وَالرُّسُلُ: هُمُ الْحَفَظَةُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ لِأَنَّهُمْ مُرْسَلُونَ لِتَقَصِّي أَعْمَالَ النَّاسِ وَلِذَلِكَ قَالَ:
Resuller (الرُّسُلُ): meleklerden olan koruyuculardır (hafaza melekleridir); zira onlar insanların amellerini etraflıca tespit etmek için gönderilmişlerdir. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur:
لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ كَقَوْلِهِ: مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ [ق: ١٨] ، أَي رَقِيب
[Kâf: 18] { مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ } “İnsan hiçbir söz söylemez ki yanında gözetleyen, hazır bekleyen bir melek bulunmasın” kavlinde olduğu gibi { لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ } buyurmuştur; yani gözeten bir melek.
[٨١، ٨٢]
[81, 82]
[سُورَة الزخرف (٤٣) : الْآيَات ٨١ إِلَى ٨٢]
[Zuhruf Suresi (43), Ayetler 81'den 82'ye]
قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ (٨١) سُبْحانَ رَبِّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ (٨٢)
{ قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ (٨١) سُبْحانَ رَبِّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ (٨٢) } “De ki: 'Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, [ona] tapanların ilki ben olurdum.' (81) Göklerin ve yerin Rabbi, Arş'ın Rabbi onların nitelediklerinden münezzehtir. (82)”
لَمَّا جَرَى ذِكْرُ الَّذِينَ ظَلَمُوا بِادِّعَاءِ بُنُوَّةِ الْمَلَائِكَةِ فِي قَوْلِهِ: فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ [الزخرف: ٦٥] عَقِبَ قَوْلِهِ: وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلًا [الزخرف: ٥٧] ، وَعَقِبَ قَوْلِهِ قَبْلَهُ وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِنْد الرَّحْمنِ إِناثاً [الزخرف: ١٩] .
[ez-Zuhruf: 57] { وَلَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْيَمَ مَثَلًا } “Meryem oğlu bir misal olarak verilince...” kavlinin ardından ve bundan önce geçen [ez-Zuhruf: 19] { وَجَعَلُوا الْمَلائِكَةَ الَّذِينَ هُمْ عِنْد الرَّحْمنِ إِناثاً } “Onlar, Rahmân'ın kulları olan melekleri dişi saydılar” kavlinin ardından, [ez-Zuhruf: 65] { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ } “Acı bir günün azabından vay o zulmedenlerin haline!” kavlinde meleklerin Allah'ın çocukları olduğunu iddia ederek zulmedenlerin zikri geçince
وَأَعْقَبَ بِمَا يَنْتَظِرُهُمْ مِنْ أَهْوَالِ الْقِيَامَةِ وَمَا أَعَدَّ لِلَّذِينِ انْخَلَعُوا عَنِ الْإِشْرَاكِ بِالْإِيمَانِ، أَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ أَنْ يَنْتَقِلَ مِنْ مَقَامِ التَّحْذِيرِ وَالتَّهْدِيدِ إِلَى مَقَامِ الِاحْتِجَاجِ عَلَى انْتِفَاءِ أَنْ يَكُونَ لِلَّهِ وَلَدٌ، جَمْعًا بَيْنَ الرَّدِّ عَلَى بَعْضِ الْمُشْرِكِينَ الَّذِينَ عَبَدُوا الْمَلَائِكَةَ، وَالَّذِينَ زَعَمُوا أَنَّ بَعْضَ أَصْنَامِهِمْ بَنَاتُ اللَّهِ مِثْلَ اللَّاتِ وَالْعُزَّى، فَأَمَرَهُ بِقَوْلِهِ: قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ أَيْ قُلْ لَهُمْ جَدَلًا وَإِفْحَامًا،
ve ardından kıyametin onları bekleyen dehşetleri ile şirkten sıyrılıp iman edenler için hazırlanan şeyler zikredilince Allah, meleklere tapan ve Lât ile Uzzâ gibi bazı putlarının Allah’ın kızları olduğunu iddia eden bazı müşriklere reddiyeyi bir arada toplamak üzere Resulü’ne uyarı ve tehdit makamından Allah’ın çocuğu olmasının imkânsızlığına delil getirme makamına geçmesini emretti ve { قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ } kavliyle ona emretti; yani cedel ve ilzam (susturma) yoluyla onlara söyle,
وَلَقَّنَهُ كَلَامًا يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ مَا كَانَ يَعْزُبُ عَنْهُ أَنَّ اللَّهَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَا يَخْطُرُ بِبَالِهِ أَنَّ لِلَّهِ ابْنًا. وَالَّذِينَ يَقُولُ لَهُم هَذَا الْمَقُول هُمُ الْمُشْرِكُونَ الزَّاعِمُونَ ذَلِكَ فَهَذَا غَرَضُ الْآيَةِ عَلَى الْإِجْمَالِ لِأَنَّهَا افْتُتِحَتْ بِقَوْلِهِ:
ve ona Allah’ın çocuğu olmadığının kendisinden gizli kalmadığını ve Allah’ın bir oğlu olabileceğinin aklının ucundan bile geçmediğini gösteren bir söz telkin etti. Kendilerine bu sözün söyleneceği kimseler bunu iddia eden müşriklerdir. Ayetin genel maksadı budur; çünkü ayet şu sözle açılmıştır:
قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ مَعَ عِلْمِ السَّامِعِينَ أَن النبيء ﷺ لَا يَرُوجُ عِنْدَهُ ذَلِكَ. وَنَظْمُ الْآيَةِ دَقِيقٌ وَمُعْضِلٌ، وَتَحْتَهُ مَعَانٍ جَمَّةٌ:
İşitenlerin, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in nezdinde bunun geçerli bir tarafı olmadığını bilmelerine rağmen { قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ } [buyruğuyla açılmıştır]. Ayetin nazmı dakik ve müşküldür, altında pek çok mana bulunmaktadır:
وَأَوَّلُهَا وَأَوْلَاهَا: أَنَّهُ لَوْ يَعْلَمُ أَنَّ لِلَّهِ أَبْنَاءً لَكَانَ أَوَّلَ مَنْ يَعْبُدُهُمْ، أَيْ أَحَقُّ مِنْكُمْ بِأَنْ أَعْبُدَهُمْ، أَيْ لِأَنَّهُ لَيْسَ أَقَلَّ فَهْمًا مِنْ أَنْ يَعْلَمَ شَيْئًا ابْنًا لِلَّهِ وَلَا يَعْتَرِفَ لِذَلِكَ بِالْإِلَهِيَّةِ لِأَنَّ ابْنَ اللَّهِ يَكُونُ مُنْسَلًّا مِنْ ذَاتٍ إِلَهِيَّةٍ فَلَا يَكُونُ إِلَّا إِلَهًا وَأَنَا أَعْلَمُ أَنَّ الْإِلَهَ يَسْتَحِقُّ الْعِبَادَةَ، فَالدَّلِيلُ مُرَكَّبٌ مِنْ مُلَازَمَةٍ شَرْطِيَّةٍ، وَالشَّرْطُ فَرْضِيٌّ، وَالْمُلَازَمَةُ بَيْنَ الْجَوَابِ وَالشَّرْطِ مَبْنِيَّةٌ عَلَى أَنَّ الْمُتَكَلِّمَ عَاقِلٌ دَاعٍ إِلَى الْحَقِّ وَالنَّجَاةِ فَلَا يَرْضَى لِنَفْسِهِ مَا يُوَرِّطُهُ، وَأَيْضًا لَا يَرْضَى لَهُمْ إِلَّا مَا رَضِيَهُ لِنَفْسِهِ، وَهَذَا مُنْتَهَى النُّصْحِ لَهُمْ، وَبِهِ يَتِمُّ الِاسْتِدْلَالُ وَيُفِيدُ أَنَّهُ ثَابِتُ الْقَدَمِ فِي تَوْحِيدِ الْإِلَهِ.
Bunların ilki ve en evlâ olanı: Şayet Allah’ın oğulları olduğunu bilseydi, onlara ilk ibadet eden kendisi olurdu; yani onlara ibadet etmeye sizden daha layık olurdum; yani çünkü o bir şeyin Allah’ın oğlu olduğunu bilip de onun ilahlığını kabul etmeyecek kadar anlayıştan yoksun değildir. Zira Allah’ın oğlu ilahi bir zattan süzülüp gelmiş (doğmuş) olur, dolayısıyla ilah olmaktan başka bir şey olamaz; ben de bilirim ki ilah ibadete layıktır. Dolayısıyla bu delil şartlı bir mülâzemeden (bağlantıdan) oluşmaktadır ve şart farazîdir. Cevap ile şart arasındaki mülâzeme ise konuşanın akıllı, hakka ve kurtuluşa davet eden, kendisi için felakete sürükleyecek şeye razı olmayan ve aynı zamanda kendisi için razı olduğu şeyden başkasına onlar için de razı olmayan biri olması esasına dayanır. Bu ise onlara nasihatin zirvesidir; istidlâl bununla tamamlanır ve onun ilahın birliği (tevhid) konusunda ayaklarının ne denli sağlam bastığını ifade eder.
وَنُفِيَ التَّعَدُّدُ بِنَفْيِ أَخَصِّ أَحْوَالِ التَّعَدُّدِ وَهُوَ التَّعَدُّدُ بِالْأُبُوَّةِ وَالْبُنُوَّةِ كَتَعَدُّدِ الْعَائِلَةِ، وَهُوَ أَصْلُ التَّعَدُّدِ فَيَنْتَفِي أَيْضًا تَعَدُّدُ الْآلِهَةِ الْأَجَانِبِ بِدَلَالَةِ الْفَحْوَى. وَنَظِيرُهُ قَوْلُ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ لِلْحَجَّاجِ. وَقَدْ قَالَ لَهُ الْحَجَّاجُ حِينَ أَرَادَ أَنْ يَقْتُلَهُ: لَأُبَدِّلَنَّكَ بِالدُّنْيَا نَارًا تَلَظَّى فَقَالَ سَعِيدٌ:
Çoğalma (taaddüt), çoğalmanın en hususi hallerinden biri olan -ailedeki çoğalma gibi- babalık ve çocukluk yoluyla çoğalmanın nefyedilmesiyle nefyedilmiştir ki çoğalmanın aslı da budur. Dolayısıyla yabancı ilahların çoğalması da delâletü’l-fehvâ (öncelik delaleti) ile nefyedilmiş olur. Bunun benzeri, Saîd b. Cübeyr’in Haccâc’a söylediği sözdür. Haccâc onu öldürmek istediğinde ona: "Sana dünyayı alev alev yanan bir ateşle değiştireceğim!" demiş; Saîd de şöyle demiştir:
لَوْ عَرَفْتُ أَنَّ ذَلِكَ إِلَيْكَ مَا عَبَدْتُ إِلَهًا غَيْرَكَ، فَنَبَّهَهُ إِلَى خَطَئِهِ بِأَنَّ إِدْخَالَ النَّارِ مِنْ خَصَائِصِ اللَّهِ تَعَالَى.
