لِأَنَّ كَوْنَهُ قُرْآنًا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ كَلَامٌ، فَوَصْفُهُ بِكَوْنِهِ عَرَبِيًّا يُفِيدُ أَنَّهُ كَلَامٌ عَرَبِيٌّ.
Çünkü onun Kur'an (okunan şey) olması bir kelam olduğunu gösterir; Arapça olarak nitelenmesi ise onun Arapça bir kelam olduğunu ifade eder.
وَقَوْلُهُ: لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَمَنْ حَوْلَها تَعْلِيلٌ لِ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ قُرْآناً عَرَبِيًّا لِأَنَّ كَوْنَهُ عَرَبِيًّا يَلِيقُ بِحَالِ الْمُنْذَرِينَ بِهِ وَهُمْ أَهْلُ مَكَّةَ وَمَنْ حَوْلَهَا، فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُخَاطَبُونَ بِالدِّينِ ابْتِدَاءً لِمَا اقْتَضَتْهُ الْحِكْمَةُ الْإِلَهِيَّةُ مِنِ اخْتِيَارِ الْأُمَّةِ الْعَرَبِيَّةِ لِتَكُونَ أَوَّلَ مَنْ يَتَلَقَّى الْإِسْلَامَ وَيَنْشُرُهُ بَيْنَ الْأُمَمِ، وَلَوْ رُوعِيَ فِيهِ جَمِيعُ الْأُمَمِ الْمُخَاطَبِينَ بِدَعْوَةِ الْإِسْلَامِ لَاقْتَضَى أَنْ يَنْزِلَ بِلُغَاتٍ لَا تُحْصَى، فَلَا جَرَمَ اخْتَارَ اللَّهُ لَهُ أَفْضَلَ اللُّغَاتِ وَاخْتَارَ إِنْزَالَهُ عَلَى أَفْضَلِ الْبَشَرِ.
{ لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَمَنْ حَوْلَها } buyruğu, { أَوْحَيْنا إِلَيْكَ قُرْآناً عَرَبِيًّا } ifadesinin gerekçesidir. Zira onun Arapça olması, kendileri uyarılacak olanların durumuna uygundur ki onlar da Mekke halkı ve çevresindekilerdir. İlahi hikmetin, İslam'ı ilk karşılayan ve onu milletler arasında yayan topluluk olması için Arap milletini seçmeyi gerektirmesi sebebiyle, dinle ilk muhatap olanlar onlardır. Şayet bunda İslam davetinin muhatabı olan bütün milletler gözetilseydi, sayılamayacak kadar çok dille inmesi gerekirdi. Bu sebeple Allah onun için dillerin en üstününü seçmiş ve onu insanların en üstününe indirmeyi murat etmiştir.
وأُمَّ الْقُرى مَكَّةُ، وَكُنِّيَتْ: أُمَّ الْقُرَى لِأَنَّهَا أَقْدَمُ الْمُدُنِ الْعَرَبِيَّةِ فَدَعَاهَا الْعَرَبُ: أُمَّ الْقُرَى، لِأَنَّ الْأُمَّ تُطْلَقُ عَلَى أَصْلِ الشَّيْءِ مِثْلَ: أُمِّ الرَّأْسِ، وَعَلَى مَرْجِعِهِ مِثْلَ قَوْلِهِمْ لِلرَّايَةِ:
Ümmü'l-Kurâ (أُمَّ الْقُرى) Mekke'dir. Arap şehirlerinin en eskisi olduğu için kendisine "Ümmü'l-Kurâ" (şehirlerin anası) lakabı verilmiştir. Nitekim Araplar ona "Ümmü'l-Kurâ" demişlerdir; zira ümm (ana/kök) kelimesi, kafatasının tepe noktası için ümmü'r-re’s denilmesi gibi bir şeyin aslına dendiği gibi, sancağa...
أُمُّ الْحَرْبِ، وَقَوْلِهِمْ: أُمُّ الطَّرِيقِ، لِلطَّرِيقِ الْعَظِيمِ الَّذِي حَوْلَهُ طُرُقٌ صِغَارٌ. ثُمَّ إِنَّ إِنْذَارَ أُمِّ الْقُرَى يَقْتَضِي إِنْذَارَ بَقِيَّةِ الْقُرَى بِالْأَحْرَى، قَالَ تَعَالَى: وَما كانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّها رَسُولًا [الْقَصَص: ٥٩] ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٩٢] .
ümmü'l-harb (savaşın anası/merkezi) ve çevresinde küçük yollar bulunan ana yol için ümmü't-tarîk (ana yol) denilmesi gibi bir şeyin merciine (merkezine) de denir. Ayrıca şehirlerin anasının uyarılması, öncelikle diğer şehirlerin de uyarılmasını gerektirir. Nitekim Allah Teâlâ: { وَما كانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّها رَسُولًا } [Kasas: 59] buyurmuştur. Bu husus En‘âm suresinde [92] geçen: { وَلِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى } buyruğunda açıklanmıştı.
وَالْمُرَادُ: لِتُنْذَرَ أَهْلَ أُمِّ الْقُرَى، فَأَطْلَقَ اسْمَ الْبَلَدِ عَلَى سُكَّانِهِ كَقَوْلِه تَعَالَى: وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ [يُوسُف: ٨٢] . وَأَهْلُ مَكَّةَ هُمْ قُرَيْشٌ، وَأَمَّا مَنْ حَوْلَهَا فَهُمُ النَّازِلُونَ حَوْلَهَا مِنَ الْقَبَائِلِ مِثْلَ خُزَاعَةَ وَكِنَانَةَ، وَمِنَ الَّذِينَ حَوْلَهَا قُرَيْشٌ الظَّوَاهِرُ وَهُمُ السَّاكِنُونَ خَارِجَ مَكَّةَ فِي جِبَالِهَا.
Kastedilen: "Şehirlerin anasının halkını uyarman için"dir. Nitekim Allah Teâlâ'nın: { وَسْئَلِ الْقَرْيَةَ } [Yûsuf: 82] buyruğunda olduğu gibi, beldenin ismi onun sakinleri için kullanılmıştır. Mekke halkı Kureyş'tir; çevresindekiler ise Huzâa ve Kinâne gibi onun etrafında konaklayan kabilelerdir. Çevresindekilerden biri de Mekke'nin dışında, dağlarında oturan Kureyş-i Zavâhir'dir (dış Kureyşliler).
وَالِاقْتِصَارُ عَلَى إِنْذَارِ أُمِّ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا لَا يَقْتَضِي تَخْصِيصَ إنذار الرّسول ﷺ بِأَهْلِ مَكَّةَ وَمَنْ حَوْلَهَا، وَلَا تَخْصِيص الرّسول ﷺ بِالْإِنْذَارِ دُونَ التَّبْشِيرِ لِلْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّ تَعْلِيلَ الْفِعْلِ بِعِلَّةِ بَاعِثِهِ لَا يَقْتَضِي أَنَّ الْفِعْلَ الْمُعَلَّلَ مُخَصَّصٌ بِتِلْكَ الْعِلَّةِ وَلَا بِمُتَعَلِّقَاتِهَا إِذْ قَدْ يَكُونُ لِلْفِعْلِ الْوَاحِدِ عِلَلٌ بَاعِثَةٌ فَإِن الرّسول ﷺ بُعِثَ لِلنَّاسِ كَافَّةً، كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ بَشِيراً وَنَذِيراً [سبأ: ٢٨] . وَالِاقْتِصَارُ هُنَا عَلَى إِنْذَارِ أَهْلِ مَكَّةَ وَمَنْ حَوْلَهَا لِأَنَّهُمُ الْمَقْصُودُ بِالرَّدِّ عَلَيْهِمْ لِإِنْكَارِهِمْ رِسَالَة مُحَمَّد ﷺ.
Uyarının şehirlerin anası ve çevresindekilerle sınırlandırılması, Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in uyarısının Mekke halkı ve çevresindekilere tahsis edilmesini gerektirmediği gibi; Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'in müminlere müjde vermeyip sadece uyarmakla görevlendirildiğini de gerektirmez. Çünkü bir fiilin onu sevk eden bir sebeple gerekçelendirilmesi, gerekçelendirilen fiilin sadece o sebebe veya onun taalluk ettiği şeylere mahsus olmasını iktiza etmez; zira tek bir fiilin birden çok sevk edici sebebi olabilir. Nitekim Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah Teâlâ'nın: { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ بَشِيراً وَنَذِيراً } [Sebe': 28] buyurduğu gibi bütün insanlara gönderilmiştir. Burada uyarının sadece Mekke halkı ve çevresindekilerle sınırlandırılması, Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in risaletini inkâr ettikleri için kendilerine reddiye verilmesi hedeflenenlerin onlar olmasındandır.
وَانْتَصَبَ أُمَّ الْقُرى عَلَى الْمَفْعُولِ بِهِ لِفِعْلِ تُنْذِرَ بِتَنْزِيلِ الْفِعْلِ مَنْزِلَةَ الْمُعَدَّى إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ إِذْ لَمْ يُذْكَرْ مَعَهُ الْمُنْذَرَ مِنْهُ وَهُوَ الَّذِي يَكُونُ مَفْعُولًا ثَانِيًا لِفِعْلِ الْإِنْذَارِ. لِأَنَّ (أَنْذَرَ) يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولَيْنِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صاعِقَةً [فصلت: ١٣] ،
{ أُمَّ الْقُرى }, { تُنْذِرَ } fiilinin mef‘ûlün bihi olarak mansub olmuştur; çünkü kendisiyle uyarılan şey (münzerun minh) -ki inzar fiilinin ikinci mef‘ûlüdür- zikredilmeyerek fiil tek mef‘ûle geçişli kılınmıştır. Zira "enzere" (أَنْذَرَ) fiili, Allah Teâlâ'nın: { فَقُلْ أَنْذَرْتُكُمْ صاعِقَةً } [Fussilet: 13] buyruğunda...
وَفِي حَدِيثِ الدَّجَّالِ: «مَا مِنْ نَبِيءٍ إِلَّا أَنْذَرَ قَوْمَهُ»
ve Deccal hadisindeki: «مَا مِنْ نَبِيءٍ إِلَّا أَنْذَرَ قَوْمَهُ» "Hiçbir peygamber yoktur ki kavmini uyarmış olmasın" ifadesinde...
. فَالْمَعْنَى: لِتُنْذِرَ أَهْلَ الْقُرَى وَمَنْ حَوْلَهَا مَا يُنْذَرُونَهُ مِنَ الْعَذَابِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.
olduğu gibi iki mef‘ûle geçişli olur. Mana şudur: Şehirler halkını ve çevresindekileri, dünyada ve ahirette kendisiyle uyarılacakları azap ile uyarman için.
وَقَوْلُهُ: وَتُنْذِرَ يَوْمَ الْجَمْعِ أُعِيدَ فِعْلُ تُنْذِرَ لِزِيَادَةِ تَهْوِيلِ أَمْرِ يَوْمِ الْجَمْعِ لِأَنَّ تَخْصِيصَهُ بِالذِّكْرِ بَعْدَ عُمُومِ الْإِنْذَارِ يَقْتَضِي تَهْوِيلَهُ، وَلِأَنَّ تَعْدِيَةَ فِعْلِ وَتُنْذِرَ إِلَى يَوْمَ الْجَمْعِ تَعْدِيَةُ مُخَالَفَةٍ لِإِنْذَارِ أُمِّ الْقُرَى لِأَنَّ يَوْمَ الْجَمْعِ مَفْعُولٌ ثَانٍ لِفِعْلِ وَتُنْذِرَ، أَيْ وَتُنْذِرَ النَّاسَ يَوْمَ الْجمع، فمفعول وَتُنْذِرَ الثَّانِي هُوَ الْمُنْذَرُ بِهِ وَمَفْعُولُ لِتُنْذِرَ الْأَوَّلُ هُوَ الْمُنْذَرُ.
{ وَتُنْذِرَ يَوْمَ الْجَمْعِ } buyruğunda { تُنْذِرَ } fiilinin tekrarlanması, toplanma gününün dehşetini artırmak içindir; zira genel uyarının ardından onun özel olarak zikredilmesi durumunun korkunçluğunu gösterir. Ayrıca { وَتُنْذِرَ } fiilinin { يَوْمَ الْجَمْعِ } lafzına geçişli kılınması, şehirlerin anasının uyarılmasındaki geçişlilikten farklıdır. Çünkü { يَوْمَ الْجَمْعِ }, { وَتُنْذِرَ } fiilinin ikinci mef‘ûlüdür; yani "insanları toplanma günü ile uyarman için" demektir. Dolayısıyla ikinci { وَتُنْذِرَ } fiilinin mef‘ûlü kendisiyle uyarılan (münzerun bih), ilk { لِتُنْذِرَ } fiilinin mef‘ûlü ise uyarılandır (münzer).
وَانْتَصَبَ يَوْمَ الْجَمْعِ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ ثَانٍ لِفِعْلِ تُنْذِرَ وَحُذِفَ مَفْعُولُهُ الْأَوَّلُ لِدَلَالَةِ مَا تَقَدَّمَ عَلَيْهِ، أَيْ وَتُنْذِرَهُمْ، أَيْ أَهْلَ أُمِّ الْقُرَى يَوْمَ الْجَمْعِ بِالْخُصُوصِ كَقَوْلِهِ وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ [غَافِر: ١٨] .
