وَالشُّعُورُ: الْعِلْمُ بِحُصُولِ الشَّيْءِ الْحَاصِلِ.
Şuûr (شُعُور): meydana gelen şeyin gerçekleştiğini bilmektir.
وَلَمَّا كَانَ مَدْلُولُ بَغْتَةً يَقْتَضِي عَدَمَ الشُّعُورِ بِوُقُوعِ السَّاعَةِ حِينَ تَقَعُ عَلَيْهِمْ كَانَتْ جُمْلَةُ الْحَالِ مُؤَكِّدَةً لِلْجُمْلَةِ الَّتِي قبلهَا.
{ بَغْتَةً } kelimesinin medlulü, saat başlarına geldiği anda onun vukuunu hissetmemeyi iktiza ettiğinden, hal cümlesi kendisinden önceki cümleyi tekit edici olmuştur.
[سُورَة الزخرف (٤٣) : الْآيَات ٦٧ إِلَى ٧٣]
[Zuhruf Suresi (43), Ayetler 67 ila 73]
الْأَخِلاَّءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلاَّ الْمُتَّقِينَ (٦٧) يَا عِبادِ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (٦٨) الَّذِينَ آمَنُوا بِآياتِنا وَكانُوا مُسْلِمِينَ (٦٩) ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَأَزْواجُكُمْ تُحْبَرُونَ (٧٠) يُطافُ عَلَيْهِمْ بِصِحافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَأَكْوابٍ وَفِيها مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ وَأَنْتُمْ فِيها خالِدُونَ (٧١)
{ الْأَخِلاَّءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلاَّ الْمُتَّقِينَ (٦٧) يَا عِبادِ لَا خَوْفٌ عَلَيْكُمُ الْيَوْمَ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ (٦٨) الَّذِينَ آمَنُوا بِآياتِنا وَكانُوا مُسْلِمِينَ (٦٩) ادْخُلُوا الْجَنَّةَ أَنْتُمْ وَأَزْواجُكُمْ تُحْبَرُونَ (٧٠) يُطافُ عَلَيْهِمْ بِصِحافٍ مِنْ ذَهَبٍ وَأَكْوابٍ وَفِيها مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ وَأَنْتُمْ فِيها خالِدُونَ (٧١) } “O gün dostlar birbirine düşmandır, takva sahipleri müstesna. (67) Ey kullarım! Bugün size korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz de. (68) Onlar ki ayetlerimize iman etmiş ve müslüman olmuşlardı. (69) Siz ve eşleriniz sevinç ve mutluluk içinde cennete girin! (70) Onlara altın tepsiler ve kadehlerle dönülüp dolaşılır. Orada canların çekeceği ve gözlerin zevk alacağı her şey vardır ve siz orada ebedî kalıcılarsınız. (71)”
وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٧٢) لَكُمْ فِيها فاكِهَةٌ كَثِيرَةٌ مِنْها تَأْكُلُونَ (٧٣)
{ وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٧٢) لَكُمْ فِيها فاكِهَةٌ كَثِيرَةٌ مِنْها تَأْكُلُونَ (٧٣) } “İşte yaptıklarınıza karşılık size miras bırakılan cennet budur. (72) Orada sizin için bol bol meyveler vardır, onlardan yersiniz. (73)”
اسْتِئْنَافٌ يُفِيدُ أَمْرَيْنِ:
İki hususu ifade eden bir isti'nâftır:
أَحَدُهُمَا: بَيَانُ بَعْضِ الْأَهْوَالِ الَّتِي أَشَارَ إِلَيْهَا إِجْمَالُ التَّهْدِيدِ فِي قَوْلِهِ: فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ [الزخرف: ٦٥] .
Birincisi: { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ } [ez-Zuhruf: 65] “Acı bir günün azabı karşısında vay o zulmedenlerin hâline!” sözündeki mücmel tehdidin işaret ettiği bazı dehşetli hallerin beyanıdır.
وَثَانِيهمَا: موعظة الْمُشْركين بِمَا يَحْصُلُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مِنَ الْأَهْوَالِ لِأَمْثَالِهِمْ وَالْحَبْرَةِ
İkincisi ise: Kıyamet gününde onlar gibilerin başına gelecek dehşetli haller ve müminler için hasıl olacak sevinç ile
لِلْمُؤْمِنِينَ. وَقَدْ أُوثِرَ بِالذِّكْرِ هُنَا مِنَ الْأَهْوَالِ مَا لَهُ مَزِيدُ تَنَاسُبٍ لِحَالِ الْمُشْرِكِينَ فِي تَأَلُّبِهِمْ عَلَى مناواة الرّسول ﷺ وَدِينِ الْإِسْلَامِ، فَإِنَّهُمْ مَا أَلَّبَهُمْ إِلَّا تَنَاصُرُهُمْ وَتَوَادُّهُمْ فِي الْكُفْرِ وَالتَّبَاهِي بِذَلِكَ بَيْنَهُمْ فِي نَوَادِيهِمْ وَأَسْمَارِهِمْ، قَالَ تَعَالَى حِكَايَةً عَنْ إِبْرَاهِيمَ: وَقالَ إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثاناً مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضاً [العنكبوت: ٢٥] وَتِلْكَ شَنْشَنَةُ أَهْلِ الشِّرْكِ مِنْ قَبْلُ.
müşriklere öğüt vermektir. Burada dehşetli hallerden, müşriklerin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e ve İslâm dinine düşmanlıkta birbirlerini kışkırtma hallerine pek uygun düşenler özellikle zikredilmiştir; zira onları kışkırtan şey, ancak küfürde birbirlerine arka çıkmaları, birbirlerine sevgi beslemeleri ve meclislerinde, gece sohbetlerinde bununla birbirlerine karşı övünmeleridir. Allah Teâlâ İbrahim'den naklen şöyle buyurmuştur: { وَقالَ إِنَّمَا اتَّخَذْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْثاناً مَوَدَّةَ بَيْنِكُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضاً } [el-Ankebût: 25] “Dedi ki: Siz dünya hayatında sırf aranızdaki bir sevgi bağı uğruna Allah’ı bırakıp putlar edindiniz. Sonra kıyamet günü birbirinizi inkâr edecek ve birbirinize lanet edeceksiniz.” İşte bu, daha önceki şirk ehlinin de âdetidir.
وَفِي مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ الْمُتَقَدِّمُ آنِفًا حَتَّى إِذا جاءَنا قالَ يَا لَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ [الزخرف: ٣٨] .
Az önce geçen şu ayet de bu ayetin manasındadır: { حَتَّى إِذا جاءَنا قالَ يَا لَيْتَ بَيْنِي وَبَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ } [ez-Zuhruf: 38] “Nihayet bize geldiği zaman: Keşke benimle senin aranda iki doğu arası kadar mesafe olsaydı! Meğer ne kötü arkadaşmışsın! der.”
والْأَخِلَّاءُ: جَمْعُ خَلِيلٍ، وَهُوَ الصَّاحِبُ الْمُلَازِمُ، قِيلَ: إِنَّهُ مُشْتَقٌّ مِنَ التَّخَلُّلِ لِأَنَّهُ كَالْمُتَخَلِّلِ لِصَاحِبِهِ وَالْمُمْتَزِجِ بِهِ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [١٢٥] . وَالْمُضَافُ إِلَيْهِ (إِذْ) مِنْ قَوْلِهِ: يَوْمَئِذٍ هُوَ الْمُعَوِّضُ عَنْهُ التَّنْوِينُ دَلَّ عَلَيْهِ الْمَذْكُورُ قَبْلَهُ فِي قَوْلِهِ: مِنْ عَذابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ [الزخرف: ٦٥] .
{ الْأَخِلَّاءُ } kelimesi, halîlin (خَلِيل) çoğuludur; o da birbirinden ayrılmayan dost demektir. Arkadaşının içine nüfuz etmiş ve onunla kaynaşmış gibi olduğu için "tehallül"den türetildiği söylenmiştir. Bu, Nisâ Suresi'ndeki [125]: { وَاتَّخَذَ اللَّهُ إِبْراهِيمَ خَلِيلًا } “Ve Allah İbrahim’i dost edindi” kavlinde geçmişti. { يَوْمَئِذٍ } sözündeki [iz] (إِذْ) kelimesinin muzafun ileyhi, tenvinin yerine geçtiği şeydir ki o da kendisinden önce geçen: { مِنْ عَذابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ } [ez-Zuhruf: 65] “Acı bir günün azabı karşısında” kavlinde zikredilen husustur.
وَالْعَدُوُّ: الْمُبْغَضُ، وَوَزْنُهُ فَعُولٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ، أَيْ عَادٍ، وَلِذَلِكَ اسْتَوَى جَرَيَانُهُ عَلَى الْوَاحِدِ وَغَيْرِهِ، وَالْمُذَكَّرِ وَغَيْرِهِ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٩٢] .
Adüvv (الْعَدُوُّ): buğzedilendir; vezni fail manasında faûldür, yani düşmanlık edendir. Bu sebeple tekil ve çoğulda, müzekker ve müenneste eşit olarak kullanılır. Nisâ Suresi'ndeki [92]: { فَإِنْ كانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَكُمْ } “Şayet size düşman bir kavimden ise” kavlinde daha önce geçmişti.
وَتَعْرِيفُ الْأَخِلَّاءُ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ وَهُوَ مُفِيدٌ اسْتِغْرَاقًا عُرْفِيًّا، أَيِ الْأَخِلَّاءُ مِنْ فَرِيقَيِ الْمُشْرِكِينَ وَالْمُؤْمِنِينَ أَوِ الْأَخِلَّاءُ مِنْ قُرَيْشٍ الْمُتَحَدَّثِ عَنْهُمْ، وَإِلَّا فَإِنَّ مِنَ الْأَخِلَّاءِ غَيْرِ الْمُؤْمِنِينَ مَنْ لَا عَدَاوَةَ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَهُمُ الَّذِينَ لَمْ يَسْتَخْدِمُوا خُلَّتَهُمْ فِي إِغْرَاءِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا عَلَى الشِّرْكِ وَالْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي وَإِنِ افْتَرَقُوا فِي الْمَنَازِلِ وَالدَّرَجَاتِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.
{ الْأَخِلَّاءُ } kelimesindeki belirlilik cins belirliliğidir ve örfî bir istiğrak (kapsayıcılık) ifade eder; yani müşrikler ve müminler fırkalarından olan dostlar yahut haklarında konuşulan Kureyş'in dostları demektir. Aksi takdirde, müminlerin dışındaki dostlardan da kıyamet gününde aralarında düşmanlık olmayanlar vardır; bunlar, kıyamet gününde menzilleri ve dereceleri farklı olsa da dostluklarını şirk, küfür ve günahlar konusunda birbirlerini kışkırtmakta kullanmamış olan kimselerdir.