"Eğer bunun senin elinde olduğunu bilseydim, senden başka hiçbir ilaha ibadet etmezdim." [Saîd] böylece ateşe sokmanın Allah Teâlâ’nın hususiyetlerinden olduğunu [belirterek] onu hatasına karşı uyarmıştır.
وَالْحَاصِلُ أَنَّ هَذَا الِاسْتِدْلَالَ مُرَكَّبٌ مِنْ قَضِيَّةٍ شَرْطِيَّةٍ أَوَّلُ جُزْأَيْهَا وَهُوَ الْمُقَدَّمُ بَاطِلٌ، وَثَانِيهِمَا وَهُوَ التَّالِي بَاطِلٌ أَيْضًا، لِأَنَّ بُطْلَانَ التَّالِي لَازِمٌ لِبُطْلَانِ الْمُقَدَّمِ، كَقَوْلِكَ:
Hâsılı, bu istidlâl iki cüzden oluşan şartlı bir önermeden mürekkeptir; bu cüzlerden ilki olan mukaddem (şart kısmı) bâtıldır, ikincisi olan tâlî (cevap/sonuç kısmı) de bâtıldır. Zira tâlînin bâtıl olması, mukaddemin bâtıl olmasının bir gereğidir. Tıpkı şöyle demen gibi:
إِنْ كَانَتِ الْخَمْسَةُ زَوْجًا فَهِيَ مُنْقَسِمَةٌ بِمُتَسَاوِيَيْنِ، وَالِاسْتِدْلَالُ هُنَا بِبُطْلَانِ التَّالِي عَلَى بُطْلَانِ الْمُقَدَّمِ لِأَنَّ كَون النبيء ﷺ عَابِدًا لِمَزْعُومٍ بُنُوَّتُهُ لِلَّهِ أَمْرٌ مُنْتَفٍ بِالْمُشَاهَدَةِ فَإِنَّهُ لَمْ يَزَلْ نَاهِيًا إِيَّاهُمْ عَنْ ذَلِكَ. وَهَذَا عَلَى وِزَانِ الِاسْتِدْلَالِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا [الْأَنْبِيَاء: ٢٢] ، إِلَّا أَنَّ تِلْكَ جُعِلَ شَرْطُهَا بِأَدَاةٍ صَرِيحَةٍ فِي الِامْتِنَاعِ، وَهَذِهِ جُعِلَ شَرْطُهَا بِأَدَاةٍ غَيْرِ صَرِيحَةٍ فِي الِامْتِنَاعِ.
"Eğer beş çift sayı olsaydı, iki eşit parçaya bölünürdü." Buradaki istidlâl, tâlînin bâtıl oluşuyla mukaddemin bâtıl olduğuna delil getirmektir. Çünkü Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in, Allah’ın çocuğu olduğu iddia edilen bir varlığa ibadet etmesi gözlemle sabit olarak mevcut olmayan bir durumdur; zira o, onları bundan nehyetmekten asla geri durmamıştır. Bu, Allah Teâlâ’nın: { لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا } [Enbiyâ: 22] “Eğer her ikisinde de Allah'tan başka ilahlar olsaydı ikisi de fesada uğrardı” kavlindeki istidlâl veznindedir; şu kadar var ki o ayetin şartı imtina (imkânsızlık) bildiren sarih bir edatla yapılmışken, buradaki şart imtina bildirmede sarih olmayan bir edatla yapılmıştır.
وَالنُّكْتَةُ فِي الْعُدُولِ عَنِ الْأَدَاةِ الصَّرِيحَةِ فِي الِامْتِنَاعِ هُنَا إيهامهم فِي بادىء الْأَمْرِ أَنَّ فَرْضَ الْوَلَدِ لِلَّهِ مَحَلُّ نَظَرٍ، وَلِيَتَأَتَّى أَنْ يَكُونَ نَظْمُ الْكَلَامِ مُوَجَّهًا حَتَّى إِذَا تَأَمَّلُوهُ وَجَدُوهُ يَنْفِي أَنْ يَكُونَ لِلَّهِ وَلَدٌ بِطَرِيقِ الْمَذْهَبِ الْكَلَامِيِّ. وَيَدُلُّ لِهَذَا مَا رَوَاهُ فِي «الْكَشَّافِ» أَنَّ النَّضِرَ بْنَ عَبْدِ الدَّارِ بْنِ قُصَيٍّ قَالَ: إِنَّ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتُ اللَّهِ فَنَزَلَ قَوْلُهُ تَعَالَى: قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ. فَقَالَ النَّضِرُ: أَلَا تَرَوْنَ أَنَّهُ قَدْ صَدَقَنِي، فَقَالَ لَهُ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ: مَا صَدَقَكَ وَلَكِنْ قَالَ: مَا كَانَ للرحمان وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْمُوَحِّدِينَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ. وَرُوِيَ مُجْمَلُ هَذَا الْمَعْنَى عَنِ السُّدِّيِّ فَكَانَ فِي نَظْمِ الْآيَةِ عَلَى هَذَا النَّظْمِ إِيجَازٌ بَدِيعٌ، وَإِطْمَاعٌ لِلْخُصُومِ بِمَا إِنْ تَأَمَّلُوهُ اسْتَبَانَ وَجْهُ الْحَقِّ فَإِنْ أَعْرَضُوا بَعْدَ ذَلِكَ عُدَّ إِعْرَاضُهُمْ نُكُوصًا.
Burada imtina (imkânsızlık) bildirmede sarih olan edattan vazgeçilmesindeki nükte; işin başında onlara Allah için çocuk faraziyesinin incelenmeye değer bir konu olduğu intibasını vermek ve sözün dizilişinin iki yönlü olmasını sağlayıp düşündüklerinde bunun kelâmî mezhep yoluyla Allah’ın çocuğu olmasını nefyettiğini görmelerini temin etmektir. el-Keşşâf’ta rivayet edilen şu husus buna delalet eder: Nadr b. Abdi’d-Dâr b. Kusayy: "Melekler Allah’ın kızlarıdır" demiş, bunun üzerine Allah Teâlâ’nın: { قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ } “De ki: 'Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, [ona] ibadet edenlerin ilki ben olurdum'” kavli inmiştir. Nadr: "Görmüyor musunuz, beni doğruladı!" deyince Velîd b. Mugîre ona: "Seni doğrulamadı; bilakis o: 'Rahmân’ın çocuğu olmamıştır, Mekke ehlinden O'nu birleyenlerin ilki benim' demek istedi" demiştir. Bu mananın özeti Süddî’den de rivayet edilmiştir. Dolayısıyla ayetin bu dizilişle gelmesinde bedî bir îcâz (özlü anlatım) ve hasımları, düşündüklerinde hakikatin yüzünün ortaya çıkacağı bir beklentiye sevk etme vardır; eğer bundan sonra yüz çevirirlerse bu yüz çevirmeleri hakikatten kaçış sayılır.
وَتَحْتَمِلُ الْآيَةُ وُجُوهًا أُخَرَ مِنَ الْمَعَانِي. مِنْهَا: أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى إِن كَانَ للرحمان وَلَدٌ فِي زَعْمِكُمْ فَأَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ لِلَّهِ، أَيْ فَأَنَا أول الْمُؤمنِينَ بتكذيبكم، قَالَهُ مُجَاهِدٌ، أَيْ بِقَرِينَةِ تَذْيِيلِهِ بِجُمْلَةِ سُبْحانَ رَبِّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْآيَةَ.
Ayet başka mana vecihlerine de ihtimal taşır. Bunlardan biri şudur: Mana; "Eğer sizin iddianıza göre Rahmân’ın çocuğu varsa, ben Allah’a ibadet edenlerin ilkiyim; yani sizi yalanlama konusunda müminlerin ilkiyim" şeklinde olmasıdır. Mücâhid bunu söylemiştir; yani ayetin { سُبْحانَ رَبِّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Göklerin ve yerin Rabbi münezzehtir...” ayetinin devamıyla sonlandırılması karinesiyle.
وَمِنْهَا، أَنْ يَكُونَ حَرْفُ إِنْ لِلنَّفْيِ دُونَ الشَّرْطِ، وَالْمَعْنَى: مَا كَانَ للرحمان وَلَدٌ فَتَفَرَّعَ عَلَيْهِ: أَنَا أَوَّلُ الْعَابِدِينَ لِلَّهِ، أَيْ أَتَنَزَّهُ عَنْ إِثْبَاتِ الشَّرِيكِ لَهُ، وَهَذَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَقَتَادَةَ وَزَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ وَابْنِهِ. وَمِنْهَا: تَأْوِيلُ الْعابِدِينَ أَنَّهُ اسْمُ فَاعِلٍ مِنْ عَبَدَ يَعْبُدُ مِنْ بَابِ فَرِحَ، أَيْ أَنِفَ وَغَضِبَ، قَالَهُ الْكِسَائِيُّ، وَطَعَنَ فِيهِ نِفْطَوَيْهِ بِأَنَّهُ إِنَّمَا يُقَالُ فِي اسْمِ فَاعِلِ عَبَدَ يَعْبُدُ عَبْدٌ وَقَلَّمَا يَقُولُونَ: عَابِدٌ وَالْقُرْآنُ لَا يَأْتِي بِالْقَلِيلِ مِنَ اللُّغَةِ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ وَلَدٌ بِفَتْحِ الْوَاوِ وَفَتْحِ اللَّامِ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَلَدٌ بِضَمِّ الْوَاوِ وَسُكُونِ اللَّامِ جَمْعُ وَلَدٍ.
Diğer bir vecih: { إِنْ } harfinin şart için değil nefy (olumsuzluk) için olmasıdır; mana: "Rahmân’ın çocuğu olmamıştır; buna binaen ben Allah’a ibadet edenlerin ilkiyim, yani O’na ortak isnat etmekten tenzih ederim" demektir. Bu [görüş] İbn Abbâs, Katâde, Zeyd b. Eslem ve oğlundan rivayet edilmiştir. Bir diğeri: { الْعابِدِينَ } kelimesinin feriha babından gelen abede ye'bedu (عَبِدَ يَعْبَدُ) fiilinin ismi faili olarak tevil edilmesidir; yani gücenen, öfkelenen ve reddeden anlamındadır. Bunu Kisâî söylemiştir. Niftaveyh ise abede ye'bedu fiilinin ismi faili için ancak abid (عَبِدٌ) dendiğini, abid (عَابِدٌ) kelimesinin pek az kullanıldığını ve Kur’an’ın dilde az kullanılan kalıplarla gelmeyeceğini belirterek bu görüşe itiraz etmiştir. Cumhur { وَلَدٌ } kelimesini vav ve lâm harflerinin fethasıyla okumuştur. Hamza ve Kisâî ise vav harfinin dammesi ve lâm harfinin sükûnu ile { وُلْدٌ } şeklinde, çoğul olarak okumuşlardır.