{ يَوْمَ الْجَمْعِ } ifadesi, { تُنْذِرَ } fiilinin ikinci mef‘ûlü olarak mansub olmuştur; birinci mef‘ûlü ise önceki ifadenin delalet etmesi sebebiyle hazfedilmiştir. Yani: { وَأَنْذِرْهُمْ يَوْمَ الْآزِفَةِ } [Gâfir: 18] buyruğunda olduğu gibi, "onları, yani şehirlerin anasının halkını özellikle toplanma günü ile uyarman için" demektir.
وَيَوْم الْجَمْعِ: يَوْمُ الْقِيَامَةِ، سُمِّيَ يَوْمَ الْجَمْعِ لِأَنَّ الْخَلَائِقَ تُجْمَعُ فِيهِ لِلْحِسَابِ، قَالَ تَعَالَى: يَوْمَ يَجْمَعُكُمْ لِيَوْمِ الْجَمْعِ [التغابن: ٩] .
Toplanma günü (يَوْم الْجَمْعِ), kıyamet günüdür. Bütün mahlûkat hesap için onda bir araya getirileceğinden dolayı "toplanma günü" diye isimlendirilmiştir. Nitekim Allah Teâlâ: { يَوْمَ يَجْمَعُكُمْ لِيَوْمِ الْجَمْعِ } [Teğâbün: 9] “Sizi toplanma günü için bir araya getireceği gün” buyurmuştur.
وَالْجمع مَصْدَرٌ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْمًا لِلْمُجْتَمِعِينَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ [ص: ٥٩] ، أَيْ يَوْمَ جَمَاعَةِ النَّاسِ كُلِّهِمْ.
el-Cem‘ (الْجَمْعُ) masdardır; Allah Teâlâ'nın: { هَذَا فَوْجٌ مُقْتَحِمٌ مَعَكُمْ } [Sâd: 59] buyruğunda olduğu gibi toplanan topluluğun ismi olması da caizdir, yani "bütün insanların topluluk günü" demektir.
وَجُمْلَةُ فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا، وَعُطِفَتْ عَلَيْهَا جُمْلَةُ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ فَكَانَ الْجُمْلَتَانِ جَوَابًا لِسُؤَالِ سَائِلٍ عَنْ شَأْنِ هَذَا الْجَمْعِ إِنْ كَانَ بِمَعْنَى الْمَصْدَرِ.
{ فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ } cümlesi istînâf-ı beyânîdir; { وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ } cümlesi de ona atfedilmiştir. Böylece bu iki cümle, şayet masdar anlamında ise bu toplanmanın mahiyetini soran birinin sorusuna cevap olmuştur.
فَقِيلَ: فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ، أَيْ فَرِيقٌ مِنَ الْمَجْمُوعِينَ بِهَذَا الْجَمْعِ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ، أَوْ لِسُؤَالِ سَائِلٍ عَنْ حَالِ هَذَا الْجَمْعِ إِنْ كَانَ الْجَمْعُ بِمَعْنَى الْمَجْمُوعِينَ: وَالتَّقْدِيرُ: فَرِيقٌ مِنْهُمْ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ مِنْهُمْ فِي السَّعِيرِ. وَتَقَدَّمَ السَّعِيرُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: كُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً فِي سُورَةِ الْإِسْرَاءِ [٩٧] . وَسَوَّغَ الِابْتِدَاءَ بِ فَرِيقٌ وَهُوَ نَكِرَةٌ لِوُقُوعِهَا فِي مَعْرِضِ التَّفْصِيلِ كَقَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ:
Şöyle denilmiştir: "Bir grup cennette, bir grup da çılgın alevli cehennemdedir", yani bu toplanma ile toplananlardan bir grup cennette, bir grup da çılgın alevli cehennemdedir. Yahut eğer "cem‘" toplananlar anlamında ise, bu topluluğun durumunu soran birinin sorusuna cevaptır; takdiri de şöyledir: "Onlardan bir grup cennette, onlardan bir grup da çılgın alevli cehennemdedir." es-Saîr (السَّعِيرُ) kelimesi, İsrâ suresinde [97] geçen: { كُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً } buyruğunda geçmişti. { فَرِيقٌ } nekre olduğu halde onunla mübtedaya başlanmasını caiz kılan sebep, İmrü'l-Kays'ın şu sözünde olduğu gibi tafsilat makamında yer almasıdır:
فَأَقْبَلْتُ زَحْفًا عَلَى الرُّكْبَتَيْنِ ... فَثَوْبٌ لَبِسْتُ وَثَوْبٌ أَجُرُّ
"Dizlerim üzerinde sürünerek yöneldim... Bir elbiseyi giydim, bir elbiseyi de [arkamdan] sürüklüyorum."
وَجُمْلَةُ لَا رَيْبَ فِيهِ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْبَيَانِ وَالْمُبَيَّنِ. وَمَعْنَى لَا رَيْبَ فِيهِ أَنَّ دَلَائِلَهُ تَنْفِي الشَّكَّ فِي أَنَّهُ سَيَقَعُ فَنَزَّلَ ريب المرتابين فِي مَنْزِلَةَ الْعَدَمِ لِأَنَّ مُوجِبَاتِ الْيَقِينَ بِوُقُوعِهِ بَيِّنَةٌ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: ذلِكَ الْكِتابُ لَا رَيْبَ فِيهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢] . وَظَرْفِيَّةُ الرَّيْبِ الْمَنْفِيِّ فِي ضَمِيرِ الْيَوْمِ فِي قَوْلِهِ: لَا رَيْبَ فِيهِ مِنْ بَابِ إِيقَاعِ الْفِعْلِ وَنَحْوِهِ عَلَى اسْمِ الذَّاتِ، وَالْمُرَادُ: إِيقَاعُهُ عَلَى بَعْضِ أَحْوَالِهَا الَّتِي يَدُلُّ عَلَيْهَا الْمَقَامُ مِثْلَ حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ [الْمَائِدَة: ٣] ، أَيْ أَكْلُهَا، أَيْ لَا رَيْبَ فِي وُقُوعِهِ. وَجُمْلَةُ فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ إِلَخْ مُعْتَرِضَةٌ وفَرِيقٌ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ عَلَى طَرِيقَةِ الْحَذْفِ الْمُتَابَعِ فِيهِ الِاسْتِعْمَالُ كَمَا سَمَّاهُ السَّكَّاكِيُّ، أَيْ هُمْ فَرِيقٌ فِي الجنّة إِلَخ.
{ لَا رَيْبَ فِيهِ } cümlesi beyan ile mübeyyen arasında mutarızadır (ara cümledir). { لَا رَيْبَ فِيهِ } ifadesinin anlamı; onun gerçekleşeceğine dair delillerin şüpheyi ortadan kaldırmasıdır. Dolayısıyla vuku bulacağına dair kesin bilgi (yakîn) gerektiren deliller apaçık olduğu için şüphecilerin şüphesi yok hükmünde sayılmıştır; nitekim Bakara suresinde [2] geçen: { ذلِكَ الْكِتابُ لَا رَيْبَ فِيهِ } buyruğu da böyledir. { لَا رَيْبَ فِيهِ } buyruğunda nefyedilen şüphenin "gün" zamirinde zarf kılınması, fiilin veya benzerinin zat ismine taalluk ettirilmesi kabilindendir; kastedilen ise makamın delalet ettiği durumlarından birine taalluk ettirilmesidir, tıpkı { حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ } [Mâide: 3] yani onun yenmesi [harâm kılındı] buyruğunda olduğu gibi; yani "onun gerçekleşmesinde hiçbir şüphe yoktur" demektir. { فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ } cümlesi vs. mutarızadır; { فَرِيقٌ } ise Sekkâkî'nin isimlendirdiği gibi kullanımda adet haline gelmiş hazif yöntemi üzere mahzuf bir mübtedanın haberidir; yani "Onlar cennette bir gruptur..." takdirindedir.
[سُورَة الشورى (٤٢) : آيَة ٨]
[Şûrâ Suresi (42), Ayet 8]
وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَهُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَلكِنْ يُدْخِلُ مَنْ يَشاءُ فِي رَحْمَتِهِ وَالظَّالِمُونَ مَا لَهُمْ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (٨)
{ وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَهُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَلكِنْ يُدْخِلُ مَنْ يَشاءُ فِي رَحْمَتِهِ وَالظَّالِمُونَ مَا لَهُمْ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ (٨) } “Eğer Allah dileseydi onları tek bir ümmet yapardı. Fakat O, dilediğini rahmetine sokar. Zalimlere gelince, onların ne bir dostu ne de bir yardımcısı vardır.”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ [الشورى: ٧] . وَالْغَرَضُ مِنْ هَذَا الْعَطْفِ إِفَادَةُ أَنَّ كَوْنَهُمْ فَرِيقَيْنِ أَمْرٌ شَاءَ اللَّهُ تَقْدِيرَهُ، أَيْ أَوْجَدَ أَسْبَابَهُ بِحِكْمَتِهِ وَلَوْ شَاءَ لَقَدَّرَ أَسْبَابَ اتِّحَادِهِمْ عَلَى عَقِيدَةٍ وَاحِدَةٍ مِنَ الْهُدَى فَكَانُوا سَوَاءً فِي الْمَصِيرِ، وَالْمُرَادُ: لَكَانُوا جَمِيعًا فِي الْجَنَّةِ.
{ فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ } [Şûrâ: 7] cümlesine atfedilmiştir. Bu atfın gayesi, onların iki grup olmasının Allah'ın takdir etmeyi dilediği bir husus olduğunu, yani hikmetiyle bunun sebeplerini var ettiğini ifade etmektir; şayet dileseydi onların hidayetten ibaret tek bir inanç üzerinde birleşmelerinin sebeplerini takdir ederdi de varacakları yerde eşit olurlardı. Kastedilen: Hepsi birden cennette olurlardı.
وَهَذَا مَسُوقٌ لتسلية الرّسول ﷺ وَالْمُؤْمِنِينَ عَلَى تَمَنِّيهِمْ أَنْ يَكُونَ النَّاسُ كُلُّهُمْ مُهْتَدِينَ وَيَكُونَ جَمِيعُهُمْ فِي الْجَنَّةِ، وَبِذَلِكَ تَعْلَمُ أَنْ لَيْسَ الْمُرَادُ: لَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَهُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً فِي الْأَمْرَيْنِ الْهُدَى وَالضَّلَالِ، لَأَنَّ هَذَا الشِّقَّ الثَّانِيَ لَا يَتَعَلَّقُ الْغَرَضُ بِبَيَانِهِ هُنَا وَإِنْ كَانَ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ لَوْ شَاءَ اللَّهُ لَكَانَ. فَتَأْوِيلُ هَذِهِ الْآيَةِ بِمَا جَاءَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلَوْ شِئْنا لَآتَيْنا كُلَّ نَفْسٍ هُداها وَلكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ [السَّجْدَة:
Bu, bütün insanların hidayete ermesini ve hepsinin cennette olmasını temenni etmelerinden ötürü Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve müminleri teselli etmek için sevk edilmiştir. Buradan anlarsın ki kastedilen: "Allah dileseydi onları hidayet ve dalalet gibi iki husustan birinde tek bir ümmet yapardı" demek değildir; çünkü gerçeğin kendisinde Allah dileseydi öyle olacak olsa bile, ikinci şıkkın burada açıklanmasıyla bir gaye alakası yoktur. Bu ayetin tevili, Allah Teâlâ'nın şu buyruklarında geldiği gibidir: { وَلَوْ شِئْنا لَآتَيْنا كُلَّ نَفْسٍ هُداها وَلكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَالنَّاسِ أَجْمَعِينَ } [Secde:
١٣] وَقَوْلِهِ: وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ [يُونُس: ٩٩] .
13] “Biz dileseydik elbette herkese hidayetini verirdik. Fakat benden: 'Cehennemi kesinlikle cinlerin ve insanların hepsiyle dolduracağım' sözü hak olmuştur.” ve { وَلَوْ شاءَ رَبُّكَ لَآمَنَ مَنْ فِي الْأَرْضِ كُلُّهُمْ جَمِيعاً أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ } [Yûnus: 99] “Eğer Rabbin dileseydi, yeryüzünde bulunanların hepsi toptan iman ederdi. O halde sen insanları mümin olsunlar diye zorlayacak mısın?”
وَقَدْ دَلَّ عَلَى ذَلِكَ الِاسْتِدْرَاكُ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: وَلكِنْ يُدْخِلُ مَنْ يَشاءُ فِي رَحْمَتِهِ
{ وَلكِنْ يُدْخِلُ مَنْ يَشاءُ فِي رَحْمَتِهِ } “Fakat O, dilediğini rahmetine sokar” buyruğundaki istidrak (düzeltme) buna delalet etmiştir.
