıkları, dillerinde dolaşan sözlerdir. Dolayısıyla Allah'a dua ettiklerinde, sözlerinin şirk inançlarıyla çeliştiğinden gafil olurlar.
[سُورَة فصلت (٤١) : آيَة ٥٢]
[Fussilet Suresi (41), Ayet 52]
قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقاقٍ بَعِيدٍ (٥٢)
{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقاقٍ بَعِيدٍ } “De ki: «Gördünüz mü, ya o Allah katından ise ve sonra da siz onu inkâr etmişseniz! [O takdirde] derin bir ayrılık ve muhalefet içinde olandan daha sapık kim vardır?»” (52)
اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ لَمَّا جاءَهُمْ إِلَى قَوْلِهِ:
{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ لَمَّا جاءَهُمْ } “Kendilerine geldiğinde Zikr'i inkâr edenler...” ayetinden şu söze kadar olan kısımla bağlantılı bir iptidâî isti'nâftır:
لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ [فصلت: ٤١، ٤٥] . فَهَذَا انْتِقَالٌ إِلَى الْمُجَادَلَةِ فِي شَأْنِ الْقُرْآنِ رَجَعَ بِهِ إِلَى الْغَرَضِ الْأَصْلِيِّ مِنْ هَذِهِ السُّورَةِ وَهُوَ بَيَانُ حَقِّيَّةِ الْقُرْآنِ وَصِدْقِهِ وَصِدْقِ مَنْ جَاءَ بِهِ.
{ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ } “ondan derin bir şüphe içindedirler” [Fussilet: 41, 45]. Bu, Kur'an hakkında bir münazaraya geçiştir ve bununla bu surenin asıl gayesine, yani Kur'an'ın hak ve doğru olduğunun ve onu getirenin doğruluğunun beyanına geri dönülmüştür.
وَهَذَا اسْتِدْعَاءٌ لِيُعْمِلُوا النَّظَرَ فِي دَلَائِلِ صِدْقِ الْقُرْآنِ مِثْلَ إِعْجَازِهِ وَانْتِسَاقِهِ وَتَأْيِيدِ بَعْضِهِ بَعْضًا وَكَوْنِهِ مُؤَيِّدًا لِلْكُتُبِ قَبْلَهُ، وَكَوْنِ تِلْكَ الْكُتُبِ مُؤَيِّدَةً لَهُ.
Bu, Kur'an'ın mucizeliği, ahenk ve tutarlılığı, bir kısmının diğer kısmını desteklemesi, kendisinden önceki kitapları tasdik edici ve o kitapların da onu tasdik edici olması gibi Kur'an'ın doğruluğunun delilleri üzerinde düşünmeye bir çağrıdır.
وَالْمَعْنَى: مَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ إِنْكَارِ صِدْقِ الْقُرْآنِ لَيْسَ صَادِرًا عَنْ نَظَرٍ وَتَمْحِيصٍ يُحَصِّلُ الْيَقِينَ وَإِنَّمَا جَازَفْتُمْ بِهِ قَبْلَ النَّظَرِ فَلَوْ تَأَمَّلْتُمْ لَاحْتَمَلَ أَنْ يُنْتِجَ لَكُمُ التَّأَمُّلُ أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَأَنْ لَا يَكُونَ مِنْ عِنْدِهِ، فَإِذَا فُرِضَ الِاحْتِمَالُ الْأَوَّلُ فَقَدْ أَقْحَمْتُمْ أَنْفُسَكُمْ فِي شِقَاقٍ قَوِيٍّ.
Anlamı şudur: Kur'an'ın doğruluğunu inkâr etme tutumunuz, kesin bilgi (yakîn) hasıl eden bir düşünme ve incelemeden kaynaklanmamaktadır; bilakis siz düşünmeden önce rastgele ve körü körüne bir inkâra kalkıştınız. Şayet düşünseydiniz, düşünmeniz sonucunda onun Allah katından olması da O'nun katından olmaması da muhtemel olabilirdi. Birinci ihtimal farz edildiğinde ise kendinizi pek şiddetli bir muhalefet ve ayrılığın içine atmış olursunuz.
وَهَذَا مِنَ الْكَلَامِ الْمُنْصِفِ وَاقْتَصَرَ فِيهِ عَلَى ذِكْرِ الْحَالَةِ الْمُنْطَبِقَةِ عَلَى صِفَاتِهِمْ تَعْرِيضًا بِأَنَّ ذَلِكَ هُوَ الطَّرَفُ الرَّاجِحُ فِي هَذَا الْإِجْمَالِ كَأَنَّهُ يَقُولُ: كَمَا أَنَّكُمْ قَضَيْتُمْ بِأَنَّهُ لَيْسَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَلَيْسَ ذَلِكَ مَعْلُومًا بِالضَّرُورَةِ فَكَذَلِكَ كَوْنُهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَتَعَالَوْا فَتَأَمَّلُوا فِي الدَّلَائِلِ، فَهُمْ لَمَّا أَنْكَرُوا أَنْ يَكُونَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَصَدُّوا أَنْفُسَهُمْ وَعَامَّتَهُمْ عَنْ الِاسْتِمَاعِ إِلَيْهِ وَالتَّدَبُّرِ فِيهِ فَقَدْ أَعْمَلُوا شَهَوَاتِ أَنْفُسِهِمْ وَأَهْمَلُوا الْأَخْذَ بالحيطة لَهُم أَن يَتَدَبَّرُوهُ حَتَّى يَكُونُوا عَلَى بَيِّنَةٍ مِنْ أَمْرِهِمْ فِي شَأْنه، وهم إِذَا تَدَبَّرُوهُ لَا يَلْبَثُونَ أَنْ يَعْلَمُوا صِدْقَهُ، فَاسْتَدْعَاهُمُ اللَّهُ إِلَى النَّظَرِ بِطَرِيقِ تَجْوِيزِ أَنْ يَكُونَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَإِنَّهُ إِذَا جَازَ ذَلِكَ وَكَانُوا قَدْ كَفَرُوا بِهِ دُونَ تَأَمُّلٍ كَانُوا قَدْ قَضَوْا عَلَى أَنْفُسِهِمْ بِالضَّلَالِ الشَّدِيدِ، وَإِذَا كَانُوا كَذَلِكَ فَقَدْ حَقَّتْ عَلَيْهِمْ كَلِمَاتُ الْوَعِيدِ.
Bu, insaflı bir sözdür ve bu icmalde tercih edilen tarafın o olduğuna telmihte bulunmak amacıyla onların niteliklerine uyan durumun zikriyle yetinilmiştir. Sanki şöyle denilmektedir: «Nasıl ki siz onun Allah katından olmadığına kesin olarak hükmettiniz ve bu zorunlu/apaçık bir bilgi değildir; aynı şekilde onun Allah katından olması da mümkündür; öyleyse gelin deliller üzerinde düşünün.» Onlar onun Allah katından olduğunu inkâr edip kendilerini ve halk tabakasını onu dinlemekten ve üzerinde düşünmekten alıkoyduklarında, nefislerinin hevalarına göre hareket etmiş ve Kur'an hakkında kesin bir delil üzere olabilmek için üzerinde düşünme ihtiyatını ihmal etmişlerdir. Hâlbuki onlar üzerinde düşündüklerinde onun doğruluğunu anlamakta gecikmezlerdi. Bu sebeple Allah, onun Allah katından olmasının caiz/mümkün olduğu varsayımı üzerinden onları düşünmeye çağırmıştır. Çünkü bu mümkünse ve onlar da düşünmeksizin onu inkâr etmişlerse, kendilerinin koyu bir sapıklık içinde olduğuna hükmetmiş olurlar. Böyle olduklarında ise tehdit sözleri onların üzerine hak olmuştur.