وَجُمْلَةُ سُبْحانَ رَبِّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ، يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ تَكْمِلَةً لِمَا أَمر الرَّسُول ﷺ بِأَنْ يَقُولَهُ، أَيْ قُلْ: إِنْ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ عَلَى الْفَرْضِ،
{ سُبْحانَ رَبِّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ } cümlesi, Resul sallallâhu aleyhi ve sellem’e söylemesi emredilen sözün bir tamamlayıcısı olabilir; yani de ki: "Farazî olarak Rahmân'ın çocuğu varsa bile,
وَالتَّقْدِيرِ: مَعَ تَنْزِيهٍ عَنْ تَحَقُّقِ ذَلِكَ فِي نَفْسِ الْأَمْرِ. فَيَكُونُ لِهَذِهِ الْجُمْلَةِ حُكْمُ التَّالِي فِي جُزْأَيِ الْقِيَاسِ الشَّرْطِيِّ الِاسْتِثْنَائِيِّ.
ve takdir şudur: Bunun işin aslında gerçekleşmesinden tenzih etmekle beraber [bunu söyle]." Dolayısıyla bu cümle, şartlı istisnâî kıyasın iki cüzü içindeki tâlî hükmünde olur.
وَلَيْسَ فِي ضَمِيرِ يَصِفُونَ الْتِفَاتٌ لِأَنَّ تَقْدِيرَ الْكَلَامِ:
{ يَصِفُونَ } kelimesindeki zamirde iltifat sanatı yoktur; çünkü sözün takdiri şöyledir:
قُلْ لَهُمْ إِنَّ كَانَ لِلرَّحْمَنِ وَلَدٌ.
"Onlara de ki: Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı..."
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ كَلَامًا مُسْتَأْنَفًا مِنْ جَانِبِ اللَّهِ تَعَالَى لِإِنْشَاءِ تَنْزِيهِهِ عَمَّا يَقُولُونَ فَتَكُونَ مُعْتَرِضَةً بَيْنَ جُمْلَةِ قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ وَجُمْلَةِ وَهُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ [الزخرف: ٨٤] . وَلِهَذِهِ الْجُمْلَةِ مَعْنَى التَّذْيِيلِ لِأَنَّهَا نَزَّهَتِ اللَّهَ عَنْ جَمِيعِ مَا يَصِفُونَهُ بِهِ مِنْ نِسْبَةِ الْوَلَدِ وَغَيْرِ ذَلِكَ.
Bu cümlenin, onların söylediklerinden O’nu tenzih etmeyi beyan etmek üzere Allah Teâlâ tarafından müste’nef (yeni) bir söz olması da caizdir; bu durumda { قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ } cümlesi ile { وَهُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ } [Zuhruf: 84] cümlesi arasında bir ara cümle (i'tirâziyye) olur. Bu cümle tezyîl manası taşır; çünkü Allah’ı, çocuk isnadı ve benzeri niteledikleri her şeyden tenzih etmiştir.
وَوَصْفُهُ بِرُبُوبِيَّةِ أَقْوَى الْمَوْجُودَاتِ وَأَعَمِّهَا وَأَعْظَمِهَا، لِأَنَّهُ يُفِيدُ انْتِفَاءَ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ لِانْتِفَاءِ فَائِدَةِ الْوِلَادَةِ، فَقَدْ تَمَّ خَلْقُ الْعَوَالِمِ وَنِظَامِ نَمَائِهَا وَدَوَامِهَا، وَعُلِمَ مِنْ كَوْنِهِ خَالِقَهَا أَنَّهُ غَيْرُ مَسْبُوقٍ بِعَدَمٍ وَإِلَّا لَاحْتَاجَ إِلَى خَالِقٍ يَخْلُقُهُ، وَاقْتَضَى عَدَمَ السَّبْقِ بِعَدَمِ أَنَّهُ لَا يَلْحَقُهُ فَنَاءٌ فَوُجُودُ الْوَلَدِ لَهُ يكون عَبَثا.
O’nun en güçlü, en kapsamlı ve en azametli varlıkların Rabbi olarak nitelenmesi, O’nun bir çocuğunun olmasının imkânsızlığını ifade eder; zira çocuk edinmenin faydası ortadan kalkmıştır. Âlemlerin yaratılışı, gelişme ve devam nizamı tamamlanmıştır; O’nun bunların yaratıcısı olmasından yoklukla öncelenmediği (ezelî olduğu) anlaşılmıştır, aksi takdirde Kendisini yaratacak bir yaratıcıya muhtaç olurdu. Yoklukla öncelenmemesi ise Kendisine yokluğun arız olmayacağını (ebedî olduğunu) gerektirmiştir; binaenaleyh O’nun bir çocuğunun bulunması abes olurdu.
[سُورَة الزخرف (٤٣) : آيَة ٨٣]
[Zuhruf Suresi (43), Ayet 83]
فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ (٨٣)
{ فَذَرْهُمْ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا حَتَّى يُلاقُوا يَوْمَهُمُ الَّذِي يُوعَدُونَ (٨٣) } “Bırak onları, tehdit edildikleri günlerine kavuşuncaya kadar dalsınlar ve oynayadursunlar!”
اعْتِرَاضٌ بِتَفْرِيعٍ عَنْ تَنْزِيهِ اللَّهِ عَمَّا يَنْسُبُونَهُ إِلَيْهِ مِنَ الْوَلَدِ وَالشُّرَكَاءِ، وَهَذَا تَأْيِيسٌ مِنْ إِجْدَاءِ الْحُجَّةِ فِيهِمْ وَأَنَّ الْأَوْلَى بِهِ مُتَارَكَتُهُمْ فِي ضَلَالِهِمْ إِلَى أَنْ يَحِينَ يَوْمٌ يَلْقَوْنَ فِيهِ الْعَذَابَ الْمَوْعُودَ. وَهَذَا مُتَحَقق فِي أيمة الْكُفْرِ الَّذِينَ مَاتُوا عَلَيْهِ، وَهُمُ الَّذِينَ كَانُوا مُتَصَدِّينَ لمحاجّة النبيء ﷺ وَمُجَادَلَتِهِ وَالتَّشْغِيبِ عَلَيْهِ مِثْلَ أَبِي جَهْلٍ وَأُمَيَّةَ بْنِ خَلَفٍ وَشَيْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ وَعُتْبَةَ بْنِ رَبِيعَةَ وَالْوَلِيدِ بْنِ عُتْبَةَ وَالْوَلِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ وَالنَّضِرِ بْنِ عَبْدِ الدَّارِ مِمَّنْ قُتِلُوا يَوْم بدر.
Allah’ın, O’na isnat ettikleri çocuk ve ortaklardan tenzih edilmesinden türetilen bir ara cümledir (i'tirâz). Bu, onlara delil sunmanın bir fayda vermeyeceğinden ümit kesmeyi ve vadedilen azapla karşılaşacakları gün gelene kadar onları dalaletleri içinde kendi hallerine bırakmanın daha uygun olduğunu ifade eder. Bu durum, küfür üzere ölen küfür önderleri hakkında gerçekleşmiştir; onlar Ebû Cehil, Ümeyye b. Halef, Şeybe b. Rebîa, Utbe b. Rebîa, Velîd b. Utbe, Velîd b. Mugîre ve Bedir günü öldürülenlerden Nadr b. Abdi’d-Dâr gibi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ile tartışmaya, mücadele etmeye ve ona karşı kargaşa çıkarmaya yeltenen kimselerdir.
و (الْيَوْم) هُنَا مُحْتَمِلٌ لِيَوْمِ بَدْرٍ وَلِيَوْمِ الْقِيَامَةِ وَكِلَاهُمَا قَدْ وُعِدُوهُ، وَالْوَعْدُ هُنَا بِمَعْنَى الْوَعِيدِ كَمَا دَلَّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ.
Buradaki "el-Yevm" (gün) lafzı hem Bedir gününe hem de kıyamet gününe ihtimallidir; nitekim her ikisi de onlara vadedilmiştir. Buradaki vaad, bağlamın da delalet ettiği üzere vaîd (tehdit) manasındadır.
وَالْخَوْضُ حَقِيقَتُهُ: الدُّخُولُ فِي لُجَّةِ الْمَاءِ مَاشِيًا، وَيُطْلَقُ مَجَازًا عَلَى كَثْرَةِ الْحَدِيثِ، وَالْأَخْبَارِ وَالِاقْتِصَارِ عَلَى الِاشْتِغَالِ بِهَا، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ
Havd (خَوْض) kelimesinin hakiki anlamı suya yürüyerek girmektir; mecazen ise çok konuşmaya, lakırdılara ve yalnızca bunlarla meşgul olmaya ıtlak olunur. Bu [kelime] daha önce En'âm Suresi'ndeki { وَإِذا رَأَيْتَ الَّذِينَ يَخُوضُونَ فِي آياتِنا فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ } “Ayetlerimiz hakkında [alaylı] dalıp gidenleri gördüğün zaman onlardan yüz çevir” kavlinde geçmişti.
وَالْمَعْنَى: فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ فِي حَالِ خَوْضِهِمْ فِي الْأَحَادِيثِ وَلَعِبِهِمْ فِي مَوَاقِعِ الْجد حِين يهزأوون بِالْإِسْلَامِ. واللعب: المزح والهزل.
Mana şudur: Onlar lakırdılara daldıkları ve İslam ile alay ederek ciddiyet gerektiren konularda oyun oynadıkları vakit onlardan yüz çevir. La'b (اللعب) ise şaka ve hezldir (ciddiyetsizliktir).
وَجُزِمَ فِعْلُ يَخُوضُوا وَيَلْعَبُوا بِلَامِ الْأَمْرِ مَحْذُوفَةً وَهُوَ أَوْلَى مِنْ جَعْلِهِ جَزْمًا فِي جَوَابِ الْأَمْرِ، وَقَدْ تَكَرَّرَ مِثْلُهُ فِي الْقُرْآنِ فَالْأَمْرُ هُنَا مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّهْدِيدِ مِنْ قَبِيلِ اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ
{ يَخُوضُوا } ve { يَلْعَبُوا } fiilleri mahzuf emir lâmı ile meczum kılınmıştır; bu, emrin cevabında cezm kılınmasından daha evlâdır. Kur’an’da bunun benzeri tekrarlanmıştır. Dolayısıyla buradaki emir, { اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ }
[فصلت: ٤٠] .
[Fussilet: 40] “Dilediğinizi yapın!” [kavlindeki] kabilinden tehdit manasında kullanılmıştır.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ يُلاقُوا بِضَمِّ الْيَاءِ وَبِأَلِفٍ بَعْدَ اللَّامِ، وَصِيغَةُ الْمُفَاعَلَةِ مَجَازٌ فِي أَنَّهُ لِقَاءٌ مُحَقَّقٌ. وَقَرَأَهُ أَبُو جَعْفَرٍ يُلْقُوا بِفَتْحِ الْيَاءِ وَسُكُونِ اللَّامِ عَلَى أَنَّهُ مضارع الْمُجَرّد.
Cumhur { يُلاقُوا } kelimesini yâ harfinin dammesi ve lâm harfinden sonra elif ile (yülâkû) okumuştur; mufâale kalıbı, bunun muhakkak gerçekleşecek bir karşılaşma olduğu hususunda mecazdır. Ebû Ca'fer ise yalın (mücerred) fiilin muzarisi olarak yâ harfinin fethası ve lâm harfinin sükûnu ile { يَلْقَوْا } (yelkav) şeklinde okumuştur.