أَيْ وَلَكِنْ شَاءَ مَشِيئَةً أُخْرَى جَرَتْ عَلَى وَفْقِ حِكْمَتِهِ، وَهِيَ أَنْ خَلَقَهُمْ قَابِلَيْنِ لِلْهُدَى وَالضَّلَالِ بِتَصَارِيفِ عُقُولِهِمْ وَأَمْيَالِهِمْ، وَمَكَّنَهُمْ مِنْ كَسْبِ أَفْعَالِهِمْ وَأَوْضَحَ لَهُمْ طَرِيقَ الْخَيْرِ وَطَرِيقَ الشَّرِّ بِالتَّكْلِيفِ فَكَانَ مِنْهُمُ الْمُهْتَدُونَ وَهُمُ الَّذِينَ شَاءَ اللَّهُ إِدْخَالَهُمْ فِي رَحْمَتِهِ، وَمِنْهُمُ الظَّالِمُونَ الَّذِينَ مَا لَهُمْ مِنْ وَلِيٍّ وَلَا نَصِيرٍ. فَقَوْلُهُ: يُدْخِلُ مَنْ يَشاءُ فِي رَحْمَتِهِ أَحَدُ دَلِيلَيْنِ عَلَى الْمَعْنَى الْمُسْتَدْرَكِ إِذِ التَّقْدِيرُ: وَلَكِنَّهُ جَعَلَهُمْ فَرِيقَيْنِ فَرِيقًا فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقًا فِي السَّعِيرِ لِيُدْخِلَ مَنْ يَشَاءُ مِنْهُمْ فِي رَحْمَتِهِ وَهِيَ الْجَنَّةُ. وَأَفْهَمَ ذَلِكَ أَنَّهُ يُدْخِلُ مِنْهُمُ الْفَرِيقَ الْآخَرَ فِي عِقَابِهِ، فَدَلَّ عَلَيْهِ أَيْضًا بَقَوْلِهِ: وَالظَّالِمُونَ مَا لَهُمْ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ لِأَنَّ نَفْيَ النَّصِيرِ كِنَايَةٌ عَنْ كَوْنِهِمْ فِي بُؤْسٍ وَضُرٍّ وَمَغْلُوبِيَّةٍ بِحَيْثُ يَحْتَاجُونَ إِلَى نَصِيرٍ لَوْ كَانَ لَهُمْ نَصِيرٌ، فَيَدْخُلُ فِي الظَّالِمِينَ مُشْرِكُو أَهْلِ مَكَّةَ دُخُولًا أَوَّلِيًّا لِأَنَّهُمْ سَبَبُ وُرُودِ هَذَا الْعُمُومِ.
Yani: Fakat hikmetine uygun olarak cereyan eden başka bir dilemede bulunmuştur ki o da akıllarının ve meyillerinin tasarruflarıyla onları hidayete ve dalalete kabiliyetli yaratması, fiillerini kesbetmelerine imkân vermesi ve teklif yoluyla onlara hayır ve şer yolunu açıklamasıdır. Böylece onlardan bir kısmı hidayete erenler oldu ki onlar Allah'ın rahmetine sokmayı dilediği kimselerdir; bir kısmı da zalimler oldu ki onların ne bir dostu ne de bir yardımcısı vardır. { يُدْخِلُ مَنْ يَشاءُ فِي رَحْمَتِهِ } buyruğu, istidrak edilen mananın iki delilinden biridir; zira takdir şöyledir: "Fakat O, dilediğini rahmetine -ki o cennettir- sokmak için onları biri cennette biri de çılgın alevli cehennemde olmak üzere iki grup yapmıştır." Bu da diğer grubu azabına sokacağını hissettirmiş ve buna da { وَالظَّالِمُونَ مَا لَهُمْ مِنْ وَلِيٍّ وَلا نَصِيرٍ } buyruğu ile delalet etmiştir; çünkü yardımcının nefyedilmesi, onların eğer bir yardımcıları olsaydı yardımcıya muhtaç olacak derecede sefalet, zarar ve mağlubiyet içinde olduklarından kinayedir. Mekke müşrikleri bu umumun geliş sebebi oldukları için zalimler kapsamına öncelikli olarak girerler.
وَأَصْلُ النَّظْمِ: وَيُدْخِلُ مَنْ يَشَاءُ فِي غَضَبِهِ، فَعَدَلَ عَنْهُ إِلَى مَا فِي الْآيَةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ سَبَبَ إِدْخَالِهِمْ فِي غَضَبِهِ هُوَ ظُلْمُهُمْ، أَيْ شِرْكُهُمْ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ [لُقْمَان: ١٣] مَعَ إِفَادَةِ أَنَّهُمْ لَا يَجِدُونَ وَلِيًّا يَدْفَعُ عَنْهُمْ غَضَبَهُ وَلَا نَصِيرًا يَثْأَرُ لَهُمْ. وَضَمِيرُ (جَعَلَهُمْ) عَائِدٌ إِلَى فَرِيقِ الْجَنَّةِ وَفَرِيقِ السَّعِيرِ بِاعْتِبَارِ أَفْرَادِ كل فريق.
Söz diziminin aslı: "وَيُدْخِلُ مَنْ يَشَاءُ فِي غَضَبِهِ" (Dilediğini de gazabına sokar) şeklindedir. Onların O'nun gazabına sokulmalarının sebebinin zulümleri -yani { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } [Lokmân: 13] “Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür” buyruğunca şirkleri- olduğunu göstermek ve O'nun gazabını kendilerinden savacak bir dost ve intikamlarını alacak bir yardımcı bulamayacaklarını bildirmek için ayetteki ifadeye dönülmüştür. { لَجَعَلَهُمْ } ifadesindeki zamir, her bir grubun fertleri dikkate alınarak cennet ehline ve cehennem ehline dönmektedir.
[سُورَة الشورى (٤٢) : آيَة ٩]
[Şûrâ Suresi (42), Ayet 9]
أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ فَاللَّهُ هُوَ الْوَلِيُّ وَهُوَ يُحْيِ الْمَوْتى وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٩)
{ أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ فَاللَّهُ هُوَ الْوَلِيُّ وَهُوَ يُحْيِ الْمَوْتى وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٩) } “Yoksa O'ndan başka dostlar mı edindiler? Oysa asıl dost Allah'tır. O, ölüleri diriltir ve O, her şeye kadirdir.”
أَمِ لِلْإِضْرَابِ الِانْتِقَالِيِّ كَمَا يُقَالُ: دَعِ الِاهْتِمَامَ بِشَأْنِهِمْ وَإِنْذَارِهِمْ وَلْنَعُدْ إِلَى فَظَاعَةِ حَالِهِمْ فِي اتِّخَاذِهِمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِيَاءَ. وَتُقَدَّرُ بَعْدَ أَمِ هَمْزَةُ اسْتِفْهَامٍ إِنْكَارِيٍّ. فَالْمَعْنى:
Em (أَمِ), geçiş bildiren idrab içindir; nitekim şöyle denilir: "Onların durumuna ve uyarılmalarına aldırmayı bırak da Allah'tan başka dostlar edinmelerindeki çirkin hallerine dönelim." Em edatından sonra inkâri istifham hemzesi takdir edilir. Mana şudur:
بل أاتخذوا مَنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ، أَيْ أَتَوْا مُنْكَرًا لَمَّا اتَّخَذُوا مَنْ دُونِهِ أَوْلِيَاءَ. فَضَمِيرُ اتَّخَذُوا
"Bilakis O'ndan başka dostlar mı edindiler?", yani O'ndan başka dostlar edinmekle çok çirkin ve münker bir iş yaptılar. { اتَّخَذُوا } kelimesindeki zamir...
عَائِدٌ إِلَى الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ [الشورى: ٦] فِي الْجُمْلَةِ السَّابِقَةِ.
önceki cümledeki { الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ } [Şûrâ: 6] ifadesine dönmektedir.
وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَاللَّهُ هُوَ الْوَلِيُّ فَاءُ جَوَابٍ لِشَرْطٍ مُقَدَّرٍ دَلَّ عَلَيْهِ مَقَامُ إِنْكَارِ اتِّخَاذِهِمْ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ، لِأَنَّ إِنْكَارَ ذَلِكَ يَقْتَضِي أَنَّ أَوْلِيَاءَهُمْ لَيْسَتْ جَدِيرَةً بِالْوِلَايَةِ، وَأَنَّهُمْ ضَلُّوا فِي وِلَايَتِهِمْ إِيَّاهَا، فَنَشَأَ تَقْدِيرُ شَرْطٍ مَعْنَاهُ: إِنْ أَرَادُوا وَلِيًّا بِحَقٍّ فَاللَّهُ هُوَ الْوَلِيُّ.
{ فَاللَّهُ هُوَ الْوَلِيُّ } buyruğundaki "fe" (فَـ), Allah'tan başka dostlar edinmelerini inkâr makamının delalet ettiği mukadder bir şartın cevabının başındaki fâ'dır. Çünkü bunu inkâr etmek, onların dost edindikleri şeylerin veliliğe layık olmadığını ve onları dost edinmekle saptıklarını iktiza eder. Böylece anlamı: "Eğer hakiki bir dost istiyorlarsa, asıl dost Allah'tır" şeklinde olan mukadder bir şart ortaya çıkmıştır.
قَالَ السَّكَّاكِيُّ فِي «الْمِفْتَاحِ» : وَتَقْدِيرُ الشَّرْطِ لِقَرَائِنِ الْأَحْوَالِ غَيْرُ مُمْتَنِعٍ قَالَ تَعَالَى:
Sekkâkî el-Miftâh adlı eserinde şöyle demiştir: "Hal karineleri sebebiyle şartın takdir edilmesi imkânsız değildir. Nitekim Allah Teâlâ:
فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ [الْأَنْفَال: ١٧] عَلَى تَقْدِيرِ إِنِ افْتَخَرْتُمْ بِقَتْلِهِمْ فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ، وَقَالَ فَاللَّهُ هُوَ الْوَلِيُّ عَلَى تَقْدِيرِ: إِنْ أَرَادُوا وَلِيًّا بِحَقٍّ فَاللَّهُ هُوَ الْوَلِيُّ بِالْحَقِّ لَا وَلِيَّ سِوَاهُ.
{ فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَلكِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ } [Enfâl: 17] “Onları siz öldürmediniz, fakat onları Allah öldürdü” buyurmuştur ki bu, 'Eğer onları öldürmekle övünüyorsanız, onları siz öldürmediniz' takdirindedir. { فَاللَّهُ هُوَ الْوَلِيُّ } buyruğu da 'Eğer hakiki bir dost istiyorlarsa, O'ndan başka hiçbir dost bulunmayan hakiki dost Allah'tır' takdirindedir."
وَالْمُرَادُ بِالْوَلَايَةِ فِي قَوْلِهِ أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ فَاللَّهُ هُوَ الْوَلِيُّ، وَلَايَةُ الْمَعْبُودِيَّةِ، فَأَفَادَ تَعْرِيفَ الْمُسْنَدِ فِي قَوْلِهِ: فَاللَّهُ هُوَ الْوَلِيُّ قَصْرَ جِنْسِ الْوَلِيِّ بِهَذَا الْوَصْفِ عَلَى اللَّهِ، وَإِذْ قَدْ عَبَدُوا غَيْرَ اللَّهِ تَعَيَّنَ أَنَّ الْمُرَادَ قَصْرُ الْوَلَايَةِ الْحَقِّ عَلَيْهِ تَعَالَى.
{ أَمِ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِهِ أَوْلِياءَ فَاللَّهُ هُوَ الْوَلِيُّ } buyruğundaki velilikten maksat, mabudiyet veliliğidir. { فَاللَّهُ هُوَ الْوَلِيُّ } buyruğunda müsnedin marife kılınması, bu nitelikteki veli cinsinin yalnızca Allah'a hasredilmesini ifade etmiştir. Onlar Allah'tan başkasına ibadet ettiklerine göre, kastedilenin hakiki veliliğin sadece Allah Teâlâ'ya hasredilmesi olduğu belirlenmiş olur.
وَأَفَادَ ضَمِيرُ الْفَصْلِ فِي قَوْلِهِ: فَاللَّهُ هُوَ الْوَلِيُّ تَأْكِيدَ الْقَصْرِ وَتَحْقِيقَهُ وَأَنَّهُ لَا مُبَالَغَةَ فِيهِ تَذْكِيرًا بِأَنَّ الْوَلَايَةَ الْحَقَّ فِي هَذَا الشَّأْنِ مُخْتَصَّةٌ بِاللَّهِ تَعَالَى. وَهَذَا كُلُّهُ مَسُوقٌ إِلَى النبيء ﷺ وَالْمُؤْمِنِينَ تَسْلِيَةً وَتَثْبِيتًا وَتَعْرِيضًا بِالْمُشْرِكِينَ فَإِنَّهُمْ لَا يَخْلُونَ مِنْ أَنْ يَسْمَعُوهُ.
{ فَاللَّهُ هُوَ الْوَلِيُّ } buyruğundaki fasıl zamiri (هُوَ), bu husustaki hakiki veliliğin Allah Teâlâ'ya mahsus olduğunu hatırlatarak hasrı tekit etmeyi, kesinleştirmeyi ve onda bir mübalağa bulunmadığını ifade etmiştir. Bütün bunlar; teselli etmek, sebat vermek ve müşrikler bunu duymaktan uzak kalamayacakları için onlara üstü kapalı bir uyarıda bulunmak (tariz) üzere Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve müminlere yöneltilmiştir.