ويَوْمَئِذٍ ظرف مُتَعَلق بعدوّ، وَجُمْلَة يَا عِبادِ مَقُولَةٌ لِقَوْلٍ مَحْذُوفٍ دَلَّتْ عَلَيْهِ صِيغَةُ الْخِطَابِ، أَيْ نَقُولُ لَهُمْ أَوْ يَقُولُ اللَّهُ لَهُمْ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ يَا عِبَادِي بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ عَلَى الْأَصْلِ. وَقَرَأَهُ حَفْصٌ وَالْكِسَائِيُّ بِحَذْفِ (يَاءِ) الْمُتَكَلِّمِ تَخْفِيفًا. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ قَالَ أَبُو عَلِيٍّ: وَحَذْفُهَا حَسَنٌ لِأَنَّهَا فِي مَوْضِعِ تَنْوِينٍ وَهِيَ قَدْ عَاقَبَتْهُ فَكَمَا يُحْذَفُ التَّنْوِينُ فِي الِاسْمِ الْمُفْرَدِ الْمُنَادَى كَذَلِكَ تُحْذَفُ الْيَاءُ هُنَا.
{ يَوْمَئِذٍ } lafzı, “adüvv” kelimesine müteallık bir zarftır. { يَا عِبادِ } cümlesi ise, hitap sîgasının delalet ettiği mahzuf bir sözün mekulüdür (söylenmiş sözüdür); yani “onlara deriz” yahut “Allah onlara şöyle buyurur” [demektir]. Cumhur, asıl olan üzere yâ harfini sabit tutarak { يَا عِبَادِي } şeklinde okumuştur. Hafs ve el-Kisâî ise hafifletmek amacıyla mütekellim yâ’sını hazfederek okumuştur. İbn Atiyye, Ebû Ali’nin şöyle dediğini nakletmiştir: “Onun hazfedilmesi güzeldir; çünkü tenvin makamındadır ve onun peşi sıra gelmiştir. Nitekim tekil münadâ isimde tenvin nasıl hazfediliyorsa burada da yâ harfi öylece hazfedilir.”
وَمُفَاتَحَةُ خِطَابِهِمْ بِنَفْيِ الْخَوْفِ عَنْهُمْ تَأْنِيسٌ لَهُمْ وَمِنَّةٌ بِإِنْجَائِهِمْ مِنْ مِثْلِهِ وَتَذْكِيرٌ لَهُمْ بِسَبَبِ مُخَالَفَةِ حَالِهِمْ لِحَالِ أَهْلِ الضَّلَالَةِ فَإِنَّهُمْ يُشَاهِدُونَ مَا يُعَامَلُ بِهِ أَهْلُ الضَّلَالَةِ
Onlara hitabın kendilerinden korkunun nefyedilmesiyle başlatılması, kendilerini teselli edip rahatlatmak, benzeri [bir korkudan] kurtarılmış olmaları sebebiyle bir minnet göstermek ve durumlarının sapkınlık ehlinin durumundan farklı olmasının sebebini onlara hatırlatmak içindir; zira onlar sapkınlık ehline
وَالْفَسَادِ.
ve fesat [ehline] nasıl muamele edildiğini görmektedirler.
وَلَا خَوْفٌ مَرْفُوعٌ مُنَوَّنٌ فِي جَمِيعِ الْقِرَاءَاتِ الْمَشْهُورَةِ، وَإِنَّمَا لَمْ يُفْتَحْ لِأَنَّ الْفَتْحَ عَلَى تَضْمِينِ (مِنْ) الزَّائِدَةِ الْمُؤَكِّدَةِ لِلْعُمُومِ وَإِذْ قَدْ كَانَ التَّأْكِيدُ مُفِيدًا التَّنْصِيصَ عَلَى عَدَمِ إِرَادَةِ نَفْيِ الْوَاحِدِ، وَكَانَ الْمَقَامُ غَيْرَ مُقَامِ التَّرَدُّدِ فِي نَفْيِ جِنْسِ الْخَوْفِ عَنْهُمْ لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ وَاقِعًا بِهِمْ حِينَئِذٍ مَعَ وُقُوعِهِ عَلَى غَيْرِهِمْ، فَأَمَارَةُ نَجَاتِهِمْ مِنْهُ وَاضِحَةٌ، لَمْ يَحْتَجْ إِلَى نَصْبِ اسْمِ لَا، وَنَظِيرُهُ قَوْلُ الرَّابِعَةِ مِنْ نِسَاءِ حَدِيثِ أَمْ زَرْعٍ: زَوْجِي كَلَيْلِ تِهَامَهْ، لَا حَرٌّ وَلَا قُرٌّ وَلَا مَخَافَةٌ وَلَا سَآمَهْ. رِوَايَتُهُ بِرَفْعِ الْأَسْمَاءِ الْأَرْبَعَةِ لِأَنَّ انْتِفَاءَ تِلْكَ الْأَحْوَالِ عَنْ لَيْلِ تِهَامَةَ مَشْهُورٌ، وَإِنَّمَا أَرَادَتْ بَيَانَ وُجُوهِ الشَّبَهِ مِنْ قَوْلِهَا كَلَيْلِ تِهَامَهْ.
{ لَا خَوْفٌ } lafzı meşhur kıraatlerin tamamında tenvinli olarak merfûdur. Fetha ile okunmayışının sebebi şudur: Çünkü fetha, umumiliği pekiştiren zaid “min” (مِنْ) harfinin tazammun edilmesine (içerilmesine) dayanır. Tekit de birin nefyinin murat edilmediğini açıkça belirtmeye yaradığı ve makam da kendilerinden korku cinsinin nefyedilmesinde tereddüt makamı olmadığı için —çünkü başkalarının başına geldiği halde o anda onların başına gelmemişti ve bu sebeple ondan kurtulduklarının alameti açıktı— “lâ”nın isminin nasbedilmesine ihtiyaç duyulmamıştır. Bunun benzeri, Ümmü Zer hadisindeki kadınların dördüncüsünün şu sözüdür: “Kocam Tihâme gecesi gibidir; ne sıcak vardır ne soğuk, ne korku vardır ne de usanç.” Dört ismin de merfû okunmasının rivayeti böyledir; çünkü bu hallerin Tihâme gecesinde bulunmayışı meşhurdur ve kadın “Tihâme gecesi gibi” sözüyle sadece benzerlik yönlerini açıklamayı murat etmiştir.
وَجِيءَ فِي قَوْلِهِ: وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ بِالْمُسْنِدِ إِلَيْهِ مُخْبَرًا عَنْهُ بِالْمُسْنَدِ الْفِعْلِيِّ لِإِفَادَةِ التَّقَوِّي فِي نَفْيِ الْحُزْنِ عَنْهُمْ، فَالتَّقَوِّي أَفَادَ تَقَوِّيِ النَّفْيِ لَا نَفْيَ قُوَّةِ الْحُزْنِ الصَّادِقِ بِحُزْنٍ غَيْرِ قَوِيٍّ. هَذَا هُوَ طَرِيقُ الِاسْتِعْمَالِ فِي نَفْسِ صِيَغِ الْمُبَالَغَةِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ [فصلت: ٤٦] ، تَطْمِينًا لِأَنْفُسِهِمْ بِانْتِفَاءِ الْحُزْنِ عَنْهُمْ فِي أَزْمِنَةِ الْمُسْتَقْبَلِ، إِذْ قَدْ يَهْجِسُ بِخَوَاطِرِهِمْ هَلْ يَدُومُ لَهُمُ الْأَمْنُ الَّذِي هُمْ فِيهِ.
{ وَلا أَنْتُمْ تَحْزَنُونَ } kavlinde müsnedün ileyh, kendilerinden hüznün nefyedilmesinde tekavvî (pekiştirme) ifade etmesi için fiilî müsned ile haber verilerek getirilmiştir. Buradaki tekavvî, nefyin kuvvetlenmesini ifade eder; güçlü olmayan bir hüzün için geçerli olan hüzün kuvvetinin nefyini değil. Mübalağa sîgalarının bizzat kendisindeki kullanım tarzı da böyledir; nitekim Yüce Allah’ın: { وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } [Fussilet: 46] “Rabbin kullara asla zulmedici değildir” kavlinde olduğu gibi, gelecekte kendilerinden hüznün kalkacağı hususunda içlerini rahatlatmak içindir; zira içinde bulundukları güvenin kendileri için devam edip etmeyeceği akıllarına gelebilir.
وَجُمْلَةُ الَّذِينَ آمَنُوا بِآياتِنا نَعْتٌ لِلْمُنَادَى مِنْ قَوْله: يَا عِبادِ جِيءَ فِيهَا بِالْمَوْصُولِ لِدَلَالَةِ الصِّلَةِ عَلَى عِلَّةِ انْتِفَاءِ الْخَوْفِ وَالْحُزْنِ عَنْهُمْ، وَعُطِفَ عَلَى الصِّلَةِ قَوْلُهُ:
{ الَّذِينَ آمَنُوا بِآياتِنا } cümlesi, { يَا عِبادِ } kavlindeki münadânın sıfatıdır. Burada sıla cümlesinin onlardan korku ve hüznün kalkmasının illetine delalet etmesi için mevsul getirilmiştir. Sıla üzerine şu kavli atfedilmiştir:
وَكانُوا مُسْلِمِينَ. وَالْمُخَالَفَةُ بَيْنَ الصِّلَتَيْنِ إِذْ كَانَتْ أُولَاهُمَا فِعْلًا مَاضِيًا وَالثَّانِيَةُ فِعْلَ كَوْنٍ مُخْبَرًا عَنْهُ بَاسِمِ فَاعِلٍ لِأَنَّ الْإِيمَانَ: عَقْدُ الْقَلْبِ يَحْصُلُ دُفْعَةً وَاحِدَةً وَأَمَّا الْإِسْلَامُ فَهُوَ الْإِتْيَانُ بِقَوَاعِدِ الْإِسْلَامِ الْخَمْسِ كَمَا جَاءَ تَفْسِيرُهُ فِي حَدِيثِ سُؤَالِ جِبْرِيلَ، فَهُوَ مَعْرُوضٌ لِلتَّمَكُّنِ مِنَ النَّفْسِ فَلِذَلِكَ أُوثِرَ بِفِعْلِ (كَانَ) الدَّالِّ عَلَى اتِّحَادِ خَبَرِهِ بِاسْمِهِ حَتَّى كَأَنَّهُ مِنْ قِوَامِ كِيَانِهِ.
{ وَكانُوا مُسْلِمِينَ }. İki sıla arasındaki farklılığın sebebi —ki birincisi mazi fiil, ikincisi ise haberi ism-i fail olan bir kevn (oluş) fiilidir— şudur: İman kalbin akdi (bağlanması) olup bir defada gerçekleşir; İslam ise Cebrail’in sorusu hadisinde tefsir edildiği üzere İslam’ın beş şartını yerine getirmektir ve nefse yerleşmeye açıktır. Bu sebeple, haberi ile isminin adeta varlığının bir unsuru olacak derecede birleştiğini gösteren “kâne” (كَانَ) fiili tercih edilmiştir.
وَعَطَفَ أَزْوَاجَهُمْ عَلَيْهِمْ فِي الْإِذْنِ بِدُخُولِ الْجَنَّةِ مِنْ تَمَامِ نِعْمَةِ التَّمَتُّعِ بِالْخُلَّةِ الَّتِي كَانَتْ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ أَزْوَاجِهِمْ فِي الدُّنْيَا.