وإِنْ الشَّرْطِيَّةُ شَأْنُهَا أَنْ تَدْخُلَ عَلَى الشَّرْطِ الْمَشْكُوكِ فِيهِ، فَالْإِتْيَانُ بِهَا إِرْخَاءٌ لِلْعِنَانِ مَعَهُمْ لِاسْتِنْزَالِ طَائِرِ إِنْكَارِهِمْ حَتَّى يُقْبِلُوا عَلَى التَّأَمُّلِ فِي دَلَائِلِ صِدْقِ الْقُرْآنِ. وَيُشْبِهُ أَنْ يَكُونَ الْمَقْصُودُ بِهَذَا الْخِطَابِ وَالتَّشْكِيكِ أَوَّلًا دَهْمَاءَ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ لَمْ
Şart edatı olan in (إِنْ), kendisinde şüphe bulunan şarta dahil olmak şanındandır. Dolayısıyla bu edatın getirilmesi, Kur'an'ın doğruluğunun delilleri üzerinde düşünmeye yönelmelerini sağlamak amacıyla, inkârlarının şiddetini yumuşatmak için onlara karşı dizginleri gevşetme kabilindendir. Bu hitabın ve şüpheye düşürmenin öncelikle Kur'an'ın delaleti üzerinde
يَنْظُرُوا فِي دَلَالَةِ الْقُرْآنِ أَوْ لَمْ يُطِيلُوا النَّظَرَ وَلَمْ يَبْلُغُوا بِهِ حَدَّ الِاسْتِدْلَالِ.
düşünmeyen veya derinlemesine düşünmeyip bu düşünceyi istidlal (delil çıkarma) derecesine vardırmayan müşriklerin avam tabakasını hedeflemiş olması muhtemeldir.
وَأَمَّا قَادَتُهُمْ وَكُبَرَاؤُهُمْ وَأَهْلُ الْعُقُولِ مِنْهُمْ فَهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّهُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَلَكِنَّهُمْ غَلَبَ عَلَيْهِمْ حُبُّ الرِّئَاسَةِ عَلَى أَنَّهُمْ مُتَفَاوِتُونَ فِي هَذَا الْعِلْمِ إِلَى أَنْ يَبْلُغَ بَعْضُهُمْ إِلَى حَدٍّ قَرِيبٍ مِنْ حَالَةِ الدَّهْمَاءِ وَلَكِنَّ الْقُرْآنَ أَلْقَى بَيْنَهُمْ هَذَا التَّشْكِيكَ تَغْلِيبًا وَمُرَاعَاةً لِاخْتِلَافِ دَرَجَاتِ الْمُعَانِدِينَ وَمُجَارَاةً لَهُمُ ادِّعَاءَهُمْ أَنَّهُمْ لَمْ يَهْتَدُوا نَظَرًا لِقَوْلِهِمْ قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ [فصلت: ٥] .
Liderlerine, ileri gelenlerine ve akıl sahiplerine gelince; onlar onun Allah katından olduğunu bilirler, fakat liderlik sevgisi onlara üstün gelmiştir. Bununla birlikte bu bilgide derece derecedirler; hatta bazıları neredeyse avamın durumuna yakın bir dereceye kadar varır. Ancak Kur'an, inatçıların derecelerinin farklılığını gözeterek ve { قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ مِمَّا تَدْعُونا إِلَيْهِ وَفِي آذانِنا وَقْرٌ } “Bizi çağırdığın şeye karşı kalplerimiz örtüler içindedir, kulaklarımızda da bir ağırlık vardır” [Fussilet: 5] sözlerine binaen doğru yola ermediklerine dair iddialarını hesaba katarak tağlîb yoluyla aralarına bu şüpheyi atmıştır.
وثُمَّ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ كَفَرْتُمْ لِلتَّرَاخِي الرُّتْبِيِّ لِأَنَّ الْكُفْرَ بِمَا هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ أَمْرُهُ أَخْطَرُ مِنْ كَوْنِ الْقُرْآنِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ.
{ ثُمَّ كَفَرْتُمْ } “sonra da küfrettiniz” sözündeki { ثُمَّ } (sümme), rütbece sonralık (terâhî-i rütbî) içindir; zira Allah katından olan bir şeyi inkâr etmek, Kur'an'ın Allah katından olması durumundan daha vahimdir.
ومِنْ الْأُولَى لِلِاسْتِفْهَامِ وَهُوَ مُسْتَعْمَلٌ فِي مَعْنَى النَّفْيِ، أَيْ لَا أَضَلَّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقَاقٍ بَعِيدٍ إِذَا تَحَقَّقَ الشَّرْطُ.
Birinci { مَنْ } istifham (soru) içindir ve nefy (olumsuzluk) anlamında kullanılmıştır; yani şart gerçekleştiğinde, derin bir muhalefet içinde olandan daha sapığı yoktur demektir.
ومِنْ الثَّانِيَة مَوْصُولَة وَمَا صدقهَا الْمُخَاطَبُونَ بِقَوْلِهِ: كَفَرْتُمْ بِهِ فَعَدَلَ عَنِ الْإِضْمَارِ إِلَى طَرِيقِ الْمَوْصُولِ لِمَا تَأْذَنُ بِهِ الصِّلَةُ مِنْ تَعْلِيلِ أَنَّهُمْ أَضَلُّ الضَّالِّينَ بِكَوْنِهِمْ
İkinci { مَنْ } ise ism-i mevsuldür ve mâsadakı (karşılığı), { كَفَرْتُمْ بِهِ } sözüyle muhatap olanlardır. Zamir kullanmaktan mevsul yoluna dönülmesi, sılanın, onların derin muhalefet içinde olmaları hasebiyle sapıkların en sapığı olduklarını gerekçelendirmeyi bildirmesi sebebiyledir.
شَدِيدِي الشِّقَاقِ، وَذَلِكَ كِنَايَةٌ عَنْ كَوْنِهِمْ أَشَدَّ الْخَلْقِ عُقُوبَةً لِمَا هُوَ مَعْلُومٌ مِنْ أَنَّ الضَّلَالَ سَبَبٌ لِلْخُسْرَانِ.
Bu da, sapıklığın hüsran sebebi olduğu bilindiğinden, onların yaratılmışların cezası en şiddetli olanları olduklarından kinayedir.
وَالشِّقَاقُ: الْعِصْيَانُ. وَالْمُرَادُ: عِصْيَانُ أَمْرِ اللَّهِ لِظُهُورِ أَنَّ الْقُرْآنَ مِنْ عِنْدِهِ عَلَى هَذَا الْفَرْضِ بَيْنَنَا.
Eş-Şikâk (الشِّقَاقُ), isyandır. Kastedilen ise, aramızdaki bu varsayıma göre Kur'an'ın Allah katından olduğunun ortaya çıkması sebebiyle Allah'ın emrine isyandır.