وَعطف وَهُوَ يُحْيِ الْمَوْتى عَلَى جُمْلَةِ فَاللَّهُ هُوَ الْوَلِيُّ إِدْمَاجٌ لِإِعَادَةِ إِثْبَاتِ الْبَعْثِ تَرْسِيخًا لِعِلْمِ الْمُسْلِمِينَ وَإِبْلَاغًا لِمَسَامِعِ الْمُنْكِرِينَ لِأَنَّهُمْ أَنْكَرُوا ذَلِكَ فِي ضِمْنِ اتِّخَاذِهِمْ أَوْلِيَاءَ مِنْ دُونِ اللَّهِ، فَلَمَّا أَبْطَلَ مُعْتَقَدَهُمْ إِلَهِيَّةَ غَيْرِ اللَّهِ أَرْدَفَ بِإِبْطَالِ مَا هُوَ مِنْ عَلَائِقِ شِرْكِهِمْ وَهُوَ نَفْيُ الْبَعْثِ، وَلَيْسَ ذَلِكَ اسْتِدْلَالًا عَلَيْهِمْ لِإِبْطَالِ إِلَهِيَّةِ آلِهَتِهِمْ لِأَنَّ وُقُوعَ الْبَعْثِ مَجْحُودٌ عِنْدَهُمْ. فَأَمَّا عَطْفُ جُمْلَةِ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ فَهُوَ لِإِثْبَاتِ هَذِهِ الصِّفَةِ لِلَّهِ تَعَالَى تَذْكِيرًا بِانْفِرَادِهِ بِتَمَامِ الْقُدْرَةِ، وَيُفِيدُ الِاسْتِدْلَالَ عَلَى إِمْكَانِ الْبَعْثِ قَالَ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ [الرّوم: ٢٧] ، وَيُفِيدُ الِاسْتِدْلَالَ عَلَى نَفْيِ الْإِلَهِيَّةِ عَنْ أَصْنَامِهِمْ لِأَنَّ مَنْ لَا يَقْدِرُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ لَا يَصْلُحُ لِلْإِلَهِيَّةِ: قَالَ تَعَالَى:
{ وَهُوَ يُحْيِ الْمَوْتى } cümlesinin { فَاللَّهُ هُوَ الْوَلِيُّ } cümlesine atfedilmesi, Müslümanların ilmini pekiştirmek ve inkârcıların kulaklarına duyurmak amacıyla yeniden dirilişi (ba's) tekrar ispat etmek için bir idmâcdır (dolaylı anlatımdır). Çünkü onlar Allah'tan başka dostlar edinmelerinin zımnında bunu da inkâr etmişlerdi. Allah'tan başkasının ilahlığına dair inançlarını iptal edince, şirklerinin uzantılarından olan ba'sı inkârı iptal etmeyi de hemen peşine eklemiştir; yoksa bu, ilahlarının ilahlığını iptal etmek için onlara karşı bir delillendirme değildir, çünkü ba'sın gerçekleşmesi onlara göre zaten inkâr edilen bir şeydir. { وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } cümlesinin atfedilmesine gelince, bu da tam kudrette O'nun tek olduğunu hatırlatarak bu sıfatı Allah Teâlâ'ya ispat etmek içindir; ayrıca ba'sın imkânına delil teşkil eder, nitekim Allah Teâlâ: { وَهُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ } [Rûm: 27] buyurmuştur; putlarının ilahlığını nefyetmeye de delalet eder, zira her şeye gücü yetmeyen varlık ilah olmaya elverişli değildir. Nitekim Allah Teâlâ:
أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ [النَّحْل: ١٧] وَقَالَ: لَا يَخْلُقُونَ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ [النَّحْل: ٢٠] وَقَالَ وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً لَا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ [الْحَج: ٧٣] . وَالْغَرَضُ مِنْ هَذَا تَعْرِيضٌ بِإِبْلَاغِهِ إِلَى مَسَامِعِ الْمُشْرِكِينَ.
{ أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ } [Nahl: 17] “Yaratan, yaratamayan gibi midir?”, { لَا يَخْلُقُونَ شَيْئاً وَهُمْ يُخْلَقُونَ } [Nahl: 20] “Onlar hiçbir şey yaratamazlar; kendileri yaratılmaktadırlar” ve { وَإِنْ يَسْلُبْهُمُ الذُّبابُ شَيْئاً لَا يَسْتَنْقِذُوهُ مِنْهُ } [Hac: 73] “Sinek onlardan bir şey kapacak olsa, onu ondan kurtaramazlar” buyurmuştur. Bundan maksat, bunu müşriklerin kulaklarına duyurarak yapılan bir tarizdir.
وَلَمَّا كَانَ الْمَقْصُودُ إِثْبَاتَ الْقُدْرَةِ لِلَّهِ تَعَالَى عُطِفَتِ الْجُمْلَةُ عَلَى الَّتِي قَبْلَهَا لِأَنَّهَا مِثْلُهَا فِي إِفَادَةِ الْحُكْمِ، وَكَانَتْ إِفَادَةُ التَّعْلِيلِ بِهَا حَاصِلَةً مِنْ مَوْقِعِهَا عَقِبَهَا، وَلَوْ أُرِيدَ التَّعْلِيلُ ابْتِدَاءً لَفُصِلَتِ الْجُمْلَةُ وَلم تعطف.
Kastedilen Allah Teâlâ'ya kudreti ispat etmek olduğunda, bu cümle hüküm bildirme hususunda kendisi gibi olduğu için önceki cümleye atfedilmiştir; onun gerekçe (talil) bildirmesi ise hemen ardından gelmiş olmasından hâsıl olmuştur. Şayet doğrudan talil kastedilseydi, cümle atfedilmeyip fasledilirdi (bağlaçsız getirilirdi).
[سُورَة الشورى (٤٢) : آيَة ١٠]
[Şûrâ Suresi (42), Ayet 10]
وَمَا اخْتَلَفْتُمْ فِيهِ مِنْ شَيْءٍ فَحُكْمُهُ إِلَى اللَّهِ ذلِكُمُ اللَّهُ رَبِّي عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ (١٠)
{ وَمَا اخْتَلَفْتُمْ فِيهِ مِنْ شَيْءٍ فَحُكْمُهُ إِلَى اللَّهِ ذلِكُمُ اللَّهُ رَبِّي عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ (١٠) } “Ayrılığa düştüğünüz herhangi bir şey hakkında hüküm vermek Allah'a aittir. İşte bu, benim Rabbim olan Allah'tır; yalnız O'na tevekkül ettim ve yalnız O'na yönelirim.”
وَمَا اخْتَلَفْتُمْ فِيهِ مِنْ شَيْءٍ فَحُكْمُهُ إِلَى اللَّهِ.
{ وَمَا اخْتَلَفْتُمْ فِيهِ مِنْ شَيْءٍ فَحُكْمُهُ إِلَى اللَّهِ } “Ayrılığa düştüğünüz herhangi bir şey hakkında hüküm vermek Allah'a aittir.”
يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا تَكْمِلَةً لِلِاعْتِرَاضِ فَيَكُونَ كَلَامًا مُوَجَّهًا مِنَ اللَّهِ تَعَالَى إِلَى النَّاسِ.
Bunun, itirazın (ara cümlenin) tamamlayıcısı olması caizdir; bu durumda Allah Teâlâ'dan insanlara yöneltilmiş bir hitap olur.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ابْتِدَاءَ كَلَامٍ مُتَّصِلًا بَقَوْلِهِ: ذلِكُمُ اللَّهُ رَبِّي عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ، فَحُكْمُهُ إِلَى اللَّهِ تَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ مَجْمُوعُ هَذَا الْكَلَامِ لِمُتَكَلِّمٍ وَاحِدٍ، لِأَنَّ ضَمَائِرَ رَبِّي، وتَوَكَّلْتُ، وأُنِيبُ ضَمَائِرُهُ، وَتِلْكَ الضَّمَائِرُ لَا تَصْلُحُ أَنْ تَعُودَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى. وَلَا حَظَّ فِي سِيَاقِ الْوَحْيِ إِلَى أَحَدٍ سوى النبيء ﷺ فَتَعَيَّنَ تَقْدِيرُ فِعْلِ أَمْرٍ بِقَوْلٍ يَقُوله النبيء ﷺ.
{ ذلِكُمُ اللَّهُ رَبِّي عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ } buyruğuna bitişik bir söz başlangıcı olması da caizdir. Bu durumda { فَحُكْمُهُ إِلَى اللَّهِ } ifadesiyle birlikte bu sözün tamamının tek bir mütekellime ait olması zorunlu olur; zira { رَبِّي }, { تَوَكَّلْتُ } ve { أُنِيبُ } zamirleri onun zamirleridir ve bu zamirlerin Allah Teâlâ'ya dönmesi uygun değildir. Vahiy akışında da Hz. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den başkasına bir pay bulunmadığına göre, Hz. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in söyleyeceği sözü bildiren takdiri bir emir fiilinin varlığı kesinleşir.
وَالْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى الْجُمَلِ الَّتِي قَبْلَهَا لِأَنَّ الْكَلَامَ مُوَجَّهٌ إِلَى النبيء ﷺ وَإِلَى الْمُسْلِمِينَ. وَالْوَاوُ عَاطِفَةٌ فِعْلَ أَمْرٍ بِالْقَوْلِ، وَحَذْفُ الْقَوْلِ شَائِعٌ فِي الْقُرْآنِ بِدَلَالَةِ الْقَرَائِنِ لِأَنَّ مَادَّةَ الِاخْتِلَافِ مُشْعِرَةٌ بِأَنَّهُ بَيْنَ فَرِيقَيْنِ وَحَالَةَ الْفَرِيقَيْنِ مُشْعِرَةٌ بِأَنَّهُ اخْتِلَافٌ فِي أُمُورِ الِاعْتِقَادِ الَّتِي أَنْكَرَهَا الْكَافِرُونَ مِنَ التَّوْحِيدِ وَالْبَعْثِ وَالنَّفْعِ وَالْإِضْرَارِ.
Bu cümle, kendisinden önceki cümlelere atfedilmiştir; çünkü hitap Hz. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e ve Müslümanlaradır. Vâv harfi, söz söylemeyi bildiren takdiri bir emir fiilini atfetmektedir; karinelerin delaletiyle sözün (kavlin) hazfedilmesi Kur'an'da yaygındır. Zira ihtilaf maddesi iki grup arasında olduğuna delalet etmekte, iki grubun durumu da bunun tevhid, ba's (yeniden diriliş), fayda ve zarar verme gibi inkârcıların reddettiği inanç konularındaki bir ihtilaf olduğunu göstermektedir.
ومِنْ شَيْءٍ بَيَانٌ لِإِبْهَامِ مَا، أَيْ أَيُّ شَيْءٍ اخْتَلَفْتُمْ فِيهِ، وَالْمُرَادُ: مِنْ أَشْيَاء الدّين وشؤون اللَّهِ تَعَالَى.
{ مِنْ شَيْءٍ } ifadesi, { مَا } lafzındaki kapalılığı açıklayıcıdır (beyandır); yani "hangi şey hakkında ihtilafa düştüyseniz" demektir. Kastedilen ise din işleri ve Allah Teâlâ'ya dair hususlardır.
وَضَمِيرُ فَحُكْمُهُ عَائِدٌ إِلَى مَا اخْتَلَفْتُمْ عَلَى مَعْنَى: الْحُكْمُ بَيْنَكُمْ فِي شَأْنِهِ إِلَى اللَّهِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ يَتَّضِحُ لَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ الْمُحِقُّ مِنَ الْمُبْطِلِ فِيمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ حِينَ يَرَوْنَ الثَّوَابَ لِلْمُؤْمِنِينَ وَالْعِقَابَ لِلْمُشْرِكِينَ، فَيَعْلَمُ الْمُشْرِكُونَ أَنَّهُمْ مُبْطِلُونَ فِيمَا كَانُوا يَزْعُمُونَ.
{ فَحُكْمُهُ } lafzındaki zamir, "onun hakkında aranızda hüküm vermek Allah'a aittir" anlamıyla { مَا اخْتَلَفْتُمْ } ifadesine dönmektedir. Anlam şudur: Müminlere verilecek mükâfatı ve müşriklere verilecek cezayı gördükleri kıyamet gününde, ihtilaf ettikleri konularda haklının kim, haksızın kim olduğu onlara açıkça belli olacak; böylece müşrikler iddia ettikleri şeylerde haksız olduklarını anlayacaklardır.
وَ (إِلَى اللَّهِ) خَبَرٌ عَنْ (حُكْمِهِ) . وإِلَى لِلِانْتِهَاءِ وَهُوَ انْتِهَاءٌ مَجَازِيٌّ تَمْثِيلِيٌّ، مَثَّلَ تَأْخِيرَ الْحُكْمِ إِلَى حُلُولِ الْوَقْتِ الْمُعَيَّنِ لَهُ عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَى بِسَيْرِ السَّائِرِ إِلَى أَحَدٍ يَنْزِلُ عِنْدَهُ.
{ إِلَى اللَّهِ } ifadesi, { حُكْمِهِ } lafzının haberidir. { إِلَى } harfi gaye (sona erme) bildirir; bu ise mecazî ve temsîlî bir son bulmadır. Hükmün Allah Teâlâ katında belirlenmiş vaktin gelmesine kadar ertelenmesi, bir yere varıp konaklayacak yolcunun yürüyüşüne benzetilmiştir.