Cennete giriş izninde eşlerinin kendilerine atfedilmesi, dünyada kendileri ile eşleri arasında var olan dostluktan faydalanma nimetinin tamamlanmasındandır.
وتُحْبَرُونَ مَبْنِيٌّ لِلْمَجْهُولِ مُضَارِعُ حُبِرَ بِالْبِنَاءِ لِلْمَجْهُولِ، وَفِعْلُهُ حَبَرَهُ، إِذَا سَرَّهُ، وَمَصْدَرُهُ الْحَبْرُ بِفَتْحٍ فَسُكُونٍ، وَالِاسْمُ الْحُبُورُ وَالْحَبْرَةُ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَهُمْ فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ فِي سُورَةِ الرُّومِ [١٥] .
{ تُحْبَرُونَ } meçhul çatılıdır; meçhul çatılı “hubira” (حُبِرَ) fiilinin muzarisidir. [Malum] fiili “habarahu” (حَبَرَهُ) olup sevindirdi demektir. Mastarı fetha ve sükûn ile “el-habr” (الْحَبْرُ), ismi ise “el-hubûr” (الْحُبُورُ) ve “el-habrah” (الْحَبْرَةُ)dır. Rûm Suresi'ndeki [15]: { فَهُمْ فِي رَوْضَةٍ يُحْبَرُونَ } “Onlar bir bahçede sevindirilip ağırlanırlar” kavlinde daha önce geçmişti.
وَجُمْلَةُ يُطافُ عَلَيْهِمْ بِصِحافٍ إِلَخْ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ أَجْزَاءِ الْقَوْلِ فَلَيْسَ فِي ضَمِيرِ
{ يُطافُ عَلَيْهِمْ بِصِحافٍ } ilh. cümlesi, sözün parçaları arasında bir ara cümledir; dolayısıyla [şuradaki] zamirde:
عَلَيْهِمْ الْتِفَاتٌ بَلِ الْمَقَامُ لِضَمِيرِ الْغَيْبَةِ.
{ عَلَيْهِمْ } lafzındaki zamirde iltifat yoktur, bilakis makam gaib zamiri makamıdır.
والصحاف: جمع صَحْفَة، وَهِي: إِنَاءٌ مُسْتَدِيرٌ وَاسِعُ الْفَمِ يَنْتَهِي أَسْفَلُهُ بِمَا يُقَارب التكوير. والصحفة: إِنَاءٌ لِوَضْعِ الطَّعَامِ أَوِ الْفَاكِهَةِ مِثْلُ صِحَافِ الْفَغْفُورِيِّ الصِّينِيِّ تَسَعُ شِبَعَ خَمْسَةٍ، وَهِيَ دُونُ الْقَصْعَةِ الَّتِي تَسَعُ شِبَعَ عشرَة. وَقد ورد أَن عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابَ اتَّخَذَ صِحَافًا عَلَى عَدَدِ أَزوَاج النبيء ﷺ فَلَا يُؤْتَى إِلَيْهِ بِفَاكِهَةٍ أَوْ طُرْفَةٍ إِلَّا أَرْسَلَ إِلَيْهِنَّ مِنْهَا فِي تِلْكَ الصِّحَافِ.
Sıhâf (الصحاف): sahfe (صَحْفَة) kelimesinin çoğuludur. Sahfe; ağzı geniş, yuvarlak, alt tarafı küreye yakın bir kap demektir. Sahfe, Çin porseleni tabaklar gibi yemek veya meyve koymaya yarayan, beş kişiyi doyuracak miktarı alan bir kaptır; on kişiyi doyuracak miktarı alan kaseden (kas‘a) daha küçüktür. Rivayet edildiğine göre Ömer b. el-Hattâb, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in hanımlarının sayısı kadar sahfeler (tabaklar) edinmişti; kendisine bir meyve veya turfanda yiyecek getirildiğinde mutlaka bu sahfeler içinde onlara gönderirdi.
وَالْأَكْوَابُ: جَمْعُ كُوبٍ بِضَمِّ الْكَافِ وَهُوَ إِنَاءٌ لِلشَّرَابِ مِنْ مَاءٍ أَوْ خَمْرٍ مُسْتَطِيلُ الشَّكْلِ لَهُ عُنُقٌ قَصِيرٌ فِي أَعْلَى ذَلِكَ الْعُنُقِ فَمُهُ وَهُوَ مَصَبُّ مَا فِيهِ، وَفَمُهُ أَضْيَقُ مِنْ جَوْفِهِ، وَالْأَكْثَرُ أَنْ لَا تَكُونَ لَهُ عُرْوَةٌ يُمْسَكُ مِنْهَا فَيُمْسَكُ بِوَضْعِ الْيَدِ عَلَى عُنُقِهِ، وَقَدْ تَكُونُ لَهُ عُرْوَةٌ قَصِيرَةٌ، وَهُوَ أَصْغَرُ مِنَ الْإِبْرِيقِ إِلَّا أَنَّهُ لَا خُرْطُومَ لَهُ وَلَا عُرْوَةَ فِي الْغَالِبِ. وَأَمَّا الْإِبْرِيقُ فَلَهُ عُرْوَةٌ وَخُرْطُومٌ.
Ekvâb (الْأَكْوَابُ): kâf harfinin zammesiyle kûb (كُوب) kelimesinin çoğuludur; su veya içki içmek için kullanılan, silindirik/uzunlamasına şekilli, kısa bir boynu olan, bu boynun yukarısında ağzı ve içindekinin döküleceği yeri bulunan bir kaptır. Ağzı gövdesinden daha dardır; çoğunlukla tutulacak bir kulpu olmaz, dolayısıyla el boynuna konularak tutulur; bazen kısa bir kulpu da olabilir. İbrikten daha küçüktür, ancak çoğunlukla ne emziği (akıtma borusu) ne de kulpu vardır. İbriğin ise kulpu ve emziği bulunur.
وَحُذِفَ وَصْفُ الْأَكْوَابِ لِدَلَالَةِ وَصْفِ صِحَافٍ عَلَيْهِ، أَيْ وَأَكْوَابٌ مِنْ ذَهَبٍ. وَهَذِهِ الْأَكْوَابُ تَكُونُ لِلْمَاءِ وَتَكُونُ لِلْخَمْرِ.
Sıhâf kelimesinin sıfatının delaleti sebebiyle ekvâb kelimesinin sıfatı hazfedilmiştir; yani “altından kadehler” [demektir]. Bu kadehler su için de olur, şarap için de olur.
وَجُمْلَةُ وَفِيها مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ إِلَخْ حَالٌ مِنَ الْجَنَّةَ، هِيَ مِنْ بَقِيَّةِ الْقَوْلِ.
{ وَفِيها مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ } ilh. cümlesi, { الْجَنَّةَ } lafzından haldir ve [onlara söylenen] sözün devamındandır.
وَضَمِيرُ فِيها عَائِدٌ إِلَى الْجَنَّةُ، وَقَدْ عَمَّ قَوْلُهُ: مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ كُلَّ مَا تَتَعَلَّقُ الشَّهَوَاتُ النَّفْسِيَّةُ بِنَوَالِهِ وَتَحْصِيلِهِ، وَاللَّهُ يَخْلُقُ فِي أَهْلِ الْجَنَّةِ الشَّهَوَاتِ اللَّائِقَةِ بِعَالَمِ الْخُلُودِ وَالسُّمُوِّ.
{ فِيها } lafzındaki zamir cennete dönmektedir. { مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ } sözü, nefsin arzularının elde etmeye ve kazanmaya taalluk ettiği her şeyi kapsamıştır. Allah cennet ehlinde ebediyet ve yücelik âlemine layık arzular yaratır.
وتَلَذُّ مُضَارِعُ لَذَّ بِوَزْنِ عَلِمَ: إِذَا أَحَسَّ لَذَّةً، وَحَقُّ فِعْلِهِ أَنْ يَكُونَ قَاصِرًا فَيُعَدَّى إِلَى الشَّيْءِ الَّذِي بِهِ اللَّذَّةُ بِالْبَاءِ فَيُقَالُ: لَذَّ بِهِ، وَكَثُرَ حَذْفُ الْبَاءِ وَإِيصَالُ الْفِعْلِ إِلَى الْمَجْرُورِ بِنَفْسِهِ فَيَنْتَصِبُ عَلَى نَزْعِ الْخَافِضِ، وَكَثُرَ ذَلِكَ فِي الْكَلَامِ حَتَّى صَارَ الْفِعْلُ بِمَنْزِلَةِ الْمُتَعَدِّي فَقَالُوا: لَذَّهُ. وَمِنْهُ قَوْلُهُ هُنَا: وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ التَّقْدِيرُ، وَتَلَذُّهُ الْأَعْيُنُ. وَالضَّمِيرُ الْمَحْذُوفُ هُوَ رَابِطُ الصِّلَةِ بِالْمَوْصُولِ. وَلَذَّةُ الْأَعْيُنِ فِي رُؤْيَةِ الْأَشْكَالِ الْحَسَنَةِ وَالْأَلْوَانِ الَّتِي تَنْشَرِحُ لَهَا النَّفْسُ، فَلَذَّةُ الْأَعْيُنِ وَسِيلَةٌ لِلَذَّةِ النُّفُوسِ فَعَطَفَ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ عَلَى مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ عَطْفَ مَا بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ عُمُومٌ وَخُصُوصٌ، فَقَدْ تَشْتَهِي الْأَنْفُسُ مَا لَا تَرَاهُ الْأَعْيُنُ كَالْمُحَادَثَةِ مَعَ الْأَصْحَابِ وَسَمَاعِ الْأَصْوَاتِ الْحَسَنَةِ وَالْمُوسِيقَى. وَقَدْ تُبْصِرُ الْأَعْيُنُ مَا لَمْ تَسْبِقْ لِلنَّفْسِ شَهْوَةُ رُؤْيَتِهِ أَوْ مَا اشْتَهَتِ النَّفْسُ طَعْمَهُ أَوْ سَمْعَهُ فَيُؤْتَى بِهِ فِي
{ تَلَذُّ }, “alime” (عَلِمَ) vezninde olan “lezze” (لَذَّ) fiilinin muzarisidir; lezzet hissetti demektir. Bu fiilin aslı lâzım (geçişsiz) olmasıdır ve lezzet alınan şeye bâ harfiyle geçişli kılınarak “lezze bihî” (لَذَّ بِهِ) denilir. Bâ harfinin hazfedilip fiilin doğrudan mecrura ulaştırılması yaygınlaşmış, böylece cer harfinin düşmesiyle (nez‘u’l-hâfız) nasbolunmuştur. Bu durum kelamda o kadar çok kullanılmıştır ki fiil müteaddî (geçişli) mesabesine gelmiş ve “lezzehu” (لَذَّهُ) demişlerdir. Buradaki { وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ } kavli de bundandır; takdiri “ve telezzühü’l-a‘yün” (وَتَلَذُّهُ الْأَعْيُنُ) şeklindedir. Mahzuf zamir, sıla cümlesini mevsule bağlayan rabıttır. Gözlerin lezzeti, güzel şekilleri ve nefsin ferahlayacağı renkleri görmektir; dolayısıyla gözlerin lezzeti, nefislerin lezzeti için bir vesiledir. { وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ } ibaresinin { مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ } üzerine atfedilmesi, kendisi ile matufun aleyh arasında umum-husus ilişkisi bulunan bir atıftır. Zira nefisler, dostlarla sohbet etmek, güzel sesleri ve nağmeleri dinlemek gibi gözlerin görmediği şeyleri arzulayabilir. Gözler de nefsin daha önce görmeyi arzulamadığı yahut nefsin tadını veya sesini arzuladığı bir şeyi görebilir ve bu şey,
صُوَرٍ جَمِيلَةٍ إِكْمَالًا لِلنِّعْمَةِ.
nimetin tamamlanması için güzel suretlerde getirilir.