وَالْبَعِيدُ: الْوَاسِعُ الْمَسَافَةِ، واستعير هُنَا للشديد فِي جِنْسِهِ، وَمُنَاسَبَةُ هَذِهِ الِاسْتِعَارَةِ لِلضَّلَالِ لِأَنَّ الضَّلَالَ أَصْلُهُ عَدَمُ الِاهْتِدَاءِ إِلَى الطَّرِيقِ، وَأَنَّ الْبُعْدَ مُنَاسِبٌ لِلشِّقَاقِ لِأَنَّ الْمُنْشَقَّ قَدْ فَارَقَ الْمُنْشَقَّ عَنْهُ فَكَانَ فِرَاقُهُ بَعِيدًا لَا رَجَاءَ مَعَهُ لِلدُّنُوِّ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتابِ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٧٦] .
El-Baîd (الْبَعِيدُ), mesafesi geniş olandır; burada kendi türünde şiddetli olan şey için istiare edilmiştir. Bu istiarenin dalâlete (sapıklığa) uygunluğu, dalâletin aslının yolu bulamamak olmasından ötürüdür; uzaklığın şikâka (muhalefet ve ayrılığa) uygunluğu ise ayrılan kimsenin ayrıldığı taraftan uzaklaşması ve bu ayrılığının artık yakınlaşma ümidi kalmayacak derecede uzak olması sebebiyledir. Bu husus daha önce Bakara Suresi'ndeki { وَإِنَّ الَّذِينَ اخْتَلَفُوا فِي الْكِتابِ لَفِي شِقاقٍ بَعِيدٍ } “Kitap konusunda anlaşmazlığa düşenler ise elbette derin bir ayrılık içindedirler” [Bakara: 176] ayetinde geçmişti.
وَفِعْلُ أَرَأَيْتُمْ مُعَلَّقٌ عَنِ الْعَمَلِ لِوُجُودِ الِاسْتِفْهَامِ بَعْدَهُ، وَالرُّؤْيَةُ عِلْمِيَّةٌ
{ أَرَأَيْتُمْ } fiili, sonrasında istifham bulunduğu için amelden ta'lîk edilmiştir (askıya alınmıştır); buradaki görme (rü'yet) ise ilmîdir (bilgi anlamındadır).
[سُورَة فصلت (٤١) : آيَة ٥٣]
[Fussilet Suresi (41), Ayet 53]
سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٥٣)
{ سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } “Onun hak olduğu kendilerine açıkça belli oluncaya kadar onlara hem ufuklarda hem de kendi nefislerinde ayetlerimizi göstereceğiz. Rabbinin her şeye şahit olması yetmez mi?” (53)
سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ.
{ سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ } “Onun hak olduğu kendilerine açıkça belli oluncaya kadar onlara hem ufuklarda hem de kendi nefislerinde ayetlerimizi göstereceğiz.”
أَعْقَبَ اللَّهُ أَمر رَسُوله ﷺ أَنْ يَقُولَ لِلْمُشْرِكِينَ مَا فِيهِ تَخْوِيفُهُمْ مِنْ عَوَاقِبِ الشِّقَاقِ عَلَى تَقْدِيرِ أَنْ يَكُونَ الْقُرْآنُ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَهُمْ قَدْ كَفَرُوا بِهِ إِلَى آخِرِ مَا قُرِّرَ آنِفًا، بِأَنْ وعد رَسُوله ﷺ عَلَى سَبِيلِ التَّسْلِيَةِ وَالْبِشَارَةِ بِأَنَّ اللَّهَ سَيَغْمُرُ الْمُشْرِكِينَ بِطَائِفَةٍ مِنْ آيَاتِهِ مَا يَتَبَيَّنُونَ بِهِ أَنَّ الْقُرْآنَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ حَقًّا فَلَا يَسَعُهُمْ إِلَّا الْإِيمَانُ بِهِ، أَيْ أَنَّ الْقُرْآنَ حَقٌّ بَيِّنٌ غَيْرُ مُحْتَاجٍ إِلَى اعْتِرَافِهِمْ بِحَقِّيَّتِهِ، وَسَتَظْهَرُ دَلَائِلُ حَقِّيَّتِهِ فِي الْآفَاقِ الْبَعِيدَةِ عَنْهُمْ وَفِي قَبِيلَتِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فَتَتَظَاهَرُ الدَّلَائِلُ عَلَى أَنَّهُ الْحَقُّ فَلَا يَجِدُوا إِلَى إِنْكَارِهَا سَبِيلًا، وَالْمُرَادُ: أَنَّهُمْ يُؤْمِنُونَ بِهِ يَوْمَئِذٍ مَعَ جَمِيعِ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ. وَفِي هَذَا الْوَعْد للرّسول ﷺ تَعْرِيضٌ بِهِمْ إِذْ يَسْمَعُونَهُ عَلَى طَرِيقَةِ: فَاسْمَعِي يَا جَارَةُ.
Allah, Kur'an'ın Allah katından olması ve onların da onu inkâr etmiş bulunmaları takdirine binaen müşriklere muhalefetin vahim akıbetleriyle ilgili gözdağı veren sözleri söylemesini Resulüne ﷺ emretmesinin ardından -yukarıda açıklandığı üzere-, Resulüne ﷺ bir teselli ve müjde sadedinde, müşrikleri Kur'an'ın gerçekten Allah katından olduğunu anlayacakları birtakım delilleriyle kuşatacağını ve onların ona inanmaktan başka çare bulamayacaklarını vadetmiştir. Yani Kur'an açık bir haktır; hak olduğunun onlar tarafından ikrar edilmesine muhtaç değildir. Onun hak oluşunun delilleri kendilerinden uzak ufuklarda, kabilelerinde ve kendi nefislerinde ortaya çıkacak; böylece onun hak olduğuna dair deliller birbirini destekleyecek ve onu inkâr etmeye bir yol bulamayacaklardır. Kastedilen, onların o gün ona iman eden herkesle birlikte iman edecekleridir. Resul'e ﷺ yapılan bu vaatte, «kızım sana söylüyorum, gelinim sen anla» (fesme'î yâ câre) üslubuyla müşriklerin bunu işitmeleri sebebiyle onlara bir tariz (üstü kapalı dokundurma) vardır.
فَمَوْقِعُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ بِصَرِيحِهَا وَتَعْرِيضِهَا مِنَ الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا مَوْقِعُ التَّعْلِيلِ لأمر الرّسول ﷺ بِأَنْ يَقُولَ لَهُمْ مَا أُمِرَ بِهِ، وَالتَّعْلِيلُ رَاجِعٌ إِلَى إِحَالَتِهِمْ عَلَى تَشْكِيكِهِمْ فِي مَوْقِفِهِمْ لِلطَّعْنِ فِي الْقُرْآنِ. وَقَدْ سَكَتَ عَمَّا يَتَرَتَّبُ عَلَى ظُهُورِ الْآيَاتِ فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمُ الْمُبَيِّنَةِ أَنَّ الْقُرْآنَ حَقٌّ لِأَنَّ مَا قَبْلَهُ مِنْ قَوْلِهِ: أَرَأَيْتُمْ إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقاقٍ بَعِيدٍ
Bu cümlenin, hem açık anlamı hem de tarizi bakımından kendisinden önceki cümleye göre konumu, Resul'e ﷺ emredilen şeyleri onlara söylemesi emrinin gerekçelendirilmesi (ta'lil) konumundadır; bu ta'lil ise onların Kur'an'a dil uzatmadaki tutumları konusunda şüpheye sevk edilmelerine racidir. Kur'an'ın hak olduğunu açıklayan ayetlerin ufuklarda ve kendi nefislerinde ortaya çıkmasının doğuracağı netice ise zikredilmeyip sükût geçilmiştir; zira önceki: { أَرَأَيْتُمْ إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقاقٍ بَعِيدٍ }
[فصلت: ٥٢] ينبىء عَنْ تَقْدِيرِهِ، أَيْ لَا يَسَعُهُمْ إِلَّا
“De ki: «Gördünüz mü, ya o Allah katından ise ve sonra da siz onu inkâr etmişseniz! [O takdirde] derin bir ayrılık ve muhalefet içinde olandan daha sapık kim vardır?»” [Fussilet: 52] sözü onun takdirini haber vermektedir; yani artık onların
الْإِيمَانُ بِأَنَّهُ حَقٌّ فَمَنْ كَانَ مِنْهُمْ شَاكًّا مِنْ قَبْلُ عَنْ قِلَّةِ تَبَصُّرٍ حَصَلَ لَهُ الْعِلْمُ بَعْدَ ذَلِكَ، وَمَنْ كَانَ إِنَّمَا يَكْفُرُ عِنَادًا وَاحْتِفَاظًا بِالسِّيَادَةِ افْتَضَحَ بُهْتَانُهُ وَسَفَّهَهُ جِيرَانُهُ. وَكِلَاهُمَا قَدْ أَفَاتَ بِتَأْخِيرِ الْإِيمَانِ خَيْرًا عَظِيمًا مِنْ خَيْرِ الْآخِرَةِ بِمَا أَضَاعَهُ مِنْ تَزَوُّدِ ثَوَابٍ فِي مُدَّةِ كُفْرِهِ وَمِنْ خَيْرِ الدُّنْيَا بِمَا فَاتَهُ مِنْ شَرَفِ السَّبْقِ بِالْإِيمَانِ وَالْهِجْرَةِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: لَا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقاتَلَ أُولئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَقاتَلُوا وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى [الْحَدِيد: ١٠] .
onun hak olduğuna iman etmekten başka seçenekleri kalmaz. Dolayısıyla daha önce basiretsizlikten ötürü şüphe içinde olan kimse bundan sonra kesin bilgiye ulaşmış olur; inat olsun diye ve liderliğini korumak uğruna inkâr eden kimsenin ise iftirası açığa çıkar ve komşuları/çevresi onu akılsızlıkla itham eder. Her ikisi de imanı geciktirmekle, küfürleri süresince ecir azığı edinme fırsatını zayi etmeleri sebebiyle ahiret hayrından büyük bir hayrı, ayrıca imanda ve hicrette öne geçme şerefini kaçırmaları sebebiyle de dünya hayrını kaçırmış olurlar. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لَا يَسْتَوِي مِنْكُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَقاتَلَ أُولئِكَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِينَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَقاتَلُوا وَكُلًّا وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنى } “İçinizden fetihten önce infak eden ve savaşanlar [diğerleriyle] bir olmaz. Onlar, sonradan infak edip savaşanlardan derece bakımından daha büyüktür. Bununla beraber Allah hepsine en güzeli vadetmiştir” [Hadîd: 10].
وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ طَرَفٌ مِنَ الْإِعْجَازِ بِالْإِخْبَارِ عَنِ الْغَيْبِ إِذْ أَخْبَرَتْ بِالْوَعْدِ
Bu ayette gayptan haber verme yoluyla mucizeliğin (i'câz) bir yönü bulunmaktadır; zira ayet,
بِحُصُولِ النَّصْرِ لَهُ وَلِدِينِهِ وَذَلِكَ بِمَا يَسَّرَ الله لرَسُوله ﷺ وَلِخُلَفَائِهِ مِنْ بَعْدِهِ فِي آفَاقِ الدُّنْيَا وَالْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ عَامَّةً وَفِي بَاحَةِ الْعَرَبِ خَاصَّةً مِنَ الْفُتُوحِ وَثَبَاتِهَا وَانْطِبَاعِ الْأُمَمِ بِهَا مَا لَمْ تَتَيَسَّرْ أَمْثَالُهَا لِأَحَدٍ مِنْ مُلُوكِ الْأَرْضِ وَالْقَيَاصِرَةِ وَالْأَكَاسِرَةِ عَلَى قِلَّةِ الْمُسْلِمِينَ إِنْ نُسِبَ عَدَدُهُمْ إِلَى عَدَدِ الْأُمَمِ الَّتِي فَتَحُوا آفَاقَهَا بِنَشْرِ دَعْوَةِ الْإِسْلَامِ فِي أَقْطَارِ الْأَرْضِ، وَالتَّارِيخُ شَاهِدٌ بِأَنَّ مَا تَهَيَّأَ لِلْمُسْلِمِينَ مِنْ عَجَائِبِ الِانْتِشَارِ وَالسُّلْطَانِ عَلَى الْأُمَمِ أَمْرٌ خَارِقٌ لِلْعَادَةِ، فَيَتَبَيَّنُ أَنَّ دِينَ الْإِسْلَامِ هُوَ الْحَقُّ وَأَنَّ الْمُسْلِمِينَ كُلَّمَا تَمَسَّكُوا بِعُرَى الْإِسْلَامِ لَقُوا مِنْ نَصْرِ اللَّهِ أَمْرًا عَجِيبًا يَشْهَدُ بِذَلِكَ السَّابِقُ وَاللَّاحِقُ، وَقَدْ تَحَدَّاهُمُ اللَّهُ بِذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها وَاللَّهُ يَحْكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسابِ [الرَّعْد:
kendisine ve dinine yardımın gerçekleşeceği vaadini haber vermiştir. Bu da Allah'ın Resulüne ﷺ ve ondan sonraki halifelerine dünyanın ufuklarında, genel olarak doğuda ve batıda, özel olarak da Arap yarımadasında kolaylaştırdığı fetihler, bu fetihlerin kalıcılığı ve milletlerin bu dine intibak etmesi sayesindedir ki, İslam davetini yeryüzünün dört bir yanına yayarak fethettikleri ülkelerdeki milletlerin sayısına kıyasla Müslümanların azlığına rağmen dünya krallarından, kayserlerden ve kisralardan hiçbirine böylesi müyesser olmamıştır. Tarih şahittir ki, Müslümanlara müyesser olan bu yayılma ve milletler üzerindeki hâkimiyet harikulade bir durumdur. Böylece İslam dininin hak olduğu ve Müslümanların İslam'ın bağlarına tutundukları müddetçe Allah'ın yardımından şaşırtıcı şeylerle karşılaştıkları açıkça ortaya çıkar; buna öncekiler de sonrakiler de şahittir. Allah şu ayetinde onlara bu hususla meydan okumuştur: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها وَاللَّهُ يَحْكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسابِ } “Görmediler mi ki Biz o yeryüzüne gelip onu etrafından eksiltiyoruz? Allah hükmeder; O'nun hükmünü denetleyecek/bozacak hiç kimse yoktur ve O, hesabı pek çabuk görendir” [Ra'd:
٤١] ثُمَّ قَالَ وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلًا قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ [الرَّعْد:
41]; ardından da şöyle buyurmuştur: { وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلًا قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ } “İnkâr edenler: «Sen peygamber olarak gönderilmiş değilsin» derler. De ki: «Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter»” [Ra'd:
٤٣] .