وَلَا عَلَاقَةَ لِهَذِهِ الْآيَةِ بِاخْتِلَافِ عُلَمَاءِ الْأُمَّةِ فِي أُصُولِ الدِّينِ وَفُرُوعِهِ لِأَنَّ ذَلِكَ الِاخْتِلَافَ حُكْمُهُ مَنُوطٌ بِالنَّظَرِ فِي الْأَدِلَّةِ وَالْأَقْيِسَةِ صِحَّةً وَفَسَادًا فَإِصْدَارُ الْحُكْمِ بَيْنَ الْمُصِيبِ وَالْمُخْطِئِ فِيهَا يَسِيرٌ إِنْ شَاءَ النَّاسُ التَّدَاوُلَ وَالْإِنْصَافَ. وَبِذَلِكَ تَوَصَّلَ أَهْلُ الْحَقِّ
Bu ayetin, ümmetin âlimlerinin dinin usul ve füruundaki ihtilaflarıyla bir ilgisi yoktur. Çünkü bu ihtilafın hükmü, delillere ve kıyaslara sıhhat ve fesat yönünden bakmaya bağlıdır; dolayısıyla insanlar karşılıklı müzakereyi ve insafı arzu ederlerse, bu konularda isabet eden ile hata eden arasında hüküm vermek kolaydır. Hak ehli de bu sayede
إِلَى التَّمْيِيزِ بَيْنَ الْمُصِيبِ وَالْمُخْطِئِ، وَمَرَاتِبُ الْخَطَأِ فِي ذَلِكَ، عَلَى أَنَّهُ لَا يُنَاسِبُ سِيَاقَ الْآيَاتِ سَابِقَهَا وَتَالِيَهَا وَلَا أَغْرَاضَ السُّوَرِ الْمَكِّيَّةِ. وَقَدِ احْتَجَّ بِهَذِهِ الْآيَةِ نُفَاةُ الْقِيَاسِ، وَهُوَ احْتِجَاجٌ لَا يَرْتَضِيهِ نَطَّاسٌ.
isabet eden ile hata edeni ve bu konudaki hata derecelerini ayırt etmeye muvaffak olmuştur. Kaldı ki [bu ihtilaflar], öncesi ve sonrasıyla ayetlerin bağlamına ve Mekkî surelerin amaçlarına da uygun düşmez. Kıyası inkâr edenler bu ayeti delil getirmişlerdir; fakat bu, mahir bir ilim ehlinin (nattâs) benimsemeyeceği bir delillendirmedir.
ذلِكُمُ اللَّهُ رَبِّي عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ.
{ ذلِكُمُ اللَّهُ رَبِّي عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ } “İşte bu, benim Rabbim olan Allah'tır; yalnız O'na tevekkül ettim ve yalnız O'na yönelirim.”
يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْجُمْلَةُ مَقُولَ قَوْلٍ مَحْذُوفٍ يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى [الشورى: ٧] الْآيَةَ، فَتَكُونَ كَلَامًا مُسْتَأْنَفًا لِأَنَّ الْإِنْذَارَ يَقْتَضِي كَلَامًا مُنْذَرًا بِهِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُتَّصِلَةً بِجُمْلَةِ وَمَا اخْتَلَفْتُمْ فِيهِ مِنْ شَيْءٍ تَكْمِلَةٌ لِلْكَلَامِ الْمُوَجَّهِ مِنَ اللَّهِ وَيَكُونَ فِي قَوْله: رَبِّي التفاتا مِنَ الْخِطَابِ إِلَى التَّكَلُّمِ، وَالتَّقْدِيرُ: ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ، وَتَكُونُ جُمْلَتَا عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ مُعْتَرِضَتَيْنِ.
Bu cümlenin, { لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى } [Şûrâ: 7] ayetinin delalet ettiği mahzuf bir sözün söylenen kısmı (makûlü) olması caizdir; bu durumda müste'nef (yeni başlangıç) bir söz olur, çünkü uyarıda bulunmak kendisiyle uyarılacak bir sözü gerektirir. { وَمَا اخْتَلَفْتُمْ فِيهِ مِنْ شَيْءٍ } cümlesine bitişik olup Allah'tan yöneltilen hitabın tamamlayıcısı olması da caizdir; bu takdirde { رَبِّي } sözünde muhataplıktan mütekellime iltifat sanatı bulunur ve takdiri "İşte o Allah sizin Rabbinizdir" şeklinde olur; { عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ } ile { وَإِلَيْهِ أُنِيبُ } cümleleri ise iki ara cümle (itiraziyye) konumunda bulunur.
وَالْإِشَارَةُ لِتَمْيِيزِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ وَهُوَ الْمَفْهُومُ مِنْ فَحُكْمُهُ إِلَى اللَّهِ. وَهَذَا التَّمْيِيزُ لِإِبْطَالِ الْتِبَاسِ مَاهِيَّةِ الْإِلَهِيَّةِ وَالرُّبُوبِيَّةِ عَلَى الْمُشْرِكِينَ إِذْ سَمَّوُا الْأَصْنَامَ آلِهَةً وَأَرْبَابًا. وَأُوثِرَ اسْمُ الْإِشَارَةِ الَّذِي يُسْتَعْمَلُ لِلْبَعِيدِ لِقَصْدِ التَّعْظِيمِ بِالْبُعْدِ الِاعْتِبَارِيِّ اللَّازِمِ لِلسُّمُوِّ وَشَرَفِ الْقَدْرِ، أَيْ ذَلِكُمُ اللَّهُ الْعَظِيمُ. وَيُتَوَصَّلُ مِنْ ذَلِكَ إِلَى تَعْظِيمِ حُكْمِهِ، فَالْمَعْنَى: اللَّهُ الْعَظِيمُ فِي حُكْمِهِ هُوَ رَبِّي الَّذِي تَوَكَّلْتُ عَلَيْهِ فَهُوَ كَافِينِي مِنْكُمْ.
İşaret, işaret edileni diğerlerinden ayırt etmek içindir; bu da { فَحُكْمُهُ إِلَى اللَّهِ } ifadesinden anlaşılandır. Bu ayırt etme, putları ilahlar ve rabler olarak isimlendiren müşriklerin zihnindeki uluhiyet ve rububiyet mahiyetine dair karışıklığı geçersiz kılmak içindir. Uzak için kullanılan işaret isminin tercih edilmesi, yücelik ve şan üstünlüğünün gerektirdiği itibarî uzaklıkla tazim kastına dayanır; yani "İşte o yüce Allah'tır" demektir. Buradan da O'nun hükmünü tazim etmeye ulaşılır. Anlam şudur: Hükmünde yüce olan Allah, kendisine tevekkül ettiğim Rabbimdir; dolayısıyla O, bana karşı size yeter.
والتوكل: تَفَعُّلٌ مِنَ الْوَكْلِ، وَهُوَ التَّفْوِيضُ فِي الْعَمَلِ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى، فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ
Tevekkül (التوكل), vekl (الْوَكْل) kökünden tefa‘‘ul babında olup işi havale etmek demektir. Âl-i İmrân Suresi'ndeki { فَإِذا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ } ayetinde geçmişti.
وَالْإِنَابَةُ: الرُّجُوعُ، وَالْمُرَادُ بِهَا هُنَا الْكِنَايَةُ عَنْ تَرْكِ الِاعْتِمَادِ عَلَى الْغَيْرِ لِأَنَّ الرُّجُوعَ إِلَى الشَّيْءِ يَسْتَلْزِمُ عَدَمَ وُجُودِ الْمَطْلُوبِ عِنْدَ غَيْرِهِ، وَتَقَدَّمَتِ الْإِنَابَةُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ فِي سُورَةِ هُودٍ [٧٥] .
İnâbe (الْإِنَابَةُ) ise dönmek (rücû) demektir. Burada bundan maksat, başkasına güvenmeyi terk etmekten kinayedir; çünkü bir şeye dönmek, aranan şeyin başkasının yanında bulunmamasını gerektirir. İnâbe konusu, Hûd Suresi'ndeki { إِنَّ إِبْراهِيمَ لَحَلِيمٌ أَوَّاهٌ مُنِيبٌ } [75] ayetinde geçmişti.
وَجِيءَ فِي فِعْلِ تَوَكَّلْتُ بِصِيغَةِ الْمَاضِي وَفِي فِعْلِ أُنِيبُ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ تَوَكُّلَهُ عَلَى اللَّهِ كَانَ سَابِقًا مِنْ قَبْلِ أَنْ يَظْهَرَ لَهُ تَنَكُّرُ قَوْمِهِ لَهُ، فَقَدْ صَادَفَ تَنَكُّرُهُمْ مِنْهُ عَبْدًا مُتَوَكِّلًا عَلَى رَبِّهِ، وَإِذَا كَانَ تَوَكُّلُهُ قَدْ سَبَقَ تَنَكُّرَ قَوْمِهِ فَاسْتِمْرَارُهُ بَعْدَ أَنْ كَشَّرُوا لَهُ عَنْ أَنْيَابِ الْعُدْوَانِ مُحَقَّقٌ.
{ تَوَكَّلْتُ } fiilinin mazi (geçmiş zaman) kalıbında, { أُنِيبُ } fiilinin ise muzari (şimdiki/geniş zaman) kalıbında getirilmesi; Allah'a olan tevekkülünün, kavminin kendisine yönelik düşmanlığı ortaya çıkmadan önce de var olduğuna işaret etmek içindir. Nitekim kavminin düşmanlığı, O'nu zaten Rabbine tevekkül etmiş bir kul olarak bulmuştur. Tevekkülü kavminin düşmanlığından önce var olduğuna göre, onlar düşmanlık dişlerini gösterdikten sonra da tevekkülünün devam edeceği muhakkaktır.
وَأَمَّا فِعْلُ أُنِيبُ فَجِيءَ فِيهِ بِصِيغَةِ الْمُضَارِعِ لِلْإِشَارَةِ إِلَى تَجَدُّدِ الْإِنَابَةِ وَطَلَبِ الْمَغْفِرَةِ. وَيُعْلَمُ تَحَقُّقُهَا فِي الْمَاضِي بِمُقَارَنَتِهَا لِجُمْلَةِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ لِأَنَّ الْمُتَوَكِّلَ مُنِيبٌ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مِنْ الِاحْتِبَاكِ. وَالتَّقْدِيرُ: عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَأَتَوَكَّلُ وَإِلَيْهِ أَنَبْتُ وَأُنِيبُ.
{ أُنِيبُ } fiilinin muzari kalıbında getirilmesine gelince, bu da yönelişin (inâbenin) ve bağışlanma talebinin sürekli yenilendiğine işaret etmek içindir. Geçmişte de gerçekleştiği ise { عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ } cümlesiyle beraber zikredilmesinden anlaşılır; zira tevekkül eden kişi zaten [Rabbine] yönelendir. Bunun ihtibâk sanatından olması da caizdir. Takdiri: "O'na tevekkül ettim ve tevekkül ederim; O'na yöneldim ve yönelirim" şeklindedir.
وَتَقْدِيمُ الْمُتَعَلِّقَيْنِ فِي عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ لِإِفَادَةِ الِاخْتِصَاصِ، أَيْ لَا أَتَوَكَّلُ إِلَّا عَلَيْهِ وَلَا أُنِيبُ إِلَّا إِلَيْهِ.
{ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ أُنِيبُ } ifadelerindeki iki müteallakın (tümlecin) öne geçirilmesi hasr (tahsis) bildirmek içindir; yani "Yalnızca O'na tevekkül ederim ve yalnızca O'na yönelirim" demektir.
[سُورَة الشورى (٤٢) : آيَة ١١]
[Şûrâ Suresi (42), Ayet 11]
فاطِرُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً وَمِنَ الْأَنْعامِ أَزْواجاً يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ (١١)
{ فاطِرُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً وَمِنَ الْأَنْعامِ أَزْواجاً يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ (١١) } “O, gökleri ve yeri yaratandır. Size kendi nefislerinizden eşler, hayvanlardan da çiftler var etti. Sizi bu düzen içinde çoğaltmaktadır. O'nun benzeri hiçbir şey yoktur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.”
فاطِرُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ.
{ فاطِرُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “O, gökleri ve yeri yaratandır.”
خَبَرٌ ثَانٍ عَنِ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ [الشورى: ٩] ، وَمَا بَيْنَهُمَا اعْتِرَاضٌ كَمَا عَلِمْتَ آنِفًا أَعْقَبَ بِهِ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ، فَإِنَّ خَلْقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مِنْ أَبْرَزِ آثَارِ صِفَةِ الْقُدْرَةِ الْمُنْفَرِدِ بِهَا.
Allah Teâlâ'nın: { وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } [Şûrâ: 9] buyruğundaki zamirin ikinci haberidir. İkisi arasındaki kısım ise az önce öğrendiğin gibi ara cümledir (itiraziyye). Bu ifade O'nun her şeye kadir olmasının hemen ardından getirilmiştir; zira göklerin ve yerin yaratılması, yalnızca O'na mahsus olan kudret sıfatının en belirgin eserlerindendir.
وَالْفَاطِرُ: الْخَالِقُ، وَتَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ سُورَةِ فَاطِرٍ [١] .
Fâtır (الْفَاطِرُ), yaratan demektir ve Fâtır Suresi'nin başında [1] geçmişti.
جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً وَمِنَ الْأَنْعامِ أَزْواجاً يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ.
{ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً وَمِنَ الْأَنْعامِ أَزْواجاً يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ } “Size kendi nefislerinizden eşler, hayvanlardan da çiftler var etti. Sizi bu düzen içinde çoğaltmaktadır.”
جُمْلَةٌ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ فاطِرُ لِأَنَّ مَضْمُونَهَا حَالٌ مِنْ أَحْوَالِ
{ فاطِرُ } lafzındaki zamirden hâl konumunda bir cümledir; çünkü onun muhtevası,
فَطْرِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ فَإِنَّ خَلْقَ الْإِنْسَانِ وَالْأَنْعَامِ مِنْ أَعْجَبِ أَحْوَالِ خَلْقِ الْأَرْضِ. وَيَجُوزُ كَوْنُهَا خَبَرًا ثَالِثًا عَنْ ضَمِيرِ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ [الشورى: ٩] .
göklerin ve yerin yaratılış ahvalinden bir hâldir. Zira insanın ve hayvanların yaratılması, yeryüzünün yaratılış hallerinin en hayret vericilerindendir. { وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } [Şûrâ: 9] ayetindeki zamirin üçüncü haberi olması da caizdir.