وَ (الْأَنْفُسُ) فَاعِلُ تَلَذُّ وَحُذِفَ الْمَفْعُولُ لِظُهُورِهِ مِنَ الْمَقَامِ.
{ الْأَنْفُسُ } lafzı, { تَلَذُّ } fiilinin failidir ve meful makamdan anlaşıldığı için hazfedilmiştir.
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ مَا تَشْتَهِيهِ بِهَاءِ ضَمِيرٍ عَائِدٍ إِلَى مَا الْمَوْصُولَةِ وَكَذَلِكَ هُوَ مَرْسُومٌ فِي مُصْحَفِ الْمَدِينَةِ وَمُصْحَفِ الشَّامِ، وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ مَا تَشْتَهِي
Nâfi‘, İbn Âmir, Âsım’dan rivayetle Hafs ve Ebû Ca‘fer, mevsul olan “mâ”ya dönen zamir hâ’sı ile { مَا تَشْتَهِيهِ } şeklinde okumuşlardır; Medine ve Şam mushaflarında da böyle yazılıdır. Diğerleri ise zamir hâ’sını hazfederek { مَا تَشْتَهِي }
بِحَذْفِ هَاءِ الضَّمِيرِ، وَكَذَلِكَ رُسِمَ فِي مُصْحَفِ مَكَّةَ وَمُصْحَفِ الْبَصْرَةِ وَمُصْحَفِ الْكُوفَةِ. وَالْمَرْوِيُّ عَنْ عَاصِمٍ قَارِئِ الْكُوفَةِ رِوَايَتَانِ: إِحْدَاهُمَا أَخَذَ بِهَا حَفْصٌ وَالْأُخْرَى أَخَذَ بِهَا أَبُو بَكْرٍ. وَحَذْفُ الْعَائِدِ الْمُتَّصِلِ الْمَنْصُوبِ بِفِعْلٍ أَوْ وَصْفٍ مِنْ صِلَةِ الْمَوْصُولِ كَثِيرٌ فِي الْكَلَامِ.
şeklinde okumuşlardır; Mekke, Basra ve Kûfe mushaflarında da böyle yazılmıştır. Kûfe kurrâsından Âsım’dan nakledilen iki rivayet vardır: Biri Hafs’ın, diğeri ise Ebû Bekir’in aldığı rivayettir. Sıla cümlesinden, fiil veya vasıf ile mansub olan muttasıl aid zamirinin hazfedilmesi kelamda pek çoktur.
وَقَوْلُهُ: وَأَنْتُمْ فِيها خالِدُونَ بِشَارَةٌ لَهُمْ بِعَدَمِ انْقِطَاعِ الْحَبْرَةِ وَسَعَةِ الرِّزْقِ وَنَيْلِ الشَّهَوَاتِ، وَجِيءَ فِيهِ بِالْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى الدَّوَامِ وَالثَّبَاتِ تَأْكِيدًا لِحَقِيقَةِ الْخُلُودِ لِدَفْعِ تَوَهُّمِ أَنْ يُرَادَ بِهِ طُولُ الْمُدَّةِ فَحَسْبُ.
{ وَأَنْتُمْ فِيها خالِدُونَ } kavli; sevincin, rızık bolluğunun ve arzulara kavuşmanın kesilmeyeceğine dair onlara bir müjdedir. Ebedilikten sadece sürenin uzunluğunun kastedildiği vehmini bertaraf etmek ve ebedilik hakikatini pekiştirmek için devamlılık ve sebat bildiren isim cümlesi getirilmiştir.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ لِلِاهْتِمَامِ، وَعُطِفَ عَلَى بَعْضِ مَا يُقَالُ لَهُمْ مَقُولٌ آخَرُ قُصِدَ مِنْهُ التَّنْوِيهُ بِالْجَنَّةِ وَبِالْمُؤْمِنِينَ إِذْ أُعْطُوهَا بِسَبَبِ أَعْمَالِهِمُ الصَّالِحَةِ، فَأُشِيرَ إِلَى الْجَنَّةِ بِاسْمِ إِشَارَةِ الْبَعِيدِ تَعْظِيمًا لِشَأْنِهَا وَإِلَّا فَإِنَّهَا حَاضِرَةٌ نُصْبَ أَعْيُنِهِمْ.
Mecrurun öne alınması ihtimam içindir. Onlara söylenen bazı sözlerin üzerine, salih amelleri sebebiyle kendilerine verildiğinde cenneti ve müminleri övmek maksadıyla söylenmiş başka bir söz atfedilmiştir. Şanını yüceltmek için cennete uzaklık işaret ismiyle işaret edilmiştir; aksi takdirde cennet gözlerinin önünde hazırdır.
وَجُمْلَةُ وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوها الْآيَةَ تَذْيِيلٌ لِلْقَوْلِ. وَاسْمُ الْإِشَارَةِ مُبْتَدَأٌ والْجَنَّةُ خَبَرُهُ، أَيْ تِلْكَ الَّتِي تَرَوْنَهَا هِيَ الْجَنَّةُ الَّتِي سَمِعْتُمْ بِهَا وَوُعِدْتُمْ بِدُخُولِهَا. وَجُمْلَةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ صِفَةٌ لِلْجَنَّةِ.
{ وَتِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي أُورِثْتُمُوها } ayet cümlesi, söz için bir tezyildir (tamamlayıcı fezlekedir). İşaret ismi mübteda, { الْجَنَّةُ } ise onun haberidir; yani “gördüğünüz şu yer, işittiğiniz ve girmekle müjdelendiğiniz cennettir” [demektir]. { الَّتِي أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } cümlesi ise cennetin sıfatıdır.
وَاسْتُعِيرَ أُورِثْتُمُوها لِمَعْنَى: أُعْطِيتُمُوهَا دُونَ غَيْرِكُمْ، بِتَشْبِيهِ إِعْطَاءِ اللَّهِ الْمُؤْمِنِينَ دُونَ غَيْرِهِمْ نَعِيمَ الْجَنَّةِ بِإِعْطَاءِ الْحَاكِمِ مَالَ الْمَيِّتِ لِوَارِثِهِ دُونَ غَيْرِهِ مِنَ الْقَرَابَةِ لِأَنَّهُ أَوْلَى بِهِ وَآثَرُ بِنَيْلِهِ.
{ أُورِثْتُمُوها } lafzı, “başkalarına değil size verildi” manasında istiare edilmiştir; bu da Allah’ın başkalarına değil müminlere cennet nimetini vermesinin, hâkimin ölenin malını diğer akrabalarına değil ona daha layık ve elde etmeye daha hak sahibi olduğu için vârisine vermesine benzetilmesi yoluyladır.
وَالْبَاءُ فِي بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ لِلسَّبَبِيَّةِ وَهِيَ سَبَبِيَّةٌ بِجَعْلِ اللَّهِ وَوَعْدِهِ، وَدَلَّ قَوْلُهُ كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ عَلَى أَنَّ عَمَلَهُمُ الَّذِي اسْتَحَقُّوا بِهِ الْجَنَّةَ أَمْرٌ كَائِنٌ مُتَقَرَّرٌ، وَأَنَّ عَمَلَهُمْ ذَلِكَ مُتَكَرِّرٌ مُتَجَدِّدٌ، أَيْ غَيْرُ مُنْقَطِعٍ إِلَى وَفَاتِهِمْ.
{ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } kavlindeki bâ harfi sebebiyet içindir; bu da Allah’ın kılması ve vaadiyle olan bir sebebiyettir. { كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } sözü, cenneti hak ettikleri amellerinin gerçekleşmiş ve yerleşmiş bir durum olduğuna, bu amellerinin vefatlarına kadar kesilmeyip sürekli tekrar eden ve yenilenen bir amel olduğuna delalet etmiştir.
وَجُمْلَةُ لَكُمْ فِيها فاكِهَةٌ صِفَةٌ ثَانِيَةٌ لِلْجَنَّةِ. وَالْفَاكِهَةُ: الثِّمَارُ رَطْبُهَا وَيَابِسُهَا، وَهِيَ مِنْ أَحْسَنِ مَا يُسْتَلَذُّ مِنَ الْمَآكِلِ، وَطُعُومُهَا مَعْرُوفَةٌ لِكُلِّ سَامِعٍ.
{ لَكُمْ فِيها فاكِهَةٌ } cümlesi cennetin ikinci sıfatıdır. Fâkihe (الْفَاكِهَةُ): yaşıyla kurusuyla meyveler demektir; lezzet alınan yiyeceklerin en güzellerindendir ve tatları her dinleyen tarafından bilinir.
وَوَجْهُ تَكْرِيرِ الِامْتِنَانِ بِنَعِيمِ الْمَأْكَلِ وَالْمُشْرَبِ فِي الْجَنَّةِ: أَنَّ ذَلِكَ مِنَ النَّعِيمِ الَّذِي لَا تَخْتَلِفُ الطِّبَاعُ الْبَشَرِيَّةُ فِي اسْتِلْذَاذِهِ، وَلِذَلِكَ قَالَ: مِنْها تَأْكُلُونَ
Cennetteki yiyecek ve içecek nimetleriyle minnetin tekrar edilmesinin yönü şudur: Bunlar, lezzet alma konusunda insan tabiatlarının ihtilaf etmediği nimetlerdendir. Bu sebeple: { مِنْها تَأْكُلُونَ } buyurmuştur;
كَقَوْلِهِ تَعَالَى: كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ [الْأَنْعَام: ١٤١] .
nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { كُلُوا مِنْ ثَمَرِهِ إِذا أَثْمَرَ } [el-En‘âm: 141] “Ürün verdiği zaman ürününden yiyin”.