43].
وَلَمْ يَقِفْ ظُهُورُ الْإِسْلَامِ عِنْدَ فَتْحِ الْمَمَالِكِ وَالْغَلَبِ عَلَى الْمُلُوكِ وَالْجَبَابِرَةِ، بَلْ تَجَاوَزَ ذَلِكَ إِلَى التَّغَلْغُلِ فِي نُفُوسِ الْأُمَمِ الْمُخْتَلِفَةِ فَتَقَلَّدُوهُ دِينًا وَانْبَثَّتْ آدَابُهُ وَأَخْلَاقُهُ فِيهِمْ فَأَصْلَحَتْ عَوَائِدَهُمْ وَنُظُمَهُمُ الْمَدَنِيَّةَ الْمُخْتَلِفَةَ الَّتِي كَانُوا عَلَيْهَا فَأَصْبَحُوا عَلَى حَضَارَةٍ مُتَمَاثِلَةٍ مُتَنَاسِقَةٍ وَأَوْجَدُوا حَضَارَةً جَدِيدَةً سَالِمَةً مِنَ الرُّعُونَةِ وَتَفَشَّتْ لُغَةُ الْقُرْآنِ فَتَخَاطَبَتْ بِهَا الْأُمَمُ الْمُخْتَلِفَةُ الْأَلْسُنِ وَتَعَارَفَتْ بِوَاسِطَتِهَا وَنَبَغَتْ فِيهِمْ فَطَاحِلُ مِنْ عُلَمَاءِ الدِّينِ وَعُلَمَاءِ الْعَرَبِيَّةِ وَأَيِمَّةِ الْأَدَبِ الْعَرَبِيِّ وَفُحُولِ الشُّعَرَاءِ وَمَشَاهِيرِ الْمُلُوكِ الَّذِينَ نَشَرُوا الْإِسْلَامَ فِي الْمَمَالِكِ بِفُتُوحِهِمْ.
İslam'ın zuhuru sadece ülkelerin fethi, krallara ve zorbalara galip gelinmesiyle sınırlı kalmamış; aksine farklı milletlerin nefislerine nüfuz etmeye kadar uzanmış, böylece onlar İslam'ı din olarak benimsemişler, İslam'ın adap ve ahlakı aralarında yayılmış, önceden içinde bulundukları farklı medeni nizamlarını ve adetlerini ıslah etmiştir. Neticede uyumlu ve ahenkli bir medeniyete kavuşmuşlar, hamlıktan ve nobranlıktan uzak yepyeni bir medeniyet meydana getirmişlerdir. Kur'an dili yayılmış, farklı dillere sahip milletler onunla konuşup anlaşmış, onun vasıtasıyla tanışmış ve aralarından büyük din âlimleri, Arap dili âlimleri, Arap edebiyatının önderleri, büyük şairler ve fetihleriyle ülkelerde İslam'ı yayan meşhur hükümdarlar yetişmiştir.
فَالْمُرَادُ بِالْآيَاتِ فِي قَوْلِهِ: سَنُرِيهِمْ آياتِنا مَا يَشْمَلُ الدَّلَائِلَ الْخَارِجَةَ عَنِ الْقُرْآنِ وَمَا يَشْمَلُ آيَاتِ الْقُرْآنِ فَإِنَّ مِنْ جُمْلَةِ مَعْنَى رُؤْيَتِهَا رُؤْيَةَ مَا يُصَدِّقُ أَخْبَارَهَا وَيُبَيِّنُ نُصْحَهَا إِيَّاهُمْ بِدَعْوَتِهَا إِلَى خَيْرِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.
{ سَنُرِيهِمْ آياتِنا } "Onlara delillerimizi göstereceğiz" buyruğundaki delillerden kasıt; hem Kur'an dışındaki delilleri hem de Kur'an ayetlerini kapsayan hususlardır. Zira bu ayetleri görmenin anlamları arasında; Kur'an'ın verdiği haberleri doğrulayan ve dünya ile ahiret hayrına çağırmak suretiyle Kur'an'ın kendilerine olan samimi nasihatini açıklayan şeyleri görmek de yer alır.
وَالْآفَاقُ: جَمْعُ أُفُقٍ بِضَمَّتَيْنِ وَتُسَكَّنُ فَاؤُهُ أَيْضًا هُوَ: النَّاحِيَةُ مِنَ الْأَرْضِ الْمُتَمَيِّزَةُ عَنْ غَيْرِهَا، وَالنَّاحِيَةُ مِنْ قُبَّةِ السَّمَاءِ. وَعَطْفُ وَفِي أَنْفُسِهِمْ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ عَطْفِ الْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ، أَيْ وَفِي أُفُقِ أَنْفُسِهِمْ، أَيْ مَكَّةَ وَمَا حَوْلَهَا عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ.
Âfâk (الْآفَاقُ); iki ötre ile "üfuk" kelimesinin çoğuludur; fâ harfi cezimli de okunabilir. O da; yeryüzünün diğer yerlerden ayrılan bir bölgesi/tarafı ve gök kubbenin bir yönüdür. { وَفِي أَنْفُسِهِمْ } "ve kendi nefislerinde" ifadesinin [buraya] atfedilmesi, mudâfın (tamlananın) hazfedilmesi takdiriyle "kendi nefislerinin ufkunda, yani Mekke ve çevresinde" anlamında hassın (özelin) âmma (genele) atfı kabilinden olabilir.
وَالْأَحْسَنُ أَنْ يَكُونَ فِي الْآفَاقِ عَلَى عُمُومِهِ الشَّامِلِ لِأُفُقِهِمْ، وَيَكُونَ مَعْنَى وَفِي أَنْفُسِهِمْ أَنَّهُمْ يَرَوْنَ آيَاتِ صِدْقِهِ فِي أَحْوَالٍ تُصِيبُ أَنْفُسَهُمْ، أَيْ ذَوَاتِهِمْ مِثْلَ الْجُوعِ الَّذِي دَعَا عَلَيْهِمْ بِهِ النبيء ﷺ، وَنَزَلَ فِيهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّماءُ بِدُخانٍ مُبِينٍ [الدُّخان: ١٠] ، وَمِثْلَ مَا شَاهَدُوهُ مِنْ مَصَارِعِ كُبَرَائِهِمْ يَوْمَ بَدْرٍ وَقَدْ تَوَعَّدَهُمْ بِهِ الْقُرْآنُ بِقَوْلِهِ يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرى إِنَّا مُنْتَقِمُونَ [الدُّخان: ١٦] . وَأَيَّةُ عِبْرَةٍ أَعْظَمُ مِنْ مَقْتَلِ أَبِي جَهْلٍ يَوْمَ بَدْرٍ رَمَاهُ غُلَامَانِ مِنَ الْأَنْصَارِ وَتَوَلَّى عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ ذَبْحَهُ وَثَلَاثَتُهُمْ مِنْ ضُعَفَاءِ الْمُسْلِمِينَ وَهُوَ ذَلِكَ الْجَبَّارُ الْعَنِيدُ. وَقَدْ قَالَ عِنْدَ مَوْتِهِ: لَوْ غَيْرَ أَكَّارٍ قَتَلَنِي، وَمِنْ مَقْتَلِ أُبَيِّ بْنِ خَلَفٍ يَوْمَئِذٍ بيد النبيء ﷺ وَقَدْ كَانَ قَالَ لَهُ بِمَكَّةَ: أَنَا أَقْتُلُكَ وَقَدْ أَيْقَنَ بِذَلِكَ فَقَالَ لِزَوْجِهِ لَيْلَةَ خُرُوجِهِ إِلَى بَدْرٍ: وَاللَّهِ لَوْ بَصَقَ عَلَيَّ لَقَتَلَنِي.