[سُورَة الزخرف (٤٣) : آيَة ٨٤]
[Zuhruf Suresi (43), Ayet 84]
وَهُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلهٌ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ (٨٤)
{ وَهُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلهٌ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ (٨٤) } “O, gökte de İlah olandır, yerde de İlah olandır. O, Hakîm'dir, Alîm'dir.”
وَهُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلهٌ.
{ وَهُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلهٌ } “O, gökte de İlah olandır, yerde de İlah olandır.”
عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ [الزخرف: ٨١] وَالْجُمْلَتَانِ اللَّتَانِ بَيْنَهُمَا اعْتِرَاضَانِ، قُصِدَ مِنَ الْعَطْفِ إِفَادَةُ نَفْيِ الشَّرِيكِ فِي الْإِلَهِيَّةِ مُطْلَقًا بَعْدَ نَفْيِ الشَّرِيكِ فِيهَا بِالْبُنُوَّةِ، وَقُصِدَ بِذِكْرِ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ الْإِحَاطَةُ بِعَوَالِمِ التَّدْبِيرِ وَالْخَلْقِ لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ جَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكَاءَ فِي الْأَرْضِ وَهُمْ أَصْنَامُهُمُ الْمَنْصُوبَةُ، وَجَعَلُوا لَهُ شُرَكَاءَ فِي السَّمَاءِ وَهُمُ الْمَلَائِكَةُ إِذْ جَعَلُوهُمْ بَنَاتٍ لِلَّهِ تَعَالَى فَكَانَ قَوْلُهُ: فِي السَّماءِ إِلهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلهٌ إِبْطَالًا لِلْفَرِيقَيْنِ مِمَّا زُعِمَتْ إِلَهِيَّتُهُمْ. وَكَانَ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ بِهَذِهِ الْجُمْلَةِ أَنْ يَكُونَ أَوَّلُهَا الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ عَلَى أَنه وصف للرحمان مِنْ قَوْلِهِ: إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ [الزخرف: ٨١] ، فَعَدَلَ عَنْ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ بِإِيرَادِ الْجُمْلَةِ مَعْطُوفَةً لِتَكُونَ مُسْتَقِلَّةً غَيْرَ صِفَةٍ، وَبِإِيرَادِ مُبْتَدَأٍ فِيهَا لِإِفَادَةِ قَصْرِ صِفَةِ الْإِلَهِيَّةِ فِي السَّمَاءِ وَفِي الْأَرْضِ عَلَى اللَّهِ تَعَالَى لَا يُشَارِكُهُ فِي ذَلِكَ غَيْرُهُ، لِأَنَّ إِيرَادَ الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ مَعْرِفَةً وَالْمُسْنَدِ مَعْرِفَةً طَرِيقٌ مِنْ طُرُقِ الْقَصْرِ. فَالْمَعْنَى وَهُوَ لَا غَيْرُهُ الَّذِي فِي السَّمَاءِ إِلَهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلَهٌ، وَصِلَةُ الَّذِي جُمْلَةٌ اسْمِيَّةٌ حُذِفَ صَدْرُهَا، وَصَدْرُهَا ضَمِيرٌ يَعُودُ إِلَى مُعَادِ ضَمِيرِ وَهُوَ وَحَذْفُ صَدْرِ الصِّلَةِ اسْتِعْمَالٌ حَسَنٌ إِذَا طَالَتِ الصِّلَةُ كَمَا هُنَا. وَالتَّقْدِيرُ: الَّذِي هُوَ فِي السَّمَاءِ إِلَهٌ.
{ قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ } [Zuhruf: 81] cümlesine matuftur; ikisi arasındaki iki cümle ise ara cümledir (i'tirâz). Bu atıfla, ilahlıkta çocukluk yoluyla ortaklığın nefyedilmesinden sonra mutlak olarak ortaklığın nefyedilmesi kastedilmiştir. Gök ve yerin zikredilmesiyle tedbir ve yaratılış âlemlerinin kuşatılması amaçlanmıştır; zira müşrikler Allah’a yerde dikili putları olan ortaklar kılmışlar, gökte de Allah Teâlâ’nın kızları saydıkları melekler olan ortaklar kılmışlardı. Dolayısıyla O’nun { فِي السَّماءِ إِلهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلهٌ } buyruğu, ilahlıkları iddia edilen bu iki fırkanın [ilahlığını] iptal etmektedir. Zahirin gereğine göre bu cümlenin başının, { إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ } [Zuhruf: 81] kavlindeki "er-Rahmân" lafzının sıfatı olarak { الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ } şeklinde gelmesi gerekirdi; fakat sıfat olmayıp müstakil olması için cümle matuf olarak getirilmiş, gökte ve yerdeki ilahlık sıfatının sadece Allah Teâlâ’ya hasredildiğini (kasr) ve bu hususta O’na başkasının ortak olmadığını bildirmek üzere cümlede bir mübteda zikredilerek zahirin gereğinden dönülmüştür. Zira müsnedün ileyhin marife, müsnedin de marife kılınması kasr yollarından biridir. Buna göre mana: "Gökte de İlah, yerde de İlah olan yalnız O’dur, başkası değildir" şeklindedir. { الَّذِي } kelimesinin sılası, baş tarafı (mübtedası) hazfedilmiş bir isim cümlesidir; hazfedilen baş taraf ise { وَهُوَ } zamirinin mercîine dönen bir zamirdir. Sıla uzadığında -burada olduğu gibi- sılanın baş tarafının hazfedilmesi güzel bir kullanımdır. Takdiri ise şöyledir: "ellezî hüve fi's-semâi ilâhun" (Gökte İlah olan O'dur).
وَالْمَجْرُورَانِ يَتَعَلَّقَانِ بِ إِلهٌ بِاعْتِبَارِ مَا يَتَضَمَّنُهُ مِنْ مَعْنَى الْمَعْبُودِ لِأَنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنْ أَلَهَ، إِذَا عَبَدَ فَشَابَهَ الْمُشْتَقَّ. وَصَحَّ تَعَلُّقُ الْمَجْرُورِ بِهِ فَتَعَلُّقُهُ بِلَفْظِ إِلَهٍ كَتَعَلُّقِ الظَّرْفِ بِغِرْبَالٍ وَأَقْوَى مِنْ تَعَلُّقِ الْمَجْرُورِ بِكَانُونَ فِي قَوْلِ الْحَطِيئَةِ يَهْجُو أُمَّهُ مِنْ أَبْيَاتِ:
İki mecrûr [câr-mecrûr], ma'bûd manasını içermesi itibarıyla { إِلهٌ } kelimesine taalluk etmektedir; zira ibadet etti anlamındaki elehe (أَلَهَ) fiilinden türemiştir ve müştaka benzemektedir. Mecrûrun ona taalluk etmesi sahihtir; binaenaleyh onun "ilah" lafzına taalluk etmesi, Hutay’e’nin annesini hicvettiği beyitlerindeki zarfın "kalbur" (gırbâl) kelimesine taalluk etmesi gibidir ve mecrûrun "kânûn" (ocak) kelimesine taalluk etmesinden daha güçlüdür:
أَغِرْبَالًا إِذَا اسْتُودِعْتِ سِرًّا ... وَكَانُونًا عَلَى الْمُتَحَدِّثِينَا
Sana bir sır emanet edildiğinde bir kalbur musun, konuşanların başına da bir ocak mısın?
وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ.
{ وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ } “O, Hakîm'dir, Alîm'dir.”
بَعْدَ أَنْ وُصِفَ اللَّهُ بِالتَّفَرُّدِ بِالْإِلَهِيَّةِ أُتْبِعَ بِوَصْفِهِ بِ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ تَدْقِيقًا لِلدَّلِيلِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: وَهُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلهٌ، حَيْثُ دَلَّ عَلَى نَفْيِ إِلَهِيَّةِ غَيْرِهِ فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ وَاخْتِصَاصُهُ بِالْإِلَهِيَّةِ فِيهِمَا لِمَا فِي صِيغَةِ الْقَصْرِ مِنْ إِثْبَاتِ الْوَصْفِ لَهُ وَنَفْيِهِ عَمَّنْ سِوَاهُ، فَكَانَ قَوْلُهُ: وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ تَتْمِيمًا لِلدَّلِيلِ وَاسْتِدْلَالًا عَلَيْهِ، وَلِذَلِكَ سَمَّيْنَاهُ تَدْقِيقًا إِذِ التَّدْقِيقُ فِي الِاصْطِلَاحِ هُوَ ذِكْرُ الشَّيْءِ بِدَلِيلِ دَلِيلِهِ وَأَمَّا التَّحْقِيقُ فَذِكْرُ الشَّيْءِ بِدَلِيلِهِ لِأَنَّ الْمَوْصُوفَ بِتَمَامِ الْحِكْمَةِ وَكَمَالِ الْعِلْمِ مُسْتَغْنٍ عَمَّا سِوَاهُ فَلَا يَحْتَاجُ إِلَى وَلَدٍ وَلَا إِلَى بِنْتٍ وَلَا إِلَى شريك.
Allah ilahlıkta tek olmakla nitelendikten sonra, { وَهُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلهٌ } kavlindeki delili tedkîk etmek (derinleştirmek) üzere { الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ } sıfatlarıyla peşinden nitelenmiştir. Zira kasr kalıbında vasfın O’na ispatı ve O’nun dışındakilerden nefyi bulunduğu için gökte ve yerde O’ndan başkasının ilahlığını nefyetmeye ve her ikisinde de ilahlığın O’na mahsus olduğuna delalet etmiştir. Dolayısıyla { وَهُوَ الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ } kavli, delilin tamamlanması ve ona bir delil getirilmesi olmuştur. Bu yüzden biz bunu tedkîk olarak isimlendirdik; zira ıstılahta tedkîk, bir şeyi delilinin deliliyle zikretmektir; tahkîk ise bir şeyi deliliyle zikretmektir. Çünkü tam bir hikmet ve kemâl mertebesinde ilimle muttasıf olan zat, Kendisinden başkasına muhtaç değildir; binaenaleyh ne bir oğula, ne bir kıza ne de bir ortağa ihtiyaç duyar.
[سُورَة الزخرف (٤٣) : آيَة ٨٥]
[Zuhruf Suresi (43), Ayet 85]
وَتَبارَكَ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٨٥)
{ وَتَبارَكَ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٨٥) } “Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü Kendisine ait olan [Allah] ne yücedir! Kıyametin ilmi de O'nun katındadır ve O'na döndürüleceksiniz.”
عُطِفَ عَلَى سُبْحانَ رَبِّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الزخرف: ٨٢] ، قُصِدَ مِنْهُ إِتْبَاعُ إِنْشَاءِ التَّنْزِيهِ بِإِنْشَاءِ الثَّنَاءِ وَالتَّمْجِيدِ.
{ سُبْحانَ رَبِّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [Zuhruf: 82] kavline matuftur; bununla tenzih inşasının ardından övgü ve yüceltme inşasının getirilmesi amaçlanmıştır.