[٧٤، ٧٥]
[74, 75]
[سُورَة الزخرف (٤٣) : الْآيَات ٧٤ إِلَى ٧٥]
[Zuhruf Suresi (43), Ayetler 74-75]
إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ (٧٤) لَا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ (٧٥)
{ إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ (٧٤) لَا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ (٧٥) } “Şüphesiz suçlular, cehennem azabında ebedî kalacaklardır. (74) Kendilerinden [azap] hafifletilmez ve onlar orada ümitsiz ve suskundurlar. (75)”
لِهَذِهِ الْجُمْلَةِ مَوْقِعَانِ:
Bu cümlenin iki konumu vardır:
أَحَدُهُمَا: إِتْمَامُ التَّفْصِيلِ لِمَا أَجْمَلَهُ الْوَعِيدُ الَّذِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ [الزخرف: ٦٥] عَقِبَ تَفْصِيلِ بَعْضِهِ بِقَوْلِهِ: هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ [الزخرف: ٦٦] إِلَخْ. وَبِقَوْلِهِ: الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ [الزخرف: ٦٧] حَيْثُ قُطِعَ إِتْمَامُ تَفْصِيلِهِ بِالِاعْتِنَاءِ بِذِكْرِ وَعْدِ الْمُؤْمِنِينَ الْمُتَّقِينَ فَهِيَ فِي هَذَا الْمَوْقِعِ بَيَانٌ لِجُمْلَةِ الْوَعِيدِ وَتَفْصِيلٌ لِإِجْمَالِهَا.
Birincisi: Yüce Allah’ın: { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ } [ez-Zuhruf: 65] “Acı bir günün azabı karşısında o zulmedenlerin vay haline!” kavlindeki tehdidin mücmel bıraktığı kısmın tafsilatını tamamlamaktır; ki bunun bir kısmı { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ } [ez-Zuhruf: 66] ilh. kavliyle ve { الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ } [ez-Zuhruf: 67] kavliyle tafsil edildikten sonra, mümin ve muttaki olanların vaadinin zikrine ihtimam gösterilerek tafsilatın tamamlanması kesintiye uğramıştı. Dolayısıyla bu konumda cümle, tehdit cümlesinin bir beyanı ve mücmelliğinin tafsilidir.
الْمَوْقِعُ الثَّانِي: أَنَّهَا كَالِاسْتِئْنَافِ الْبَيَانِيِّ يُثِيرُهُ مَا يَسْمَعُ مِنْ وَصْفِ أَحْوَالِ الْمُؤْمِنِينَ الْمُتَّقِينَ مِنَ التَّسَاؤُلِ: كَيْفَ يَكُونُ حَالُ أَضْدَادِهِمُ الْمُشْرِكِينَ الظَّالِمِينَ.
İkinci konum: Mümin ve muttaki olanların hallerinin tavsifini dinleyenin zihninde uyanan “Onların zıddı olan müşrik ve zalimlerin hali nasıl olacak?” sorusunun ortaya çıkardığı bir istînâf-ı beyânî gibidir.
وَالْمَوْقِعَانِ سَوَاءٌ فِي كَوْنِ الْجُمْلَةِ لَا مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ.
İki konum da cümlenin iraptan mahalli olmaması bakımından eşittir.
وَافْتِتَاحُ الْخَبَرِ بِ إِنَّ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ، أَوْ لِتَنْزِيلِ السَّائِلِ الْمُتَلَهِّفِ لِلْخَبَرِ مَنْزِلَةَ الْمُتَرَدِّدِ فِي مَضْمُونِهِ لِشِدَّةِ شَوْقِهِ إِلَيْهِ، أَوْ نَظَرًا إِلَى مَا فِي الْخَبَرِ مِنَ التَّعْرِيضِ بِإِسْمَاعِهِ الْمُشْرِكِينَ وَهُمْ يُنْكِرُونَ مَضْمُونَهُ فَكَأَنَّهُ قِيلَ: إِنَّكُمْ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ فِي عَذَابِ جَهَنَّمَ خَالِدُونَ.
Habere { إِنَّ } ile başlanması; ona ihtimam göstermek yahut haberi sabırsızlıkla bekleyen soranı, ona olan aşırı iştiyakından ötürü içeriğinde tereddüt eden biri konumuna indirmek veya haberin müşriklere işittirilmesinde bulunan tariz göz önüne alınarak —çünkü onlar içeriğini inkâr etmektedirler— adeta “Ey suçlular! Şüphesiz siz cehennem azabında ebedî kalacaksınız” denilmiş olması içindir.
وَالْمُجْرِمُونَ: الَّذِينَ يَفْعَلُونَ الْإِجْرَامَ، وَهُوَ الذَّنْبُ الْعَظِيمُ. وَالْمُرَادُ بِهِمْ هُنَا:
Mücrimler (الْمُجْرِمُونَ): icram yani büyük günah işleyen kimselerdir. Burada onlardan murat:
الْمُشْرِكُونَ المكذبون للنبيء ﷺ لِأَنَّ السِّيَاقَ لَهُمْ، وَلِأَنَّ الْجُمْلَةَ بَيَانٌ لِإِجْمَالِ وَعِيدِهِمْ فِي قَوْلِهِ: فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ [الزخرف: ٦٥] ، وَلِأَنَّ جَوَاب الْمَلَائِكَة نداءهم
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’i yalanlayan müşriklerdir; çünkü bağlam onlar hakkındadır, bu cümle { فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْ عَذابِ يَوْمٍ أَلِيمٍ } [ez-Zuhruf: 65] “Acı bir günün azabı karşısında o zulmedenlerin vay haline!” kavlindeki tehditlerinin mücmelliğinin bir beyanıdır ve meleklerin onların çağrılarına verdiği cevap
بِقَوْلِهِمْ: لَقَدْ جِئْناكُمْ بِالْحَقِّ وَلكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ [الزخرف: ٧٨] لَا يَنْطَبِقُ عَلَى غَيْرِ الْمُكَذِّبِينَ، أَيْ كَارِهُونَ لِلْإِسْلَامِ وَالْقُرْآنِ، فَذِكْرُ الْمُجْرِمِينَ إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّ شِرْكَهُمْ إِجْرَامٌ.
olan şu sözleri: { لَقَدْ جِئْناكُمْ بِالْحَقِّ وَلكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ } [ez-Zuhruf: 78] “Andolsun biz size hakkı getirdik; fakat çoğunuz haktan hoşlanmıyorsunuz” kavli yalanlayanlardan başkasına uymaz; yani İslam’dan ve Kur’an’dan hoşlanmayanlar demektir. Dolayısıyla mücrimlerin açık isimle anılması, şirklerinin bir cürüm (büyük günah) olduğuna dikkat çekmek amacıyla zamir makamında açık ismin kullanılmasıdır (ızhâr fî makâmi’l-izmâr).
وَجُمْلَةُ لَا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ مِنْ عَذابِ جَهَنَّمَ ويُفَتَّرُ مُضَاعَفُ فَتَرَ، إِذَا سَكَنَ، وَهُوَ بِالتَّضْعِيفِ يَتَعَدَّى إِلَى مَفْعُولٍ. وَالْمَعْنَى: لَا يُفَتِّرُهُ أَحَدٌ.
{ لَا يُفَتَّرُ عَنْهُمْ } cümlesi, { عَذابِ جَهَنَّمَ } lafzından hal konumundadır. { يُفَتَّرُ } dindi/sakinleşti manasındaki “fetere” (فَتَرَ) fiilinin şeddeli (muda‘af) şeklidir; şeddelendiğinde bir mefule geçişli olur. Manası: “Onu hiç kimse hafifletip dindirmez” demektir.
وَجُمْلَةُ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ.
{ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ } cümlesi, { إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي عَذابِ جَهَنَّمَ خالِدُونَ } cümlesine matuftur.
والإبلاس: الْيَأْسُ وَالذُّلُّ، وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ: وَزَادَ الزَّمَخْشَرِيُّ فِي معنى الإبلاس قَيْدَ السُّكُوتِ وَلَمْ يَذْكُرْهُ غَيْرُهُ، وَالْحَقُّ أَنَّ السُّكُوتَ مِنْ لَوَازِم معنى الإبلاس وَلَيْسَ قَيْدًا فِي الْمَعْنى.
İblâs (الإبلاس): ümitsizlik ve zillettir. En‘âm Suresi'nde geçmişti. Zemahşerî iblâs manasına sükût (sessizlik/susma) kaydını da eklemiştir; başkası ise bunu zikretmemiştir. Doğrusu sükût, iblâs manasının gereklerindendir, manada [aslî] bir kayıt değildir.
[سُورَة الزخرف (٤٣) : آيَة ٧٦]
[Zuhruf Suresi (43), Ayet 76]
وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ كانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ (٧٦)
{ وَما ظَلَمْناهُمْ وَلكِنْ كانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ (٧٦) } “Biz onlara zulmetmedik; fakat onlar kendileri zalim idiler. (76)”
جُمْلَةٌ مُعْتَرِضَةٌ فِي حِكَايَةِ أَحْوَالِ الْمُجْرِمِينَ قُصِدَ مِنْهَا نَفْيُ اسْتِعْظَامِ مَا جُوِّزُوا بِهِ مِنَ الْخُلُودِ فِي الْعَذَابِ وَنَفْيِ الرِّقَّةِ لِحَالِهِمُ الْمَحْكِيَّةِ بِقَوْلِهِ: وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ [الزخرف: ٧٥] .
Mücrimlerin hallerinin anlatımı içinde bir ara cümledir; bununla azapta ebedî kalışla cezalandırılmalarının aşırı/büyük görülmesinin nefyedilmesi ve { وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ } [ez-Zuhruf: 75] “Ve onlar orada ümitsiz ve suskundurlar” kavliyle anlatılan hallerine acınmasının bertaraf edilmesi amaçlanmıştır.
وَالظُّلْمُ هُنَا: الِاعْتِدَاءُ، وَهُوَ الْإِصَابَةُ بِضُرٍّ بِغَيْرِ مُوجِبٍ مَشْرُوعٍ أَوْ مَعْقُولٍ، فَنَفْيُهُ عَنِ اللَّهِ فِي مُعَامَلَتِهِ إِيَّاهُمْ بِتِلْكَ الْمُعَامَلَةِ لِأَنَّهَا كَانَتْ جَزَاءً عَلَى ظُلْمِهِمْ فَلِذَلِكَ عَقَّبَ بِقَوْلِهِ:
Buradaki zulüm: tecavüzdür; o da meşru yahut makul bir gerekçe olmaksızın zarara uğratmaktır. Allah’ın onlara bu şekilde muamele etmesinde zulmün O’ndan nefyedilmesi, bu muamelenin onların zulümlerine bir karşılık olmasından dolayıdır. Bu sebeple hemen ardından şöyle buyurmuştur:
وَلكِنْ كانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ أَيِ الْمُعْتَدِينَ إِذِ اعْتَدَوْا عَلَى مَا أَمَرَ اللَّهُ مِنَ الِاعْتِرَافِ لَهُ بِالْإِلَهِيَّةِ، وَعَلَى رَسُول الله ﷺ إِذْ كَذَّبُوهُ وَلَمَزُوهُ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ فِي سُورَةِ لُقْمَانَ [١٣] .
{ وَلكِنْ كانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ } yani haddi aşanlardır; zira Allah’ın uluhiyetini ikrar etme emrine karşı ve yalanlayıp ayıplayarak Allah’ın Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem’e karşı haddi aşmışlardır. Nitekim Lokmân Suresi'ndeki [13]: { إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ } “Şüphesiz şirk büyük bir zulümdür” kavlinde bu husus geçmişti.