Daha uygun olanı ise; { فِي الْآفَاقِ } "ufuklarda" ifadesinin onların kendi ufuklarını da içine alan umumîliği üzere kalması, { وَفِي أَنْفُسِهِمْ } "ve kendi nefislerinde" ifadesinin anlamının da Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem aleyhlerine dua ettiği ve hakkında Yüce Allah'ın: { فَارْتَقِبْ يَوْمَ تَأْتِي السَّماءُ بِدُخانٍ مُبِينٍ } “O hâlde göğün apaçık bir duman getireceği günü gözetle” [Duhân: 10] ayetinin indiği açlık gibi bizzat kendi nefislerine, yani zatlarına isabet eden durumlarda onun doğruluğunun delillerini görmeleri olmasıdır. Tıpkı Kur'an'ın kendilerini: { يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرى إِنَّا مُنْتَقِمُونَ } “O en büyük yakalayışla yakalayacağımız gün, şüphesiz Biz intikam alıcılarız” [Duhân: 16] buyruğuyla tehdit ettiği üzere Bedir günü ileri gelenlerinin serildikleri yerleri görmeleri gibi. Bedir günü Ebu Cehil'in öldürülmesinden daha büyük hangi ibret olabilir ki? Onu Ensar'dan iki genç vurmuş, başını kesme işini de Abdullah b. Mes'ud üstlenmiştir. Her üçü de Müslümanların zayıflarındandır; o ise o inatçı zorbaydı! Hatta ölümü anında: «Beni bir çiftçiden başkası öldürseydi ya!» demiştir. Yine o gün Übey b. Halef'in Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem eliyle öldürülmesi de böyledir; zira Peygamber Mekke'de ona: «Seni ben öldüreceğim» demişti. Übey de buna kesin olarak inanmıştı; öyle ki Bedir'e çıkacağı gece eşine: «Vallahi üzerime tükürse beni öldürür» demiştir.
أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ.
{ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } “Rabbinin her şeye şahit olması yetmez mi?”
عَطْفٌ عَلَى إِعْلَامِ الرَّسُولِ بِمَا سَيَظْهَرُ مِنْ دَلَائِلِ صِدْقِ الْقُرْآنِ وَصدق الرّسول ﷺ زِيَادَةً لِتَثْبِيتِ الرَّسُولِ وَشَرْحِ صَدْرِهِ بِأَنَّ اللَّهَ تَكَفَّلَ لَهُ بِظُهُورِ دِينِهِ وَوُضُوحِ صِدْقِهِ فِي سَائِرِ أَقْطَارِ الْأَرْضِ وَفِي أَرْضِ قَوْمِهِ، عَلَى طَرِيقَةِ الِاسْتِفْهَامِ التَّقْرِيرِيِّ تَحْقِيقًا لتيقن النبيء ﷺ بِكَفَالَةِ رَبِّهِ بِحَيْثُ كَانَتْ مِمَّا يُقَرَّرُ عَلَيْهَا كِنَايَةً عَنِ الْيَقِينِ بِهَا، فَالِاسْتِفْهَامُ تَقْرِيرِيٌّ.
[Bu cümle], Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem daha da pekiştirmek ve Allah'ın yeryüzünün tüm ufuklarında ve kendi kavminin yurdunda dinini galip kılmayı ve doğruluğunu apaçık ortaya koymayı tekeffül ettiği hususunda gönlünü ferahlatmak amacıyla, Kur'an'ın doğruluğuna ve Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem sadakatine dair ortaya çıkacak delillerin Resûl'e bildirilmesine matuftur. Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem Rabbinin kefaletine dair yakînini pekiştirmek için takrirî istifham (onaylatma sorusu) üslubuyla gelmiştir; öyle ki bu yakînden kinaye olarak onaylatılan hususlardan biri kılınmıştır. Dolayısıyla istifham takrirîdir.
وَالْمَعْنَى: تَكْفِيكَ شَهَادَةُ رَبِّكَ بِصِدْقِكَ فَلَا تَلْتَفِتْ لِتَكْذِيبِهِمْ، وَهَذَا عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ:
Manası şudur: Rabbinin senin doğruluğuna şahitlik etmesi sana yeter, onların yalanlamalarına aldırış etme. Bu, Yüce Allah'ın şu buyrukları kabilindendir:
لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً [النِّسَاء:
{ لكِنِ اللَّهُ يَشْهَدُ بِما أَنْزَلَ إِلَيْكَ أَنْزَلَهُ بِعِلْمِهِ وَالْمَلائِكَةُ يَشْهَدُونَ وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً } “Fakat Allah, sana indirdiğine şahitlik eder; onu kendi ilmiyle indirmiştir. Melekler de şahitlik ederler. Şahit olarak Allah yeter” [Nisâ:
١٦٦] وَقَوْلِهِ: وَأَرْسَلْناكَ لِلنَّاسِ رَسُولًا وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً [النِّسَاء: ٧٩] فَهَذَا وَجْهٌ فِي مَوْقِعِ هَذِهِ الْآيَةِ.
166] ve: { وَأَرْسَلْناكَ لِلنَّاسِ رَسُولًا وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً } “Seni de insanlara bir elçi olarak gönderdik. Şahit olarak Allah yeter” [Nisâ: 79]. Bu, ayetin [metindeki] konumuna dair bir izahtır.
وَهُنَالِكَ وَجْهٌ آخَرُ أَنْ يَكُونَ مَسَاقُهَا مَسَاقَ تلقين النبيء ﷺ أَنْ يَسْتَشْهِدَ بِاللَّهِ عَلَى أَنَّ الْقُرْآنَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، فَيَكُونَ مَوْقِعُهَا مَوْقِعَ الْقَسَمِ بِإِشْهَادِ اللَّهِ، وَهُوَ قَسَمٌ غَلِيظٌ فِيهِ مَعْنَى نِسْبَةِ الْمُقْسَمِ عَلَيْهِ إِلَى أَنَّهُ مِمَّا يَشْهَدُ اللَّهُ بِهِ فَيَكُونَ الِاسْتِفْهَامُ إِنْكَارِيًّا إِنْكَارًا لِعَدَمِ الِاكْتِفَاءِ بِالْقَسَمِ بِاللَّهِ، وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنِ الْقَسَمِ، وَعَنْ عَدَمِ
Diğer bir vecih ise; sözün akışının Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem, Kur'an'ın Allah katından olduğuna dair Allah'ı şahit tutmasını telkin etmek şeklinde olmasıdır. Bu durumda ayetin konumu, Allah'ı şahit tutarak yemin etme konumunda olur. Bu, üzerine yemin edilen şeyin Allah'ın şahitlik ettiği hususlardan olduğuna nispet edilmesi manasını içeren ağır bir yemindir. İstifham da Allah ile edilen yemine kanaat etmemeyi kınayan inkârî bir istifham olur; bu da yeminden ve onların
تَصْدِيقِهِمْ بِالْقَسَمِ، فَيَكُونُ مَعْنَى الْآيَةِ قَرِيبًا مِنْ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ [الرَّعْد: ٤٣] وَقَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ كَفى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيداً [العنكبوت: ٥٢] .
bu yemini tasdik etmemelerinden kinayedir. Dolayısıyla ayetin manası, Yüce Allah'ın şu buyruklarının manasına yakın olur: { قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ } “De ki: «Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter»” [Ra'd: 43] ve: { قُلْ كَفى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيداً } “De ki: «Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter»” [Ankebût: 52].