وَالْمَعْنَى: قَدَّرَ فِي تَكْوِينِ نَوْعِ الْإِنْسَانِ أَزْوَاجًا لِأَفْرَادِهِ، وَلَمَّا كَانَ ذَلِكَ التَّقْدِيرُ مُقَارِنًا لِأَصْلِ تَكْوِينِ النَّوْعِ جِيءَ فِيهِ بِالْفِعْلِ الْمَاضِي.
Anlam şudur: İnsan türünün var edilişinde, onun fertleri için eşler takdir etti. Bu takdir, türün asıl yaratılışıyla eş zamanlı olduğundan burada mazi fiil getirilmiştir.
وَالْخِطَابُ فِي قَوْلِهِ: لَكُمْ لِلنَّاسِ كُلِّهِمْ. وَالْخِطَابُ الْتِفَاتٌ مِنَ الْغَيْبَةِ. وَاللَّامُ لِلتَّعْلِيلِ. وَتَقْدِيمُ لَكُمْ عَلَى غَيْرِهِ مِنْ مَعْمُولَاتِ جَعَلَ لِيُعْرَفَ أَنَّهُ مَعْمُولٌ لِذَلِكَ الْفِعْلِ فَلَا يُتَوَهَّمُ أَنَّهُ صِفَةٌ لِ أَزْواجاً، وَلِيَكُونَ التَّعْلِيلُ بِهِ مُلَاحَظًا فِي الْمَعْطُوفِ بَقَوْلِهِ وَمِنَ الْأَنْعامِ أَزْواجاً.
{ لَكُمْ } ifadesindeki hitap bütün insanlara yöneliktir. Bu hitap, gaibden muhataba iltifattır. Lâm harfi illet (gerekçe) içindir. { لَكُمْ } ifadesinin { جَعَلَ } fiilinin diğer tümleçlerinin önüne geçirilmesi, o fiilin tümleci olduğunun bilinmesi, böylece { أَزْواجاً } lafzının sıfatı zannedilmemesi ve onunla sağlanan gerekçenin { وَمِنَ الْأَنْعامِ أَزْواجاً } matufunda da gözetilmesi içindir.
وَالْأَزْوَاجُ: جَمْعُ زَوْجٍ وَهُوَ الَّذِي يَنْضَمُّ إِلَى فَرْدٍ فَيَصِيرُ كِلَاهُمَا زَوْجًا لِلْآخَرِ وَالْمُرَادُ هُنَا: الذُّكُورُ وَالْإِنَاثُ مِنَ النَّاسِ، أَيْ جَعَلَ لِمَجْمُوعِكُمْ أَزْوَاجًا، فَلِلذُّكُورِ أَزْوَاجٌ مِنَ الْإِنَاثِ، وَلِلنِّسَاءِ أَزْوَاجٌ مِنَ الرِّجَالِ، وَذَلِكَ لِأَجْلِ الْجَمِيعِ لِأَنَّ بِذَلِكَ الْجَعْلِ حَصَلَتْ لَذَّةُ التَّأَنُّسِ وَنِعْمَةُ النَّسْلِ.
Ezvâc (الْأَزْوَاجُ), zevc (زَوْج) kelimesinin çoğuludur; o da bir ferde katılıp her ikisinin birbirine eş olduğu varlıktır. Burada kastedilen: insanlardan erkekler ve dişilerdir; yani "hepiniz için eşler var etti; erkekler için kadınlardan eşler, kadınlar için de erkeklerden eşler kıldı" demektir. Bu da herkes içindir; çünkü bu yaratılış sayesinde kaynaşma lezzeti ve nesil nimeti hâsıl olmuştur.
وَمَعْنَى مِنْ أَنْفُسِكُمْ مِنْ نَوْعِكُمْ، وَمِنْ بَعْضِكُمْ، كَقَوْلِهِ: فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ [النُّور: ٦١] وَقَوْلِهِ: وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ [النِّسَاء: ٢٩] . وَكَوْنُ الْأَزْوَاجِ مِنْ أَنْفُسِهِمْ كَمَالٌ فِي
{ مِنْ أَنْفُسِكُمْ } ifadesinin anlamı; { فَسَلِّمُوا عَلى أَنْفُسِكُمْ } [Nûr: 61] ve { وَلا تَقْتُلُوا أَنْفُسَكُمْ } [Nisâ: 29] ayetlerinde olduğu gibi, "kendi türünüzden ve kendi cinsinizden" demektir. Eşlerin kendi cinslerinden olması,
النِّعْمَةِ لِأَنَّهُ لَوْ جَعَلَ أَحَدَ الزَّوْجَيْنِ مِنْ نَوْعٍ آخَرَ لَفَاتَ نَعِيمُ الْأُنْسِ، وَأَمَّا زَعْمُ الْعَرَبِ فِي الْجَاهِلِيَّةِ أَنَّ الرَّجُلَ قَدْ يَتَزَوَّجُ جِنِّيَّةً أَوْ غُولًا فَذَلِكَ مِنَ التَّكَاذِيبِ وَتَخَيُّلَاتِ بَعْضِهِمْ، وَرُبَّمَا عَرَضَ لِبَعْضِ النَّاسِ خَبَالٌ فِي الْعَقْلِ خَاصٌّ بِذَلِكَ فَتَخَيَّلَ ذَلِكَ وَتَحَدَّثَ بِهِ فَرَاجَ عَنْ كُلِّ أَبْلَهَ.
nimette bir kemaldir; zira eşlerden birini başka bir türden kılsaydı ünsiyet (kaynaşma) nimeti elden giderdi. Cahiliye döneminde Arapların, kişinin bir cin kızı veya bir gulyabani ile evlenebileceği yönündeki iddialarına gelince; bu, uydurmalardan ve bazılarının hayal ürünlerinden ibarettir. Kimi zaman bazı insanların aklına bu konuya dair bir karışıklık ve kuruntu gelir, bunu hayal edip anlatır ve bu da her ahmak arasında revaç bulur.
وَقَوْلُهُ: وَمِنَ الْأَنْعامِ أَزْواجاً عَطْفٌ عَلَى أَزْواجاً الْأَوَّلِ فَهُوَ كَمَفْعُولٍ لِ جَعَلَ وَالتَّقْدِيرُ: وَجَعَلَ مِنَ الْأَنْعَامِ أَزْوَاجًا، أَيْ جَعَلَ مِنْهَا أَزْوَاجًا بَعْضَهَا لِبَعْضٍ.
{ وَمِنَ الْأَنْعامِ أَزْواجاً } buyruğu, ilk { أَزْواجاً } lafzına matuftur; dolayısıyla { جَعَلَ } fiilinin mef'ûlü gibidir. Takdiri: "Hayvanlardan da eşler yarattı", yani onlardan birbirine eş olanlar kıldı demektir.
وَفَائِدَةُ ذِكْرِ أَزْوَاجِ الْأَنْعَامِ دُونَ أَزْوَاجِ الْوَحْشِ: أَنَّ فِي أَنْوَاعِ الْأَنْعَامِ فَائِدَةً لِحَيَاةِ الْإِنْسَانِ لِأَنَّهَا تَعِيشُ مَعَهُ وَلَا تَنْفِرُ مِنْهُ وَيَنْتَفِعُ بِأَلْبَانِهَا وَأَصْوَافِهَا وَلُحُومِهَا وَنَسْلِهَا وَعَمَلِهَا مِنْ حَمْلٍ وَحَرْثٍ، فَبِجَعْلِهَا أَزْوَاجًا حَصَلَ مُعْظَمُ نَفْعِهَا لِلْإِنْسَانِ.
Yabani hayvanların eşleri yerine ehli hayvanların (en'âm) eşlerinin zikredilmesindeki fayda şudur: Hayvan türlerinde insanın hayatı için bir fayda vardır; zira onlar insanla birlikte yaşar, ondan kaçmazlar; insan onların sütlerinden, yünlerinden, etlerinden, nesillerinden, yük taşıma ve çift sürme gibi işlerinden faydalanır. İşte onların çiftler kılınmasıyla insan için asıl büyük faydaları hâsıl olmuştur.
وَالذَّرْءُ: بَثُّ الْخَلْقِ وَتَكْثِيرُهُ، فَفِيهِ مَعْنَى تَوَالِي الطَّبَقَاتِ عَلَى مَرِّ الزَّمَانِ إِذْ لَا مَنْفَعَةَ لِلنَّاسِ مِنْ أَزْوَاجِ الْأَنْعَامِ بِاعْتِبَارِهَا أَزْوَاجًا سِوَى مَا يَحْصُلُ مِنْ نَسْلِهَا.
Zer' (الذَّرْءُ), yaratılanları yaymak ve çoğaltmak demektir; dolayısıyla zaman içinde nesillerin birbirini takip etmesi anlamını taşır. Zira eş olmaları bakımından hayvanların eşlerinden insanlar için nesillerinden hâsıl olan şeyden başka bir fayda yoktur.
وَضَمِيرُ الْخِطَابِ فِي قَوْلِهِ: يَذْرَؤُكُمْ لِلْمُخَاطَبِينَ بَقَوْلِهِ: جَعَلَ لَكُمْ. وَمُرَادُ شُمُولِهِ لِجَعْلِ أَزْوَاجٍ مِنَ الْأَنْعَامِ الْمُتَقَدِّمِ ذِكْرُهُ لِأَنَّ ذِكْرَ أَزْوَاجِ الْأَنْعَامِ لَمْ يَكُنْ هَمَلًا بَلْ مُرَادًا مِنْهُ زِيَادَةُ الْمِنَّةِ فَإِنَّ ذَرْءَ نَسْلِ الْإِنْسَانِ نِعْمَةٌ لِلنَّاسِ وَذَرْءَ نَسْلِ الْأَنْعَامِ نِعْمَةٌ أُخْرَى لِلنَّاسِ، وَلِذَلِكَ اكْتَفَى بِذِكْرِ الْأَزْوَاجِ فِي جَانِبِ الْأَنْعَامِ عَنْ ذِكْرِ الذَّرْءِ إِذْ لَا مَنْفَعَةَ لِلنَّاسِ فِي تَزَاوُجِ الْأَنْعَامِ سِوَى مَا يَحْصُلُ مِنْ نَسْلِهَا. وَإِذْ كَانَ الضَّمِيرُ ضَمِيرَ جَمَاعَةِ الْعُقَلَاءِ وَكَانَ ضَمِيرَ خِطَابٍ فِي حِينِ أَنَّ الْأَنْعَامَ لَيْسَتْ عُقَلَاءَ وَلَا مُخَاطَبَةً، فَقَدْ جَاءَ فِي ذَلِكَ الضَّمِيرِ تَغْلِيبُ الْعُقَلَاءِ إِذْ لَمْ يُذْكَرْ ضَمِيرٌ صَالِحٌ لِلْعُقَلَاءِ وَغَيْرِهِمْ كَأَنْ يُقَالَ: يَذَرَاكِ بِكَسْرِ الْكَافِ عَلَى تَأْوِيلِ إِرَادَةِ خِطَابِ الْجَمَاعَةِ.
{ يَذْرَؤُكُمْ } buyruğundaki hitap zamiri, { جَعَلَ لَكُمْ } sözüyle hitap edilenleredir. Bundan maksat, daha önce zikredilen hayvanlardan eşler kılınmasını da kapsamasıdır; çünkü hayvanların eşlerinin zikredilmesi boşuna olmayıp lütfun artırılmasını kastetmektedir. Zira insan neslinin çoğaltılması insanlar için bir nimettir, hayvan neslinin çoğaltılması da insanlar için başka bir nimettir. Bu sebeple, hayvanların eşleşmesinden insanlar için nesillerinden elde edilen şeyden başka bir fayda bulunmadığından, hayvanlar hakkında eşlerin zikredilmesiyle yetinilip çoğaltma zikredilmemiştir. Zamir akıl sahibi çoğul zamiri ve hitap zamiri olduğu halde hayvanlar akıl sahibi ve muhatap olmadıklarına göre, bu zamirde -topluluk hitabını kastetme teviliyle kâf harfinin kesresiyle { يَذَرَاكِ } denilmesi gibi akıl sahipleriyle diğerlerine uygun bir zamir zikredilmediğinden- akıl sahipleri tağlib (baskın kılma) yoluyla öne geçirilmiştir.
وَجَاءَ فِيهِ تَغْلِيبُ الْخِطَابِ عَلَى الْغَيْبَةِ، فَقَدْ جَاءَ فِيهِ تَغْلِيبَانِ وَهُوَ تَغْلِيبٌ دَقِيقٌ إِذِ اجْتَمَعَ فِي لَفْظٍ وَاحِدٍ نَوْعَانِ مِنَ التَّغْلِيبِ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ الْكَشَّافُ وَالسَّكَّاكِيُّ فِي مَبْحَثِ التَّغْلِيبِ مِنَ «الْمِفْتَاحِ» .
Ayrıca onda hitap zamiri gaib zamirine tağlib edilmiştir. Böylece onda iki tağlib bir arada yer almıştır ki bu ince bir tağlibdir; nitekim el-Keşşâf ve Sekkâkî'nin el-Miftâh'taki tağlib bahsinde işaret ettiği gibi tek bir lafızda iki tür tağlib toplanmıştır.