وهُمْ ضمير فصل لَا يُطْلَبُ مُعَادًا لِأَنَّهُ لَمْ يُجْتَلَبْ لِلدَّلَالَةِ عَلَى مُعَادٍ لِوُجُودِ ضَمِيرِ كانُوا دَالًّا عَلَى الْمَعَادِ فَضَمِيرُ الْفَصْلِ مُجْتَلَبٌ لِإِفَادَةِ قَصْرِ صِفَةِ الظُّلْمِ عَلَى اسْمِ (كَانَ) ، وَإِذْ قَدْ كَانَ حَرْفُ الِاسْتِدْرَاكِ بَعْدَ النَّفْيِ كَافِيًا فِي إِفَادَةِ
{ هُمْ } fasıl zamiridir; mercie dönmesi aranmaz, çünkü dönülecek şeye delalet eden { كانُوا } zamiri bulunduğu için bir mercie delalet etmek üzere getirilmemiştir. Dolayısıyla fasıl zamiri, zulüm sıfatının “kâne”nin (كَانَ) ismine hasredilmesini (kasr) ifade etmek için getirilmiştir. Nefiyden sonraki istidrâk harfi [bunu] ifade etmekte yeterli olduğu halde
الْقَصْرِ كَانَ اجْتِلَابُ ضَمِيرِ الْفَصْلِ تَأْكِيدًا لِلْقَصْرِ بِإِعَادَةِ صِيغَةٍ أُخْرَى مِنْ صِيَغِ الْقَصْرِ. وَجُمْهُورُ الْعَرَبِ يَجْعَلُونَ ضَمِيرَ الْفَصْلِ فِي الْكَلَامِ غَيْرَ وَاقِعٍ فِي مَوْقِعِ إِعْرَابٍ فَهُوَ بِمَنْزِلَةِ الْحَرْفِ، وَهُوَ عِنْدَ جُمْهُورِ النُّحَاةِ حَرْفٌ لَا مَحَلَّ لَهُ مِنِ الْإِعْرَابِ وَيُسَمِّيهِ نُحَاةُ الْبَصْرَةِ فَصْلًا، وَيُسَمِّيهِ نُحَاةُ الْكُوفَةِ عِمَادًا.
hasrı ifade etmekte yeterli olduğu halde fasıl zamirinin getirilmesi, hasr kalıplarından bir başka kalıbın tekrarlanması suretiyle hasrı pekiştirmek içindir. Arapların çoğunluğu fasıl zamirini kelamda irap mahallinde bulunmayan bir konumda kabul ederler; dolayısıyla o harf mesabesindedir. Nahivcilerin çoğunluğuna göre de o iraptan mahalli olmayan bir harftir. Basra nahivcileri buna “fasl” (ayıran), Kûfe nahivcileri ise “imâd” (dayanak) adını verirler.
وَاتَّفَقَ الْقُرَّاءُ عَلَى نَصْبِ الظَّالِمِينَ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ كانُوا وَبَنُو تَمِيمٍ يَجْعَلُونَهُ ضَمِيرًا طَالِبًا مُعَادًا وَصَدْرًا لِجُمْلَتِهِ مُبْتَدَأً وَيَجْعَلُونَ جُمْلَتَهُ فِي مَحَلِّ الْإِعْرَابِ الَّذِي يَقْتَضِيهِ مَا قَبْلَهُ، وَعَلَى ذَلِكَ قَرَأَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ وَأَبُو زَيْدٍ النَّحْوِيُّ وَلكِنْ كانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ عَلَى أَنَّ هُمْ مُبْتَدَأٌ وَالْجُمْلَةُ مِنْهُ وَمِنْ خَبَرِهِ خَبَرُ كانُوا. وَحَكَى سِيبَوَيْهِ أَنَّ رُؤْبَةَ بْنَ الْعَجَّاجِ كَانَ يَقُولُ: أَظُنُّ زَيْدًا هُوَ خَيْرٌ مِنْكَ، بِرَفْع خير.
Kurrâ { الظَّالِمِينَ } kelimesinin “kâne”nin haberi olarak mensub olduğu hususunda ittifak etmiştir. Benî Temîm ise onu mercie dönmesi gereken bir zamir ve kendi cümlesinin mübtedası [olan bir zamir] sayarlar; cümlesini de kendisinden öncekinin gerektirdiği irap mahallinde kılarlar. Abdullah b. Mes‘ûd ve Ebû Zeyd en-Nahvî de ayeti, { هُمْ } kelimesinin mübteda, kendisinden ve haberinden oluşan cümlenin ise “kâne”nin haberi olması üzere { وَلكِنْ كانُوا هُمُ الظَّالِمِينَ } şeklinde okumuştur. Sîbeveyh, Ru’be b. el-Accâc’ın “hayr” (خَيْرٌ) kelimesini merfu okuyarak “Eznunnu Zeyden huve hayrun minke” (Zeyd'in senden daha hayırlı olduğunu zannediyorum) dediğini nakletmiştir.
[٧٧، ٧٨]
[77, 78]
[سُورَة الزخرف (٤٣) : الْآيَات ٧٧ إِلَى ٧٨]
[Zuhruf Suresi (43), Ayetler 77'den 78'e]
وَنادَوْا يَا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ قالَ إِنَّكُمْ ماكِثُونَ (٧٧) لَقَدْ جِئْناكُمْ بِالْحَقِّ وَلكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ (٧٨)
{ وَنادَوْا يَا مالِكُ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ قالَ إِنَّكُمْ ماكِثُونَ (٧٧) لَقَدْ جِئْناكُمْ بِالْحَقِّ وَلكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ (٧٨) } “Ve: 'Ey Mâlik! Rabbin bizim işimizi bitirsin (bizi öldürsün)!' diye seslendiler. O da: 'Şüphesiz siz [burada] kalıcılarsınız' dedi. (77) Andolsun, biz size hakkı getirdik; fakat çoğunuz haktan hoşlanmayanlarsınız. (78)”
جُمْلَةُ وَنادَوْا حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ [الزخرف: ٧٥] ، أَوْ عَطْفٌ عَلَى
{ وَنادَوْا } cümlesi, [ez-Zuhruf: 75] { وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ } “Ve onlar orada ümitsiz ve suskundurlar” ayetindeki zamirden hâldir yahut
جُمْلَةِ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ. وَحُكِيَ نِدَاؤُهُمْ بِصِيغَةِ الْمَاضِي مَعَ أَنَّهُ مِمَّا سَيَقَعُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، إِمَّا لِأَنَّ إِبْلَاسَهُمْ فِي عَذَابِ جَهَنَّمَ وَهُوَ الْيَأْسُ يَكُونُ بَعْدَ أَنْ نَادَوْا يَا مَالِكُ وَأَجَابَهُمْ بِمَا أَجَابَ بِهِ، وَذَلِكَ إِذَا جَعَلْتَ جُمْلَةَ وَنادَوْا حَالِيَّةً، وَإِمَّا لِتَنْزِيلِ الْفِعْلِ الْمُسْتَقْبَلِ مَنْزِلَةَ الْمَاضِي فِي تَحْقِيقِ وُقُوعِهِ تَخْرِيجًا لِلْكَلَامِ عَلَى خِلَافِ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ نَحْوَ قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ وَهُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ } cümlesine matuftur. Kıyamet günü meydana gelecek bir hadise olmasına rağmen onların bu nidaları mazi kipiyle anlatılmıştır; bu ya cehennem azabındaki iblâslarının -ki bu ümitsizliktir- “Ey Mâlik” diye seslenip onun da kendilerine verdiği cevabı vermesinden sonra gerçekleşecek olmasındandır -ki bu { وَنادَوْا } cümlesini hâl cümlesi kıldığın takdirdedir-, ya da kelamı zahirin gereğinin hilafına sevk etmek suretiyle vukuunun kesinliğinde müstakbel fiilin mazi yerine konulmasındandır. Nitekim Yüce Allah’ın şu kavli böyledir:
وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ [النَّمْل: ٨٧] فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ [الزمر:
[en-Neml: 87] { وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ } [ez-Zümer: 68] { فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ } “Ve Sûr'a üfleneceği gün göklerde ve yerde kim varsa dehşetle bayılıp düşmüştür”.
٦٨] وَهَذَا إِنْ كَانَتْ جُمْلَةُ وَنادَوْا إِلَخْ مَعْطُوفَةً.
Bu ise { وَنادَوْا } ilh. cümlesinin matuf olması durumundadır.
وَ (مَالِكُ) الْمُنَادَى اسْمُ الْمَلَكِ الْمُوَكَّلِ بِجَهَنَّمَ خَاطَبُوهُ لِيَرْفَعَ دَعْوَتَهُمْ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى شَفَاعَةً.
Kendisine nida edilen “Mâlik” (مالِكُ), cehennemle görevli meleğin ismidir. Şefaat kabilinden taleplerini Yüce Allah’a iletmesi için ona hitap etmişlerdir.
وَاللَّامُ فِي لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ لَامُ الْأَمْرِ بِمَعْنَى الدُّعَاءِ. وَتَوْجِيهُ الْأَمْرِ إِلَى الْغَائِبِ لَا يَكُونُ إِلَّا عَلَى مَعْنَى التَّبْلِيغِ كَمَا هُنَا، أَوْ تَنْزِيلِ الْحَاضِرِ مَنْزِلَةَ الْغَائِبِ لِاعْتِبَارٍ مَا مِثْلَ التَّعْظِيمِ فِي نَحْوِ قَوْلِ الْوَزِيرِ لِلْخَلِيفَةِ: لِيَرَ الْخَلِيفَةُ رَأْيَهُ.
{ لِيَقْضِ عَلَيْنا رَبُّكَ } kavlindeki lâm (لِـ), dua anlamında emir lâmıdır. Emrin gayba yöneltilmesi ancak burada olduğu gibi tebliğ manasıyla yahut vezirin halifeye “Halife kendi re’yini görsün (kararını versin)” demesindeki ta‘zim gibi bir mülahazayla hazır olanın gayb yerine konulmasıyla olur.
وَالْقَضَاءُ بِمَعْنَى: الْإِمَاتَةِ كَقَوْلِهِ: فَوَكَزَهُ مُوسى فَقَضى عَلَيْهِ [الْقَصَص: ١٥] ، سَأَلُوا اللَّهَ أَنْ يُزِيلَ عَنْهُمُ الْحَيَاةَ لِيَسْتَرِيحُوا مِنْ إِحْسَاسِ الْعَذَابِ. وَهُمْ إِنَّمَا سَأَلُوا اللَّهَ أَنْ يُمِيتَهُمْ فَأُجِيبُوا بِأَنَّهُمْ مَاكِثُونَ جَوَابًا جَامِعًا لِنَفْيِ الْإِمَاتَةِ وَنَفْيِ الْخُرُوجِ فَهُوَ جَوَابٌ قَاطِعٌ لِمَا قَدْ يَسْأَلُونَهُ مِنْ بَعْدُ.