وتَبارَكَ خَبَرٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي إِنْشَاءِ الْمَدْحِ لِأَنَّ مَعْنَى تَبارَكَ كَانَ مُتَّصِفًا بِالْبَرَكَةِ اتِّصَافًا قَوِيًّا لِمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ صِيغَةُ تَفَاعَلَ مِنْ قُوَّةِ حُصُولِ الْمُشْتَقِّ مِنْهُ لِأَنَّ أَصْلَهَا أَنْ تَدُلَّ عَلَى صُدُورِ فِعْلٍ مِنْ فَاعِلَيْنِ مِثْلَ: تَقَاتَلَ وَتَمَارَى، فَاسْتُعْمِلَتْ فِي مُجَرَّدِ تَكَرُّرِ الْفِعْلِ، وَذَلِكَ مِثْلُ: تَسَامَى وَتَعَالَى.
{ تَبارَكَ } lafzı, övgü inşasında kullanılan bir haberdir; çünkü tebâreke (تَبَارَكَ) kelimesinin anlamı, berekete güçlü bir şekilde sahip olmaktır. Zira tefâ'ale (تَفَاعَلَ) kalıbı, türediği kök anlamın güçlü bir biçimde gerçekleştiğine delalet eder. Çünkü bu kalıbın aslı, tekātele (تَقَاتَلَ) ve temârâ (تَمَارَى) örneklerinde olduğu gibi bir fiilin iki failden meydana gelmesine delalet etmektir; daha sonra ise tesâmâ (تَسَامَى) ve teâlâ (تَعَالَى) örneklerinde olduğu gibi sadece fiilin tekerrür etmesi anlamında kullanılmıştır.
وَالْبَرَكَةُ: الزِّيَادَةُ فِي الْخَيْرِ.
Bereket, hayırda artış demektir.
وَقَدْ ذُكِرَ مَعَ التَّنْزِيهِ أَنَّهُ رَبُّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لِاقْتِضَاءِ الرُّبُوبِيَّةِ التَّنْزِيهُ عَنِ الْوَلَدِ الْمَسُوقِ الْكَلَامِ لِنَفْيِهِ، وَعَنِ الشَّرِيكِ الْمَشْمُولِ لِقَوْلِهِ: عَمَّا يَصِفُونَ [الزخرف: ٨٢] ، وَذُكِرَ مَعَ التَّبْرِيكِ وَالتَّعْظِيمِ أَنَّ لَهُ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ لِمُنَاسَبَةِ الْمُلْكِ لِلْعَظَمَةِ وَفَيْضِ الْخَيْرِ، فَلَا يَرِيبُكَ أَنَّ رَبِّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ [الزخرف: ٨٢] مُغْنٍ عَنِ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ، لِأَنَّ غَرَضَ الْقُرْآنِ التَّذْكِيرُ وَأَغْرَاضُ التَّذْكِيرِ تُخَالِفُ أَغْرَاضَ الِاسْتِدْلَالِ وَالْجَدَلِ، فَإِنَّ التَّذْكِيرَ يُلَائِمُ التَّنْبِيهَ عَلَى مُخْتَلَفِ الصِّفَاتِ بِاخْتِلَافِ الِاعْتِبَارَاتِ وَالتَّعَرُّضِ لِلِاسْتِمْدَادِ مِنَ الْفَضْلِ. ثُمَّ إِنَّ صِيغَةَ تَبارَكَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْبَرَكَةَ ذَاتِيَّةٌ لِلَّهِ تَعَالَى فَيَقْتَضِي اسْتِغْنَاءَهُ عَنِ الزِّيَادَةِ بِاتِّخَاذِ الْوَلَدِ وَاتِّخَاذِ الشَّرِيكِ، فَبِهَذَا الِاعْتِبَارِ كَانَتْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ
Tenzih ile birlikte O’nun göklerin ve yerin Rabbi olduğu zikredilmiştir; çünkü rubûbiyet, sözün kendisini nefyetmek üzere sevk edildiği çocuktan ve { عَمَّا يَصِفُونَ } [Zuhruf: 82] kavlinin kapsadığı ortaktan tenzih edilmeyi gerektirir. Tebrik ve tazim ile birlikte ise mülkün azamet ve hayrın feyzine uygunluğu sebebiyle göklerin ve yerin mülkünün O’na ait olduğu zikredilmiştir. Dolayısıyla { رَبِّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } [Zuhruf: 82] ifadesinin { الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } ifadesine ihtiyaç bırakmadığı şeklinde bir şüpheye düşme; zira Kur’an’ın gayesi tezkirdir (öğüt ve hatırlatmadır); tezkirin gayeleri ise istidlâl ve cedelin gayelerinden farklıdır. Zira tezkir, farklı mülahazalarla çeşitli sıfatlara dikkat çekmeye ve lütuftan medet ummaya münasiptir. Ayrıca { تَبارَكَ } sîgası, bereketin Allah Teâlâ’nın zâtî bir vasfı olduğuna delalet eder; bu da çocuk ve ortak edinmek suretiyle bir artışa muhtaç olmamasını gerektirir. Bu itibarla bu cümle,
اسْتِدْلَالًا آخَرَ تَابِعًا لِدَلِيلِ قَوْلِهِ: سُبْحانَ رَبِّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ [الزخرف: ٨٢] .
{ سُبْحانَ رَبِّ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ } [Zuhruf: 82] kavlindeki delile tâbi olan başka bir istidlâl olmuştur.
وَقَدْ تَأَكَّدَ انْفِرَادُهُ بِرُبُوبِيَّةِ أَعْظَمِ الْمُوجُودَاتِ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ بِقَوْلِهِ: رَبِّ الْعَرْشِ [الزخرف: ٨٢] وَقَوْلِهِ: وَهُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلهٌ [الزخرف: ٨٤] وَقَوْلِهِ:
O’nun en azametli varlıkların rubûbiyetinde tek oluşu; { رَبِّ الْعَرْشِ } [Zuhruf: 82], { وَهُوَ الَّذِي فِي السَّماءِ إِلهٌ وَفِي الْأَرْضِ إِلهٌ } [Zuhruf: 84] ve şu:
الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما.
{ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما } kavliyle üç defa pekiştirilmiştir.
فَكَمْ مِنْ خَصَائِصَ وَنُكَتٍ تَنْهَالُ عَلَى الْمُتَدَبِّرِ مِنْ آيَاتِ الْقُرْآنِ الَّتِي لَا يُحِيطُ بِهَا إِلَّا الْحَكِيمُ الْعَلِيمُ.
Düşünüp tedebbür eden kimsenin üzerine Kur’an ayetlerinden, ancak Hakîm ve Alîm olanın kuşatabileceği nice hususiyetler ve nükteler yağar!
وَلَمَّا كَانَ قَوْلُهُ: الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ مُفِيدًا التَّصَرُّفَ فِي هَذِهِ الْعَوَالِمِ مُدَّةَ وُجُودِهَا وَوُجُودِ مَا بَيْنَهَا أَرْدَفَهُ بِقَوْلِهِ: وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ لَهُ مَعَ مُلْكِ الْعَوَالِمِ الْفَانِيَةِ مُلْكُ الْعَوَالِمِ الْبَاقِيَةِ، وَأَنَّهُ الْمُتَصَرِّفُ فِي تِلْكَ الْعَوَالِمِ بِمَا فِيهَا بِالتَّنْعِيمِ وَالتَّعْذِيبِ، فَكَانَ قَوْلُهُ: وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ تَوْطِئَةً لِقَوْلِهِ: وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ وَإِدْمَاجًا لِإِثْبَاتِ الْبَعْثِ. وَتَقْدِيمِ الْمَجْرُورِ فِي إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ لِقَصْدِ التَّقَوِّي إِذْ لَيْسَ الْمُخَاطَبُونَ بِمُثْبِتِينَ رُجْعَى إِلَى غَيْرِهِ فَإِنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْبَعْثِ أَصْلًا.
{ الَّذِي لَهُ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } kavli, var oldukları müddetçe bu âlemlerde ve ikisi arasındakilerde tasarrufta bulunmayı ifade edince; fâni âlemlerin mülkü ile birlikte bâkî âlemlerin mülkünün de O’na ait olduğuna ve nimet verme ile azap etme hususunda o âlemlerde ve içindekilerde tasarruf edenin O olduğuna delalet etmek üzere bunu { وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } kavliyle takip ettirdi. Dolayısıyla { وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } kavli, { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } kavline bir hazırlık ve ba'sın (yeniden dirilişin) ispatı için bir idmâc olmuştur. { إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } cümlesinde mecrûrun öne alınması pekiştirme kastıyladır; zira muhataplar O’ndan başkasına dönüşü ispat ediyor değillerdir, çünkü onlar ba'sa zaten hiç inanmamaktadırlar.
وَأَمَّا قَوْلُهُمْ لِلْأَصْنَامِ هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ [يُونُس: ١٨] فَمُرَادُهُمْ أَنَّهُمْ شُفَعَاءُ لَهُمْ فِي
Onların putlar için: { هؤُلاءِ شُفَعاؤُنا عِنْدَ اللَّهِ } [Yûnus: 18] “Bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir” demelerine gelince; onların maksadı, bunların kendilerine
الدُّنْيَا أَوْ هُوَ عَلَى سَبِيلِ الْجَدَلِ وَلِذَلِكَ أُتْبِعَ بِقَوْلِهِ: وَلا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفاعَةَ [الزخرف: ٨٦] .
dünyada şefaatçi olduklarıdır yahut bu cedel kabilindendir. İşte bu sebeple ardından: { وَلا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفاعَةَ } [Zuhruf: 86] buyrulmuştur.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ تُرْجَعُونَ بِالْفَوْقِيَّةِ عَلَى الِالْتِفَاتِ مِنَ الْغَيْبَةِ إِلَى الْخِطَابِ لِلْمُبَاشَرَةِ بِالتَّهْدِيدِ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِالتَّحْتِيَّةِ تَبَعًا لِأُسْلُوبِ الضَّمَائِرِ الَّتِي قَبْلَهُ، وَهُمْ مُتَّفِقُونَ عَلَى أَنَّهُ مَبْنِيّ للْمَجْهُول.
Cumhur, doğrudan tehdit etmek amacıyla gâibden hitaba iltifat sanatı yaparak [kelimeyi] üstten iki noktalı tâ ile { تُرْجَعُونَ } şeklinde okumuştur. İbn Kesîr, Hamza ve Kisâî ise kendisinden önceki zamirlerin üslubuna uyarak alttan iki noktalı yâ ile { يُرْجَعُونَ } şeklinde okumuşlardır; bunun meçhul kalıpta olduğu hususunda ise ittifak etmişlerdir.
[سُورَة الزخرف (٤٣) : آيَة ٨٦]
[Zuhruf Suresi (43), Ayet 86]
وَلا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفاعَةَ إِلاَّ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٨٦)
{ وَلا يَمْلِكُ الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ الشَّفاعَةَ إِلاَّ مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ (٨٦) } “O'ndan başka yalvardıkları kimseler şefaate malik olamazlar; ancak bilerek hakka şahitlik edenler müstesna.”