وَلَيْسَ مَعْنَى الْآيَةِ إِنْكَارًا عَلَى الْمُشْرِكِينَ أَنَّهُمْ لَمْ يَكْتَفُوا بِشَهَادَةِ اللَّهِ عَلَى صِدْقِ الْقُرْآنِ وَلَا عَلَى صدق الرّسول ﷺ لِأَنَّهُمْ غَيْرُ مُعْتَرِفِينَ بِأَنَّ اللَّهَ شَهِدَ بِذَلِكَ فَلَا يَظْهَرُ تَوَجُّهُ الْإِنْكَارِ إِلَيْهِمْ. وَلَقَدْ دَلَّتْ كَلِمَاتُ الْمُفَسِّرِينَ فِي تَفْسِيرِ هَذِهِ الْآيَةِ عَلَى تَرَدُّدٍ فِي اسْتِخْرَاجِ مَعْنَاهَا مِنْ لَفْظِهَا.
Ayetin manası, müşriklerin Kur'an'ın doğruluğuna ve Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem sadakatine dair Allah'ın şahitliğiyle yetinmeyişlerini kınamak değildir; çünkü onlar Allah'ın buna şahitlik ettiğini kabul etmemektedirler, dolayısıyla kınamanın onlara yönelmesi açık görünmez. Nitekim müfessirlerin bu ayetin tefsirindeki sözleri, ayetin manasını lafzından çıkarma hususunda bir tereddüde işaret etmektedir.
وَقَوْلُهُ: أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ بِرَبِّكَ وَالتَّقْدِير: أَو لم يَكْفِهِمْ رَبُّكَ عِلْمُهُ بِكُلِّ شَيْءٍ، أَيْ فَهُوَ يُحَقِّقُ مَا وَعَدَكَ مِنْ دَمْغِهِمْ بِالْحُجَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى صِدْقِكَ، أَوْ فَمَنِ اسْتَشْهَدَ بِهِ فَقَدْ صَدَقَ لِأَنَّ اللَّهَ لَا يُقِرُّ مَنِ اسْتَشْهَدَ بِهِ كَاذِبًا فَلَا يَلْبَثُ أَنْ يَأْخُذَهُ.
{ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } “O'nun her şeye şahit olması” ifadesi, { بِرَبِّكَ } ifadesinden bedel-i iştimaldir. Takdiri şöyledir: Rabbinin her şeyi bilmesi onlara yetmedi mi? Yani O, senin doğruluğunu gösteren delille onları susturacağına dair sana verdiği vaadi gerçekleştirecektir; yahut O'nu şahit tutan doğru söylemiştir, çünkü Allah, Kendisini yalan yere şahit tutanı cezasız bırakmaz ve çok geçmeden onu yakalayıverir.
وَفِي الْآيَةِ عَلَى الْوَجْهِ الثَّانِي مِنْ وَجْهَيْ قَوْلِهِ: أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ اللَّهَ لَا يُصَدِّقُ مَنْ كَذَبَ عَلَيْهِ فَلَا يَتِمُّ لَهُ أَمْرٌ وَهُوَ معنى قَول أيّمة أُصُولِ الدِّينِ: إِنَّ دَلَالَةَ الْمُعْجِزَةِ عَلَى الصِّدْقِ أَنَّ تَغْيِيرَ اللَّهِ الْعَادَةَ لِأَجْلِ تحدّي الرّسول ﷺ قَائِمٌ مَقَامَ قَوْلِهِ: صَدَقَ عَبْدِي فِيمَا أَخْبَرَ بِهِ عني.
{ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } “Rabbinin her şeye şahit olması yetmez mi?” buyruğunun iki vechinden ikincisine göre ayette; Allah'ın Kendisine iftira edeni tasdik etmeyeceğine, dolayısıyla onun işinin tamamına ermeyeceğine bir işaret vardır. Bu da kelâm âlimlerinin şu sözünün manasıdır: Mucizenin doğruluğa delaleti; Allah'ın, Peygamber'in sallallâhu aleyhi ve sellem meydan okuması sebebiyle âdeti değiştirmesinin, «Kulum Benim adıma verdiği haberlerde doğru söylemiştir» demesi yerine geçmesidir.
[سُورَة فصلت (٤١) : آيَة ٥٤]
[Fussilet Suresi (41), Ayet 54]
أَلا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقاءِ رَبِّهِمْ أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ (٥٤)
{ أَلا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقاءِ رَبِّهِمْ أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ } “İyi bilin ki onlar, Rablerine kavuşmaktan bir şüphe içindedirler. İyi bilin ki O, her şeyi çepeçevre kuşatandır” (54).
تَذْيِيلَانِ لِلسُّورَةِ وَفَذْلَكَتَانِ افْتُتِحَا بِحَرْفِ التَّنْبِيهِ اهْتِمَامًا بِمَا تَضَمَّنَاهُ. فَأَمَّا التَّذْيِيلُ الْأَوَّلُ فَهُوَ جِمَاعُ مَا تَضَمَّنَتْهُ السُّورَةُ مِنْ أَحْوَالِ الْمُشْرِكِينَ الْمُعَانِدِينَ إِذْ كَانَتْ أَحْوَالُهُمُ الْمَذْكُورَةُ فِيهَا نَاشِئَةً عَنْ إِنْكَارِهِمُ الْبَعْثَ فَكَانُوا فِي مَأْمَنٍ مِنَ التَّفْكِيرِ فِيمَا بَعْدَ هَذِهِ الْحَيَاةِ، فَانْحَصَرَتْ مَسَاعِيهُمْ فِي تَدْبِيرِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَانْكَبُّوا عَلَى مَا يَعُودُ عَلَيْهِمْ بِالنَّفْعِ فِيهَا.
Bunlar surenin iki fezlekesi ve iki tezyîlidir (sonuç cümlesi); içerdikleri hususların önemine binaen tenbih harfi (uyarı edatı) ile başlatılmışlardır. Birinci tezyîle gelince; bu, inatçı müşriklerin surede geçen hallerinin bir özetidir. Çünkü surede zikredilen halleri, dirilişi inkâr etmelerinden kaynaklanmaktaydı ve bu sebeple bu hayattan sonrasını düşünmekten tamamen uzaktılar; böylece çabaları dünya hayatını idare etmekle sınırlı kalmış ve onda kendilerine menfaat sağlayacak şeylere dalmışlardı.
وَضَمِيرُ إِنَّهُمْ عَائِدٌ إِلَيْهِمْ كَمَا عَادَ ضَمِيرُ الْجَمْعِ فِي سَنُرِيهِمْ [فصلت: ٥٣] .
{ إِنَّهُمْ } ifadesindeki zamir, { سَنُرِيهِمْ } [Fussilet: 53] ayetindeki çoğul zamirinin onlara döndüğü gibi onlara dönmektedir.