Kazâ (الْقَضَاءُ), [el-Kasas: 15] { فَوَكَزَهُ مُوسى فَقَضى عَلَيْهِ } “Musa ona bir yumruk vurdu da işini bitirdi (onu öldürdü)” kavlinde olduğu gibi “öldürmek” anlamındadır. Azabın hissiyatından kurtulup rahata ermek için Allah’tan hayatlarını sonlandırmasını istediler. Onlar Allah’tan kendilerini öldürmesini istediler, onlara hem öldürülmenin hem de çıkışın nefyini kapsayıcı bir cevap olarak “şüphesiz siz [burada] kalıcılarsınız” denilerek karşılık verildi. Bu ise bundan sonra isteyebilecekleri şeylerin önünü tamamen kesen bir cevaptır.
وَمِنَ النَّوَادِرِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِهَذِهِ الْآيَةِ مَا رُوِيَ أَنَّ ابْنَ مَسْعُودٍ قَرَأَ (وَنَادَوْا يَا مَالِ) بِحَذْفِ الْكَافِ عَلَى التَّرْخِيمِ، فَذُكِرَتْ قِرَاءَتُهُ لِابْنِ عَبَّاسٍ فَقَالَ: مَا كَانَ أَشْغَلَ أَهْلَ النَّارِ عَنِ التَّرْخِيمِ، قَالَ فِي «الْكَشَّافِ» : وَعَنْ بَعْضِهِمْ: حَسَّنَ التَّرْخِيمَ أَنَّهُمْ يَقْتَطِعُونَ بَعْضَ الِاسْمِ لِضَعْفِهِمْ وَعِظَمَ مَا هم فِيهِ اهـ. وَأَرَادَ بِبَعْضِهِمُ ابْنَ جِنِّي فِيمَا ذَكَرَهُ الطِّيبِيُّ أَنَّ ابْنَ جِنِّي قَالَ:
Bu ayetle ilgili nadir rivayetlerden biri de İbn Mes‘ûd’un terhim (son harfi düşürme) üzere kef harfini hazfederek (وَنَادَوْا يَا مَالِ) “Ve nâdev yâ Mâli” şeklinde okuduğudur. Onun bu kıraati İbn Abbâs’a zikredilince o: “Cehennem ehli terhim yapmaktan ne kadar da uzaktır (meşguldür)!” demiştir. el-Keşşâf’ta şöyle der: Bazılarından şöyle rivayet edilmiştir: “Onların içinde bulundukları durumun büyüklüğünden ve zayıflıklarından ötürü ismin bir kısmını kesip bırakmaları terhimi güzelleştirmiştir.” [İntihâ]. Tîbî’nin zikrettiğine göre “bazıları” ile İbn Cinnî kastedilmiştir; zira İbn Cinnî şöyle demiştir:
وَلِلتَّرْخِيمِ فِي هَذَا الْمَوْضِعِ سِرٌّ وَذَلِكَ أَنَّهُمْ لِعِظَمِ مَا هُمْ عَلَيْهِ ضَعُفَتْ وَذُلَّتْ أَنْفُسُهُمْ وَصَغُرَ كَلَامُهُمْ فَكَانَ هَذَا مِنْ مَوَاضِعِ الِاخْتِصَارِ. وَفِي «صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ» عَنْ يَعْلَى بْنِ أُمَيَّةَ سَمِعت النبيء ﷺ يَقْرَأُ عَلَى الْمِنْبَرِ وَنادَوْا يَا مالِكُ بِإِثْبَاتِ الْكَافِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَقِرَاءَةُ (وَنَادَوْا يَا مَالِ) رَوَاهَا أَبُو الدَّرْدَاءِ عَن النبيء ﷺ فَيكون النبيء ﷺ قَرَأَ بِالْوَجْهَيْنِ وَتَوَاتَرَتْ قِرَاءَةُ إِثْبَاتِ الْكَافِ وَبَقِيَتِ الْأُخْرَى مَرْوِيَّةً بِالْآحَادِ فَلَمْ تَكُنْ قُرْآنًا.
“Bu makamda terhimin bir sırrı vardır; o da şudur ki onlar, içinde bulundukları durumun büyüklüğünden dolayı nefisleri zayıflayıp zelil düşmüş ve konuşmaları küçülmüştür (kısalmıştır). Dolayısıyla burası ihtisar (kısaltma) makamlarındandır.” Sahîh-i Buhârî’de Ya‘lâ b. Ümeyye’den rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: “Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’i minberde kef harfini sabit kılarak { وَنادَوْا يَا مالِكُ } okurken işittim.” İbn Atiyye der ki: “(وَنَادَوْا يَا مَالِ) kıraatini Ebû’d-Derdâ Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’den rivayet etmiştir. Bu durumda Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem her iki vecihle de okumuş olmaktadır; ancak kef harfinin sabit kılındığı kıraat tevatür derecesine ulaşmış, diğeri ise âhâd yolla rivayet edilmiş olarak kaldığı için Kur’an olmamıştır.”
وَجُمْلَةُ لَقَدْ جِئْناكُمْ بِالْحَقِّ إِلَى آخِرِهَا فِي مَوْضِعِ الْعِلَّةِ لِجُمْلَةِ إِنَّكُمْ ماكِثُونَ بِاعْتِبَارِ تَمَامِ الْجُمْلَةِ وَهُوَ الِاسْتِدْرَاكُ بقوله: وَلكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ.
{ لَقَدْ جِئْناكُمْ بِالْحَقِّ } cümlesi sonuna kadar, cümlenin tamamı olan { وَلكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ } istidrâkı mülahazasıyla { إِنَّكُمْ ماكِثُونَ } cümlesinin gerekçesi konumundadır.
وَضَمِيرُ جِئْناكُمْ لِلْمَلَائِكَةِ، وَالْحَقُّ: الْوَحْيُ الَّذِي نَزَلَ بِهِ جِبْرِيلُ فَنَسَبَ مَالِكٌ الْمَجِيءَ بِالْحَقِّ إِلَى جَمْعِ الْمَلَائِكَةِ عَلَى طَرِيقَةِ اعْتِزَازِ الْفَرِيقِ وَالْقَبِيلَةِ بِمَزَايَا
{ جِئْناكُمْ } kavlindeki zamir meleklere aittir. Hak ise Cebrail’in kendisiyle indiği vahiydir. Dolayısıyla Mâlik, bir zümrenin ve kabilenin
بَعْضِهَا، وَهِيَ طَرِيقَةٌ مَعْرُوفَةٌ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ كَقَوْلِ الْحَارِثِ بْنِ حِلِّزَةَ:
bazı fertlerinin meziyetleriyle övünmesi usulünce, hakkı getirmeyi melekler topluluğuna nispet etmiştir. Bu ise Hâris b. Hillize’nin şu sözünde olduğu gibi Arapların kelamında bilinen bir usuldür:
وَفَكَكْنَا غِلَّ امْرِئِ الْقَيْسِ عَنْهُ ... بَعْدَ مَا طَالَ حَبْسُهُ وَالْعَنَاءُ
“Ve biz İmruülkays’ın boyunduruk/kelepçesini çözdük ondan... / Hapsi ve sıkıntısı uzadıktan sonra.”
وَإِنَّمَا نُسِبَتْ كَرَاهَةُ الْحَقِّ إِلَى أَكْثَرِهِمْ دُونَ جَمِيعِهِمْ لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ فَرِيقَانِ أَحَدُهُمَا سَادَةٌ كُبَرَاءُ لِمِلَّةِ الْكُفْرِ وَهُمُ الَّذِينَ يَصُدُّونَ النَّاسَ عَنِ الْإِيمَانِ بِالْإِرْهَابِ وَالتَّرْغِيبِ مِثْلُ أَبِي جَهْلٍ حِينَ صَدَّ أَبَا طَالِبٍ عِنْدَ احْتِضَارِهِ عَنْ قَوْلِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَقَالَ: أَتَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ، وَثَانِيهِمَا دَهْمَاءُ وَعَامَّةٌ وهم تبع لأيمة الْكُفْرِ. وَقَدْ أَشَارَتْ إِلَى ذَلِكَ آيَاتٌ كَثِيرَةٌ مِنْهَا قَوْلُهُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٦] إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا الْآيَاتِ فَالْفَرِيقُ الْأَوَّلُ هُمُ الْمُرَادُ مِنْ قَوْلِهِ: وَلكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ وَأُولَئِكَ إِنَّمَا كَرِهُوا الْحَقَّ لِأَنَّهُ يَرْمِي إِلَى زَوَالِ سُلْطَانِهِمْ وَتَعْطِيلِ مَنَافِعِهِمْ.
Haktan hoşlanmama durumunun hepsine değil de çoğuna nispet edilmesi, müşriklerin iki fırka olmasındandır: Birincisi küfür milletinin önderleri ve ileri gelenleridir ki bunlar korkutarak ve vadederek insanları imandan alıkoyan kimselerdir; nitekim Ebû Cehil, can çekiştiği sırada Ebû Tâlib’i “Lâ ilâhe illallâh” demekten alıkoyup “Abdülmuttalib’in dininden yüz mü çeviriyorsun?” demişti. İkincisi ise avam ve halk tabakasıdır ki bunlar küfrün önderlerine tabidirler. Nitekim Bakara Suresi'ndeki [166] { إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا } “Uyulanların uyanlardan uzaklaştığı zaman...” ayetleri başta olmak üzere pek çok ayet buna işaret etmiştir. Dolayısıyla { وَلكِنَّ أَكْثَرَكُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ } kavlinden maksat birinci gruptur. Onlar da hakkı, ancak kendi otoritelerinin yok olmasını ve menfaatlerinin ortadan kalkmasını hedeflediği için kerih görmüşlerdir.
وَتَقْدِيمُ لِلْحَقِّ عَلَى كارِهُونَ لِلِاهْتِمَامِ بِالْحَقِّ تَنْوِيهًا بِهِ، وَفِيهِ إِقَامَةُ الفاصلة أَيْضا.
{ لِلْحَقِّ } kelimesinin { كارِهُونَ } kelimesinden öne geçirilmesi, şanını yüceltmek gayesiyle hakka verilen önemi göstermek içindir; ayrıca bunda fasıla uyumu da vardır.
[سُورَة الزخرف (٤٣) : آيَة ٧٩]
[Zuhruf Suresi (43), Ayet 79]
أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً فَإِنَّا مُبْرِمُونَ (٧٩)
{ أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً فَإِنَّا مُبْرِمُونَ (٧٩) } “Yoksa bir işi kesin olarak kararlaştırdılar da biz mi kararlaştırmıyoruz (onların tuzaklarını bozmuyoruz)? (79)”
أَمْ منقطة لِلْإِضْرَابِ الِانْتِقَالِيِّ مِنْ حَدِيثٍ إِلَى حَدِيثٍ مَعَ اتِّحَادِ الْغَرَضِ. انْتَقَلَ مِنْ حَدِيثِ مَا أُعِدَّ لَهُمْ مِنَ الْعَذَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَا أُعِدَّ لَهُمْ مِنِ الْخِزْيِ فِي الدُّنْيَا. فَالْجُمْلَةُ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ [الزخرف: ٦٦] إِلَخْ.