وَضَمِيرُ فِيهِ عَائِدٌ إِلَى الْجَعْلِ الْمَفْهُومِ مِنْ قَوْلِهِ جَعَلَ لَكُمْ، أَيْ فِي الْجَعْلِ الْمَذْكُورِ عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ: اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى [الْمَائِدَة: ٨] . وَجِيءَ بِالْمُضَارِعِ فِي يَذْرَؤُكُمْ لِإِفَادَةِ التَّجَدُّدِ وَالتَّجَدُّدُ أَنْسَبُ بِالِامْتِنَانِ.
{ فِيهِ } lafzındaki zamir, { جَعَلَ لَكُمْ } buyruğundan anlaşılan kılma/yaratma eylemine dönmektedir; yani { اعْدِلُوا هُوَ أَقْرَبُ لِلتَّقْوى } [Mâide: 8] ayetindeki kullanım kabilinden "bu zikredilen kılma/düzen içinde" demektir. { يَذْرَؤُكُمْ } fiilinin muzari getirilmesi yenilenme (teceddüt) bildirmek içindir; teceddüt ise nimeti hatırlatmaya (imtinana) daha uygundur.
وَحَرْفُ (فِي) مُسْتَعَارٌ لِمَعْنَى السَّبَبِيَّةِ تَشْبِيهًا لِلسَّبَبِ بِالظَّرْفِ فِي احْتِوَائِهِ عَلَى مُسَبَّبَاتِهِ
{ فِي } harf-i cerri, sebebin sebeplerini kuşatmasında zarfa benzetilmesi yoluyla sebep bildirme manasında müstear kılınmıştır;
كَاحْتِوَاءِ الْمَنْبَعِ عَلَى مَائِهِ وَالْمَعْدِنِ عَلَى تُرَابِهِ وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ [الْبَقَرَة: ١٧٩] .
tıpkı kaynağın suyunu ve madenin toprağını kuşatması gibidir; Allah Teâlâ'nın: { وَلَكُمْ فِي الْقِصاصِ حَياةٌ } [Bakara: 179] buyruğu da böyledir.
لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ.
{ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir.”
خَبَرٌ ثَالِثٌ أَوْ رَابِعٌ عَنِ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ [الشورى: ٩] .
{ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } [Şûrâ: 9] buyruğundaki zamirin üçüncü veya dördüncü haberidir.
وَمَوْقِعُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ كَالنَّتِيجَةِ لِلدَّلِيلِ فَإِنَّهُ لَمَّا قَدَّمَ مَا هُوَ نِعَمٌ عَظِيمَةٌ تَبَيَّنَ أَنَّ اللَّهَ لَا يُمَاثِلُهُ
Bu cümlenin konumu delilin neticesi gibidir; zira yüce nimetler olan hususları önceden zikredince, Allah'a hiçbir şeyin benzemediği açığa çıkmıştır;
شَيْءٌ مِنَ الْأَشْيَاءِ فِي تَدْبِيرِهِ وَإِنْعَامِهِ.
tedbirinde ve nimet vermesinde hiçbir şey O'nun gibi olamaz.
وَمَعْنَى لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ لَيْسَ مِثْلَهُ شَيْءٌ، فَأُقْحِمَتْ كَافُ التَّشْبِيهِ عَلَى (مِثْلِ) وَهِيَ بِمَعْنَاهُ لِأَنَّ مَعْنَى الْمثل هُوَ الشبيه، فَتَعَيَّنَ أَنَّ الْكَافَ مُفِيدَةٌ تَأْكِيدًا لِمَعْنَى الْمِثْلِ، وَهُوَ مِنَ التَّأْكِيدِ اللَّفْظِيِّ بِاللَّفْظِ الْمُرَادِفِ مِنْ غَيْرِ جِنْسِهِ، وحسّنه أَن الموكّد اسْمٌ فَأَشْبَهَ مَدْخُولَ كَافِ التَّشْبِيهِ الْمُخَالِفِ لِمَعْنَى الْكَافِ فَلَمْ يَكُنْ فِيهِ الثِّقَلُ الَّذِي فِي قَوْلِ خِطَامٍ الْمُجَاشِعِيِّ:
{ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } ifadesinin anlamı, "O'nun benzeri hiçbir şey yoktur" demektir. Teşbih bildiren kâf harfi, kendi anlamında olan { مِثْلِ } lafzının başına ziyade olarak getirilmiştir; zira misl (الْمِثْل) kelimesinin anlamı şebîh (benzer) demektir. Dolayısıyla kâf harfinin, misl anlamını tekit ettiği kesinleşir; bu da kendi cinsinden olmayan eş anlamlı lafızla yapılan lafzî tekittendir. Tekit edilen lafzın isim olması bunu güzelleştirmiştir; böylece kâf harfinin anlamına muhalif olan kâf-ı teşbihin mecruruna benzemiş ve Hıtâm el-Mücâşiî'nin şu beytindeki ağırlık onda bulunmamıştır:
وَصَالِيَاتٍ كَكَمَا يُؤَثْفَيْنْ وَإِذْ قَدْ كَانَ الْمَثَلُ وَاقِعًا فِي حَيِّزِ النَّفْيِ فَالْكَافُ تَأْكِيدٌ لِنَفْيِهِ فَكَأَنَّهُ نَفَى الْمِثْلَ عَنْهُ تَعَالَى بِجُمْلَتَيْنِ تَعْلِيمًا لِلْمُسْلِمِينَ كَيْفَ يُبْطِلُونَ مُمَاثَلَةَ الْأَصْنَامِ لِلَّهِ تَعَالَى. وَهَذَا الْوَجْهُ هُوَ رَأْيُ ثَعْلَبٍ وَابْنِ جِنِّيٍّ وَالزَّجَّاجِ وَالرَّاغِبِ وَأَبِي الْبَقَاءِ وَابْنِ عَطِيَّةَ.
"Tıpkı ocak taşları gibi dikilmiş sıcak ocak taşları..." Misl lafzı nefyin (olumsuzluğun) kapsamında yer aldığından, kâf harfi bu nefyin tekidi olmuştur; sanki Müslümanlara putların Allah Teâlâ'ya benzerliğini nasıl iptal edeceklerini öğretmek amacıyla O'ndan benzeri iki cümleyle nefyetmiş gibidir. Bu yaklaşım Sa'leb, İbn Cinnî, Zeccâc, Râgıb, Ebu'l-Bekâ ve İbn Atıyye'nin görüşüdür.
وَجَعَلَهُ فِي «الْكَشَّافِ» وَجْهًا ثَانِيًا، وَقَدَّمَ قَبْلَهُ أَنْ تَكُونَ الْكَافُ غَيْرَ مَزِيدَةٍ، وَأَنَّ التَّقْدِيرَ: لَيْسَ شَبِيهَ مِثْلِهِ شَيْءٌ وَالْمُرَادُ: لَيْسَ شِبْهَ ذَاتِهِ شَيْءٌ، فَأَثْبَتَ لِذَاتِهِ مِثْلًا ثُمَّ نَفَى عَنْ ذَلِكَ الْمِثْلِ أَنْ يَكُونَ لَهُ مُمَاثِلٌ كِنَايَةً عَنْ نَفْيِ الْمُمَاثِلِ لِذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى، أَيْ بِطَرِيقِ لَازِمِ اللَّازِمِ لِأَنَّهُ إِذَا نَفَى الْمِثْلَ عَنْ مِثْلِهِ فَقَدِ انْتَفَى الْمِثْلُ عَنْهُ إِذْ لَوْ كَانَ لَهُ مِثْلٌ لَمَّا اسْتَقَامَ قَوْلُكَ: لَيْسَ شَيْءٌ مِثْلَ مِثْلِهِ. وَجَعَلَهُ مِنْ بَابِ قَوْلِ الْعَرَبِ: فُلَانٌ قَدْ أَيْفَعَتْ لِدَاتُهُ، أَيْ أَيْفَعَ هُوَ فكني بإيفاع لداغته عَنْ إِيفَاعِهِ. وَقَوْلِ رُقَيْقَةَ بِنْتِ صَيْفِيٍّ فِي حَدِيثِ سُقْيَا عَبْدِ الْمُطَّلِبِ «أَلَا وَفِيهِمُ الطَّيِّبُ الطَّاهِر لداته» اهـ. أَيْ وَيَكُونُ مَعَهُمُ الطَّيِّبُ الطَّاهِرُ يَعْنِي النبيء ﷺ.
Zemahşerî el-Keşşâf'ta bunu ikinci vecih yapmış, öncesinde ise kâf harfinin zâit olmamasını ve takdirin: "O'nun mislinin benzeri hiçbir şey yoktur" şeklinde bulunmasını öne almıştır. Kastedilen ise "O'nun zatının benzeri hiçbir şey yoktur" demektir; böylece zatı için bir misil farz etmiş, sonra Allah Teâlâ'nın zatına benzerliği nefyetmekten kinaye olarak o mislin bir benzeri olmasını nefyetmiştir; yani lâzımın lâzımı yoluyla yapılmıştır. Çünkü mislinden benzerlik nefyedilince kendisinden de benzerlik nefyedilmiş olur; zira O'nun bir misli olsaydı, "O'nun mislinin misli hiçbir şey yoktur" sözün doğru olmazdı. Zemahşerî bunu, Arapların: "Falanın akranları ergenliğe ulaştı" yani "kendisi ergenliğe ulaştı" sözü kabilinden saymıştır; nitekim akranlarının ergenliğe ulaşmasıyla kendisinin ergenliğe ulaşmasından kinaye yapılmıştır. Yine Rukayka bint Sayfî'nin Abdülmuttalib'in yağmur duası hadisindeki: "Haberiniz olsun, aralarında akranlarının en temizi ve pâk olanı vardır" sözü de böyledir; yani onların arasında o tertemiz ve pâk olan zat, yani Hz. Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] bulunacaktır.
وَتَبِعَهُ عَلَى ذَلِكَ ابْنِ الْمُنِيرِ فِي «الِانْتِصَافِ» ، وَبَعْضُ الْعُلَمَاءِ يَقُولُ: هُوَ كَقَوْلِكَ لَيْسَ
İbnü'l-Müneyyir de el-İntisâf'ta bu görüşte ona uymuştur. Bazı âlimler ise şöyle der: Bu,
لِأَخِي زَيْدٍ أَخٌ، تُرِيدُ نَفْيَ أَنْ يَكُونَ لِزَيْدٍ أَخٌ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ لِزَيْدٍ أَخٌ لَكَانَ زَيْدٌ أَخًا
"...Zeyd'in kardeşinin bir kardeşi yoktur" [demen gibidir]. [Bununla] Zeyd'in bir kardeşi olmasını nefyetmeyi (olmadığını ifade etmeyi) kastetmiş olursun; zira şayet Zeyd'in bir kardeşi olsaydı Zeyd de [onun] kardeşi olurdu.
لِأَخِيهِ فَلَمَّا نَفَيْتَ أَنْ يَكُونَ لِأَخِيهِ أَخٌ فَقَدْ نَفَيْتَ أَنْ يَكُونَ لِزَيْدٍ أَخٌ، وَلَا يَنْبَغِي التَّعْوِيلُ عَلَى هَذَا لِمَا فِي ذَلِكَ مِنَ التَّكَلُّفِ وَالْإِبْهَامِ وَكِلَاهُمَا مِمَّا يَنْبُو عَنْهُ الْمَقَامُ.
Benzerliğin nefyedilmesi, onların Allah'a kız çocukları isnat etmelerini de geçersiz kılmayı kapsamıştır; nitekim şu buyruğun hemen ardından gelmesinin münasebeti de budur:
وَقَدْ شَمِلَ نَفْيُ الْمُمَاثَلَةِ إِبْطَالَ مَا نَسَبُوا لِلَّهِ الْبَنَاتِ وَهُوَ مُنَاسَبَةُ وُقُوعِهِ عَقِبَ قَوْلِهِ:
Benzerliğin nefyedilmesi, onların Allah'a kız çocukları isnat etmelerini geçersiz kılmayı da kapsamıştır; nitekim [bu ifadenin], O'nun şu buyruğunun hemen ardından gelmesinin münasebeti de budur:
جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً الْآيَةَ.
{ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً } "Size kendi nefislerinizden eşler kıldı..." ayeti.
وَحَدِيثُ سُقْيَا عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، أَيْ خَبَرُ اسْتِسْقَائِهِ لِقُرَيْشٍ أَنَّ رُقَيْقَةَ بِنْتَ أَبِي صَيْفِيٍّ قَالَتْ: تَتَابَعَتْ عَلَى قُرَيْشٍ سُنُونَ أَقْحَلَتِ الضَّرْعَ وَأَدَقَّتِ الْعَظْمَ، فَبَيْنَا أَنَا نَائِمَةٌ إِذَا هَاتِفٌ يَهْتِفُ: «يَا مَعْشَرَ قُرَيْشٍ إِنَّ هَذَا النَّبِيءَ الْمَبْعُوثَ مِنْكُمْ قَدْ أَظَلَّتْكُمْ أَيَّامُهُ أَلَا فَانْظُرُوا رَجُلًا مِنْكُمْ وَسِيطًا عِظَامًا جِسَامًا أَبْيَضَ أَوْطَفَ الْأَهْدَابِ سَهْلَ الخدّين أشمّ العرين فَلْيُخْلِصْ هُوَ وَوَلَدُهُ، أَلَا وَفِيهِمُ الطَّيِّبُ الطَّاهِرُ لِدَاتُهُ وَلِيَهْبِطْ إِلَيْهِ مِنْ كُلِّ بَطْنٍ رَجُلٌ فَلْيَشُنُّوا مِنَ الْمَاءِ وَلْيَمَسُّوا مِنَ الطِّيبِ ثُمَّ لْيَرْتَقُوا أَبَا قُبَيْسٍ فَلْيَسْتَسْقِ الرَّجُلُ وَلْيُؤَمِّنُوا فَعِثْتُمْ مَا شِئْتُمْ» إِلَخْ.