وَأَمَّا التَّذْيِيلُ الثَّانِي فَهُوَ جَامِعٌ لِكُلِّ مَا تَضَمَّنَتْهُ السُّورَةُ مِنْ إِبْطَالٍ لِأَقْوَالِهِمْ وَتَقْوِيمٍ لِاعْوِجَاجِهِمْ، لِأَنَّ ذَلِكَ كُلَّهُ مِنْ آثَارِ عِلْمِ اللَّهِ تَعَالَى بِالْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ. وَتَأْكِيدُ الْجُمْلَتَيْنِ بِحَرْفِ التَّأْكِيدِ مَعَ أَنَّ الْمُخَاطَبَ بِهِمَا لَا يَشُكُّ فِي ذَلِكَ لِقَصْدِ الِاهْتِمَامِ بِهِمَا وَاسْتِدْعَاءِ النَّظَرِ لِاسْتِخْرَاجِ مَا تَحْوِيَانِهِ مِنَ الْمَعَانِي وَالْجُزْئِيَّاتِ.
İkinci tezyîle gelince; bu da surede geçen onların sözlerini iptal eden ve eğriliklerini düzelten bütün hususları toplayıcıdır. Zira bunların tamamı Yüce Allah'ın gaybı ve şehâdeti bilmesinin eserlerindendir. Muhatap bu hususta şüphe etmediği hâlde her iki cümlenin de tekit harfi ile pekiştirilmesi; bu iki cümleye önem verilmesini sağlamak ve içerdikleri manaları ve ayrıntıları çıkarmak için tefekküre davet etmek maksadıyla yapılmıştır.
وَالْمِرْيَةُ بِكَسْرِ الْمِيمِ وَهُوَ الْأَشْهَرُ فِيهَا وَاتَّفَقَتْ عَلَيْهِ الْقِرَاءَاتُ الْمُتَوَاتِرَةُ، وَبِكَسْرِ الْمِيمِ وَهُوَ لُغَةٌ مِثْلَ: خِفْيَةٍ وَخُفْيَةٍ. وَالْمِرْيَةُ: الشَّكُّ. وَحَرْفُ الظَّرْفِيَّةِ مُسْتَعَارٌ لِتَمَكُّنِ الشَّكِّ بِهِمْ حَتَّى كَأَنَّهُمْ مَظْرُوفُونَ فِيهِ ومِنْ ابْتِدَائِيَّةٌ وَتَعَدَّى بِهَا أَفْعَالُ الشَّكِّ إِلَى الْأَمْرِ الْمَشْكُوكِ فِيهِ بِتَنْزِيلِ مُتَعَلِّقِ الْفِعْلِ مَنْزِلَةَ مَثَارِ الْفِعْلِ بِتَشْبِيهِ الْمَفْعُولِ بِالْمُنْشَأِ كَأَنَّ الشَّكَّ جَاءَ مِنْ مَكَانٍ هُوَ
Mîm harfinin kesresiyle Mirye (الْمِرْيَةُ) en meşhur olanıdır ve mütevâtir kıraatler bunun üzerinde ittifak etmiştir; mîm harfinin dammesiyle de okunur ki hıfye ve hufye (gizlilik) gibi bir lügattir. Mirye (الْمِرْيَةُ); şüphe demektir. Zarfiyet harfi [fî], sanki onlar onun içindeymiş gibi şüphenin onları bütünüyle sarmış olmasından istiare edilmiştir. { مِنْ } [harf-i ceri] ibtidâiyyedir (başlangıç bildirir); şüphe fiilleri bu edatla şüphe edilen şeye geçişli kılınmıştır; bu da mef'ulün ortaya çıkış yerine benzetilerek fiilin müteallakının fiilin kaynağı mesabesine konulmasıyladır, sanki şüphe bizzat kendisinden şüphe edilen
الْمَشْكُوكُ فِيهِ.
yerden gelmiş gibidir.
وَفِي تَعْلِيقِهِ بِذَاتِ الشَّيْءِ مَعَ أَنَّ الشَّكَّ إِنَّمَا يَتَعَلَّقُ بِالْأَحْكَامِ مُبَالَغَةٌ عَلَى طَرِيقَةِ إِسْنَادِ الْأُمُورِ إِلَى الْأَعْيَانِ وَالْمُرَادُ أَوْصَافُهَا، فَتَقْدِيرُ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقاءِ رَبِّهِمْ: فِي مِرْيَةٍ مِنْ وُقُوعِ لِقَاءِ رَبِّهِمْ وَعَدَمِ وُقُوعِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا [الْبَقَرَة: ٢٣] أَيْ فِي رَيْبٍ مِنْ كَوْنِهِ مُنَزَّلًا. وَأَطْلَقَ الشَّكَّ عَلَى جَزْمِهِمْ بِعَدَمِ وُقُوعِ الْبَعْثِ لِأَنَّ جَزْمَهُمْ خَلِيٌّ عَنِ الدَّلِيلِ الَّذِي يَقْتَضِيهِ، فَكَانَ إِطْلَاقُ الشَّكِّ عَلَيْهِ تَعْرِيضًا بِهِمْ بِأَنَّ الْأَوْلَى بِهِمْ أَنْ يَكُونُوا فِي شَكٍّ عَلَى الْأَقَلِّ.
Şüphe aslında hükümlerle ilgili olduğu hâlde onun bir şeyin zatına taalluk ettirilmesinde; işlerin zatlara isnat edilip niteliklerinin kastedilmesi yoluyla bir mübalağa vardır. Buna göre: { فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقاءِ رَبِّهِمْ } ifadesinin takdiri; Yüce Allah'ın: { وَإِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِمَّا نَزَّلْنا عَلى عَبْدِنا } “Eğer kulumuza indirdiğimizden bir şüphe içinde iseniz” [Bakara: 23] ayetinde olduğu gibi "Rablerine kavuşmanın meydana gelip gelmeyeceğinden bir şüphe içindedirler" yani onun indirilmiş bir şey olduğundan şüphe içindedirler şeklindedir. Dirilişin gerçekleşmeyeceğine dair kesin kanaatlerine "şüphe" denilmiştir; çünkü onların bu kesin kanaatleri bunu gerektiren bir delilden yoksundur. Dolayısıyla buna şüphe denilmesi, en azından şüphe içinde olmalarının kendileri için daha evla olduğuna bir tarizdir (dokundurmadır).
وَوَصْفُ اللَّهِ بِالْمُحِيطِ مَجَازٌ عَقْلِيٌّ لِأَنَّ الْمُحِيطَ بِكُلِّ شَيْءٍ هُوَ عِلْمُهُ فَأُسْنِدَتِ الْإِحَاطَةُ إِلَى اسْمِ اللَّهِ لِأَنَّ (الْمُحِيطَ) صِفَةٌ مِنْ أَوْصَافِهِ وَهُوَ الْعِلْمُ.
Allah'ın "Muhît" (kuşatan) olarak nitelenmesi aklî bir mecazdır; zira her şeyi kuşatan O'nun ilmidir. Dolayısıyla kuşatma Allah'ın ismine isnat edilmiştir; çünkü "el-Muhît", O'nun sıfatlarından olan ilmin bir vasfıdır.
وَبِهَاتَيْنِ الْفَذْلَكَتَيْنِ آذَنَ بِانْتِهَاءِ الْكَلَامِ فَكَانَ مِنْ بَرَاعَةِ الْخِتَامِ.
Bu iki fezleke ile sözün sona erdiği bildirilmiştir; bu da güzel bir bitiriş (berâat-i hitâm) örneğidir.