{ أَمْ }, gaye birliğiyle birlikte bir bahisten diğer bir bahse intikal ibrabı (idrâb-ı intikâlî) için munkatıadır. Kıyamet gününde onlar için hazırlanan azabın bahsinden, dünyada onlar için hazırlanan rezilliğe intikal etmiştir. Dolayısıyla bu cümle, [ez-Zuhruf: 66] { هَلْ يَنْظُرُونَ إِلَّا السَّاعَةَ } “Onlar ancak o saatin (kıyametin) kendilerine gelmesini mi bekliyorlar?” ilh. cümlesine matuftur.
وَالْكَلَامُ بَعْدَ أَمْ اسْتِفْهَامٌ حُذِفَتْ مِنْهُ أَدَاة الِاسْتِفْهَام وَهُوَ اسْتِفْهَامٌ تَقْرِيرِيٌّ وَتَهْدِيدٌ، أَيْ أَأَبْرَمُوا أَمْرًا. وَضَمِيرُ أَبْرَمُوا مُرَادٌ بِهِ الْمُشْركُونَ الَّذين ناوأوا النبيء ﷺ. وَضَمِيرُ (إِنَّا) ضَمِيرُ الْجَلَالَةِ.
{ أَمْ } [edatından] sonraki ifade, kendisinden istifham (soru) edatı hazfedilmiş bir istifhamdır; bu, takrîrî ve tehdit ifade eden bir istifham olup takdiri “Yoksa bir işi kesin olarak mı kararlaştırdılar?” şeklindedir. { أَبْرَمُوا } fiilindeki zamir ile Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e düşmanlık eden müşrikler kastedilmiştir. { إِنَّا } zamiri ise zamîr-i celâledir (Allah Teâlâ’nın yüceliğini ifade eden zamirdir).
وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَإِنَّا مُبْرِمُونَ لِلتَّفْرِيعِ عَلَى مَا اقْتَضَاهُ الِاسْتِفْهَامُ مِنْ تَقْدِيرِ حُصُولِ الْمُسْتَفْهَمِ عَنْهُ فَيُؤَوَّلُ الْكَلَامُ إِلَى مَعْنَى الشَّرْطِ، أَيْ إِنْ أَبْرَمُوا أَمْرًا مِنَ الْكَيْدِ فَإِنَّ اللَّهَ مُبْرِمٌ لَهُمْ أَمْرًا مِنْ نَقْضِ الْكَيْدِ وَإِلْحَاقِ الْأَذَى بِهِمْ، وَنَظِيرُهُ وَفِي مَعْنَاهُ قَوْلُهُ: أَمْ يُرِيدُونَ كَيْداً
{ فَإِنَّا مُبْرِمُونَ } kavlindeki fâ (فَـ), hakkında soru sorulan hususun meydana geldiği takdirinin istifhamdan kaynaklanması üzerine tefrî‘ (sonuç bağlama) içindir. Dolayısıyla kelam şart manasına tevil edilir; yani “Eğer onlar hile ve tuzaktan bir iş kararlaştırmışlarsa, şüphesiz Allah da onlara tuzağın bozulması ve kendilerine bir eziyetin ulaştırılması kabilinden bir işi kesin olarak kararlaştırmıştır.” Bunun benzeri ve aynı manada olanı şu kavildir:
فَالَّذِينَ كَفَرُوا هُمُ الْمَكِيدُونَ [الطّور: ٤٢] .
[et-Tûr: 42] { أَمْ يُرِيدُونَ كَيْداً فَالَّذِينَ كَفَرُوا هُمُ الْمَكِيدُونَ } “Yoksa bir tuzak mı kurmak istiyorlar? Asıl o inkâr edenlerin kendileri tuzağa düşürülecek olanlardır”.
وَعَنْ مُقَاتِلٍ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ فِي تَدْبِيرِ قُرَيْشٍ بالمكر بالنبيء ﷺ فِي دَارِ النَّدْوَةِ حِينَ اسْتَقَرَّ أَمْرُهُمْ عَلَى مَا أَشَارَ بِهِ أَبُو جَهْلٍ عَلَيْهِمْ أَنْ يَبْرُزَ مِنْ كُلِّ قَبِيلَةٍ رَجُلٌ لِيَشْتَرِكُوا فِي قتل النبيء ﷺ حَتَّى لَا يَسْتَطِيعَ بَنُو هَاشِمٍ الْمُطَالَبَةَ بِدَمِهِ، وَقَتَلَ اللَّهُ جَمِيعَهُمْ فِي بَدْرٍ.
Mukâtil’den nakledildiğine göre bu ayet, Dârü’n-Nedve’de Kureyş’in Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e yönelik tuzak kurma planı hakkında inmiştir; o vakit işleri, Ebû Cehil’in Hâşimoğulları’nın onun kanını talep edememesi için her kabileden bir adamın çıkıp Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’in öldürülmesine ortak olması yönündeki tavsiyesinde karara bağlanmıştı. Allah ise Bedir’de onların hepsini öldürdü.
وَالْإِبْرَامُ حَقِيقَتُهُ: الْقَتْلُ الْمُحْكَمُ، وَهُوَ هُنَا مُسْتَعَارٌ لِإِحْكَامِ التَّدْبِيرِ وَالْعَزْمِ عَلَى مَا دَبَّرُوهُ.
İbrâmın (الْإِبْرَامُ) hakiki anlamı: ipi sağlamca bükmektir. Burada ise planı sağlamlaştırmak ve planladıkları şeye kesin azmetmek manasında istiare edilmiştir.
وَالْمُخَالَفَةُ بَيْنَ أَبْرَمُوا ومُبْرِمُونَ لِأَنَّ إِبْرَامَهُمْ وَاقِعٌ، وَأَمَّا إِبْرَامُ اللَّهِ جَزَاءً لَهُمْ فَهُوَ تَوَعُّدٌ بِأَنَّ اللَّهَ قَدَّرَ نَقْضَ مَا أَبْرَمُوهُ فَإِنَّ اسْمَ الْفَاعِلِ حَقِيقَةٌ فِي زَمَنِ الْحَالِ، أَيْ نَحْنُ نُقَدِّرُ لَهُمُ الْآنَ أَمْرًا عَظِيمًا، وَذَلِكَ إِيجَادُ أَسْبَابِ وَقْعَةِ بَدْرٍ الَّتِي اسْتُؤْصِلُوا فِيهَا.
{ أَبْرَمُوا } ile { مُبْرِمُونَ } arasındaki [kip] farklılığı, onların sağlamlaştırmasının gerçekleşmiş olmasındandır. Allah’ın onlara ceza olarak sağlamlaştırmasına gelince, bu Allah’ın onların kararlaştırdıkları şeyi bozmayı takdir ettiğine dair bir tehdittir; zira ism-i fail hakikat olarak şimdiki zamanı (hâl) ifade eder, yani “Biz şu anda onlar için büyük bir işi takdir etmekteyiz”; o da köklerinin kazındığı Bedir vakasının sebeplerini var etmektir.
وَالْأَمْرُ: الْعَمَلُ الْعَظِيمُ الْخَطِيرُ، وَحُذِفَ مَفْعُولُ مُبْرِمُونَ لِدَلَالَةِ مَا قبله عَلَيْهِ.
Emr (الْأَمْرُ): büyük ve tehlikeli iştir. { مُبْرِمُونَ } kelimesinin mefulü ise öncesindekinin ona delaleti sebebiyle hazfedilmiştir.
[سُورَة الزخرف (٤٣) : آيَة ٨٠]
[Zuhruf Suresi (43), Ayet 80]
أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ بَلى وَرُسُلُنا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ (٨٠)
{ أَمْ يَحْسَبُونَ أَنَّا لَا نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْواهُمْ بَلى وَرُسُلُنا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ (٨٠) } “Yoksa onlar bizim, kendilerinin sırlarını ve fısıltılarını işitmediğimizi mi sanıyorlar? Hayır, işitiriz ve yanlarındaki elçilerimiz de yazmaktadırlar. (80)”
أَمْ وَالِاسْتِفْهَامُ الْمُقَدَّرُ بَعْدَهَا فِي قَوْلِهِ: أَمْ يَحْسَبُونَ هُمَا مِثْلُ مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً [الزخرف: ٧٩] .
{ أَمْ يَحْسَبُونَ } kavlindeki { أَمْ } ve sonrasındaki takdir edilen istifham, daha önce [ez-Zuhruf: 79] { أَمْ أَبْرَمُوا أَمْراً } “Yoksa bir işi kesin olarak kararlaştırdılar mı?” kavlinde geçen gibidir.
وَحَرْفُ بَلى جَوَابٌ لِلنَّفْيِ مِنْ قَوْلِهِ: أَنَّا لَا نَسْمَعُ، أَيْ بَلَى نَحْنُ نَسْمَعُ سِرَّهُمْ وَنَجْوَاهُمْ.
{ بَلى } harfi, { أَنَّا لَا نَسْمَعُ } kavlindeki nefye cevaptır; yani “Hayır, biz onların sırlarını da fısıltılarını da işitiriz” demektir.
وَالسَّمْعُ هُوَ: الْعِلْمُ بِالْأَصْوَاتِ.
Sem‘ (السَّمْعُ): sesleri bilmektir (işitmektir).
وَالْمُرَادُ بِالسِّرِّ: مَا يُسِرُّونَهُ فِي أَنْفُسِهِمْ مِنْ وَسَائِلِ الْمَكْر للنبيء ﷺ وَبِالنَّجْوَى مَا يَتَنَاجَوْنَ بِهِ بَيْنَهُمْ فِي ذَلِكَ بِحَدِيثٍ خَفِيٍّ.
Sırdan (السِّرُّ) maksat: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem’e tuzak kurma yollarından içlerinde gizledikleri şeylerdir. Necvâdan (النَّجْوَى) maksat ise: bu hususta aralarında gizli konuşmayla fısıldaştıkları şeylerdir.
وَعَطَفَ وَرُسُلُنا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ لِيَعْلَمُوا أَنَّ عِلْمَ اللَّهِ بِمَا يُسِرُّونَ عِلْمٌ يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ أَثَرٌ فِيهِمْ وَهُوَ مُؤَاخَذَتُهُمْ بِمَا يُسِرُّونَ لِأَنَّ كِتَابَةَ الْأَعْمَالِ تُؤْذِنُ بِأَنَّهَا سَتُحْسَبُ لَهُمْ يَوْمَ الْجَزَاءِ.
{ وَرُسُلُنا لَدَيْهِمْ يَكْتُبُونَ } cümlesi, Allah’ın onların gizlediklerini bilmesinin kendileri üzerinde bir neticesi olan bir ilim olduğunu -ki bu da gizlediklerinden ötürü hesaba çekilmeleridir- bilsinler diye atfedilmiştir. Zira amellerin yazılması, onların ceza gününde hesaba katılacağını bildirir.
وَالْكِتَابَةُ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ حَقِيقَةً، وَأَنْ تَكُونَ مَجَازًا، أَوْ كِنَايَةً عَنِ الْإِحْصَاءِ وَالِاحْتِفَاظِ.
Kitabet (yazma) hakikat olabileceği gibi mecaz veya zaptetmekten ve muhafaza etmekten kinaye de olabilir.