Abdülmuttalib'in su isteme hadisi, yani Kureyş için yağmur duası etmesi haberi şöyledir: Rukayka bint Ebî Sayfî şöyle dedi: Kureyş'in başına peş peşe öyle kıtlık yılları geldi ki memeleri kuruttu ve kemikleri inceltti. Ben uyumaktayken ansızın gaipten bir seslenen şöyle seslendi: «Ey Kureyş topluluğu! İçinizden gönderilecek olan bu peygamberin zamanı başınızın üstüne gölge salmıştır. Dikkat edin; içinizden soyca şerefli, heybetli, iri yapılı, ak tenli, uzun kirpikli, düz yanaklı, yüksek ve kalkık burunlu bir adam seçin; o ve çocuğu ihlasla yönelsin. Haberiniz olsun, aralarında akranlarının en temizi ve pâk olanı da bulunsun. Her kabileden bir adam da onun yanına insin; üzerlerine su serpsinler ve güzel koku sürünsünler, sonra Ebû Kubeys dağına çıksınlar; o adam yağmur duası etsin, onlar da 'âmin' desinler; böylece dilediğinizce bolluğa kavuşursunuz» ilâ âhirihi.
قَالُوا: وَكَانَ مَعَهم النبيء ﷺ وَهُوَ يَوْمَئِذٍ غُلَامٌ.
Rivayet ettiler ki: Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) de o gün bir çocuk olarak onların yanındaydı.
وَاعْلَمْ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَفَتْ أَن يكون شَيْء مِنَ الْمَوْجُودَاتِ مِثْلًا لِلَّهِ تَعَالَى. وَالْمِثْلُ يُحْمَلُ عِنْدَ إِطْلَاقِهِ عَلَى أَكْمَلِ أَفْرَادِهِ، قَالَ فَخْرُ الدِّينِ «الْمِثْلَانِ: هُمَا اللَّذَانِ يَقُومُ كُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا مَقَامَ الْآخَرِ فِي حَقِيقَتِهِ وَمَاهِيَّتِهِ» اهـ. فَلَا يُسَمَّى مِثْلًا حَقًّا إِلَّا الْمُمَاثِلُ فِي الْحَقِيقَةِ وَالْمَاهِيَّةِ وَأَجْزَائِهَا وَلَوَازِمِهَا دُونَ الْعَوَارِضِ، فَالْآيَةُ نَفَتْ أَنْ يَكُونَ شَيْءٌ مِنَ الْمَوْجُودَاتِ مُمَاثِلًا لِلَّهِ تَعَالَى فِي صِفَاتِ ذَاتِهِ لِأَنَّ ذَاتَ اللَّهِ تَعَالَى لَا يُمَاثِلُهَا ذَوَاتُ الْمَخْلُوقَاتِ، وَيَلْزَمُ مِنْ ذَلِكَ أَنَّ كُلَّ مَا ثَبَتَ لِلْمَخْلُوقَاتِ فِي مَحْسُوسِ ذَوَاتِهَا فَهُوَ مُنْتَفٍ عَنْ ذَاتِ اللَّهِ تَعَالَى.
Bilesin ki bu ayet, varlıklardan hiçbir şeyin Yüce Allah'a benzer olmasını nefyetmiştir. "Misl" (benzer) kelimesi mutlak olarak kullanıldığında fertlerinin en kâmil olanına hamledilir. Fahruddin [er-Râzî] şöyle demiştir: «İki benzer, hakikatinde ve mahiyetinde her biri diğerinin yerine geçen iki şeydir» [sözü bitti]. Dolayısıyla arazlar hariç tutulmak üzere hakikatte, mahiyette, onun cüzlerinde ve gereklerinde benzer olanın dışında hiçbir şeye gerçek anlamda benzer denmez. Ayet, varlıklardan hiçbir şeyin zatının sıfatlarında Yüce Allah'a benzer olmasını nefyetmiştir; çünkü Yüce Allah'ın zatına yaratılmışların zatları benzemez. Bundan da yaratılmışların zatlarının duyulur özelliklerinde sabit olan her şeyin Yüce Allah'ın zatından nefyedilmiş olduğu lüzum eder.
وَبِذَلِكَ كَانَتْ هَذِهِ الْآيَةُ أَصْلًا فِي تَنْزِيهِ اللَّهِ تَعَالَى عَنِ الْجَوَارِحِ وَالْحَوَاسِّ وَالْأَعْضَاءِ عِنْدَ أَهْلِ التَّأْوِيلِ وَالَّذِينَ أَثْبَتُوا لِلَّهِ تَعَالَى مَا وَرَدَ فِي الْقُرْآنِ مِمَّا نُسَمِّيهِ بِالْمُتَشَابِهِ فَإِنَّمَا أَثْبَتُوهُ مَعَ التَّنْزِيهِ عَنْ ظَاهِرِهِ إِذْ لَا خِلَافَ فِي إِعْمَالِ قَوْلِهِ: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَأَنَّهُ لَا شَبِيهَ لَهُ وَلَا نَظِيرَ لَهُ.
Bu sebeple bu ayet, tevil ehli nezdinde Yüce Allah'ı uzuvlardan, duyulardan ve organlardan tenzih etmede bir asıl olmuştur. Kur'an'da varid olup müteşabih olarak adlandırdığımız hususları Yüce Allah için ispat eden kimseler de bunları ancak zahirinden tenzih ederek ispat etmişlerdir; zira O'nun { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” buyruğunun işletilmesi ve O'nun hiçbir benzeri ve dengi bulunmadığı hususunda ihtilaf yoktur.
وَإِذْ قَدِ اتَّفَقْنَا عَلَى هَذَا الْأَصْلِ لَمْ يَبْقَ خِلَافٌ فِي تَأْوِيلِ النُّصُوصِ الْمُوهِمَةِ
Bu asıl üzerinde ittifak ettiğimize göre,
التَّشْبِيهَ، إِلَّا أَنَّ تَأْوِيلَ سَلَفِنَا كَانَ تَأْوِيلًا جُمْلِيًّا، وَتَأْوِيلَ خَلَفِهِمْ كَانَ تَأْوِيلًا تَفْصِيلِيًّا كَتَأْوِيلِهِمُ الْيَدَ بِالْقُدْرَةِ، وَالْعَيْنَ بِالْعِلْمِ، وَبَسْطَ الْيَدَيْنِ بِالْجُودِ، وَالْوَجْهَ بِالذَّاتِ، وَالنُّزُولَ بِتَمْثِيلِ حَالِ الْإِجَابَةِ وَالْقَبُولِ بِحَالِ نُزُولِ الْمُرْتَفِعِ مِنْ مَكَانِهِ الْمُمْتَنِعِ إِلَى حَيْثُ يَكُونُ سَائِلُوهُ لِيُنِيلَهُمْ مَا سَأَلُوهُ. وَلِهَذَا قَالُوا: طَرِيقَةُ السَّلَفِ أَسْلَمُ وَطَرِيقَةُ الْخَلَفِ أَعْلَمُ.
teşbih vehmettiren nassların tevilinde bir ihtilaf kalmamıştır; şu kadar var ki selefimizin tevili icmâlî bir tevil, halefin tevili ise eli kudretle, gözü ilimle, iki elin açılmasını cömertlikle, yüzü zatla, nüzulü ise yüce makamından menedilmiş yerinden isteyenlerin yanına inip onlara dilediklerini veren birinin nüzulü haliyle icabet ve kabul halinin temsil edilmesi şeklinde تفصîlî bir tevil idi. Bu sebeple «Selefin yolu daha selametli, halefin yolu ise daha ilmidir» demişlerdir.
وَلَمَّا أَفَادَ قَوْلُهُ: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ صِفَاتِ السُّلُوبِ أَعْقَبَ بِإِثْبَاتِ صِفَةِ الْعِلْمِ لِلَّهِ تَعَالَى وَهِيَ مِنَ الصِّفَاتِ الْمَعْنَوِيَّةِ وَذَلِكَ بِوَصْفِهِ بِ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ الدَّالَّيْنِ عَلَى تَعَلُّقِ عِلْمِهِ بِالْمَوْجُودَاتِ مِنَ الْمَسْمُوعَاتِ وَالْمُبْصَرَاتِ تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ نَفْيَ مُمَاثَلَةِ الْأَشْيَاءِ لِلَّهِ تَعَالَى لَا يُتَوَهَّمُ مِنْهُ أَنَّ اللَّهَ مُنَزَّهٌ عَنْ الِاتِّصَافِ بِمَا اتَّصَفَتْ بِهِ الْمَخْلُوقَاتُ مِنْ أَوْصَافِ الْكَمَالِ الْمَعْنَوِيَّةِ كَالْحَيَاةِ وَالْعِلْمِ وَلَكِنْ صِفَاتُ الْمَخْلُوقَاتِ لَا تُشْبِهُ صِفَاتِهِ تَعَالَى فِي كَمَالِهَا لِأَنَّهَا فِي الْمَخْلُوقَاتِ عَارِضَةٌ، وَهِيَ وَاجِبَةٌ لِلَّهِ تَعَالَى فِي مُنْتَهَى الْكَمَالِ، فَكَوْنُهُ تَعَالَى سَمِيعًا وَبَصِيرًا مِنْ جُمْلَةِ الصِّفَاتِ الدَّاخِلَةِ تَحْتَ ظِلَالِ التَّأْوِيلِ بِالْحَمْلِ عَلَى عُمُومِ قَوْلِهِ تَعَالَى: لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ فَلَمْ يَقْتَضِيَا جَارِحَتَيْنِ. وَلَقَدْ كَانَ تَعْقِيبُ قَوْلِهِ ذَلِكَ بِهِمَا شَبِيهًا بِتَعْقِيبِ الْمَسْأَلَة بمثالها.
{ لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” buyruğu selbî sıfatları ifade edince, bunun ardından Yüce Allah'a manevi sıfatlardan olan ilim sıfatının ispatı getirilmiştir; bu da O'nun, ilminin işitilen ve görülen varlıklara taalluk ettiğine delalet eden { السَّمِيعُ الْبَصِيرُ } “hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir” vasıflarıyla nitelenmesiyle olmuştur. Bu, varlıkların Yüce Allah'a benzemesinin nefyedilmesinden, Allah'ın yaratılmışların nitelendiği hayat ve ilim gibi manevi kemal sıfatlarıyla nitelenmekten tenzih edildiği vehmine kapılınmaması gerektiğine dikkat çekmek içindir; fakat yaratılmışların sıfatları kemal noktasında O Yüce Zat'ın sıfatlarına benzemez; çünkü yaratılmışlarda bu sıfatlar arızîdir, Yüce Allah için ise kemalin zirvesinde zorunludur (vaciptir). Dolayısıyla O'nun semi' ve basir olması, Yüce Allah'ın { لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ } “O'nun benzeri hiçbir şey yoktur” buyruğunun umumuna hamledilerek tevilin gölgesi altına giren sıfatlar cümlesindendir; bu iki vasıf iki uzvu gerektirmez. O'nun bu buyruğunun peşinden bu iki sıfatı getirmesi, bir meselenin ardından misalinin zikredilmesine benzemektedir.
[سُورَة الشورى (٤٢) : آيَة ١٢]
[Şûrâ Suresi (42), Ayet 12]
لَهُ مَقالِيدُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٢)
{ لَهُ مَقالِيدُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Göklerin ve yerin kilitleri/anahtarları O'nundur. Dilediğine rızkı bollaştırır da daraltır da. Şüphesiz O, her şeyi hakkıyla bilendir.” (12)
خَبَرٌ رَابِعٌ أَوْ خَامِسٌ عَنِ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ [الشورى: ٩] وَمَوْقِعُ هَذِهِ الْجُمْلَةِ كَمَوْقِعِ الَّتِي قَبْلَهَا تَتَنَزَّلُ مَنْزِلَةَ النَّتِيجَةِ لِمَا تَقَدَّمَهَا، لِأَنَّهُ إِذَا ثَبَتَ أَنَّ اللَّهَ هُوَ الْوَلِيُّ وَمَا تَضَمَّنَتْهُ الْجُمَلُ بَعْدَهَا إِلَى قَوْلِهِ: يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ [الشورى: ١١] مِنِ انْفِرَادِهِ بِالْخَلْقِ، ثَبَتَ أَنَّهُ الْمُنْفَرِدُ بِالرِّزْقِ.
[Bu ayet], { وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “Ve O, her şeye güç yetirendir” [Şûrâ: 9] buyruğundaki zamirden dördüncü veya beşinci haberdir. Bu cümlenin konumu da kendisinden öncekinin konumu gibi olup, kendisinden öncekilerin bir neticesi mesabesindedir; çünkü Allah'ın gerçek dost ve sahip olduğu ve bundan sonraki cümlelerin { يَذْرَؤُكُمْ فِيهِ } “Sizi orada üretip çoğaltır” [Şûrâ: 11] buyruğuna kadar ihtiva ettiği yaratmada tek oluşu sabit olunca, rızık vermede de tek olduğu sabit olmuştur.