لَمَّا أَنْبَأَهُمْ أَنَّ لِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ أَعْلَمَهُمْ أَنَّ مَا يَعْبُدُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَا يَقْدِرُ عَلَى أَنْ يَشْفَعَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا إِبْطَالًا لِزَعْمِهِمْ أَنَّهُمْ شُفَعَاؤُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ. وَلَمَّا كَانَ مِنْ جُمْلَةِ مَنْ عَبَدُوا دُونَ اللَّهِ الْمَلَائِكَةُ اسْتَثْنَاهُمْ بِقَوْلِهِ: إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ أَيْ فَهُمْ يُشَفَّعُونَ، وَهَذَا فِي مَعْنَى قَوْلِهِ: وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ [الْأَنْبِيَاء: ٢٦] ثُمَّ قَالَ: وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى، وَقَدْ
Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkünün Allah'a ait olduğunu ve kıyametin bilgisinin O'nun katında bulunduğunu onlara haber verince; Allah katında kendi şefaatçileri oldukları yönündeki iddialarını boşa çıkarmak üzere, Allah'tan başka taptıkları şeylerin dünyada kendilerine şefaat etmeye güç yetiremeyeceğini bildirdi. Allah'tan başka taptıklarının bir kısmı da melekler olduğundan: { إِلَّا مَنْ شَهِدَ بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ } “ancak bilerek hakka şahitlik edenler müstesna” buyurarak onları istisna etti; yani onlara şefaat etme yetkisi verilir. Bu da şu ayetin anlamındadır: { وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ } [Enbiyâ: 26] “‘Rahmân çocuk edindi’ dediler. Hâşâ, O bundan münezzehtir! Bilakis onlar lütfa mazhar kılınmış kullardır.”, ardından: { وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى } “onlar [Allah'ın] razı olduğu kimseden başkasına şefaat etmezler” buyurmuştur, nitekim
مَضَى فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ [٢٨] .
Enbiyâ Suresi'nde [28] geçmişti.
وَوَصَفَ الشُّفَعَاءَ بِأَنَّهُمْ شَهِدُوا بِالْحَقِّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ أَيْ وَهُمْ يَعْلَمُونَ حَالَ مَنْ يَسْتَحِقُّ الشَّفَاعَةَ. فَقَدْ عَلِمَ أَنَّهُمْ لَا يَشْفَعُونَ لِلَّذِينِ خَالَفَ حَالُهُمْ حَالَ مَنْ يَشْهَدُ لله بِالْحَقِّ.
Şefaatçileri, hakka şahitlik etmiş ve biliyor olmalarıyla nitelendirdi; yani şefaati hak eden kimsenin durumunu bilirler. Böylece durumları Allah'a hak ile şahitlik eden kimsenin durumuna aykırı olanlar için şefaat etmeyecekleri bilinmiş oldu.
[سُورَة الزخرف (٤٣) : آيَة ٨٧]
[Zuhruf Suresi (43), Ayet 87]
وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ (٨٧)
{ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ (٨٧) } “Andolsun onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan, mutlaka 'Allah' derler. O halde nasıl [haktan] çevriliyorlar?”
بَعْدَ أَنْ أَمْعَنَ فِي إِبْطَالِ أَنْ يَكُونَ إِلَهٌ غَيْرَ اللَّهِ بِمَا سِيقَ مِنَ التَّفْصِيلَاتِ، جَاءَ هُنَا بِكَلِمَةٍ جَامِعَةٍ لِإِبْطَالِ زَعْمِهِمْ إِلَهِيَّةَ غَيْرِ اللَّهِ بِقَوْلِهِ: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ
Allah'tan başka bir ilahın bulunmasını zikredilen ayrıntılarla etraflıca iptal ettikten sonra, burada: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } “Andolsun onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan, mutlaka 'Allah' derler” buyurarak Allah'tan başkasının ilahlığı yönündeki iddialarını iptal eden kapsamlı bir söz getirdi.
أَيْ سَأَلْتَهُمْ سُؤَالَ تَقْرِيرٍ عَمَّن خلقهمْ فَإِنَّهُ يُقِرُّونَ بِأَنَّ اللَّهَ خَلَقَهُمْ، وَهَذَا مَعْلُومٌ مِنْ حَالِ الْمُشْرِكِينَ كَقَوْلِ ضِمَامِ بْنِ ثَعْلَبَة للنبيء ﷺ: «أَسْأَلُكَ بِرَبِّكَ وَرَبِّ مَنْ قَبْلِكَ اللَّهُ أَرْسَلَكَ» ، وَلِأَجْلِ ذَلِكَ أَكَّدَ إِنَّهُمْ يُقِرُّونَ لِلَّهِ بِأَنَّهُ الْخَالِقُ فَقَالَ: لَيَقُولُنَّ اللَّهُ، وَذَلِكَ كَافٍ فِي سَفَاهَةِ رَأْيِهِمْ إِذْ كَيْفَ يَكُونُ إِلَهًا مَنْ لَمْ يَخْلُقْ، قَالَ تَعَالَى: أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ أَفَلا تَذَكَّرُونَ [النَّحْل: ١٧] .
Yani kendilerini kimin yarattığı hakkında onlara ikrar ettirici bir soru sorsan, Allah'ın kendilerini yarattığını ikrar ederler. Bu, Dımâm b. Sa'lebe'nin Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e: “Senden öncekilerin ve senin Rabbin hakkı için sana soruyorum; seni Allah mı gönderdi?” demesi gibi müşriklerin durumundan bilinen bir husustur. İşte bu sebeple Allah'ın yaratıcı olduğunu ikrar edeceklerini tekit ederek: { لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } “mutlaka 'Allah' derler” buyurmuştur. Bu da onların görüşlerinin akılsızlığını göstermede yeterlidir; zira yaratmayan nasıl ilah olabilir? Nitekim Yüce [Allah] şöyle buyurmuştur: { أَفَمَنْ يَخْلُقُ كَمَنْ لَا يَخْلُقُ أَفَلا تَذَكَّرُونَ } [Nahl: 17] “Yaratan, yaratamayan gibi midir? Hâlâ düşünüp öğüt almaz mısınız?”.
وَالْخُطَّابُ فِي قَوْلِهِ: سَأَلْتَهُمْ للنبيء ﷺ. وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ، أَيْ إِنْ سَأَلَهُمْ مَنْ يَتَأَتَّى مِنْهُ أَنْ يَسْأَلَ. وَفُرِّعَ عَلَى هَذَا التَّقْرِيرِ وَالْإِقْرَارِ الْإِنْكَارُ وَالتَّعْجِيبُ مِنِ انْصِرَافِهِمْ مِنْ عِبَادَةِ اللَّهِ إِلَى عِبَادَةِ آلِهَةٍ أُخْرَى بِقَوْلِهِ: فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ.
{ سَأَلْتَهُمْ } “onlara sorsan” ifadesindeki hitap Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem]'edir. Belirli olmayan bir kimseye olması da caizdir; yani sorma imkânı olan biri onlara sorsa demektir. Bu tespit ve ikrar üzerine: { فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ } “O halde nasıl çevriliyorlar?” buyrularak, Allah'a ibadetten başka ilahlara ibadete yönelmelerine yönelik inkâr ve şaşkınlık tefri' edilmiştir (buna bağlanmıştır).
وَ (أَنَّى) اسْمُ اسْتِفْهَامٍ عَنِ الْمَكَانِ فَمَحَلُّهُ نَصْبٌ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ، أَيْ إِلَى أَيِّ مَكَانٍ يُصْرَفُونَ. ويُؤْفَكُونَ يُصْرَفُونَ: يُقَالُ: أَفَكَهُ عَنْ كَذَا، يَأْفِكُهُ مِنْ بَابِ ضَرَبَ، إِذَا صَرَفَهُ عَنْهُ، وَبُنِيَ لِلْمَجْهُولِ إِذْ لَمْ يَصْرِفْهُمْ صَارِفٌ وَلَكِنْ صَرَفُوا أَنْفُسَهُمْ عَنْ عِبَادَةِ خَالِقِهِمْ، فَقَوْلُهُ: فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ هُوَ كَقَوْلِ الْعَرَبِ: أَيْنَ يُذْهَبُ بِكَ، أَيْ أَيْنَ تَذْهَبُ بِنَفْسِكَ إِذْ لَا يُرِيدُونَ أَنَّ ذَاهِبًا ذَهَبَ بِهِ يَسْأَلُونَهُ عَنْهُ وَلَكِنَّ الْمُرَادَ: أَنَّهُ لَمْ يَذْهَبْ بِهِ أَحَدٌ وَإِنَّمَا ذهب بِنَفسِهِ.
{ أَنَّى } mekândan soran bir istifham (soru) ismidir, mahalli zarfiyet üzere mansubdur; yani "Hangi mekâna çevriliyorlar?" demektir. { يُؤْفَكُونَ } çevriliyorlar [demektir]. Bir kimseyi bir şeyden çevirdiğinde, darabe bâbından olmak üzere efekehu an kezâ, ye'fikuhu (أَفَكَهُ عَنْ كَذَا يَأْفِكُهُ) denir. Onları çeviren [dışarıdan] bir çevirici bulunmadığı, aksine kendilerini Yaratıcılarına ibadetten bizzat kendileri çevirdikleri için fiil meçhul yapılmıştır. Dolayısıyla: { فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ } kavli, Arapların: "Nereye götürülüyorsun?" sözü gibidir; yani "Kendin nereye gidiyorsun?" demektir. Zira onu bir götürenin götürdüğünü kastedip onu sormazlar; aksine maksat, onu kimsenin götürmediği, bizzat kendisinin gittiğidir.
[سُورَة الزخرف (٤٣) : آيَة ٨٨]
[Zuhruf Suresi (43), Ayet 88]
وَقِيلِهِ يَا رَبِّ إِنَّ هؤُلاءِ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ (٨٨)
{ وَقِيلِهِ يَا رَبِّ إِنَّ هؤُلاءِ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ (٨٨) } “Ve onun 'Ey Rabbim! Şüphesiz bunlar iman etmeyen bir kavimdir' demesine [yemin olsun / andolsun].”
الْقِيلُ مَصْدَرُ قَالَ، وَالْأَظْهَرُ أَنَّهُ اسْمٌ مُرَادٌ بِهِ الْمَفْعُولُ، أَيِ الْمَقُولُ مِثْلُ الذِّبْحِ وَأَصْلُهُ: قَوْلٌ، بِكَسْرِ الْقَافِ وَسُكُونِ الْوَاوِ. وَالْمَعْنَى: وَمَقُولِهِ.
Kîl (الْقِيلُ), kāle (قَالَ) fiilinin masdarıdır. Zahir olan ise onun zibh (الذِّبْح - kesilen hayvan) gibi mef'ûl kastedilen bir isim olmasıdır; yani el-makûl (söylenen söz) demektir. Aslı, kaf harfinin kesresi ve vâv'ın sükûnu ile kavl (قِوْلٌ)'dir. Anlamı ise: "Ve onun söylediği söze"dir.
وَالضَّمِيرُ الْمُضَافُ إِلَيْهِ: (قِيلَ) ضمير الرَّسُول ﷺ بِقَرِينَةِ سِيَاقِ الِاسْتِدْلَالِ وَالْحِجَاجِ مِنْ قَوْلِهِ: قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ [الزخرف: ٨١] ، وَبِقَرِينَةِ قَوْلِهِ: يَا
(Kîl) kelimesinin kendisine muzaf olduğu zamir; { قُلْ إِنْ كانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدِينَ } [Zuhruf: 81] “De ki: 'Eğer Rahmân'ın bir çocuğu olsaydı, ona ilk tapan ben olurdum'” kavlinden itibaren süregelen delil getirme ve tartışma bağlamının karinesiyle ve: { يَا
رَبِ
رَبِ } “Rabbim!” kavlinin karinesiyle Resul [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in zamiridir.
وَبِقَرِينَةِ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ هؤُلاءِ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ وَبِقَرِينَةِ إِجَابَتِهِ بِقَوْلِهِ: فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلامٌ [الزخرف: ٨٩] ، وَالْأَوْلَى أَنْ يَكُونَ ضَمِيرَ الْغَائِبِ الْتِفَاتًا عَنِ الْخِطَابِ
Ve { إِنَّ هؤُلاءِ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ } “Şüphesiz bunlar iman etmeyen bir kavimdir” demesi karinesiyle ve ona: { فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلامٌ } [Zuhruf: 89] “Artık onlardan yüz çevir ve 'Selam' de” kavliyle cevap verilmesi karinesiyledir. Gâib zamirinin, [şu] ifadedeki hitaptan
فِي قَوْلِهِ:
iltifat olması daha uygundur:
وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ [الزخرف: ٨٧] ، فَإِنَّهُ بَعْدَ مَا مَضَى مِنَ الْمُحَاجَّةِ وَمِنْ حِكَايَةِ إِقْرَارِهِمْ بِأَنَّ اللَّهَ الَّذِي خَلَقَهُمْ، ثُمَّ إِنَّهُمْ لَمْ يَتَزَحْزَحُوا عَنِ الْكُفْرِ قَيْدَ أَنْمُلَةٍ، حَصَلَ الْيَأْسُ لِلرَّسُولِ مِنْ إِيمَانِهِمْ فَقَالَ: يَا رَبِّ إِنَّ هؤُلاءِ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ الْتِجَاءً إِلَى اللَّهِ فِيهِمْ وَتَفْوِيضًا إِلَيْهِ لِيَجْرِيَ حُكْمُهُ عَلَيْهِمْ.
{ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ } [Zuhruf: 87] “Andolsun onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan”. Zira geçen delil getirmelerden ve kendilerini Allah'ın yarattığına dair ikrarlarının nakledilmesinden sonra, yine de küfürden bir parmak ucu kadar bile ayrılmamaları üzerine, Resul'de onların iman etmesinden yana bir ümitsizlik hasıl oldu. Bunun üzerine onlar hakkında Allah'a sığınarak ve onlar hakkındaki hükmünü icra etmesi için işi O'na havale ederek: { يَا رَبِّ إِنَّ هؤُلاءِ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ } “Ey Rabbim! Şüphesiz bunlar iman etmeyen bir kavimdir” dedi.
وَهَذَا مِنِ اسْتِعْمَالِ الْخَبَرِ فِي التَّحَسُّرِ أَوِ الشِّكَايَةِ وَهُوَ خَبَرٌ بِمَعْنَى الْإِنْشَاءِ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَقالَ الرَّسُولُ يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً [الْفرْقَان: ٣٠] ، أَيْ لَمْ يَعْمَلُوا بِهِ فَلَمْ يُؤْمِنُوا، وَيُؤَيِّدُ هَذَا تَفْرِيعُ فَاصْفَحْ عَنْهُمْ [الزخرف: ٨٩] ، فَفِي ضَمِيرِ الْغَيْبَةِ الْتِفَاتٌ لِأَنَّ الْكَلَامَ كَانَ جَارِيًا عَلَى أُسْلُوبِ الْخِطَابِ مِنْ قَوْلِهِ: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ [الزخرف: ٨٧] فَمُقْتَضَى الظَّاهِرِ: وَقَوْلُكَ: يَا رَبِّ إِلَخْ. وَيُحَسِّنُ هَذَا الِالْتِفَاتَ أَنَّهُ حِكَايَةٌ لِشَيْءٍ فِي نَفْسِ الرَّسُولِ فَجَعَلَ الرَّسُولَ بِمَنْزِلَةِ الْغَائِبِ لِإِظْهَارِ أَنَّ اللَّهَ لَا يُهْمِلُ نِدَاءَهُ وَشَكْوَاهُ عَلَى حَدِّ قَوْلِهِ تَعَالَى: عَبَسَ وَتَوَلَّى [عَبَسَ: ١] . وَإِضَافَةُ الْقِيلِ إِلَى ضَمِيرِ الرَّسُولِ مُشْعِرَةٌ بِأَنَّهُ تَكَرَّرَ مِنْهُ وَعُرِفَ بِهِ عِنْدَ رَبِّهِ، أَيْ عُرِفَ بِهَذَا وَبِمَا فِي مَعْنَاهُ مِنْ نَحْوِ يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً وَقَوْلُهُ: حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتى نَصْرُ اللَّهِ [الْبَقَرَة: ٢١٤] .
Bu, haberin hayıflanma veya şikâyet makamında kullanılması kabilindendir; inşa anlamında bir haberdir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَقالَ الرَّسُولُ يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً } [Furkân: 30] “Resul dedi ki: 'Ey Rabbim! Kavmim bu Kur'an'ı büsbütün terk etti'”; yani onunla amel etmediler ve iman etmediler. { فَاصْفَحْ عَنْهُمْ } [Zuhruf: 89] “Artık onlardan yüz çevir” ifadesinin buna bağlanması da bunu desteklemektedir. Gâib zamirinde bir iltifat vardır; çünkü söz { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ } [Zuhruf: 87] “Andolsun onlara kendilerini kimin yarattığını sorsan” ifadesinden itibaren hitap üslubu üzere akıp gitmekteydi. Dolayısıyla zahirin gerektirdiği [ifade]: “Senin: 'Ey Rabbim...' demen” şeklinde olmasıydı. Bu iltifatı güzelleştiren husus ise, bunun Resul'ün içindeki bir durumun hikâye edilmesi olmasıdır; bu sebeple, Yüce Allah'ın { عَبَسَ وَتَوَلَّى } [Abese: 1] “Yüzünü ekşitti ve döndü” kavli misali, Allah'ın onun nidasını ve şikâyetini ihmal etmediğini göstermek için Resul gâib konumuna getirilmiştir. Kîl (söz) kelimesinin Resul'ün zamirine muzaf kılınması, bunun kendisinden tekrarlandığını ve Rabbi katında bununla bilindiğini hissettirmektedir; yani bununla ve { يَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً } gibi bu anlamdaki sözlerle ve: { حَتَّى يَقُولَ الرَّسُولُ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مَتى نَصْرُ اللَّهِ } [Bakara: 214] “Nihayet Resul ve beraberindeki müminler: 'Allah'ın yardımı ne zaman?' diyecek kadar...” kavliyle bilinmiştir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ وَقِيلِهِ بِنَصْبِ اللَّامِ عَلَى اعْتِبَارِ أَنَّهُ مَصْدَرٌ نُصِبَ عَلَى أَنَّهُ مَفْعُولٌ مُطْلَقٌ بَدَلٌ مِنْ فِعْلِهِ.
Cumhur, fiilinin yerine geçen bir mef'ûl-i mutlak olarak nasbedilmiş bir masdar kabul edilmesi üzerine { وَقِيلِهِ } kelimesini lâm'ın fethasıyla (mansub olarak) okumuştur.
وَالتَّقْدِيرُ: وَقَالَ الرَّسُولُ قِيلَهُ، وَالْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ [الزخرف: ٨٧] أَوْ عَلَى جُمْلَةِ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ [الزخرف: ٨٧] ، أَيْ وَقَالَ الرَّسُولُ حِينَئِذٍ يَا رَبِّ إِلَخْ. وَنَظِيرُهُ قَوْلُ كَعْبِ بْنِ زُهَيْرٍ:
Takdiri: "Ve Resul sözünü söyledi" şeklindedir. Cümle, { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَهُمْ } [Zuhruf: 87] cümlesine veya { فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ } [Zuhruf: 87] cümlesine matuftur; yani "Resul o vakit: Ey Rabbim... dedi" demektir. Bunun benzeri Ka'b b. Züheyr'in şu sözüdür:
تَمْشِي الْوُشَاةُ جَنَابَيْهَا وَقِيلُهُمُ ... إِنَّكَ يَا بن أَبِي سُلْمَى لَمَقْتُولُ
"Koğucular iki yanında yürür ve onların sözü: / 'Ey Ebû Sülmâ'nın oğlu, sen kesinlikle öldürüleceksin!' [şeklindedir]."
عَلَى رِوَايَةِ (قَيْلِهِمْ) وَنَصْبِهِ، أَيْ وَيَقُولُونَ: قِيلَهُمْ وَهِيَ رِوَايَةُ الْأَصْمَعِيِّ.
[Bu], (قِيلَهُمْ) rivayeti ve nasbı üzeredir; yani "Sözlerini söylerler" demektir ki bu Asmaî'nin rivayetidir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ النَّصْبُ عَلَى الْمَفْعُولِ بِهِ لِقَوْلِهِ: لَا نَسْمَعُ [الزخرف: ٨٠] ، وَالتَّقْدِيرُ: بَلَى وَنَعْلَمُ قِيلَهُ وَهَذَا اخْتِيَارُ الْفَرَّاءِ وَالْأَخْفَشِ، وَقَالَ الْمُبَرِّدُ وَالزَّجَّاجُ: هُوَ مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ دَلَّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ [الزخرف: ٨٥] أَيْ وَيَعْلَمُ قِيلَهُ.
Nasbın, { لَا نَسْمَعُ } [Zuhruf: 80] “işitmediğimizi [mi sanıyorlar?]” kavli için mef'ûlün bih olması da caizdir. Takdiri: "Bilakis, ve onun sözünü de biliriz" şeklindedir; bu Ferrâ ve Ahfeş'in tercihidir. Müberred ve Zeccâc ise şöyle demiştir: { وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } [Zuhruf: 85] kavlinin delalet ettiği takdirî bir fiille mansubdur; yani "Ve onun sözünü de bilir" demektir.
وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ بِجَرِّ لَامِ (قِيلِهِ) وَيَجُوزُ فِي جَرِّهِ وَجْهَانِ:
Âsım ve Hamza ise { قِيلِهِ } kelimesinin lâm'ını cer ile (mecrûr olarak) okumuştur. Cer edilmesinde iki vecih caizdir:
أَحَدُهُمَا: أَنْ يَكُونَ عَطْفًا عَلَى السَّاعَةِ فِي قَوْلِهِ: وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ [الزخرف:
Birincisi: { وَعِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } [Zuhruf:
٨٥] أَيْ وَعِلْمُ قِيلِ الرَّسُولِ: يَا رَبِّ، وَهُوَ عَلَى هَذَا وَعْدٌ لِلرَّسُولِ بِالنَّصْرِ وَتَهْدِيدٌ لَهُمْ بِالِانْتِقَامِ.
85] kavlindeki es-Sâ'a (السَّاعَةِ) kelimesine matuf olmasıdır; yani "Resul'ün: 'Ey Rabbim!' sözünün bilgisi de O'nun katındadır" demektir. Bu takdirde bu, Resul'e yardım vaadi ve onlara intikam tehdididir.
وَثَانِيهِمَا: أَنْ تَكُونَ الْوَاوُ لِلْقَسَمِ وَيَكُونَ جَوَابُ الْقَسَمِ جُمْلَةَ إِنَّ هؤُلاءِ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ عَلَى أَنَّ اللَّهَ أَقْسَمَ بِقَوْلِ الرَّسُولِ: يَا رَبِّ، تَعْظِيمًا لِلرَّسُولِ وَلِقِيلِهِ الَّذِي هُوَ تَفْوِيضٌ لِلرَّبِّ وَثِقَةٌ بِهِ.
İkincisi: Vâv'ın kasem (yemin) için olması ve kasemin cevabının da { إِنَّ هؤُلاءِ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ } cümlesi olmasıdır. Bu, Allah'ın Resul'ü ve O'na işi havale etmek ve güvenmekten ibaret olan sözünü tazim etmek gayesiyle Resul'ün: "Ey Rabbim!" sözüne yemin etmesi üzerine bina edilir.
وَمَقُولُ قِيلِهِ هُوَ يَا رَبِّ فَقَطْ، أَيْ أَقْسَمَ بِنِدَاءِ الرَّسُولِ رَبَّهُ نِدَاءَ مُضْطَرٍّ.
Söylediği sözün makûlü (söylenen kısmı) sadece { يَا رَبِّ } “Ey Rabbim!” ifadesidir; yani Resul'ün çaresiz kalmış birinin nidasıyla Rabbine seslenişine yemin etmiştir.
وَذَكَرَ ابْنُ هِشَامٍ فِي «شَرْحِ الْكَعْبِيَّةِ» عَنْ أَبِي حَاتِمٍ السِّجِسْتَانِيِّ: أَنَّ مَنْ جَرَّ فَقَوْلُهُ بِظَنٍّ وَتَخْلِيطٍ، وَأَنْكَرَهُ عَلَيْهِ ابْنُ هِشَامٍ لِإِمْكَانِ تَخْرِيجِ الْجَرِّ عَلَى وَجْهٍ صَحِيحٍ.
İbn Hişâm Şerhu'l-Ka'biyye'de Ebû Hâtim es-Sicistânî'den şunu nakletmiştir: "Cer ile okuyanın sözü zan ve karıştırmadan ibarettir." İbn Hişâm ise cer kıraatini sahih bir veche dayandırmanın mümkün olması sebebiyle onu kınamıştır.
وَقَدْ حُذِفَ بَعْدَ النِّدَاءِ مَا نُودِيَ لِأَجْلِهِ مِمَّا دَلَّ عَلَيْهِ مَقَامُ مَنْ أَعْيَتْهُ الْحِيلَةُ فِيهِمْ فَفَوَّضَ أَمْرَهُ إِلَى رَبِّهِ فَأَقْسَمَ اللَّهُ بِتِلْكَ الْكَلِمَةِ عَلَى أَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ وَلَكِنَّ اللَّهَ سَيَنْتَقِمُ مِنْهُمْ فَلِذَلِكَ قَالَ: فَسَوف تعلمُونَ [الزخرف: ٨٩] .
Kendileri hakkında çaresiz kalıp işini Rabbine havale eden kimsenin makamının delalet ettiği hususlardan ötürü nidadan sonra, uğruna nida edilen şey (münâdâ lehu) hazfedilmiştir. Böylece Allah, onların iman etmeyeceklerine fakat kendilerinden intikam alacağına o kelime ile yemin etmiştir; işte bu sebeple: { فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } [Zuhruf: 89] buyurmuştur.
وَالْإِشَارَةُ بِ هؤُلاءِ إِلَى الْمُشْرِكِينَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ كَمَا هِيَ عَادَةُ الْقُرْآنِ غَالِبًا وَوَصْفُهُمْ بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ، أَدَلُّ عَلَى تَمَكُّنِ عَدَمِ الْإِيمَانِ مِنْهُمْ مِنْ أَنْ يَقُولَ: هَؤُلَاءِ لَا يُؤمنُونَ.
{ هؤُلاءِ } “bunlar” ile işaret, Kur'an'ın çoğunlukla âdeti olduğu üzere Mekke ehlinden olan müşrikleredir. Onların { قَوْمٌ لَا يُؤْمِنُونَ } “iman etmeyen bir kavim” olarak nitelendirilmesi, imansızlığın onlarda yerleştiğini göstermede [sadece] “bunlar iman etmezler” demesinden daha güçlü bir delalete sahiptir.
[سُورَة الزخرف (٤٣) : آيَة ٨٩]
[Zuhruf Suresi (43), Ayet 89]
فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلامٌ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٨٩)
{ فَاصْفَحْ عَنْهُمْ وَقُلْ سَلامٌ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٨٩) } “Artık onlardan yüz çevir ve 'Selam' de! Yakında bilecekler.”
الْفَاءُ فَصِيحَةٌ لِأَنَّهَا أَفْصَحَتْ عَنْ مُقَدَّرٍ، أَيْ إِذْ قُلْتَ ذَلِكَ الْقِيلَ وَفَوَّضْتَ الْأَمْرَ إِلَيْنَا فَسَأَتَوَلَّى الِانْتِصَافَ مِنْهُمْ فَاصْفَحْ عَنْهُمْ، أَيْ أَعْرِضْ عَنْهُمْ وَلَا تَحْزَنْ لَهُمْ وَقُلْ لَهُمْ إِنْ جَادَلُوكَ: سَلامٌ، أَيْ سَلَّمْنَا فِي الْمُجَادَلَةِ وَتَرَكْنَاهَا. وَأَصْلُ سَلامٌ مَصْدَرٌ جَاءَ بَدَلًا مِنْ فِعْلِهِ. فَأَصْلُهُ النَّصْبُ، وَعُدِّلَ إِلَى رَفْعِهِ لِقَصْدِ الدَّلَالَةِ عَلَى الثَّبَاتِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ:
Fâ (فَ) fashadır; zira takdirî bir ifadeyi açıklamaktadır; yani "Mademki sen o sözü söyledin ve işi bize havale ettin, o halde onlardan hakkını ben bizzat alacağım; artık onlardan yüz çevir", yani onlardan yüz çevir, onlar için üzülme ve seninle tartışırlarsa onlara: { سَلامٌ } “Selam” de; yani tartışmada teslim olduk ve onu bıraktık [de]. { سَلامٌ } kelimesinin aslı, fiilinin yerine gelen bir masdardır. Dolayısıyla aslı mansubdur; nitekim şu kavlinde geçtiği gibi sebat ve sürekliliğe delalet etmesi kastıyla merfû kılınmıştır:
الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ [الْفَاتِحَة: ٢] .
{ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } [Fâtiha: 2] “Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur”.
يُقَالُ: صَفَحَ يَصْفَحُ مِنْ بَابِ مَنَعَ بِمَعْنَى: أَعْرَضَ وَتَرَكَ، وَتَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ أَفَنَضْرِبُ عَنْكُمُ الذِّكْرَ صَفْحاً [الزخرف: ٥] وَلَكِنَّ الصَّفْحَ الْمَأْمُورَ بِهِ هُنَا غَيْرُ الصَّفْحِ الْمُنْكَرِ وُقُوعُهُ فِي قَوْلِهِ: أَفَنَضْرِبُ عَنْكُمُ الذِّكْرَ صَفْحاً. وَفُرِّعَ عَلَيْهِ فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ تَهْدِيدًا لَهُمْ وَوَعِيدًا. وَحُذِفَ مَفْعُولُ تَعْلَمُونَ لِلتَّهْوِيلِ لِتَذْهَبَ نُفُوسُهُمْ كُلَّ مَذْهَبٍ مُمْكِنٍ. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ وَرَوْحٌ عَنْ يَعْقُوبَ تَعْلَمُونَ بِالْمُثَنَّاةِ الْفَوْقِيَّةِ عَلَى أَنَّ فَسَوْفَ
Yüz çevirdi ve terk etti anlamında menaa bâbından safeha yasfehu (صَفَحَ يَصْفَحُ) denir. Surenin başında { أَفَنَضْرِبُ عَنْكُمُ الذِّكْرَ صَفْحاً } [Zuhruf: 5] “Siz haddi aşan bir kavim oldunuz diye o Zikri sizden tamamen çekip çevirelim mi?” kavli geçmişti. Fakat burada emredilen safh (yüz çevirme), { أَفَنَضْرِبُ عَنْكُمُ الذِّكْرَ صَفْحاً } kavlinde vuku bulması inkâr edilen safhtan farklıdır. Onlara bir tehdit ve vaîd olmak üzere { فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } “Yakında bileceksiniz” ifadesi buna bağlanmıştır. Zihinleri olası her türlü ihtimale gitsin diye korkutma kastıyla { تَعْلَمُونَ } fiilinin mef'ûlü hazfedilmiştir. Nâfi', İbn Âmir, Ebû Ca'fer ve Ya'kûb'dan [rivayetle] Ravh; { فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ } ifadesinin
تَعْلَمُونَ مِمَّا أُمِرَ الرَّسُولُ بِأَنْ يَقُولَهُ لَهُمْ، أَيْ وَقُلْ سَوْفَ تَعْلَمُونَ. وَقَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِيَاءٍ تَحْتِيَّةٍ عَلَى أَنَّهُ وَعْدٌ مِنَ الله لرَسُوله ﷺ بِأَنَّهُ مُنْتَقِمٌ مِنَ الْمُكَذِّبِينَ.
Resul'e onlara söylemesi emredilen sözlerden olması üzere { تَعْلَمُونَ } kelimesini üstten iki noktalı tâ ile okumuşlardır; yani "Ve 'Yakında bileceksiniz' de" demektir. Cumhur ise Allah'tan Resulü [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e yalanlayanlardan intikam alacağına dair bir vaad olması üzere kelimeyi alttan iki noktalı yâ ile { يَعْلَمُونَ } şeklinde okumuştur.
وَمَا فِي هَذِهِ الْآيَةِ مِنَ الْأَمْرِ بِالْإِعْرَاضِ وَالتَّسْلِيمِ فِي الْجِدَالِ وَالْوَعِيدِ مَا يُؤْذِنُ بِانْتِهَاءِ الْكَلَامِ فِي هَذِهِ السُّورَةِ وَهُوَ مِنْ بَرَاعَةِ الْمَقْطَعِ.
Bu ayette yer alan yüz çevirme emri, tartışmayı bırakma ve tehdit, bu suredeki kelamın sona erdiğini hissettirmektedir; bu da berâat-i makta' (sözü güzel ve etkileyici bir sonla bitirme) sanatındandır.